Pramāṇātarbhāva

Birgit Kellner
प्रमाणान्तर्भावः प्रथमः परिच्छेदः यस्य प्रज्ञाप्रकाशः कवलयति जगच्चक्रमेवाकलङ्कः सत्त्वार्थं वा विधातुं यदपर उदयी नासमर्थोऽ Ms. ऽकलं कः । कलङ्कः । तं Ms. तन्नत्वा । नत्वा स्वार्थसम्पत्सुहितमनुपमो मञ्जुवाग्यो न दीनः प्रत्यक्षं वानुमावेत्यत उदितमिदं येन तुल्यो न Ms. न दीनः । दीनः…
Provenance ledger

2 entries
AttributionBirgit Kellnertextual
SourceUpstream TEI document · san · Devapublished primary
IIText

san
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="pramanantarbhava">
  <teiHeader xml:lang="en">
    <fileDesc>
      <titleStmt>
	<title>Pramāṇāntarbhāva</title>
	<author> </author>
	<funder>German Research Foundation (DFG); Project "SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017</funder>
	<principal>
	  <persName>Birgit Kellner</persName>
	</principal>
	<respStmt>
	  <resp>data entry by</resp>
	  <name key="aurorachana">Aurorachana, Auroville</name>
	</respStmt>
	<respStmt xml:id="sarit-encoder-prabha">
	  <resp>prepared for SARIT by</resp>
	  <persName ref="https://viaf.org/viaf/308710472/">Liudmila Olalde</persName>
	</respStmt>
      </titleStmt>
      <editionStmt>
	<p> </p>
      </editionStmt>
      <publicationStmt>
	<publisher>"Project SARIT: Enriching Digital Text Collections in Indology" (Bilalteral Digital Humanities Programme DFG/NEH), 2013-2017.</publisher>
	<availability status="restricted">
	  <p>Copyright Notice:</p>
	  <p>Copyright 2016-2018 SARIT</p>
	  <licence> 
	    <p>Distributed under a <ref target="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International licence.</ref> Under this licence, you are free to:</p>
	    <list>
	      <item>Share — copy and redistribute the material in any medium or format.</item>
	      <item>Adapt — remix, transform, and build upon the material for any purpose, even commercially.</item>
	    </list>
	    <p>The licensor cannot revoke these freedoms as long as you follow the license terms.</p>
	    <p>Under the following terms:</p>
	    <list>
	      <item>Attribution — You must give appropriate credit, provide a link to the license, and indicate if changes were made. You may do so in any reasonable manner, but not in any way that suggests the licensor endorses you or your use.</item>
	      <item>ShareAlike — If you remix, transform, or build upon the material, you must distribute your contributions under the same license as the original.</item>
	    </list>
	    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative Commons website.</p>
	  </licence>
	  <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
	</availability>
	<date>2014</date>
      </publicationStmt>

      <sourceDesc>
	<bibl xml:id="prabha-nya-book">
	  <title type="main">Pramāṇātarbhāva</title>
	  <author></author>
	  <editor xml:id="ed-nya"><forename>Satīndra Candra</forename> <surname>Nyāyācārya</surname></editor>
	  <publisher>The Asiatic Society</publisher>
	  <pubPlace>Calcutta</pubPlace>
	  <date>1969</date>
	  <note>With English Introduction by Gaurināth Śāstri.</note>
	</bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <editorialDecl>
	<p><list>
	  <item>Line breaks: In the source file, there were two types of line breaks: returns (and possible surrounding space) and hyphens+returns. These were replaced with lb-elements. The ed-attribute "nya" refers to Nyāyācārya's <ref target="#prabhā-nya-book">edition</ref>.</item>
	  <item>Double quotes were replaced with quote-elements.</item>
	  <item>Single quotes were replaced with q-elements.</item>
	  <item>Square brackets were replaced with <egXML xmlns="http://www.tei-c.org/ns/Examples"><hi rend="squarebrackets" /></egXML>.</item>
	  <item>Round brackets were replaced with <egXML xmlns="http://www.tei-c.org/ns/Examples"><hi rend="brackets" /></egXML>.</item>
	  <item>Bold characters were enclosed in <egXML xmlns="http://www.tei-c.org/ns/Examples"><hi rend="bold" /></egXML>.</item>
	  <item>Suspension points (…) were enclosed in <egXML xmlns="http://www.tei-c.org/ns/Examples"><supplied reason="gap" /></egXML>.</item>
	  <item xml:id="prabha-fr">The footnotes were encoded as note-elements with their corresponding n-attribute. The footnote 19-3 has no corresponding footnote reference. It was left at the end of the page and was given the attribute place="bottom"</item>
	</list>
	</p>
	<correction><p>Nyāyācārya's edition has a list of corrections on the last page. These corrections have been encoded with the tags <gi>choice</gi>,<gi>sic</gi>, and <gi>corr</gi>. Page and line numbers of each correction are given in the n-attribute. Thus, <egXML xmlns="http://www.tei-c.org/ns/Examples"><choice n="25.20" /></egXML> refers to the correction on page 25, line 20.</p>
	<p xml:id="prabha-corr">In three cases the corrections introduced by SARIT differ from those listed in <ref target="#prabha-nya-book">Nyāyācārya's edition</ref> (a @resp has been added to the corresponding corr-elements):
	<list><item>12.21 and 13.16: The final -म् (in -उपमानम्) was not changed to  -स्.</item>
	<item>17.10: उपमान॰ was corrected to: इत्युपमान॰ and not, as in the list of corrections, to इति पमान॰.</item>
	<item>3.7: The mistake had already been corrected in the edition. So it was not necessary to make any changes.</item>
	</list>
	</p>
	</correction>
      </editorialDecl>
    </encodingDesc>
    <profileDesc>
      <!-- ... -->
    </profileDesc>
    <revisionDesc>
      <change xml:id="prabha-fn" who="https://viaf.org/viaf/308710472/" when="2016-05-27">Corrected the following footnotes:
      <list>
	<item>Footnote reference 10-3 (second occurence) corresponds to note 10-4: new number 10-4</item>
	<item>Footnote reference 10-4 corresponds to note 10-5: new number 10-5</item>
	<item>Footnote reference 10-5 corresponds to note 10-6 (first one): new number 10-6a</item>
	<item>Footnote reference 10-6 corresponds to note 10-6 (second one): new number 10-6b</item>
	<item>Footnote reference 10-7 corresponds to note 10-7</item>
	<item>Footnote reference 10-8 corresponds to note 10-8</item>
	<item>Footnote reference 10-9 corresponds to note 10-10: new number 10-10.</item>
      </list></change>
    	<change who="https://viaf.org/viaf/308710472/" when="2017-03-25">For a complete history of the changes in this file go to <ref target="https://github.com/sarit/SARIT-corpus/commits/master/pramanantarbhava.xml">SARIT GitHub Repository</ref>.</change>
    </revisionDesc>
  </teiHeader>
<text>
<body>
<div>
<head>प्रमाणान्तर्भावः</head><lb ed="nya"/>
<div n="1">
<pb ed="nya" n="1"/>
<head>प्रथमः परिच्छेदः</head><lb ed="nya"/>
<lg><l>यस्य प्रज्ञाप्रकाशः कवलयति जगच्चक्रमेवाकलङ्कः</l><lb ed="nya"/>
<l>सत्त्वार्थं वा विधातुं यदपर उदयी नासमर्थोऽ<note n="1-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ऽकलं कः ।</p></note>कलङ्कः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तं<note n="1-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तन्नत्वा ।</p></note> नत्वा स्वार्थसम्पत्सुहितमनुपमो मञ्जुवाग्यो न दीनः</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षं वानुमावेत्यत उदितमिदं येन तुल्यो न<note n="1-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न दीनः ।</p></note>दीनः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षं चानुमानं च प्रमाणमिदमेव हि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणसंप्लवायोगात् प्रमेयद्वयसंगतेः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>शब्दादिकं प्रमाणं हि भ्रान्तिमात्रात्तदन्यथा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणलक्षणायोगात् प्रमाणाभं बहिः<note n="1-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वहि ।</p></note>स्थितेः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<p>न भ्रान्तिमात्रप्रवारितप्रामाण्यः प्रमाणं प्रमाणाभासः<note n="1-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमाणाभावः ।</p></note> । अथ कथंचित् प्रामाण्य<lb ed="nya" break="no"/>मुपपद्यते, तथा सत्यनुमानलक्षणसंभवान्न प्रमाणान्तरं, साक्षात्करणवृत्तं हि प्रमाणं,--<lb ed="nya"/>तदसंभवे तस्यैव सूचकं, तत्राव्यभिचार<note n="1-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अव्यभिचारः प्रसादतः ।</p></note>प्रसादतः यदेव स्वार्थेऽस्तित्वमवबोधयति<lb ed="nya"/>
तत्प्रमाणमन्यथा संशयविपर्ययादेर्बोधादप्रमाणता<note n="1-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संशयविपर्ययादबोदादप्रमाणता ।</p></note> । यच्च साक्षादुपलभ्यते तदे<lb ed="nya" break="no"/>वास्ति, उपलम्भ एव सत्तेति प्रतिपादनात् । न तत्र संदेहविपर्ययावनुपलभ्यमान<lb ed="nya"/>
एव तयोर्नियतत्वात् । तस्मादुपलभ्यमस्ति ।</p><lb ed="nya"/>
<p>यत्र चोपलभ्यमानतायाः साक्षात्करणलक्षणायाः प्रतिबन्धतो निश्चयस्तद<lb ed="nya" break="no"/>परमस्तीति नियमस्तेन द्वयमेव प्रमाणम् । तत्रार्थापत्त्यादीनां तथात्वाभावादप्रमाण<lb ed="nya" break="no"/>तेति संक्षेपार्थः । अथ सत्तायोगादेवंप्रकाराभावेऽपि तदस्तीति व्यपदिश्यते तदसत्--</p><lb ed="nya"/>
<lg><l>उपलभ्यता न यस्यास्ति सत्तायोगगतिः कथम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उपलभ्यभावो यस्यास्ति सत्तायोगो वृथा परः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथा खरशृङ्गादेः<note n="1-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्वरशृङ्गादेः ।</p></note> सत्तायोगो न किं मतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अवस्तुत्वान्मोपगच्छेद् वस्तुत्वे तेन किं पुनः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="2"/>
<lg><l>न च दृश्यस्य वस्तुत्वमुपलम्भ<note n="2-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> उपलम्भं विना कृतम् ।</p></note>विनाकृतम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उपलम्भे तदेवास्य वस्तुत्वमपरेण किम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मात्सत्त्वोपलभ्यत्वं प्रत्यक्षाभं<note n="2-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रत्यक्षाभकारं तदन्यत् ।</p></note> तदन्यतः<hi rend="squarebrackets">था</hi> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षपूर्वादेवानुमानात्त<hi rend="squarebrackets">त्त</hi>त्प्रमाद्वयम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्यथा प्रतिपत्तिस्तु न तस्याव्यभिचारिणी ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षस्मरणाकारव्यतिरिक्ता च<note n="2-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> व्यतिरिक्तावनास्ति धीः ।</p></note> नास्ति धीः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>असंबद्धा<note n="2-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> असंबन्धा ।</p></note> स्मृतिः सर्वा प्रमाणं चेत् प्रमाऽखिला ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>संबद्धा चेत् तदा दृष्टा तत्र देशे च साऽनुमा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सामान्याकारता शब्दादपि सा यदि गम्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमाणं<note n="2-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमाणन्तदपि ।</p></note> तदपि प्राप्तमनुमानवदेव हि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथोपमानार्थापत्त्यादि ततोऽ<note n="2-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ततो युक्तं ।</p></note>युक्तं प्रमाद्वयम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>शब्दादेरपि यद्वित्तिः परोक्षार्थस्य विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ततोऽनुमानादेवास्य वित्तिरि<note n="2-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> रत्यति साहसा ।</p></note>त्यतिसाहसा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तथाहि कुरु <choice n="2.14"><sic>किञ्चि भावत्त्वं<note n="2-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किंचित्संभावनायां ।</p></note>नायां</sic><corr>किञ्चित् त्वं भावनायां</corr></choice> मतिं<note n="2-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मति ।</p></note> सदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नवानेन विनार्थेन व्यवहारः प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न च वैदिकवाक्यार्थं विना स्वर्गादिसाधन<hi rend="squarebrackets">म्</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नास्या<note n="2-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नात्राप्रमाणता ।</p></note>प्रमाणता तेन स्वर्गादिफलभागिनः<note n="2-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भागिनी ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथानुमानतः साध्यः परलोको भवत्यसौ ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नात्र हेतुः क्वचित्सृष्टः संबन्धग्रहणम् न हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सिद्धेऽपि वा परे लोके कर्मणां नियमः कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मादागम<note n="2-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ततस्मागम एवेष्टव्यः ।</p></note> एवेष्टः स चेदस्त्वनुमा वृथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>परलोकोऽकृतोऽसिद्धस्तत्संबन्ध<note n="2-13"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्तत्संबन्धस्य ।</p></note>श्च दृक्कृतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मादागमतः<note n="2-14"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तस्मादावगतः ।</p></note> सर्वं परलोकस्य वेदनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उपमानादि सर्वै च नानुमालक्षणान्वितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ततः प्रमान्तरास्तित्वे कथं द्वे एव ते इति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="3"/>
<lg><l>प्रमाणान्तरमनुमानाच्छब्द इत्यन्यथा भण्यते<note n="3-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमाणान्तरमानुमानाच्छाब्दमित्यन्यथा भण्यते--।</p></note>--।</l><lb ed="nya"/>
<l>कृतकत्वादिवत्स्वार्थमन्याऽपोहेन भाषते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उत्क्रमे तत्र संबन्धः परलोके न सिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रामाण्यं च विवक्षायामिति पश्चाद्वदिष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>लौकिको व्यवहारस्तु वाक्यार्थविषयः सदा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदेन व्यवहारस्तु न लोकस्य कदाचन ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वाक्यवाक्यार्थयोः स<note n="3-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सर्वा ।</p></note>र्गापूर्वत्वाद्योगविन्नहि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मादपोहविषयः कथं नाम ध्वनिर्मतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथापि पदतद्वाच्यसंबन्धस्य प्रसिद्धता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततोऽनुमा<hi rend="squarebrackets">नं</hi> संबन्धग्रहणे सति किं न तत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदयुक्तं पदस्यापि न प्रमाणत्वमिष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान्न विशिष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्वितार्थाभिधानं च सर्वदा कैश्चिदिष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विपरीतार्थवाच्यत्वे पश्चात् संबन्धिता कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उपात्तस्य कुतस्त्यागस्त्यागश्चे<hi rend="squarebrackets">त्त</hi>द्वृथा पदम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अनन्वितार्थाभिधायां दशदाडिमवाक्यवत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न नाम व्यवहारः स्यादसंबन्धाददृष्टितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथापि पश्चात्संबन्धोऽनन्वितार्थेऽपि विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वाक्यार्थ एव तत्रापि वाक्यस्यास्तु प्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>संबन्धाग्रहणं तत्र पूर्वमेवोपपादितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मान्न वाक्यवाक्यार्थेऽनुमानं भवितुं क्षमम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदार्थः सर्व एवेत्थं<note n="3-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वात्थ ।</p></note> पदार्थान्तरसंगतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>देवकम्बल एवासौ वाक्यार्थः कथमन्यथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथ प्रकरणापेक्षाप्रतिपत्तिरिहान्यथा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पदाप्रकरणं नास्ति समप्रकरणे कथम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एवं शब्दान्तरासङ्गे दोषो वाच्यं प्रमाविदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>समानशब्दान्तरतः कथं नियतवेदनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न च शब्दार्थसंबन्धस्तदुत्पत्त्यादिलक्षणः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वाच्यवाचकसंबन्धस्तत्र केवलमिष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="4"/>
