Please note: every record here is marked provisional — our scholar review has not begun yet. We show sources, never certainty we don't have. Once the Scholar Council is seated, records it approves will carry a verified mark.

Plate TXT · WPAJŚakuntalā upākhyānaDeva

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDXBX3CHPKQB370ZXCWPAJ

Scripture · text

Provisional

Śakuntalā upākhyāna

Śakuntalā upākhyāna

Liudmila Olalde

कथाप्रारंभ ॥ काब्य बद्ध शकुन्तला दुष्यन्त के गन्धर्व विवाह के विषय में सवैया एक समय मुनिनायक कौशिक कानन जाय महातप कीन्हों । देह को दीन्होंकलेश महा मिटि भेष गयोन परै कछु चीन्हों ॥ निशिबासर नेमकियो ही निवाज, निरंजन के पद मैं चित दीन्हों । साधिकै योग को आ- सन यों इन्द्रासन इन्द्र…

Provenance ledger

2 entries

  1. AttributionLiudmila Olaldetextual
  2. SourceUpstream TEI document · san · Devapublished primary

IIText

san
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="navalkishore-sakuntala-upakhyana1895">  
  <teiHeader xml:lang="en"> 
    <fileDesc> 
      <titleStmt> 
         <title>Śakuntalā upākhyāna</title>
		<author>Nivāja Kavi</author>
        <funder>German Research Foundation (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG); Project "CrossAsia - Fachinformationsdienst Asien" 2016-2018</funder>  
        <respStmt> 
          <resp>The text were scanned and OCRed at Heidelberg University with the software 
            <ref target="http://www.indsenz.com/int/index.php?content=software_ind_ocr_sanskrit">SanskritOCR</ref> Version 1.0.1.0 [+S] by
          </resp>  
          <name>Fachinformationsdienst Asien at Heidelberg University</name> 
        </respStmt>  
        <respStmt> 
          <resp>Rough corrections of the OCRed texts by</resp>  
          <name>Fachinformationsdienst Asien at Heidelberg University</name> 
        </respStmt> 
		<respStmt>
	  <resp>prepared for SARIT by</resp>
	  <persName ref="https://viaf.org/viaf/308710472/">Liudmila Olalde</persName>
	</respStmt>
      </titleStmt>  
      <editionStmt> 
        <p>The text was OCRed and has to be proofread. Only evident OCR errors were corrected.</p> 
      </editionStmt>  
      <publicationStmt> 
        <publisher>Project "CrossAsia - Fachinformationsdienst Asien", 2016-2018.</publisher>  
        <availability status="restricted"> 
          <licence> 
            <p>Distributed under a 
              <ref target="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International licence.</ref> Under this licence, you are free to:
            </p>  
            <list> 
              <item>Share — copy and redistribute the material in any medium or format.</item>  
              <item>Adapt — remix, transform, and build upon the material for any purpose, even commercially.</item> 
            </list>  
            <p>The licensor cannot revoke these freedoms as long as you follow the license terms.</p>  
            <p>Under the following terms:</p>  
            <list> 
              <item>Attribution — You must give appropriate credit, provide a link to the license, and indicate if changes were made. You may do so in any reasonable manner, but not in any way that suggests the licensor endorses you or your use.</item>  
              <item>ShareAlike — If you remix, transform, or build upon the material, you must distribute your contributions under the same license as the original.</item> 
            </list>  
            <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative Commons website.</p> 
          </licence>  
          <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the rights of any copyright owners, known or unknown.</p> 
        </availability>  
        <date>2018</date> 
      </publicationStmt>  
      <sourceDesc> 
        <p><bibl>Nivāja Kavi, Śakuntalā upākhyāna. 1st ed.. Lakhanaū: Navalakiśora, 1895. doi: <ref target="http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/nivajakavi1895">http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/nivajakavi1895</ref>.</bibl></p>
      </sourceDesc> 
    </fileDesc> 
  </teiHeader>  
  <text> 
    <body xml:lang="braj-Deva"> 
      <div> 
          <pb n="01"/>  
          <head>कथाप्रारंभ ॥</head><lb/> 
          <head>काब्य बद्ध<lb/>  
            शकुन्तला दुष्यन्त के गन्धर्व विवाह के विषय में<lb/></head>
            <head>सवैया</head><lb/>  
			<ab>
            एक समय मुनिनायक कौशिक कानन जाय महातप<lb/>  