<lg><l>न च तस्यानुमानेऽस्ति हेतुभावः प्रमागतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनुमानं हि तादात्म्यतदुत्पत्तिसमन्वयात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>धर्मे धर्म<note n="4-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धर्मिविशिष्टे ।</p></note>विशिष्टे हि तत्प्रवृत्तिमदीक्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मा<hi rend="squarebrackets">द</hi>ननुमानत्वं शब्दे प्रत्यक्षवद्भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>त्रैरूप्यरहितत्वेन तादृग्विषयवर्जनात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्र शब्दे कुतो<note n="4-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कृतो ।</p></note> यत्नोऽनुमानत्वप्रसिद्धये ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विषयोऽन्यादृशस्तावद्दृश्यते शब्दलिङ्गयोः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सामान्यविषयत्वं हि पदस्य स्थापयिष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>धर्मी<note n="4-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अत्र <q>धर्मो</q> इति च संदिग्धलेखो दृश्यते ।</p></note> धर्मविशिष्टश्च लिङ्गीत्येतच्च साधितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थे धर्मिणि शब्दे च तत्र सिद्धेन साध्यता<note n="4-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> साध्यते ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नहि सिद्धस्य साध्यत्वं धर्मिणः क्वचिदिष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथ साध्यत्वमर्थस्य न ध्वनेः पक्षधर्मता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथ शब्दोऽर्थवत्त्वेन पक्षः कस्मान्न कल्प्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतिज्ञार्थैकदेशो हि हेतुस्तत्र प्रसज्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पक्षे धर्मिविशेषे हि सामान्यं हेतुरिष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शब्दत्वं गमकं नात्र गोशब्दत्वेन-लिङ्गता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नहि तेनास्ति संबन्धसिद्धिः सिद्धौ वृथानुमा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथकालान्तरत्वेन युक्तः सोऽर्थः प्रसाध्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कालान्तरस्थितिर्नैव <hi rend="bold">श्रीहर्षादेः</hi> प्रसिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथ वाक्यार्थ-साध्यत्वं न वाक्यार्थेन योगवित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पूर्वं तस्यानुमानत्वं कथमेवं प्रसिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्र पूर्वार्थसिद्धिर्हि वाक्यादेवोपजायते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न वाक्यस्यानुमानत्वमेवं सिध्यति तत्त्वतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न पदव्यतिरेकेण वाक्यं<note n="4-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वाक्यन्नाम ।</p></note> नाम निरूप्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदार्थेष्वनुमाभाव<note n="4-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भावो तत्र ।</p></note>स्तत्र वाक्यार्थता कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथाच पक्षधर्मत्वं शब्दस्येह निरूप्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न क्रियाकर्त्तृसंबन्धादृते संबन्धनं क्वचित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>राजा<note n="4-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> राज्य ।</p></note> भर्त्ता मनुष्यस्य <choice n="4.28"><sic>तेन राजा<note n="4-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> राहुः ।</p></note> स उच्यते</sic><corr>तेन राज्ञः स उच्यते</corr></choice> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="5"/>
<lg><l>वृक्षस्तिष्ठति शाखासु ता वा तत्रेति तस्य ताः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>देशेऽग्निमति धूमस्य कर्त्तृत्वं भवनं प्रति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कार्यकारणभावादौ क्रिया सर्वत्र विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l><choice n="5.4"><sic>नचानवगताकारः</sic><corr>न चानव गताकारः</corr></choice> संबन्ध<hi rend="squarebrackets">ः</hi> कश्चिदिष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l><choice n="5.5"><sic>नचास्त्यसति</sic><corr>न चास्यसति</corr></choice> संबन्धे षष्ठीतत्पुरुषोऽपि वा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मान्न<note n="5-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तस्मात्र ।</p></note> पक्षधर्मोऽयमिति शक्या निरूपणा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्वयोऽपि च<note n="5-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अन्वयोऽनृच ।</p></note> शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यापारेण हि सर्वेषामन्वेतृत्वं<note n="5-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मन्वेतृत्व ।</p></note> प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यत्र धूमोऽस्ति तत्राग्नेरस्तित्वेनान्वयः स्फुटः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न त्वेवं यत्र शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽस्तीति निश्चयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>भवेन्नित्यविभु<note n="5-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न्नित्यवितुत्वा" ।</p></note>त्वाच्चेत्सर्वार्थेषु च तत् समम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तेन सर्वस्य दृष्टत्वाद्<note n="5-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दष्टत्वात् ।</p></note> व्यतिरेकस्य वा गतेः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सर्वशब्दैरशेषार्थप्रति<note n="5-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रतीपत्तिः ।</p></note>पत्तिः प्रसज्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यतिरेकोऽपि शब्दस्य नैवार्थ<note n="5-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नैव्यर्थ ।</p></note>विषयः क्वचित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नार्थाभावेऽस्ति शब्दानामभाव इति निश्चयात्</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतीतेरिति चेदेषा प्रतिपत्तिर्न सर्वदा ॥ ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अत्रोच्यते--न युक्तोऽयं पूर्वपक्षः परोदितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भावनार्था प्रतीतिर्हि सङ्केतादेव<note n="5-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संकेतावंदेव ।</p></note> जायते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदार्थावगति<hi rend="squarebrackets">ः</hi> सर्वा न सङ्केतं विना क्वचित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यञ्जकश्चेत्<note n="5-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> व्यञ्जकशवे ।</p></note> स संकेतो न प्रतीपोऽन्यथेक्ष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नहि प्रतीपसंबन्धः संकेताद्व्यज्यते क्वचित्<note n="5-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> क्वचि ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न<note n="5-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न्न ।</p></note><hi rend="squarebrackets">हि</hi> प्रत्यक्षतः सिद्धमन्यथा क्रियतेऽन्यदा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षेण हि तत्रार्थप्रतीतिरिति युक्तिमत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संकेतस्यान्यथाभावे कथमन्यार्थसंगतिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नानार्थता चेत् सर्वत्र प्रतीतिः<note n="5-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रतीतिर्हि ।</p></note> संकुला भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न च तस्मात् स्वरूपस्य प्रतीतिर्वस्तुनः क्वचित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="6"/>
<lg><l>इच्छयाह्य<note n="6-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> इत्सयासनयात्सर्वो ।</p></note>नयात्सर्वो यत्र तत्र प्रवर्त्तते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सर्वस्य सर्वसंबन्धे दोषः प्रागेव दर्शितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>संबन्धस्य च या व्यक्तिः संबन्धकथनं हि तत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नापौरुषेये कथनादर्थवत्ता विनिश्चिता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न च प्रमाणं पुरुष उपदेष्टा प्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनादिरेष संबन्ध <choice n="6.6"><sic>इति सात्व<note n="6-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सान्व ।</p></note>परंपरा</sic><corr>इति सात्वपरस्परा</corr></choice> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदार्थस्याप्रसिद्धौ च वाक्यार्थे सत्यता कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथापि स्यात्पदार्थानां विपर्यासो नरोद्भवः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वेदे तु पुरुषाभावाद्विपर्यासक्रिया कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l><choice n="6.10"><sic>नराणामाशयेदुष्टे</sic><corr>नराणामशये दुष्टे</corr></choice> विपर्यासो हि दृश्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वेदस्य<note n="6-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वेदस्य हि न नरः ।</p></note> न नरः कर्त्ता विपर्यासो<note n="6-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विपर्यसोस्त्वसौ ।</p></note>ऽस्त्वसौ कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अत्रापि परिहारोऽयमुच्यतेऽन्यैर्विलक्षणैः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यथा नात्र विपर्यासः संभवी पुरुषाद्विना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथ स्वाभाविकस्तत्राऽविपर्यासो न कारणात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथा स्वाभाविकस्तत्र विपर्यासोऽप्यकारणात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विपर्यासस्तु वेदेऽपि पदार्थानां समीक्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>आत्माकाशादिकस्तत्र पदार्थो<note n="6-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पदार्थो सत्य ।</p></note>ऽसत्य एव हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथापि कुरु किंचित्त्वमितिदृग्व्यवहारभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणान्तरदृष्टोऽर्थस्तत्र तत्र प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततो निश्चित्य तस्यार्थं प्रवर्त्तन्ते विचक्षणाः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वेदे तु न प्रमार्थत्वं कथमत्र प्रवर्त्तताम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स एव तत्र मानं चेत् न तस्यास्ति प्रसिद्धता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथापि वेदादर्थस्य प्रबोध उपजायते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अवेदादपि किं<note n="6-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किंन्नास्ति ।</p></note> नास्ति किं वा तत्र विशेषणम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रबोधो वा विकल्पेन नादृष्टार्थ<note n="6-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तादृश्यार्थ ।</p></note>प्रकाशकः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अदृष्टकल्पनामात्रात्तदस्तीत्यतिसाहसम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथापि निश्चितः सोऽर्थ इति तत्र प्रमाणता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>निश्चयोऽपि न सर्वस्य तस्मादेवोपजायते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="7"/>
<lg><l>कस्यचिन्निश्चयादेव प्रामाण्ये सर्वमानता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अपौरुषेयतो वाक्यान्निश्चयस्य प्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पौरुषेयात्तु<note n="7-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पौरुषेया तु ।</p></note> वचनादेवं वेदे नियम्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अपौरुषेयादपि हि नैवमर्थः प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वेदादेव विकल्पार्थ<note n="7-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विकल्पार्थं° ।</p></note>-प्रतीतिरिति तत्त्वधीः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पृथग्<note n="7-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किथग ।</p></note> व्याख्यानतो वेदात् क्वचिन्नार्थः प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एवं व्याख्यातमन्यस्मिन् मयाप्येवमिति स्थितिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अल्पाभ्यासात्तु सर्वत्र निश्चयस्य समागमः<note n="7-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> समागमो ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>देवदत्तानयेत्यादिवाक्यार्थस्यास्ति दर्शनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथापि नास्ति वाक्यार्थे प्रत्यक्षप्रत्ययोदयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तेन वाक्यैकगम्योऽसावेवं सति न योगवित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ततश्च वाक्य<note n="7-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वाक्यावाक्यार्थ° ।</p></note>वाक्यार्थसंबन्धग्रहणं कथम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदार्थसंबन्धगतौ वाक्यार्थप्रतिपद् यदि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संबन्धोऽ<note n="7-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संबन्धोऽस्त्यसत्योऽपि । छन्दोभङ्गभयादत्र <quote>सम्बन्धोऽस्ति ह्यसत्योऽपि</quote> इति वा पाठः कल्पनीयः ।</p></note>स्यास्त्यसत्योऽपि नदीतीरफलादिकः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स तत्र नरयोगाच्चे<note n="7-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नरयागश्चत् अत्र ।</p></note>दत्र नास्तीति का प्रमा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पुरुषाभावतस्तत्र सोऽपि नास्तीति का प्रमा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पुरुषाच्च विना तत्र संबन्ध इति साहसम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ततोऽर्थलाभो यदि किमनर्थस्यापि नेष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यथा सम्बन्धिता नास्ति तथाऽसम्बन्धितापि न ।</l><lb ed="nya"/>
<l>किं च संकेतकरणे कोऽर्थो वाच्यार्थसंगतेः<note n="7-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संगतिः ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तत्किं तस्य <hi rend="squarebrackets">च</hi> सद्भावे वाच्यस्यार्थस्य संभवः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थशून्यो न शब्दस्य प्रयोगः स्यात्तथासति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न भवत्यर्थशून्यश्चेत् सर्वत्रार्थस्य संभवात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पदार्थः सर्वदाऽस्त्येव सामान्यं वाच्यमिष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सामान्यं च पदस्यार्थस्तत्र न व्यभिचारिता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नैतदस्ति यदा नैवं वाच्यवाचकतेष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="8"/>
<lg><l>कथं कुतः <note n="8-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कुवेत्येवं ।</p></note>क्व वेत्येवं संदेहस्यानिवृत्तितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सामान्ये<note n="8-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न सामान्येनैव ।</p></note> नैव संदेह इति चेत् क्व भवेदसौ ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विशेष इति चेत् कस्मात् तस्य तेन व्यपेक्षणात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थादेव स संदेहः पदात् स्वार्थे<note n="8-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्वार्थो विनिश्चयः ।</p></note> विनिश्चयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नन्वर्थकृतसंदेहं स्या<hi rend="squarebrackets">द्</hi> वाक्यमप्रवर्त्तकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पदवत्सर्वसंदेहान्न स्याद्वाचकता क्वचित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>देवदत्तादिवाक्ये हि तत्पदार्थकदम्बकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स्वकारणादिसापेक्षमिति संदेहविद्भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अभिप्रेते न संदेह<note n="8-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संदेहे ।</p></note> इतिवाक्यात् प्रवर्त्तनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अवाचकं पदं प्राप्तमभिप्रेताविनिश्चयात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सामान्यप्रतिपत्तिस्तु विप्लवो व्यक्त्त्यनन्वये ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न च व्यक्तिविनाभूत<choice n="8.12"><sic>सामान्यप्रतिपत्कचित्</sic><corr>सामान्यप्रतिपत् क्वचित्</corr></choice> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वर्णसंस्थानभासे च सामान्यस्य न भासनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदेव च न सामान्यं व्यावृत्तत्वेन तद्ग्रहात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नह्यन्यवर्णसंस्थानग्रहणेऽन्यस्य वेदनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्माद्विशेषसंदेह<note n="8-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संदेहे ।</p></note> एव सामान्यमीक्ष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्य संदेहकारित्वे वाच्या<hi rend="squarebrackets">ऽ</hi>संदिग्धता कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अवाचकं ततो वाक्यं कुतस्तस्य प्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>आत्मादिकपदार्थश्च व्ययायैव<note n="8-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> व्यवायैव ।</p></note> <hi rend="squarebrackets">च</hi> दृश्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अपौरुषेय<hi rend="squarebrackets">त</hi>आ पूर्वा<note n="8-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पूर्वी ।</p></note> <hi rend="squarebrackets">य</hi>दि नामास्ति तत्त्वतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विपरीतार्थसंबन्धो नेति केन प्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नरादसत्यतेत्येवं सत्यतापि नराद् भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वतन्त्र एव संबन्ध इति न क्वचिदीक्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अग्निर्हिमस्येति वाक्ये दृश्यमानः कथं न सः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>दृश्यमानोऽपि नैवासौ सत्यतामधिगच्छति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न भवत्येष शब्दार्थो भरतारणिशब्दवत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदार्थनिश्चये हि स्याद् वाक्यार्थस्य विनिश्चयः ।</l><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="9"/>
<l>पदार्थसत्यतायां वा यः प्रतीतः स एव किम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वाक्यार्थः कल्पितो यस्मात् पुरुषैरेव दृश्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उन्मत्त<note n="9-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> उन्मत्ते ।</p></note>वाक्यतो नास्ति संबन्धे सत्यता क्वचित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पण्डितैः कल्प्यते काचित् स्वानुरूपप्रभावतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उन्मत्तत्वेन संबन्धं न स पश्यति शब्दयोः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वेदेऽपि नास्ति संबन्धवेदनाऽत्राप्यसत्यता<note n="9-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संबन्धो वेदाद त्राप्यसत्त्वता ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उन्मत्तत्वाद् यदा नास्ति तत्र संबन्धदर्शनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अपौरुषेये सुतरां न संबन्धस्य वेदनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वाभाविकश्चेत् संबन्धः किं<note n="9-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किन्ना ।</p></note> न वेदे प्रकल्प्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संबन्धस्तत्र नास्तीति वेदेऽपिस्यात्कथं नु सः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मादुन्मत्तवचसि वेदे वाऽसौ न विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नरैः केवलमासाद्य <hi rend="brackets">मापाद्य</hi> इति सिद्धं समं<note n="9-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> समद्वयम् ।</p></note>द्वयम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मान्न शब्दादर्थस्य प्रतीतिः प्रतिबन्धतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतीपादिव नार्थस्य प्रत्यक्षेण प्रतीतता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अप्रत्यक्षप्रतीतिस्तु कथमस्तीति गम्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>किञ्च<note n="9-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किञ्चस्तु । कल्पिस्तु इति वा पाठः । कल्पितस्तु इत्यपि संभाव्यते ।</p></note> <hi rend="squarebrackets">व</hi>स्तु न संकेतं विना कस्यचिदीक्ष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तत्रार्थयोगः प्राग् दृष्टः पदार्थान्तरसंगतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शब्दानां शब्दसंबन्धादस्मिन्नपि तथैव सः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततोऽनुमानमेवैतदबाह्येऽर्थे प्रवर्त्तते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विवक्षा रूढ एवार्थे शब्दप्रामाण्यमप्यतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वेदेऽपि तत्समानत्वादबाह्यार्थे प्रमाणता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनादिरेष संबन्ध इति सा त्वपरंपरा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततः प्रतीत्यभावे च न संबन्धः प्रसिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थप्रतीतेः प्रामाण्यं न बाह्येऽर्थे प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>घुणाक्षरत्ववद्वेदे तन्नार्थस्य प्रसिद्धता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथापि घुणवर्णानां नेयत्ता विद्यते क्वचित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अतएव हि तत्रापि पौरुषेयत्वमिष्यताम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यथा न घुणवर्णत्वं तथा नापौरुषेयता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="10"/>
<lg><l>अपौरुषेयमप्येवं कथं नाम प्रपञ्चवत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ततः कृतक एवायमिति वेदः प्रतीयताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पुरुषातिशयासिद्धिर्न तत्रापि प्रमाणता ॥ छ ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विषयोऽन्यादृशस्तत्र य उक्तो लिङ्गशब्दयोः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तेनाप्रमाणता शब्दे सर्वथैव प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विकल्पविषयत्वं हि शब्दस्येति प्रसाधितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>धर्मी धर्मविशिष्टस्तु साध्य उक्तोऽनुमानतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>शब्दस्यापक्षधर्मत्वे न बाह्येऽर्थेस्ति हेतुता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नहि धर्मिण्यसिद्धत्वे धूमादर्थः प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>धर्मिसंबन्धितायां हि प्रत्यक्षेऽपि प्रमाणता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न चा<note n="10-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> निचा । <q>नैवाधिष्ठानता</q> इति संभाव्यते ।</p></note>धिष्ठानता नैव प्रत्यक्ष <hi rend="squarebrackets">स्य</hi>ा प्रसाधनम्<note n="10-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रस्नाधनम् ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षेऽप्यनुमानत्वं कया <note n="10-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विकलयिष्यते ।</p></note>वा कलयेष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>त्रैरूप्यरहितत्वे च न प्रत्यक्षस्य सिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वरूप एव प्रत्यक्षमनुमानत्ववर्जितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थवत्त्वेन शब्दस्य पक्षत्वपरिकल्पने ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतिज्ञार्थै<note n="10-4" resp="#prabha-fn"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रतिज्ञार्थेक° ।</p></note>क देशत्वं न शब्दत्वे प्रस<note n="10-5" resp="#prabha-fn"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रसिज्यते ।</p></note>ज्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तथाहि शब्दः शब्दत्वात् पूर्वशब्दवदेव हि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>समीपार्थेन संबद्धो<note n="10-6a" resp="#prabha-fn"><p><ref xml:lang="en" resp="#prabha-fn">Ms.</ref> संबन्धो ।</p></note> धूमो धूमतया यथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गोशब्दत्वमसिद्धं चेत्<note n="10-6b" resp="#prabha-fn"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गोशब्दमप्रसिद्धत्वं चेत् ।</p></note> लता-तालादि वाचिनाम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विशेषार्था प्रसिद्धिः स्यात् तस्माद् युक्ता विशेषता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सामान्येन हि वाक्यार्थसंबन्धः<note n="10-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संबधुः ।</p></note> सिद्ध एव नः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विशेषेण तु नैवास्ति क्वचित् संबन्धसिद्धता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वाक्यस्यैवानुमानत्वमेवं नास्तीत्यसंगतम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संबन्ध<note n="10-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संबन्धः ।</p></note>साधकः शब्दो वाक्यमित्यभिधीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>समुदायस्य धर्मित्वमेकदेशस्य हेतुता<note n="10-10" resp="#prabha-fn"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> हेतुना ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संबन्धस्य च साध्यत्वं कस्मान्नास्त्यनुमानता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="11"/>
<lg><l>क्रियाकारकसंबन्धादृते संबन्धनं कथम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>राजा भर्त्ता मनुष्यस्य पदं वाक्यस्य पूरकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वृक्षस्तिष्ठति शाखासु पदं वाक्ये न किं तथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>देशेऽग्निमति धूमस्य कर्त्तृत्वं भवते<note n="11-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भवते यथा । भवतं यथा ।</p></note>र्यथा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथा वाक्येऽपि किं नास्ति पदस्येति निरूप्यते<note n="11-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> निरूप्यतं ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नचानवगताकारः संबन्धो नापि<note n="11-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संबन्धोन्नापि ।</p></note> लक्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तेनास्ति सति संबन्धे षष्ठीतत्पुरुषोऽपि वा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततश्च पक्षधर्मोऽयं शब्दप्राप्तोऽन्यशब्दवत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्वयो न च शब्दस्येत्यादि सिद्धप्रसाधनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वाह्यार्थे नान्वयः क्वापि विनार्थं शब्द ई<note n="11-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> इक्ष्यते ।</p></note>क्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भवे<note n="11-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भवोन्नित्य° ।</p></note>न्नित्यविभुत्वाच्चेत् सर्वार्थेऽप्यन्वयस्तथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततः सर्वार्थसिद्धत्वे सर्वशब्द-समागमे ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वाच्यवाचकसंबन्ध उक्ते सा त्वपरंपरा<note n="11-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वात्वपरम्पग ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>व्यतिरेकोऽपि शब्दस्य नास्तीति प्रतिपादितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्यथा संविदानोऽपि विवक्षत्यन्यथा यतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मादेकान्ततो नास्ति पुं<note n="11-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पुम्वाक्यात् ।</p></note>वाक्यात् तद्धियां <note n="11-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धियाङ्गतिः ।</p></note>गतिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>भ्रान्तस्यान्य<note n="11-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भ्रान्तस्यात्य° ।</p></note>विवक्षायामन्यद्वाक्यं च दृश्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यथाविवक्षमित्येतत् तस्मान्नैव प्रवर्त्तते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अभ्रान्तत्वे परिज्ञाते अभ्यासादे<note n="11-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अभ्यासादे विकल्पतः ।</p></note>र्विकल्पतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>समानसमयत्वे च विवक्षार्थः प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>लोकस्य व्यवहारोऽयमेवमेव व्यवस्थितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्यथा सर्वमेव स्यात् प्रमाणं नेति साधितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>व्यवहारं विना नास्ति ब्रह्मलोकेऽपि जन्मभाक् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>इत्यर्थ<note n="11-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> इत्यथसि ।</p></note>सङ्गि व्यवहारसिद्धं, शाब्दं, निजार्थेऽनुमिति <hi rend="squarebrackets">प्रमाणम्</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>बाह्ये तु नैवास्य परं प्रमाणं यथाकथञ्चिज्जगतामिहास्था ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<trailer><choice n="11.26"><sic>प्रमाणान्तर्भावे शाब्दः</sic><corr>इति प्रमाणान्तर्भावे शाब्दः</corr></choice> प्रमाणान्तर्भावः प्रथमः परिच्छेदः ॥</trailer><lb ed="nya"/>
</div>

<div n="2"><lb ed="nya"/>
<head><supplied resp="#sarit-encoder-prabha">द्वितीयः परिच्छेदः</supplied></head><lb ed="nya"/>
<pb ed="nya" n="12"/>
<lg><l>उपमापि प्रमा कैश्चिदिष्यते व्यक्त<note n="12-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> व्यक्ष ।</p></note>बुद्धिभिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सादृश्येन परिच्छेदः परोक्षेऽर्थे न तां विना ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सादृश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्यमप<note n="12-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मवबाधितुम् ।</p></note>बाधितुम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भूयोऽवयवसामान्ये योगो जात्यन्तरस्य तत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उपमापि हि सादृश्ये परोक्षे वित्तिरीक्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नानुमालक्षणं तत्र प्रथमं सदृशग्रहात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्माद् यत् स्मर्यते तत् स्यात्<note n="12-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तस्योत्सादृश्येन विशेषतम् ।</p></note> सादृश्येन विशेषितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्येन गवि स्मृते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विशिष्टस्यान्यतोऽसिद्धेरुपमानप्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे स्मर्यमाणे च <note n="12-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> यावके ।</p></note>पावके ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विशिष्ट-विषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नवै तस्यानुमानत्वं पक्षधर्माद्यसंभवात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्राक् प्रमेयं च सादृश्यं न धर्मत्वेन मीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गवये गृह्यमाणं च न गवामनुमा<note n="12-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मायकम् ।</p></note>पकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वाद् गोगतस्य<note n="12-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> योगतस्य ।</p></note> न लिङ्गता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गवयस्याप्यसंबन्धात् न गोर्लिङ्गत्वमृच्छति<note n="12-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गीलिङ्गत्वमर्च्छति । नैयायिकोपमानप्रसङ्गे <q>मिच्छति</q> इति पाठो दृश्यते ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सादृश्यं न<note n="12-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सादृश्यन्त ।</p></note>च सर्वेण पूर्वं दृष्टं तदन्वयि<note n="12-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तदन्वपि ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एकस्मिन्नपि दृष्टेऽर्थे द्वितीयं पश्यतो वने<note n="12-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वनो ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सादृश्येन सहैवास्मिंस्तदैवोत्पद्यते मतिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<p><choice n="12.21"><sic>मीमांसकोपमानम्</sic><corr resp="#prabha-corr">इति मीमांसकोपमानम्</corr></choice> ॥ छ ॥</p><lb ed="nya"/>
<lg><l>नैयायिका स्त्वन्यथैव<note n="12-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> थैवोपवर्णयंति अस्य लक्षणं ।</p></note> वर्णयन्त्यस्य लक्षणम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रसिद्धेन हि साधर्म्यादुपमा साध्यसाधनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="13"/>
<lg><l>श्रुतातिदेशवाक्योऽयमीक्षते<note n="13-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मीक्ष्यते ।</p></note> गवयं यदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षैव हि सा वित्तिस्तेनायं सदृशो न तु ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>समाख्याया हि संबन्धमपूर्वं प्रतिपद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अयं स गवयस्तेन तदानीं प्रतिपादितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यथामुद्गस्तथा मुद्गपर्णी माषो यथा परा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नामनामवतोर्योगे<note n="13-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> योगे ।</p></note> व्यवहारार्थमीक्ष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उपमानस्य विषय एवमन्योऽपि गम्यताम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अतिदेशवाक्यतो<note n="13-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अत्र अक्षराधिक्यात् छन्दोदोषः ।</p></note>नाम प्रागेवैषा गतिर्भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तथापि न विशेषेण पूर्वंयोगस्तथागतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उपयुक्तोऽयं<note n="13-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> उपयुक्तोऽय ।</p></note> मानो हि तुल्यार्थग्रहणे सति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विशिष्टविषयत्वेन संबन्धं प्रतिपद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सविकल्पकतो नेदं<note n="13-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नेदमुप्रत्यक्षामनुमा पुनः ।</p></note> प्रत्यक्षमनुमा पुनः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>त्रैरूप्यरहितत्वेन विशेषः<note n="13-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विशेष ।</p></note> स पुरोदितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पिण्डस्य हि विशेषेण संप्रत्येव प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>संबन्धः संज्ञयेत्येवं<note n="13-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संज्ञायेत्येवं ।</p></note> नान्वयव्यतिरेकिता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<p><choice n="13.16"><sic>नैयायिकोपमानम्</sic><corr resp="#prabha-corr">इति नैयायिकोपमानम्</corr></choice> ॥</p><lb ed="nya"/>
<lg><l>अत्रोच्यते च सादृश्यं प्रत्यक्षेण प्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पुरोद्वयं पश्यतो हि प्रत्यक्षादेव निश्चयः<note n="13-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> निश्चीयते ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततः परोक्षे<note n="13-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्मरणं ।</p></note> स्मरणमात्रमेवोपजायते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>त<note n="13-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तत ।</p></note> एवावयवा यत्र दृष्टिस्मरणगोचराः<note n="13-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दृष्टिः स्मरणगोचरः ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यदापि न द्वयं दृष्टं तस्यैव स्मरणा<note n="13-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्मरणा तदा ।</p></note>त्तदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>त एवावयवास्तत्र स्मर्यन्ते प्रत्यभिज्ञया ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यभिज्ञानमेतच्च व्यवहारेऽनुमैव न ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तद्रूपदर्शनादेव तत्त्वव्यवहृतिः परा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="14"/>
<lg><l>अनादिव्यवहारोऽयमिति न प्रथमा गतिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षं प्रत्यभिज्ञेयं तैरेवाभ्युपगम्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अनादिवासनासङ्गद्वयं तु व्यवहारिणः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अपूर्वं<note n="14-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अपूर्वन्तत्वतो ।</p></note> तत्त्वतो नास्ति प्रमेयं व्यवहारतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रामाण्येऽस्याः प्रमाणं हि भवतः सप्रमादकम्<note n="14-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स प्रमादिकम् ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनेनासौ विसदृशः पूर्वस्मादमुकः<note n="14-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अमुक ।</p></note> परः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>मध्यमः पृथुरत्यन्तदीर्घः कर्कश इत्यपि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथ प्रत्यक्षमेवैषानुमानमियमेव<note n="14-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अनुमानमियमेवै वा ।</p></note> वा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सादृश्यस्य परिच्छेदे किं प्रमाणान्तरं मतम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यथा सादृश्यवस्तुत्वं<note n="14-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वस्तुत्वन्न ।</p></note> न शक्यमपबाधितुम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षत्वमपि प्राप्तं किं शक्यं बाधितुं त्वया ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य यः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गवये व्यक्तदृष्टोऽसौ पूर्वं गव्यपि वीक्षितः<note n="14-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वीक्षित ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यदा<note n="14-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> यया ।</p></note>ऽवयव सादृश्यं तदाप्रत्यक्षनिश्चितम्<note n="14-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> निश्चित ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l><note n="14-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न्तदेव ।</p></note>तदेव गवयेनापि गोसादृश्यमनूनकम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एकस्य सदृशत्वं हि न पृथक् संप्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अपरापेक्षया<note n="14-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अपरापेक्षानैव ।</p></note> नैव सादृश्यस्य प्रसिद्धता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अनुमा<note n="14-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अनुमान ।</p></note>लक्षणास्तित्वं यथैवोपमितावह<note n="14-11a"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> -वह<hi rend="squarebrackets">म</hi> ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमेयमपि नास्त्येव प्रत्यक्षं यन्न<note n="14-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सन्न ।</p></note> भासते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l><choice n="14.20"><sic>व्यवहारेतु तस्याः किं</sic><corr>व्यवहारे तु त्स्याः किं</corr></choice> <note n="14-13"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किन्नानुमा ।</p></note>नानुमालक्षणान्वयः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्माद् यत् स्मर्यते तत्स्यात् सादृश्येन विशेषितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमेयमुपमानस्य कथं स्मरण<note n="14-14"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्मरणं संभवि ।</p></note>संभवि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्ये गवि च स्मृते<note n="14-15"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्मृतम् ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विशेषस्यान्यतः सिद्धेरुपमानाप्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षे तु पुनर्देशे स्मर्यमाणे<note n="14-16"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्मर्यमाणोऽपि ।</p></note>ऽपि पावके ।</l><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="15"/>
<l>विशिष्टविषयत्वेन नानुमानाप्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तच्च तस्यानुमानत्वं पक्षधर्मादिसंभवात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्राक्प्रतीते च सादृश्ये तदन्यत्र प्रतीतितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गवये तत् प्रतीतं हि गवि व्यवहृतं न किम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गवा तु नानुमेत्येतत् कस्योपालम्भ उच्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वादात्मनो दूषणं परम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>परेणानभ्युपगमात् परस्य तु न दूषणम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गवयस्या<note n="15-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गवयश्चा ।</p></note>प्यसंबन्धान्न गोलिङ्गत्वमिच्छति ।<note n="15-*"><p>अयं श्लोकः मीमांसकोपमाने एवमेवास्ति ।</p></note></l><lb ed="nya"/>
<l>यदि किं तावता शक्यमुपमानं प्रमान्तरम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सादृश्यमपि सर्वेण पूर्वं दृष्टं तदन्वयि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अवश्यं हि क्वचिद् दृष्टे सादृश्यप्रतिपत्तिमान् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एकस्मिन्नपि दृष्टेऽर्थे द्वितीयं पश्यतो वने ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सादृश्येन सहैवास्मिन् न तदोत्पद्यते मतिः<note n="15-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मातिः ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अपूर्वदर्शनात् तत्र केवलं स्मरणोदयः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पूर्वपराव्यक्तभावात् प्राग्दृष्टेर्व्यवहारधीः<note n="15-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्राक् दृष्टेः व्यवहारधीः ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सदृशोऽयमितिज्ञानं<note n="15-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मिति विज्ञानं ।</p></note> वासनाबलसम्भवि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नहि काचिदसादृश्यप्रतिपत्तिरिहेक्ष्यते<note n="15-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कश्चिदसादृश्यप्रतिपत्तिरिहोत्द्यते ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कस्यचित् केनचित् क्वापि सोऽवश्यं सदृशग्रहः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न प्रमाणान्तरं<note n="15-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमाणान्तराद्दृष्टमुपमानं ।</p></note> दृष्टमुपमानं विपश्चिताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सादृश्यं हि न वस्तुभ्यो व्यतिरेकेण विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यवहारेऽनुमानं<note n="15-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मानन्तु ।</p></note> तु नोपमाऽत्र प्रमान्तरम् ॥ छ ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नैयायिकोपमानं तु नानुमानात् पृथक् प्रमा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथाहि तेन संबन्धः साध्यते नाम तद्वतोः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स चास्येदमिति ज्ञाना<note n="15-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ज्ञाया ।</p></note>न्नोपमानं विनास्ति किम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथासंनिहितस्तत्र गवयस्तेन तत्र कः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>संकेतस्यावतारोऽस्ति नामेदमिति संभवि<note n="15-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संभवी ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथास्त्ययमपि न्यायः संकेतस्येति वर्ण्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="16"/>
<lg><l>तत्रातिदेशवाचैव संबन्धस्य विनिश्चयः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सदृशस्तस्य बुद्धिस्थो<note n="16-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> बुद्धिस्था ।</p></note> यथैव प्रतिभासते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गवये<note n="16-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गवयस्तत्र ।</p></note> तत्र संकेतः सामान्येन गतो न किम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अतद्रूपपरावृत्ते<note n="16-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सतद्रूपपरावृत्ते ।</p></note> वस्तुमात्रे हि सर्वदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संकेतो गृह्यते पुम्भिर्न विशेषस्य संभवः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न विशेषः सदैवास्ति प्रत्यक्षप्रतिपत्तिभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्र संकेतकरणं व्यर्थमेवोपजायते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अयं स गवयार्थश्चेद्<note n="16-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गवयार्थश्चेत् ।</p></note> विशेषेणेति गम्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यदि न व्यवहारोऽस्ति संकेतग्रहणागतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षदृष्टेः संकेतग्रहणेनापि किं तदा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>परं प्रति व्यवहृतौ सामान्यं स्यात्तथा सति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सामान्येन च संबन्धग्रहणादतिदेशतः--।</l><lb ed="nya"/>
<l>अयं स गवयः पश्चाद्विशेषमवगच्छति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अनुमानमिदं मुख्यं सामान्यव्याप्तिपूर्वकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्र विशेषग्रहणं<note n="16-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विशेष <hi rend="brackets">षं</hi> तत्र ग्रहणं । अयं पाठोऽशुद्धः--विशेषे तत्रग्रहणमिति तु कथंचिद्भवितुमर्हति विशेषं तत्र गृह्णाति इति वा ।</p></note> धूमादग्न्यनुमानवत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>महानसे हि संबन्धः सामान्येन प्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पक्षधर्मत्वतः पश्चाद्विशिष्टाग्निपरिग्रहः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सामान्येन हि संबन्धे विशेषेऽनुमितिः कथम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्येन योगग्रहणे कथमन्यः प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विचारितमिदं सर्वैर्वस्तुवृत्तं महारथैः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अतद्रूपपरावृत्तं<note n="16-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> परावृत्तम्वस्तु ।</p></note> वस्तुसामान्यमुच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्तर्भाव्य विशेषं हि सामान्यव्याप्तिराप्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अवश्यं तत्र वस्त्वस्ति किंचिदेवाविशेषितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मादनुमितिन्यायः समस्त उपमास्वपि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अङ्गदी कुण्डली यस्तु<note n="16-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> यो तु ।</p></note> स राजेति प्रतीयताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विशेषेण हि संबन्ध<note n="16-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संबन्धं प्रतीतौ ।</p></note>प्रतीतौ किं प्रमान्तरम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शृङ्गादिसामान्यगतेस्तेनायं सदृशः पुनः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="17"/>
<lg><l>शृङ्गादयोऽपि तैक्ष्ण्यादिभावतः सदृशात्मकाः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तैक्ष्ण्यमन्येन केनापि पर्यन्ते वासनैव हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कारणं सदृशत्वेन व्यवहारस्य गम्यताम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मादननुमानत्वं नोपमानस्य भाविकम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>इति सर्वमिदं सुस्थमकारणमतः परम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>इत्यनिन्द्यविधिना निरूपितं</l><lb ed="nya"/>
<l>नोपमानमनुमानतः परम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>एवमन्यदपि तेन गीयते</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रज्ञया नहि स दृश्यतेऽधिकः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<trailer><choice n="17.10"><sic>उपमानान्तर्भावो द्वितीयः परिच्छेदः</sic><corr resp="#prabha-corr">इत्युपमानान्तर्भावो द्वितीयः परिच्छेदः</corr></choice> ॥ छ ॥</trailer><lb ed="nya"/>
</div>
<div n="3"><lb ed="nya"/>
	<head><supplied resp="#sarit-encoder-prabha">तृतीयः परिच्छेदः</supplied></head><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमाणषट्क-विज्ञातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अदृष्टं कल्पयेदन्यं सार्थापत्तिरुदाहृता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ननु दृष्टः<note n="17-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दृष्टश्रुतो ।</p></note> श्रुतो वार्थ इति भाष्यकृतो वचः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्कथं दृष्टिमात्रेण सार्थापत्तिर्निरूपिता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>दृष्टः पञ्चभिरित्यस्माद्भेदेनोक्ता श्रुतोद्भवा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणग्राहिणीत्वेन यस्मात्पूर्वविलक्षणा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तत्र प्रत्यक्षतो ज्ञात्रा देहदाहेन<note n="17-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ज्ञाता देहाद्देहेन ।</p></note> शक्तिता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वह्नेरनुमिता<note n="17-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> रनुमितात् ।</p></note> सूर्ये भा<note n="17-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पाना ।</p></note>नात्तच्छक्तियोगिता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पीनो दिवा न भुङ्क्ते<note n="17-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नभुङ्क्तेत्येवमादि ।</p></note>चेत्येवमादि वचः श्रुतौ ।</l><lb ed="nya"/>
<l>रात्रिभोजनविज्ञानं श्रुतार्थापत्तिरुच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गवयोपमिताया गोस्तज्ज्ञानग्राह्यशक्तता<note n="17-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गोस्तज्ज्ञानग्रह्य ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभिधानप्रसिद्ध्यर्थमर्थापत्त्यवबोधिता<note n="17-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मर्थाप त्रबोधिता ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>शब्दे वाचकसामर्थ्यात् तन्नित्यत्वस्य कल्पना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणाभावनिर्णीतचैत्राभावविशेषितात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गेहाच्चैत्रबहिर्भाव<note n="17-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गेहाश्चै बवहिर्भाव ।</p></note>सिद्धिर्या त्विह वर्ण्यते ।</l><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="18"/>
<l>तामभावोत्थितामन्यामर्थापत्ति<note n="18-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मदाहरेत् ।</p></note>मुदाहरेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पक्षधर्माद्यनङ्गत्वाद्भिन्नैषाऽप्यनुमानतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>बहिर्देशविशिष्टेऽर्थे देशे वा तद्विशेषिते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमेये यो गृहाभावः पक्षधर्मस्त्वसौ कथम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तदभावविशिष्टं हि गृहं धर्मो न कस्यचित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गृहाभावविशिष्टस्तु तदासौ नैव गम्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पूर्वं न चाविशिष्टस्य धर्मिणः स्यात् प्रमेयता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न चात्र बाह्यदेशो वा चैत्रो वा गम्यते पुरा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>जीवतस्तु गृहाभावः पक्षधर्मोऽत्र कल्प्यते<note n="18-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कल्पते ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्संवित्तिर्बहिर्भावे<note n="18-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> बहिर्भावं ।</p></note> नव्यबुद्धौ<note n="18-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> बुद्धौपजायते ।</p></note>प्रजायते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अग्निसत्तानपेक्षा हि धूमसत्ता<note n="18-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> चत्ता ।</p></note> प्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तद्ग्रहणस्य वेलायामग्न्यधीनत्वविन्न वा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गेहाभावस्तु यः शुद्धो विद्यमानत्ववर्जितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स मृतेष्वपि दृष्टत्वाद्बहिर्वृत्ते<note n="18-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> बहिवृत्तेन ।</p></note>र्न साधकः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विद्यमानत्वसंसृष्टगेहाभावधियानया ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गेहादुत्का<note n="18-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गेहादुक्त्त्वात ।</p></note><hi rend="squarebrackets">लि</hi>तश्चैत्रो विद्येत बहिरेव हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गेहाभावत्वमात्रं<note n="18-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मात्रन्तु ।</p></note> तु यत् स्वतन्त्रं प्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न तावता बहिर्भावश्चैत्रस्यैवं प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्थिते सद्भावविज्ञाने गेहाभावधियाऽत्र तु ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गेहादुत्कालिता सत्ता बहिरेवावतिष्ठते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तेनात्र निरपेक्षस्य<note n="18-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नरपेक्षस्य ।</p></note> व्यभिचारो मृतादिना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यस्य त्वव्यभिचारित्वं न ततोऽन्यत्प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मात् प्रत्यक्षतो गेहे चैत्राभावेऽप्यभावतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ज्ञाने यत् तत्त्वविज्ञानं<note n="18-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विज्ञानन्तदेवेदं ।</p></note> तदेवेदं बहि<hi rend="squarebrackets">ः</hi>स्थितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पक्षधर्मात्मलाभाय बहिर्भावप्रवेशितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तद्विशिष्टोऽनुमेयः स्यात् पक्षधर्मत्ववादिभिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="19"/>
<lg><l>पक्षधर्मादिविज्ञानं बहिः संबोधतो यदि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तैश्च तद्बोधनेत्येवमन्योन्याश्रयता च<note n="19-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> य ।</p></note> तत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथानुपपत्तौ तु प्रमेयानुप्रवेशिता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ताद्रूप्येणैव विज्ञानान्न दोषः प्रतिभाति नः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अविनाभाविता चात्र तदैव परिकल्प्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न प्रागवगतेत्येवं सत्यप्येषा न कारणम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गृहाभाव-बहिर्भावौ न च दृष्टौ नियोगतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>साहित्येन प्रमाणं हि तयोरन्य<note n="19-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> रन्यं न ।</p></note>न्न विद्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथानुपपत्त्यैव ह्यने<choice n="19.9"><sic>नान्यत् प्रतीयते</sic><corr>नान्यत्प्रतीयते</corr></choice> ।</l><lb ed="nya"/>
<l><hi rend="squarebrackets">अन्यत्प्रतीयते</hi> तच्चेत् साहित्यं न प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तेन संबन्धवेलायां संबन्ध्यन्यतरो ध्रुवम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थापत्त्यावगन्तव्यः पश्चाद्वस्त्वनुमानता<note n="19-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पश्चाद्वस्त्वस्त्वनुमानता ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अत्रोच्यते परोक्षार्थादन्यथानुपपत्तितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>परोक्षकल्पना सैव ह्यर्थापत्तिः परोदिता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथानुपपन्नत्वं <choice n="19.15"><sic>तत्रासिद्धस्य नेक्षते</sic><corr>तत्रासिद्धस्य नेक्ष्यते</corr></choice> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणेन प्रसिद्धो यः स कथं नोपपत्तिमान् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रसिद्धोऽनुपपन्नश्चेत्येतदत्यन्तदुर्घटम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न दृष्टेऽनुपपन्ने<note n="19-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ऽनुपपन्नं हिः ।</p></note>हि प्रसिद्धिर्भुवनत्रये ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यदि न स्यात् परोऽप्यत्र स्यादेवानुपपन्नता ।</l><lb ed="nya"/>
<l><choice n="19.20"><sic>नचेत् साऽप्यत्र</sic><corr>न चेत् साऽप्यत्र</corr></choice> नास्माकमत्यन्तानुपपत्तिधीः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ननु चानुपपन्नत्वमेतदन्यव्यपेक्षया ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षसिद्धं धूमादौ संबन्धग्रहणं विना ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l><choice n="19.23"><sic>तथाचेदनुमानेन</sic><corr>तथा चेदनुमानेन</corr></choice> किं कर्त्तव्यं परेण वः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथ संबन्धबोधेन विना नानुपपत्तिधीः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अर्थापत्तावपि तथेत्यर्थापत्तिर्वृथा तथा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>कार्यहेतौ न दृष्टं चेत् संबन्धग्रहणं विना ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथानुपपन्नत्वमर्थापत्तौ तु दृश्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नन्वर्थापत्तिरप्येषा कार्यादेवोपजायते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शक्तयः सर्वभावानां कार्यार्थापत्तिसाधनाः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<note n="19-3" place="bottom" resp="#prabha-fr"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नातन्यप्रतीयते ।</p></note>

<pb ed="nya" n="20"/>
<lg><l>शक्तौ हि<hi rend="squarebrackets">च</hi> समानायां संबन्धग्रहणं विना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ज्ञायतेऽनुपपन्नत्वं तत्र कः प्रतिषेधकः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यो यथा गृह्यते भावः स तथैवोपपत्तिमान् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्यथा दृश्यमानं हि शक्तः कः कर्त्तुमन्यथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रतीतिरनुगन्तव्या पर्यन्ते सर्ववादिभिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतीत्युत्क्रमणे वादी न वादी वादिसंसदि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अत्रोच्यते,--यथा दृष्टपदार्थावगमे सति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शक्तेरकल्पनं प्राप्तं दृश्यन्ते<hi rend="squarebrackets">च</hi> सशक्तिकाः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादने ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथानुपपत्तिश्च भवत्यर्थमिति प्रति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदेवास्या निमित्तं स्यात् जायते यदनन्तरम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>इति यत् स्वयमेवोक्तं घटोऽयं स्फोटदूषणे ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्कथं स्मर्यते नैवाचिरकालव्यतीतिमत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथाप्यकल्पना स्फोटे शक्तिमात्रेण सिद्धितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शक्तिं विना तु तत्कार्यं कुत एव भविष्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कारणादेव तत्कार्यं वृथा शक्तेः प्रकल्पना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शक्तिं विना कथं कार्यमशक्तेरपि भाविकम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>दृश्यतेऽन्यां विना शक्तिं सर्वां शक्तिं विना न किम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथैकप्रत्ययो दृष्टस्तदेतद्बालजल्पितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न शक्तिप्रत्ययेऽप्येषा भासते <hi rend="squarebrackets">तत्</hi> कुतः परा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न शक्तिरितिबोधस्य विविक्ताकारसंगतिः<note n="20-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सङ्गतिः ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथापि व्यक्तिरस्येति व्यतिरेकोपलम्भनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कायः शिलापुत्रस्येति व्यतिरेकगतिर्न किम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न<note n="20-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नच ।</p></note> स्वरूपावभासित्वे व्यतिरेकगतिः क्वचित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथापि मन्त्रतन्त्रादेरग्नेः किं प्रतिपद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यदि नास्ति परा शक्तिरग्निरूपे हि न क्षतिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मादपैति यद्यस्मिन् सति तद् व्यतिरेकि<note n="20-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> व्यतिरेक ।</p></note> तत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्यथा तस्य हानिः स्यात् कार्यं वा यत्ततो<note n="20-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मसत्ततो ।</p></note> न सत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="21"/>
<lg><l>अर्थापत्तिः प्रमाणं चे<note n="21-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> चे अन्योन्या ।</p></note>दन्योन्याश्रयता भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>कल्पनामात्रमेवैतत् प्रमाणं केन तन्मतम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ननु शक्तिं विना कार्ये कारणानां ग्रहः कथम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अस्मात् कार्यं भवतु तद्व्यवहारोऽस्तु तावता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कार्यार्थित्वादुपादानं<note n="21-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कार्याच्छित्वादुपाशनं न शक्यर्थि ।</p></note> न शक्यार्थितया क्वचित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनेन सर्वशक्तीनां प्रत्याख्यातिरनिन्दिता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तद्रूपदर्शनात् शक्तिव्यवहारः प्रसाध्यताम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>एवमन्योऽपि वृक्षादिर्व्यवहारस्य गोचरः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वभावहेतुरेवं च नानुमानत्ववर्जनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>कार्ये दर्शनतः शक्ति<note n="21-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> शक्त ।</p></note>व्यवहारः कु<hi rend="squarebrackets">कृ</hi>तः पुरा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>इहापि कार्यं दृष्ट्वैव<note n="21-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कार्यदृष्ट्वैव ।</p></note> <hi rend="squarebrackets">कार्य दृष्ट्यैव</hi> व्यवहार<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रसाध्यताम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शब्दादर्थप्रसिद्धिश्च न संबन्धः<note n="21-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न संबन्धः शक्तिक्षेपात् पुराकृतः ।</p></note> पुरा कृतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>संकेताच्च प्रतीतिः सा कथं संबन्धसाधिका ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संकेतो व्यञ्जकः शक्तेरन्वितस्य ध्वनेः सदा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न संकेतसहस्रेऽपि प्रतिपत्तिरशक्तितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>कार्यकारणभावोऽयमेवमेवं सदा स्थितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तदा व्यञ्जनाभासत्वे<note n="21-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भासम ।</p></note> संकेतस्योपमा<note n="21-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पता ।</p></note> कुतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न च वाक्यार्थसंवित्तिस्तस्य संबन्धिता कुतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विकल्पे ननु संबन्धः कार्यकारणभावभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मान्न शब्दजा युक्त<hi rend="squarebrackets">ा</hi> सार्थापत्तिः सदर्थिका ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नैवार्थापत्तिजाप्येषा नित्यसंबन्धसाधिका ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सांकेतितोऽपि संबन्धो नित्यकार्यस्य साधकः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अनित्यत्वाद्विघातश्चेदन्यथा<note n="21-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> चेत् अन्यथा ।</p></note> दृश्यते न किम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संकेतस्य परित्यागे<note n="21-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> परित्यागो ।</p></note> नैवार्थ<note n="21-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नैवार्थः ।</p></note>प्रत्ययः क्वचित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अभावपूर्विकाप्येषा नार्थापत्ति<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रमान्तरम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावोऽनुपलब्धि<note n="21-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> लब्धत्वात् ।</p></note>त्वादनुमानात्परो न हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="22"/>
<lg><l>न चार्थापत्तिरप्येषा बहिर्भावस्य साधिका ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनुमानमियं यस्मादेत<note n="22-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> देह । दिह इति भवितुमर्हति ।</p></note>त्पश्चाद्वदिष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पीनो दिवा न भुङ्क्ते वेत्येवमादि वचः श्रुतौ ।</l><lb ed="nya"/>
<l>रात्रिभोजनविज्ञानं कार्यं हेतोर्भविष्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ननु वाक्यान्तर <hi rend="brackets">परि</hi> ज्ञाने कार्यहेतुरयं च <hi rend="squarebrackets">कः</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l><hi rend="squarebrackets">किं</hi> वाक्यान्तरकार्यत्वं<note n="22-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कार्यत्वम्वाक्यस्य ।</p></note> वाक्यस्य परमार्थतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पीनो दिवा न भुङ्क्ते वेत्येतद्वाक्यं श्रुतेः पुरा<note n="22-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> परा ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>रात्रिभोजनवाक्यस्य गतिरस्ति परिस्फुटा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तत्त्वेव<note n="22-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तंत्रे च ।</p></note>मुच्यते सद्भिर्भो<note n="22-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> र्भावक्रोक्ते ।</p></note>वक्रोक्तेरियं गतिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वक्रोक्तिनिपुणो योऽन्यः स एवागच्छति <hi rend="squarebrackets">ध्रुवम्</hi></l><lb ed="nya"/>
<l>अन्यस्य तमभिप्रायमात्मवत्<note n="22-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> आत्मयत् ।</p></note> परिगच्छतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वाक्यान्तरविवक्षायामेतद्वाक्यप्रवर्त्तनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यथा मम त<hi rend="brackets">दे</hi>वेत्येवमनुमानमतिः स्फुटा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>कथं हेतुसमुत्पन्नमन्यथा तत्र हीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>या त्वभावोत्थिता कैश्चिदर्थापत्तिरुदाहृता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पक्षधर्मादिसद्भावा<note n="22-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भावात् न ।</p></note>न्न भिन्ना साऽनुमानतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>बहिर्देशविशिष्टेऽर्थे देशे वा तद्विशेषिते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमेयो <hi rend="squarebrackets">यो</hi> गृहाभावस्तत्र धर्मः<note n="22-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धर्म ।</p></note> स<note n="22-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सन्निश्चितः ।</p></note> निश्चितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यदि <hi rend="brackets">स</hi> नस्यात् <hi rend="brackets">स</hi> बहिर्भावो गृहे<note n="22-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गृहे भावः ।</p></note>ऽभावः कथं भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>एवमव्यभिचारित्वं गृहसंबन्धवेदनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तेन रूपत्रयप्राप्तेरनुमानं न संशयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>धर्म्यत्र देवदत्तादि कुतश्चित् कार्यतो गतिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>बहिर्भावस्ततः कार्यात् प्रसिद्धो देशविभ्रमात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>देशसामान्यसंबन्धादेव तत्राप्रसिद्धितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनुमानप्रसिद्धोऽपि धर्मी भवति कुत्रचित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अनुमानान्तरं तत्र यतो नैव विचार्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदभावविशिष्टं हि गृहं धर्म्यत<note n="22-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धर्मोऽत एव हि ।</p></note> एव हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="23"/>
<lg><l>गृहाभावविशिष्टो हि तदासौ वचसो गतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पूर्वं नैवागृहीतस्य धर्मिणो<note n="23-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धर्मणो ।</p></note>ऽत्र प्रतीतता<note n="23-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रतीयता ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तथा हि बाह्यदेशो वा चैत्रो वा<hi rend="brackets">व</hi>गम्यते पुरा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>जीवतो हि गृहाभावः पक्षधर्मोऽत्र कल्पितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तत्संवित्तिर्बहिर्भावं वाचो<note n="23-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वा वाचो ।</p></note> बुद्ध्वा हि जायते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अग्निमात्रां विना यद्वत् धूमवत्ता<note n="23-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमवत्ता ।</p></note> प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न तद्ग्रहणवेलायामग्न्यधीनं<note n="23-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वेलायामत्याधीन ।</p></note> हि किंचन ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गेहाभावस्तु यः शुद्धो विद्यमानत्ववर्जितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स मृतेष्वपि दृष्टत्वाद् बहिर्वृत्तेर्न<note n="23-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दृष्टत्वात् बहिर्वृत्तेन साधकः ।</p></note> साधकः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विद्यमानत्वसंसृष्टगेहाभावधियाऽत्र तु ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गेहादुत्कालितश्चैत्रो<note n="23-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गेहादुत्कलिततश्चैत्रो ।</p></note> विद्यते बहिरेव हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>जीवतस्तु गृहाभावः प्रसिद्धो यदि नेष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थापत्तिरपि प्राप्ता न प्रमाणं तथा सति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्थिते सद्भावविज्ञाने गेहाभावधियात्र तु ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गेहादुत्कालिता सत्ता बहिरेवेत्यसद्वचः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्थिते सद्भावविज्ञाने नार्थापत्तेः प्रमाणता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>जीवतो हि गृहाभावो यावत् सिध्येन्न<note n="23-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सिद्धेन ।</p></note> तत्त्वतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न तावता बहिर्भावः शक्यः कल्पयितुं परैः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>येनात्र निरपेक्षस्य व्यभिचारो मृतादिना ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ननु यो व्यभिचारित्वं निरूप्येच्छति साधनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्यायं व्यभिचारोऽस्तु नानुमा<hi rend="squarebrackets">न</hi>मनिच्छतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यस्य त्वव्यभिचारित्वं साध्यादन्यन्न वाञ्छितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>जीवतो हि गृहाभावो यस्य सिद्धो न वादिनः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्य प्रत्य <hi rend="squarebrackets">क्ष</hi>तो गेहे चैत्रार्भावेऽप्यभावतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ज्ञाने यत् सत्त्वविज्ञानं तदेव न <hi rend="squarebrackets">ब</hi>हि<hi rend="squarebrackets">ः</hi> स्थितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सत्त्वविज्ञानमेवात्र स्वस्तिमात्रान्न<note n="23-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मात्रान ।</p></note> सिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="24"/>
<lg><l>गेहाभावाद<note n="24-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भावामसद्भावो ।</p></note>सद्भावो नाभावाद्भावसाधनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावं साधयन्नेव स भावं साधयेत् कथम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षं साधयेद्भावं यथा भावं न साधयेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षमनुमानं च न भावे साधनं यथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विपर्ययस्य नैवात्र साधनत्वं विपर्यये ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावेऽननुमानेन तत्सत्तैव समाश्रिता<note n="24-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सिसाश्रिता ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अभावो भाव एवेति बहिर्भावो भवेद् यदि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थापत्तेर्न सर्वत्रेत्येव<note n="24-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सर्वत्रेत्येन ।</p></note>मन्योन्यसंश्रयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यावन्नाभावसंकोचस्तावदेषा न व<hi rend="squarebrackets">र्त्तते</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l><hi rend="squarebrackets">यावदेषानव</hi>र्त्तेताऽभावसंकोचिका कुतः ॥ ?</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एतयैव भवेत्स<hi rend="squarebrackets">आ</hi> चेत् संदेहो<hi rend="squarebrackets">ऽपि</hi> भवेत्क्वचित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्माज्जीवित्व<note n="24-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ज्जीवत्व ।</p></note>संसिद्धेरर्थापत्ति<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रसिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अर्थापत्तिप्रसिद्धौ<note n="24-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रसिद्धे ।</p></note> वा जीविता<note n="24-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> जीवंते ।</p></note>ऽन्योन्यसंश्रयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पक्षधर्मात्मलाभाय बहिर्भाव<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रवेशितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तद्विशिष्टोऽनुमेयः स्यात् पक्षधर्मान्वयोदितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पक्षधर्मादिविज्ञानं बहिःसंबोधतो यदि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तैश्च तद्बोधनेत्येवमन्योन्याश्रयता भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथानुपपत्तौ तु प्रमेयानुप्रवेशिता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>ताद्रूप्येणैव विज्ञानान्न दोष<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रतिभाति नः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उक्तमत्र यथात्रापि सोऽन्योन्याश्रयसंभवः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमेयानुप्रवेशस्तु<note n="24-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमेयार्थानु प्रवेशस्तु ।</p></note> न सिद्धः साधकः कथम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ताद्रूप्येणैव विज्ञानं किं तद्वचनमात्रकात् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>निर्विवेकस्याकल्पापि यदि नाम न<note n="24-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> <unclear>8</unclear> म ।</p></note> भासते<note n="24-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भाषते ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>दोषः किं तावता नास्ति तथाचेन्नाजितं जडैः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l><hi rend="squarebrackets">स</hi>मद्यमाननं<note n="24-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मधमानं नमन्य</p></note>यस्य दौर्गन्ध्यं प्रतिभासते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यदि किं तावता तत्र दौर्गन्ध्यस्य न संभवः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="25"/>
<lg><l>अविनाभाविता<note n="25-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भाविना ।</p></note> चात्र तदैव यदि कल्प्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न प्रागवगतेत्येवं<note n="25-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रागेवतेत्येवं ।</p></note> सत्यप्येषा न कारणम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अविनाभावितैवात्र प्रागेव परिनिश्चिता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदैवावगता<note n="25-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तदैवापगता ।</p></note> नेयमिति केन न कारणम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पूर्वदेशानवस्थान<note n="25-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्थानं अन्यदेश ।</p></note>मन्यदेशस्थितिं विना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न दृष्टमेकसामग्य्रा <supplied reason="gap">… … …</supplied>॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>दृष्टौ<hi rend="brackets">हि</hi> समाजकालस्थौ नामग्रामौ<note n="25-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नामी ग्रामौ ।</p></note> तुलात्तयोः ।<hi rend="brackets">?</hi></l><lb ed="nya"/>
<l>गृहाभावबहिर्भावौ न <note n="25-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नापेक्षौ ।</p></note>सापेक्षौ नियोगतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्या स्थाने प्रतीतिस्तु नियमेनैव जायते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतीत्या सति<note n="25-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सत ।</p></note> साहित्ये प्रमाणं किं<note n="25-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किन्न ।</p></note> न विद्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथानुपपत्त्यैव नैकेनान्यः<note n="25-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नैकोनान्य ।</p></note> प्रतीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षानुमयोरेव<note n="25-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रत्यक्षानुमानयोरेव ।</p></note> प्रामाण्यमिह विद्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तथा न कल्प्यते<hi rend="squarebrackets">त</hi>च्चेत् साहित्यं किं<note n="25-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> किन्न ।</p></note> न सिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न च संबन्धवेलायां संबन्ध्यन्यतरो<note n="25-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सन्ध्यतरो ध्रुवम् ।</p></note> ध्रुवम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अर्थापत्त्यावगन्तव्यः पश्चादस्त्यनुमानता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>योऽत्यन्तमन्त्रजडधीर्न विवेकभाजि,</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्त्वे प्रवर्त्तनमुपैति न मे कथंचित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्यस्य तस्य न ज<hi rend="squarebrackets">न</hi>आनुमतेर्विशेष-</l><lb ed="nya"/>
<l>स्तस्य स्खलद्गति<hi rend="brackets">ः</hi> निवर्त्तनमेतदस्तु ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<trailer><choice n="25.20"><sic>प्रमाणान्तर्गतौ</sic><corr>इति प्रमाणान्तर्गतौ</corr></choice> तृतीयोऽर्थापत्तिपरिच्छेदः ॥ छ ॥</trailer><lb ed="nya"/>
</div>
<div n="4"><lb ed="nya"/>
	<head><supplied resp="#sarit-encoder-prabha">चतुर्तः परिच्छेदः</supplied></head><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमाणान्तरभावोऽपि <quote>भाष्यकृ</quote>त्प्रतिपादितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावेऽपि<note n="25-13"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अभावोऽपि ।</p></note> प्रमाभावो नास्तीत्येतद्विनिश्चये ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अर्थस्यासंनिकृष्टस्य<note n="25-14"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सन्निकृष्स्यट ।</p></note> तथाचाह <quote>कुमारिलः</quote> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भाष्यकारोक्तमेवार्थमुपपत्त्योपदर्शयन् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="26"/>
<lg><l>प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता<note n="26-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तत्र भाव प्रमाणात् ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वस्तुसंकरसिद्धिश्च तत्प्रामाण्यसमाश्रिता <hi rend="squarebrackets">समाश्रया</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभाव<hi rend="squarebrackets">ः</hi> स उच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नास्तिता पयसो दध्नि प्रध्वंसाभावलक्षणम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गवि योऽश्वाद्यभावस्तु सोऽन्योन्याभाव उच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>शिरसोऽवयवा निम्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>क्षीरे दधि भवेदेव दध्नि<q>क्षीरं</q> घटे पटः<note n="26-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> घटोपटः ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>शशे शृङ्गं<note n="26-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> शशशृङ्गं ।</p></note> पृथिव्यादौ चैतन्यं मूर्त्तिरात्मनि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अप्सु गन्धो रसश्चाग्नौ वायौ रूपं च तैः<note n="26-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वैः । <quote>वायौ रूपेण तौ सह</quote> इति श्लोकवार्त्तिकपाठः ।</p></note> सह ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्योम्नि संस्पर्शता वेति न चेदस्य प्रमाणता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न च स्याद्व्यवहारोऽयं कारणादिविभागतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रागभावादिभेदेन नाभावो वि<hi rend="squarebrackets">भि</hi>द्यते यदि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न वा वस्तुन एभिः स्युर्भेदास्तेनास्य वस्तुता<note n="26-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न चावस्तुन एतेस्युरिति श्लोकवार्त्तिकपाठः ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कार्यादीनामभावः कार्यो भाव<hi rend="squarebrackets">ः</hi> कारणादितः<note n="26-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कारणादिनः कारणादिना इति च श्लोकवार्त्तिके पाठः ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यद्वानुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यो यदस्त्ययम्<note n="26-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> यदस्त्वयम् ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्माद् घटादिवद्वस्तु प्रमेयत्वाच्च गृह्यताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न चौप<note n="26-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कारिकं ।</p></note>चारिकं वात्र भ्रान्तिर्वा<hi rend="squarebrackets">पि</hi> यदृच्छया ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भवत्यतो न सामान्यविशेषात्मकता वृथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षादेरनुत्पत्ति<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रमाणाभाव उच्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l><choice n="26.22"><sic>आत्मनो परिणामो वा</sic><corr>आत्मनः परिणामो वा</corr></choice> विज्ञानं स्वान्यवस्तुनि ।</l><lb ed="nya"/>
<l><hi rend="squarebrackets">स्वरुपपररूपाभ्यां<note n="26-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> …स्वरूपाभ्यां ।</p></note></hi> नित्यं सदसदात्मके ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वस्तु विज्ञायते <hi rend="squarebrackets">वस्तुनि ज्ञायते</hi> कैश्चिद् रूपं किंचित् कदाचन ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यस्य यत्र यदोद्भूतिर्जिघृक्षा वापि जायते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विद्यतेऽनुभवस्तस्य तेन च व्यपदिश्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="27"/>
<lg><l>तस्योपकारकत्वेन वर्त्तते<note n="27-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वर्त्तन्तेद्वस्तदेतरः । <quote>वर्ततेंशस्तदेतरः</quote> इति श्लोकवार्त्तिके पाठः ।</p></note> यस्तदेतरः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उभयोरपि संवित्त्वाद्<note n="27-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संवित्तात् ।</p></note> उभयावगमोऽस्त्विति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षव्यवहारस्तु <hi rend="squarebrackets">प्रत्यक्षाद्यवतारस्तु</hi> भावांशो गृह्यते यदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यापारस्तदनुत्पत्तिरभावांशे जिघृक्षिते<note n="27-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> रभुत्पत्तेरभायांशो जिघृक्षते ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न तावदिन्द्रियेणैषा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ननु भावादभिन्नत्वात् संयोगो ना<hi rend="squarebrackets">ह्य</hi>स्ति तेन च ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न ह्यत्यन्तमभेदोऽस्ति<note n="27-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नह्यन्तत भेदोऽस्ति ।</p></note> रूपादिवदिहापि नः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>धर्माणां भेद इष्टो हि धर्म्यभेदे<note n="27-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धर्मभेदेऽपि ।</p></note>ऽपि नः स्थिते<note n="27-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्थितेः ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उद्भवाभिभवात्मत्वाद् ग्रहणं वाऽवतिष्ठते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तत्संबन्धे सदित्येवं सद्रूपत्वं प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नास्त्यत्रेद<note n="27-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नास्त्यत्वेद ।</p></note>मितीत्थं तु <hi rend="squarebrackets">तत्</hi> तत्संयोगहेतुकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षा<note n="27-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अक्षा ।</p></note>नपेक्षया ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>मानं कथमभावश्चेत् प्रमेयं चात्र कीदृशम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l><hi rend="squarebrackets">तत्र</hi> यो यदभावः<note n="27-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> योयद्भावः ।</p></note>स्यान्मानमप्येवमिष्यताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>भावात्मके यथा माने नाभावस्य प्रमाणता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भावात्मकस्य मानत्वं नच राजाज्ञया स्थितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>परिच्छेदफलत्वेन<note n="27-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पलत्वेन बलत्वेना ।</p></note> प्रामाण्यं स्याद् द्वयोरपि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यदि चास्य प्रमाणत्वमभावत्वेन नेष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वस्तुनः कारणत्वं हि दृष्ट<note n="27-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दृष्टि ।</p></note>मित्यभिमानतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नैव लिङ्गप्रमेयत्वे भवेतां<note n="27-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भवेतान्तद्व ।</p></note> तद्वदेव हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तथा सति समस्तोऽपि व्यवहारो न सिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणानामनुत्पत्तेर्न चाभावस्य धर्मता<note n="27-13"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धर्मत्व ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="28"/>
<lg><l>यत्राभावोऽस्ति तेनास्याः<note n="28-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> यत्र भावोऽस्ति तेनास्य ।</p></note> संबन्धो नैव सिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न<hi rend="squarebrackets">चा</hi> संनिहित<note n="28-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> <hi rend="squarebrackets">च</hi> सन्निहित ।</p></note>स्तत्र तस्य धर्मो भवेदयम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न च तस्य प्रमेयत्वं धर्मधर्मित्ववर्जनात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l><choice n="28.4"><sic>अभावे<note n="28-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अभावेन तु ।</p></note> नतु संबन्धो</sic><corr>अभावे न तु सम्बन्धो</corr></choice> भवेत्तद्विषयत्वतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यज्ज्ञानाविषयत्वं च ज्ञाने मेयं न<note n="28-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ज्ञान मेयेन ।</p></note> विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संयोगसम<note n="28-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> समता यादि° संबधौ <hi rend="brackets">धे</hi> ?</p></note>वायादिसंबन्धो नैव विद्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नागृहीते च धर्मत्वं गृहीते सिद्धसाधनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावशब्दवाच्यत्वात् प्रत्यक्षादेव भिद्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l><hi rend="squarebrackets">न</hi> प्रमाणमभावो हि प्रमेयाणामभावतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भावोऽपि हि प्रमाणेन स्वानुरूपेण मीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l><hi rend="squarebrackets">अभावस्य प्रमाणत्वं न</hi> प्रमेयाद्यभावतः<note n="28-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नाभावस्य प्रमाणत्वं तत्प्रमेयाद्यभावतः--इत्यपि पाठः सम्भवति ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावोऽपि प्रमाणेन स्वानुरूपेण मीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमेयत्वाद्ध्यभावस्तु<note n="28-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भावस्तस्माद्भा° ।</p></note> तस्माद् भावात्मकात् पृथक्<note n="28-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पृथगिति ।</p></note> ॥ इति ॥ छ ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अत्रोच्यते यथाऽभावो<note n="28-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> यथा भावो ।</p></note> न प्रमाणान्तरं मतम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न हि स्वरूपं तस्यास्ति परतोऽनुपलब्धितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एकोपलम्भानुभवादिदं<note n="28-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> एकोपलम्भानुभावा ।</p></note> <quote>नोपलभे</quote> इति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>बुद्धेरुपलभे वेति कल्पिकायाः समुद्भवः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उपलम्भनिषेधश्चेदेवमु<note n="28-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सुपरि ।</p></note>परिनिश्चितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्मादनुपलम्भात्तु प्रमेयोऽ<note n="28-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमेयो भावनिश्चयः ।</p></note>भावनिश्चयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अत्रोच्यते, विविक्तस्य वेदनाद्धि स निश्चयः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदन्यथावेति मतं यतः पक्षान्तरं न हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>विविक्तस्यो<note n="28-13"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विविक्तास्यो° ।</p></note>पलम्भाच्चेज्<note n="28-14"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> च्चेत ज्ञानभावस्य ।</p></note>ज्ञानभाव<hi rend="squarebrackets">स्य</hi> निश्चयः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विविक्तस्योपलम्भश्चेत् परतः सिद्धसाधनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="29"/>
<lg><l>स्वविविक्तोपलम्भात्तु नाभावस्य विनिश्चयः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नोपलम्भस्य संदेहे तदभावविनिश्चयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उपलम्भस्य भावश्चेत् सतस्तस्य निषिद्धता<note n="29-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> निषिद्विहि ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न ह्यन्यान्योपलभ्येषु<note n="29-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नह्यन्यान्युपलभ्येषु ।</p></note> नास्तितानुपलम्भतः<note n="29-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नास्ति नानुपलम्भतः ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न च सोऽनुपलम्भोऽपि प्रतिषेधान्यवस्तुनः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावे तु प्रमाणस्य प्रमेयं नेति तत्कुतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमाणाभावोऽन्यथा नो चेदर्थापत्तिरियं सदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न चार्थापत्तिरत्रास्ति नादृष्टं सर्वदैव न ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमाभावे तु साध्ये स्यादभावः कोऽपरः प्रमा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गृहीत्वा मानसं<note n="29-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मानसम्भावं ।</p></note> भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>मानसं नास्तिताज्ञानं भवेत्पूर्वग्रहे सति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न चाभावः पुरा दृष्टो भावादेव हि मीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>घटमानं पुरा दृष्टमिति चेत् तेन नास्ति तत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रामाण्या<note n="29-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रामाण्यभावः ।</p></note>भावसिद्धिश्चेत् प्रमेयाभावतः<note n="29-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रमेयाभावनितः ।</p></note>, कथम् ? ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणाभावतश्चे<hi rend="squarebrackets">त्त</hi> दर्थापत्तिर्भवेदियम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नियमश्च न तत्रास्ति पूर्वमेवोपपादितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>एतदेव द्वयाभाव इति <hi rend="squarebrackets">तत्</hi> साध्य साधनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्योन्यतश्चेन्न भेदस्तथा सति भवेद् द्वयोः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सहोपलम्भनियमादभेद उपपादितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सहोपलम्भनियमादभेदोमानमेययोः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सहोपलम्भनियमादेतयोस्तदभावयोः<ref target="29-7"/> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अन्योपलम्भतो<note n="29-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अन्योपलम्भावपि किमभावः प्रसिध्यति ।</p></note> वापि किमभावः प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तद्वि<hi rend="squarebrackets">वि</hi>क्तोपलम्भाच्चे<note n="29-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> चेत् अर्थेनापि ।</p></note>दर्थेनापि विविक्तता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणभावसंसिद्धिः किमिदानीमनर्थिका ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथ प्रमेयाभावेऽपि केवलग्रहणं भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणान्तरभावे तु न केवलविदन्वयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="30"/>
<lg><l>एवं प्रमाणाभावेऽपि मेयाभावो न सिद्धति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उपलब्धिलक्षणा<note n="30-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> लक्षणादेतत् ।</p></note>त्तत् समानमुभयोरपि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्माद्विविक्ततामात्रमभावव्यपदेशभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>विधिकेन तु निर्द्देशः शीलापुत्रशरीरवत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्मादनादिसंसारव्यवहारप्रतीतितः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तद्विकल्पोदया<hi rend="squarebrackets">देव</hi> भावव्यवहृतिः परा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नार्थाभाव<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रमाभावादपरः कश्चिदीक्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदन्यभाव एवात्र प्रमाभाव<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रमान्वितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अभावबुद्धिग्राह्यो यः सोऽभाव इति नैव सत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावबुद्धि<hi rend="squarebrackets">ः</hi> किं काचिद्<note n="30-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> काचित् रूपादि ।</p></note> रूपादि व्यतिरेकवित् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यस्याभावो<hi rend="squarebrackets">ऽ</hi>परोऽसिद्धस्तस्य तद्वन्न सिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमेयप्रतिभासेन स्फुटं बुद्धिः प्रसाध्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्यथा सर्व एव स्या<note n="30-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्यात् अनायासेन ।</p></note>दनायासेन वेदकः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथासति पदार्थानां निर्णयः सुखसाधनः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कुटकटेत्युच्यते सोऽयं कुटबुद्धौ चकास्ति नः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>एवं घटादिभेदोऽपि परस्परविवेकतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न चकास्त्येव तद्भेदात् समानमुभयोरपि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावव्यवहारोऽयमिति चेदस्ति संगतः<note n="30-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दङ्गतः ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>व्यवहारमात्र<note n="30-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> व्यवहारमात्रमेवैतत् ।</p></note>मेतत् तदन्यस्योपलम्भने ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावेन विनान्यत्वमथ चेन्न प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वकारणादसिद्धं चेत् तदभावात् कथं तथा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स्वकारणादेवसिद्धमभावात्तत्प्रतीयते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वभावग्राहिणो<note n="30-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ग्राहिण्यो° ।</p></note> व्यक्तादसिद्धार्थात्कुतोऽन्यजः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथ स्वरूपं भावान्न भिन्नं <hi rend="squarebrackets">त</hi>न्नाप्यभेदवत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>भेदाभेदावधियोगाद्<note n="30-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भेदाभेदादोयधियोगात् ।</p></note> भेदाभेदवदिष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भिन्ना इति परोपाधिरभिन्ना इति वा पुनः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="31"/>
<lg><l>भावात्मा वा प्रपञ्चोऽयं संसृष्टेष्वेव लक्ष्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावस्य स्वरूपेण यदि तावद्ग्रहः स्वतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वरूपेण प्रतीतस्य भेदकत्वं कथं मतम् ? ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भेदकत्वात् प्रतीतिश्चेत् पृथग्भावोऽप्य<hi rend="squarebrackets">थो</hi> भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वरूपेण प्रतीतस्य भेदकत्वं किमुच्यते<note n="31-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मिमुच्यते ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तदपेक्षो <hi rend="brackets">ऽस्य</hi> भेदकश्चेत् परभावो न किं तथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वरूपसमतायां चेद<note n="31-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> चेत् अभावो ।</p></note>भावो न <hi rend="squarebrackets">च</hi> भेदकः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न हि तस्यापि रूपेण प्रतीतेर्भेदकस्थितिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वरूपेण प्रतीतोऽपि भेदको नीलपीतवत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न नीलपीतरूपेण स्वरूपादतिरिच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>भेदकं <hi rend="squarebrackets">च</hi> स्वरूपेण नेदं कर्त्तृत्वसंगमात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथ स्वरूपं तत्तस्य<note n="31-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> त्ततस्य ।</p></note> कारणादेव जायते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सर्वत्र कारणादेव भेदाभावः परो वृथा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>कारणादेव भवतीत्येतदप्यतिदुर्घटम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वकारणात् स्वयं जातः कथमन्यस्य भेदकः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>दृश्यते भेदकत्वं चेत् ? दृश्यते दृश्यते यदि ॥ ?</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पदार्था<hi rend="brackets">द</hi> दर्शनादन्योऽन्योऽ<note n="31-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दन्योन्याऽत्रार्थ ।</p></note>त्रार्थ उपपद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स प्रसज्यनिषेधो वा प<note n="31-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पुर्युदासो° ।</p></note>र्युदासोऽथवा भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रसज्यप्रतिषेधे हि स एवार्थो न विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पर्युदासे हि सदृश<note n="31-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सदृशः तदन्योऽर्थः ।</p></note>स्तदन्योऽर्थः प्रतीयताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततोऽस्त्यभावो न परः प्रमाणप्रतिपत्तिभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथाभावप्रतीतेर्यो विषयः स तथोच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सैवाभावप्रतीतिर्हि प्रसज्यादिविधा भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणपञ्चकाभावः पर्युदासो न युच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>न जायत इति प्रोक्तं नेदृशी पर्युदासता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पर्युदासेऽपि प्राप्तं <hi rend="squarebrackets">यत्</hi> तदेवानुपलम्भनम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमाणपञ्चकाभावात् पररूपेण नेयता <hi rend="brackets">ते ?</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तद्वस्तु तत एवास्या<hi rend="squarebrackets">ः</hi>संकरः<note n="31-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> °सङ्करः ।</p></note> पर्युदासतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="32"/>
<lg><l>परभावो भवेदत्र यदि तद्रूपता भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावादेव तत्प्राप्ता वस्त्वसंकर<note n="32-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सङ्कर ।</p></note>संस्थितिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रसज्यप्रतिषेधे<note n="32-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> °प्रतिषेधोऽपि ।</p></note>ऽपि वस्त्वसंकरता न किम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स एवाभाव इति चेत् पर्युदासः परो यतः <hi rend="brackets">परोऽन्यतः ?</hi></l><lb ed="nya"/>
<l>पर्युदासोऽपि नैवायं<note n="32-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नै वायं ।</p></note> पराभावं विना<note n="32-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विवा ।</p></note> कृतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्यापि पर्युदासत्वे पराभावनिराकृतिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तत्रापीत्यनवस्थेयं कथं<note n="32-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कथन्नाम ।</p></note> नाम निवार्यताम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणस्यासमाप्तौ च प्रमेयस्यासमाप्तितः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>क्षीरे दध्यादि नास्तीति दध्यसंसृज्य<note n="32-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दध्यसंसृष्टज्य ।</p></note> पाच्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>असंसृष्टं<note n="32-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> असृष्टं ।</p></note> हि तद्रूपं प्रत्यक्षादेव सिद्धिभाक् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यदि नाध्य<note n="32-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नाव्यक्षतः ।</p></note>क्षतः सिद्धिरभावादपि नो भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यथा स्वरूपं तत्तस्य तदभावनिराकृतम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तथा स्वरूपं तत्तस्य भावान्तरविनाकृतम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अभावग्रहणे तस्य निषेधो न प्रतीतिभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भावान्तरस्याग्रहणे विविक्तत्वं प्रसिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अयमेवेति यो ह्येष भावे भवति <hi rend="brackets">भवेन</hi> निश्चयः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नैष वस्त्वन्तराभाव<hi rend="squarebrackets">ः</hi> संसिध्यत्यनुमामृते<note n="32-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संवृसम्बत्यनुमादृते ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वस्त्वन्तरत्वसिद्धौ <hi rend="brackets">हि</hi> तदभावावगतिर्भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अवधारणसिद्धौ च वस्त्वन्तरतया गतिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एवमन्यतरासिद्धौ<note n="32-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वृद्धौ ।</p></note> नैकस्यापि प्रसिद्धता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>साधारणत<note n="32-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> साधारणतार्थस्य यदिनाव्यक्ष ।</p></note>यार्थःस्याद् यदि नाध्यक्षगोचरः<note n="32-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नाव्यक्ष° ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अध्यक्षा<note n="32-13"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अव्यक्षा° ।</p></note>दन्वयगतौ नाभावोऽपि प्रतीतिभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नहि तत्रैव तस्यैवाऽभावः<note n="32-14"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तस्यैवा अभावः ।</p></note> सिध्यति तत्त्वभाक् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अवधारणमध्यक्षा<note n="32-15"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> मव्यक्षा ।</p></note>दित्यद्वयनिराक्रिया ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="33"/>
<lg><l>गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽ<note n="33-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ऽज्ञानपेक्षया ।</p></note>क्षानपेक्षया ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गृहीत्वा वस्तुसद्भावं यदि व्यावृत्तिसंगतम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l><hi rend="squarebrackets">तदा तत्साध्वन्यथा नो</hi> व्यावृत्तिग्रहणं विना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वस्त्वसंकरसिद्धिर्या तत्प्रामाण्यसमाश्रिता<note n="33-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> समाशृता ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रतियोगिस्मृतिः सर्वा प्रतियोगिग्रहात्<note n="33-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ग्रहण सदा ।</p></note> सदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतियोगिग्रहोऽप्येष नाभावग्रहणाद्विना ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>ततश्च चक्रक<note n="33-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ततश्चक्रक ।</p></note>प्राप्ते नैकमप्यत्र सिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथाव्याकृतएवार्थो व्यावृत्तत्वेन मीयते ।</l><lb ed="nya"/>
<l><hi rend="squarebrackets">तर्हि</hi> तथाचायमिति दत्त एव जलाञ्जलिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथापि स्यान्निषेधो यः प्रसज्यप्रतिषेधतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स एवाभाव इष्टोऽत्र स चाभाव<hi rend="squarebrackets">ः</hi> प्रमा ततः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रसज्य<note n="33-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्रसज्य प्रतिषेधोऽयं ।</p></note>प्रतिषेधोऽयं, निवृत्तिः कस्य भण्यते ? ।</l><lb ed="nya"/>
<l>निवृत्तिस्तस्य, तस्मिंश्चाप्रतीते गम्यते कथम् ? ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रतीतेस्तन्निवृत्तिश्चेद्<note n="33-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> श्चेत् ।</p></note> <hi rend="brackets">अनिवृत्तिश्चेत्</hi> अनिवृत्तिश्च कीदृशी ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अथापि या स्वतो दृष्टा <note n="33-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> 2स्तदन्यत्र ।</p></note>तदन्यत्र निषिध्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तद्द्वयोरपि<note n="33-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तद्वयोरपि हि दृश्यत्वे ।</p></note> दृश्यत्वे निषेधार्थः क उच्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यावृत्तेऽव्याकृतो दृष्टो निषेधः कीदृशोऽपरः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अव्यावृत्ते<note n="33-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अव्यावृत्तेषु ।</p></note> तु न <note n="33-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नर्दृष्टो ।</p></note>दृष्टो निषेधः कस्य कुत्र वा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>निषेधस्य विधानं चेत् स भेदात्सर्वनष्टता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>निषेधस्य विधानं चे<hi rend="brackets">द</hi>दृष्टस्योपपत्तिमत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्तरालनियोगश्चे<note n="33-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अन्तरात्मनयोगश्चेत् ।</p></note>दन्तरालं<note n="33-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अनरालं ।</p></note> कथं भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>आकाशमन्तरालं तदतो भेदो न सिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रागभावादिभेदेन संभवी कथमुच्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न शुद्धाकाशदेशस्य सर्वाभावसमानता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="34"/>
<lg><l>दध्यादिभेदाद्भेदश्चेत् तदसिद्धौ न सिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रागभावाप्रसिद्धौ च दध्युत्पत्तिः कथं भवेत् ? ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उत्पत्तिः<note n="34-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> उत्पत्ते ।</p></note> सिध्यते सा चेत्तदा, नास्ति तदा कथम् ? ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नास्तिता पयसो दध्नि क्षीरात् सिद्धौ न सिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्राक् तस्य सिद्धिर्भूतेति तदाभावो न सिध्यति ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अध्यारोपादभावश्चे<note n="34-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> श्चेत् वस्तु ।</p></note>द्वस्तुभावो न सिध्यति ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तदाकारातिरेकेण न चाभावोऽस्ति भाविके ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तस्याभावो बहिः स्याच्चेद्बहिः संवेदनं कुतः ? ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>दध्नि <note n="34-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दस्येष्यते ।</p></note>तस्येष्यते भावः केनादः संप्रतीयताम् ? ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावेनेति चेत्तत्र <hi rend="squarebrackets">त</hi> देवेदं विचार्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षेण मया दृष्टो भाव इति न विद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावेऽपि प्रतीतिश्चेत् पर्युदासे समाप्यताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नचावस्तुन एते स्युर्भेदादित्यपि सांप्रतम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>वस्तुत्वं पर्युदासेन तद<note n="34-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तस्मास्माभि ।</p></note>स्माभिर्न चेष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<label place="margin">अथवा--</label><lg><l>पारमार्थिकभेदत्वं न सिद्धं नः प्रमाणवत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अपारमार्थिको<note n="34-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> अपारमार्थिकभेदो ।</p></note> भेदो न वस्तुत्वस्य साधकः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>यद्वानुवृत्ति<note n="34-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> व्यावृत्त ।</p></note> व्यावृत्तिबुद्धिग्राह्य इतीरितम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न घटादिवदेवास्मा<note n="34-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वास्मात् वस्तु त्वस्य ।</p></note>द्वस्तुत्वस्य प्रसाध्यता<note n="34-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> वस्तु त्वस्य प्रसाध्यताम् ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>सांख्यनैयायिकादीनां परस्परविरोधतः<note n="34-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विरोधिनो ।</p></note> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भावास्तथा प्रतीयन्ते किं तेषामपि वस्तुता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तत्रौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिर्वापि<note n="34-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> °चारिकत्वंभ्रान्तिपूर्वापि यदृच्छ्या</p></note> यदृच्छया ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न भवत्येव पूर्वोक्ते न भवेद् यदि --- ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रत्यक्षादेरनुत्पत्ति<hi rend="squarebrackets">र्न</hi> प्रमाणान्तरात्परा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षान्तरतो वापि ततोऽस्यानुपलब्धिता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>स्वरूपपररूपाभ्यां वस्तुनः स्यात् परात्मकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>स्वरूपेण हि सद्रूपं ततोऽन्या वा सदात्मता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="35"/>
<lg><l>ततः स्वरूपमेवास्य परव्यावृत्तिमीक्षते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यदि स्वरूपाद्व्यावृत्तमसदात्मकता वृथा ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अथाव्यावृत्तमेवेदमसदात्मकता कुतः ? ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यदि तस्योपयोगित्वं<note n="35-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> योगात्पकथं ।</p></note> सर्वदा तत् प्रतीयताम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>एकत्वे <hi rend="brackets">न</hi> वस्तुनस्तस्योद्भूतानुद्भूतते<note n="35-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> °स्तस्योद्भूतानुताभूते ।</p></note> कुतः ? ।</l><lb ed="nya"/>
<l>नानात्वे वस्तुनस्तस्य कस्मात्तदुभयात्मता<note n="35-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कस्मात्तस्योभयात्मता ।</p></note> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>जिघृक्षा यदि नाम <hi rend="brackets">ः</hi> स्या<note n="35-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स्यात् चक्षुः° ।</p></note>च्चक्षुः कार्त्स्न्ये हि<note n="35-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सितां ।</p></note>तां विना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न केवलस्य ग्रहणे केनचिद् दृश्यते स्फुटम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तस्योपकारकत्वेन वर्त्तते यस्तदेतरः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>उभयोरपि संवित्त्वा<note n="35-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संवित्ता° ।</p></note>दुभयानु<note n="35-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> °दुभयोरनुगमः</p></note>गमः कथम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>उभाभ्यामपि संवित्तिर्न भवेदुभ<note n="35-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> °भवेदुभपभावना ।</p></note>भावना ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रत्यक्षाद्यवतारस्तु भावांशो<note n="35-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भावांशो ।</p></note> गृह्यते यदा ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यापारस्तस्य भावांशो न भेदेन कथं भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तद्योगादिन्द्रियेणैव नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>भावांशपर्युदासेऽपि ना<note n="35-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> न तदन्यत्राभाव ।</p></note>न्यत्राभाव उच्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तदन्यत्वं कथं तस्य तद्विलक्षणभावतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>तद्वै<note n="35-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> तद्वयै° ।</p></note>लक्षण्यमस्यापि देश<note n="35-12"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दशकालादि° ।</p></note>कालादिभावतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>देशभेदादिना भेदो यद्यभावो वृथा भवेत् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>देशादेरप्यभावेन विना भेदः कथं ततः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अभावस्यापि भिन्नत्वे सैव स्यादनवस्थितिः ।</l><lb ed="nya"/>
<l><note n="35-*"><p>छन्दोभङ्गदोषः ।</p></note>अभावो यदि सर्वात्मनां भेद एव प्रसज्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तद्रूपानुप्रवेशेन विना नैव परिस्फुटः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनुप्रवेशो भावे हि भेदादन्या गतिः कुतः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>कथञ्चित्तस्य भावस्यानुप्रवेशो गतो यदि ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अनुप्रवेशे<note n="35-13"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> 13 अनुवेशे° ।</p></note> तद्रूपे प्रलये च न भेदि<hi rend="squarebrackets">ता</hi> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="36"/>
<lg><l>स्वेन रूपेण देशश्चेत् प्रवेशः स कथं मतः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>पररूपेण देशश्चेन्न<note n="36-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> देशश्चेत् न ।</p></note> तदान्येन वेशिता <hi rend="squarebrackets">वेदिता</hi> ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>पररूपे<hi rend="brackets">ण</hi> सति कथं स्वभावो नतु भिद्यते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>सोऽप्येकान्तं<note n="36-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> प्येकान्तन्न° ।</p></note> न भिन्नश्चेत् तदेवावर्त्तते पुनः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>धर्मयोर्भेद इष्टश्चेद्<note n="36-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> इष्टश्चेत् ।</p></note> धर्मभेदे<note n="36-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> धर्मभेदो ।</p></note> व्यवस्थिते ।</l><lb ed="nya"/>
<l>धर्मधर्मिव्यवस्थेयं भेदेऽ<note n="36-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भेदे सति ।</p></note>सति कथं भवेत् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>समवायव्यवस्थायां पदार्थान्तरमेव हि ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिन<hi rend="brackets">स्</hi> <hi rend="squarebrackets">म्</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षा<note n="36-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ऽपेक्षानपेक्षया ।</p></note>नपेक्षया ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अन्योन्यसंश्रयः प्रोक्तो जायतेऽ<note n="36-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> ऽज्ञा ।</p></note>क्षानपेक्ष<hi rend="squarebrackets">या</hi> ।</l><lb ed="nya"/>
<l>इत्यनिष्टमतो व्यक्तफलमेतदवस्थितम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>वस्तुनः कारणत्वं हि नास्तीत्यत्र<hi rend="squarebrackets">वि</hi> निश्चये ।</l><lb ed="nya"/>
<l>न लिङ्गत्वविनिर्मुक्तस्वभावात् कारण<note n="36-8"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> कारणं ।</p></note>स्थितिः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>केवलं प्रतिभासे हि तदभावे <hi rend="brackets">अन्य</hi> तदापि वित् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>एतावन्मा<hi rend="squarebrackets">त्र</hi> निष्ठोऽयमभावस्य विनिश्चयः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>तथैव हि समस्तोऽयं व्यवहारः प्रसिद्धिभाक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रमाणानामनुत्पत्तेस्तथा भावाभावधर्मता ॥ ?</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>केवलस्य प्रदेशस्य ग्रहणं साध्यसाधने ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावोऽनुपलब्धिश्च केवलं प्रतिभासते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अत्राभावेऽस्ति तेनास्याः संबन्धे धर्मधर्मिता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>यो न <note n="36-9"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> सन्निहित ।</p></note>संनिहितस्तत्र तस्य धर्मस्य नेष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>नैव तस्य प्रमेयत्वं तदभावस्य साधनात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावेन हि सम्बन्धस्तस्य तादात्म्यलक्षणः ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>अतस्तत्र<hi rend="squarebrackets">तु</hi> तादात्म्याद्<note n="36-10"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> दातात्म्यात् ।</p></note> व्यवहारस्य साध्यता ।</l><lb ed="nya"/>
<l>संयोग<note n="36-11"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> संयोगः ।</p></note>समवायादिसंबन्धः केन नेष्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>

<pb ed="nya" n="37"/>
<lg><l>नागृहीतेऽस्ति धर्मत्वं गृहीतेऽ<note n="37-1"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> गृहीतेष्वप्यनर्थकम् ।</p></note>थाप्यनर्थकम् ।</l><lb ed="nya"/>
<l><note n="37-2"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> स भाव° ।</p></note>अभावशब्दवाच्यत्वात् प्र<note n="37-3"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> पक्षादिभिद्यते ।</p></note>त्यक्षाद्भिद्यते कथम् ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमाण<hi rend="squarebrackets">आ</hi> नामभावोहि प्रमाणेनासहस्थितेः ।</l><lb ed="nya"/>
<l>अभावो हि प्रमाणेन स्वानुरूपेण विद्यते ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>प्रमेयत्वादभावो <hi rend="squarebrackets">हि</hi> न<note n="37-4"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> नास्याद् ।</p></note> स्याद् भावात्म<note n="37-5"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> भावात्मता ।</p></note>कात् पृथक् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>व्यवहारो भेदतः सिद्धसाधनं परमार्थतः ॥ ?</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>असिद्धिर्नहि तत्त्वेन भावाभावस्य भिन्नता ॥</l></lg><lb ed="nya"/>
<lg><l>इत्यद्भुता<note n="37-6"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> °द्भुता भाव ।</p></note>ऽभावनिराक्रियेयं</l><lb ed="nya"/>
<l>प्रतीति<hi rend="brackets">ः</hi> संस्पर्शितया प्रबन्धात् ।</l><lb ed="nya"/>
<l>परीत्य<note n="37-7"><p><ref xml:lang="en">Ms.</ref> विपरीत्य ।</p></note> फल्गु स्फुरितं परेषां</l><lb ed="nya"/>
<l>सदर्थनीतेरयमेवसारः--॥</l></lg><lb ed="nya"/>
</div>
<trailer>प्रमाणान्तर्भावः समाप्तः ॥ छ ॥ <hi rend="brackets">ठ</hi></trailer>
</div></body></text></TEI>
Cite this
Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.
URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDXM7K9VQJK1HHDJJYDJZX