            कीन्हों । देह को दीन्होंकलेश महा मिटि भेष गयोन<lb/>  
            परै कछु चीन्हों ॥ निशिबासर नेमकियो ही निवाज,<lb/>  
            निरंजन के पद मैं चित दीन्हों । साधिकै योग को आ-<lb/>  
            सन यों इन्द्रासन इन्द्र को चाहत लीन्हों ८ अन्हैबे<lb/>  
            कों तीरथ कोऊ बचो न फिर्यो सिगरीं सरतानि के<lb/>  
            कूलनि । चारिहू आगि के बीच में बैठि सह्यो सविता<lb/>  
            सन्ताप के शूलनि ॥ धूम को पान अमान कियो पग<lb/>  
            ऊरध बांधि अधोमुख झूलनि । चौंसठि साल विशाल<lb/>  
            ऋषीश्वर खाइ रह्यो बन के फल फूलनि ९ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी छंद<lb/>  
            धूपके दिननि हेरैमन मुख सूरज सों सन्मुख चाहे<lb/>  
            अरु प्रबल अनल वारि धरि कें । जाड़े के दिननि<lb/> 
          <pb n="02"/>  
            यों रहत जल सोइबैठि रहत नदीमें गरे लों जल भरि<lb/>  
            कें ॥ देखि विश्वामित्रको बिशालनेम संयमयों अतिही<lb/>  
            सुरेश सो सरल भयो डरिकें । मन को प्रपंच करिबेकों<lb/>  
            मघवाने तब मेनका बुलाई सन्मान बड़ों करिकें १० ॥<lb/>  
            दोहा । आदर देखि सुरेशको हरषति हिरदयखोलि ।<lb/>  
            याविधितबमघवानसों उठीमेनकाबोलि ११ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी छन्द । और की कहाहै ब्रह्म हरिहरहू कों<lb/>  
            जो कहो तो मन्मथ बश काम करि आऊं सो । मेरेमहा<lb/>  
            मोह में ठहरि सको छिन भरि ऐसो तिहूंलोक में मैं<lb/>  
            योगी ठहराऊं सो ॥ विश्वामित्र जू को जप तप नेम<lb/>  
            संयम घरी में खोइ आऊं नेक अवसु करिपाऊं सो ।<lb/>  
            मुनि के जो मेनकेत नाच गान चाउ महाराजकी दुहाई<lb/>  
            मैं न मैनका कहाऊं सो १२ ॥<lb/>  
            छप्पै । गहिकर बीन प्रवीन निपटपरवीन पियारी ।<lb/>  
            चढ़ि बिमान असमान लोकतें भूमि सिधारी ॥ सोरह<lb/>  
            करि शृंगार पहरि द्वादश आभूषण । लखि जु अंग<lb/>  
            की ज्योति गये छिपि शशि अरुपूषण ॥ तप भंग कर-<lb/>  
            न की बेलि सी फुरसति सी फूलीफली । मूरति बनाइ<lb/>  
            निज मोहनी मुनिके मनहिं मोहन चली १३ ॥<lb/>  
            हरिगीत छन्द । सुखिचंद की नहिं होति अब ल-<lb/>  
            खि ज्योति जा मुखचंदकी । लरिव चरनकर सुखमा भजी<lb/>  
            सुखमा सरोरुहचंदकी ॥ लखि नैन जाके ललित खंजन<lb/>  
            मीन अरु मृगनैन की । मुनिमैन के बश करन को उ-<lb/>  
            तरी तपोबन मेन की १४ ॥<lb/>  
            हरिगीत छंद । फहरात अंचल नैन चंचल निपट<lb/> 
          <pb n="03"/>  
            लचकत लंफतें । करत विविधकटाक्ष अलपत रागऊंचे<lb/>  
            सुरनतें ॥ सुनिरागके मृदु सुरनिमुनि दृगखोलिदीन्हें ध्या<lb/>  
            न तें । छबि लखत लूट्यों तपजुछूट्यो छुट्यो ऋषि तप<lb/>  
            ज्ञानतें १५ ॥<lb/>  
            चौपाई । मार्यो मन्मथ साधि शरासन । छोड़ि दि-<lb/>  
            यो मुनि योग को आसन ॥ जप तप संयम धर्म नशा-<lb/>  
            यो । मोहि मेनका के ढिग आयो ॥ अंग अंग सों आ-<lb/>  
            नि लगायो । योग कियेको फल मनु पायो ॥ एक मुहू-<lb/>  
            रत के सुख कारन । खोयो तप करिबर्ष हजारन ॥ पी-<lb/>  
            छे निकट बहुत पछितानो । वा बन तें मुनि अनत परा-<lb/>  
            नो ॥ गर्भ मेनका कीन्हों धारन । तब सो मन में लगी<lb/>  
            बिचारन ॥ नर गर्भहि ले कें जो जावै । तो सुरपुर<lb/>  
            महँ पैठि न पावे ॥ भई सुता नौ मास भये जब । गई<lb/>  
            मेनका सुरपुर को तब ॥ १६ ॥<lb/>  
            सवैया । डर डारि सुता कों गई सुरलोकहि दूध<lb/>  
            पियायो न एक घरी । यह जानि कें मानस की जन्मी<lb/>  
            कछु मेनका नेकु दयानधरी ॥ कुल माहिंन कोऊ जोराखे<lb/>  
            कहूं वह काहे को धौं करतार करी । सुधिलेबे की कोऊ<lb/>  
            नहीं सँगमें बन सूने शकुन्तला रोवे परी ॥ १७ ॥<lb/>  
            सवैया । न्हैबेकों जाय कढ़यो तिहि मारग देखि के<lb/>  
            कण्व कृपा अति कीन्ही । देव कि दानवकै नर की कि-<lb/>  
            धौं नाग की है न परै कुछचीन्ही ॥ सुंदर ऐसी सुताकि-<lb/>  
            हि कारण को बन में गहि डारि धों दीन्ही । रोवे अके-<lb/>  
            ली परी बनमें ऋषिआय उठाय शकुन्तला लीन्ही १८ ॥<lb/>  
            दोहा । लीहें सुता शकुन्तला कलपत आश्रम आय ।<lb/> 
          <pb n="04"/>  
            कह्यो गौतमी बहनि सों याकों देहु जिवाय ॥ १९ ॥<lb/>  
            छप्पै । सुन्दर गात निहारि गौतमी गरैं लगाई ।<lb/>  
            आयुर्बल तें जिअत नहीं करि यतन जिवाई ॥ करैं कृपा<lb/>  
            ऋषि बहुत सबै सबके मन भाई । सकल तपोबन मा-<lb/>  
            हिं कण्वकी सुता कहाई ॥ दिन दिन कन्या बढ़त प्रभा<lb/>  
            छबि अंग अंग फैलिनलगी । गहिबांह सखिनि के संग<lb/>  
            द्रुमनछांह खेलन लगी ॥ २० ॥<lb/>  
            दोहा । शकुन्तला सँग दुइ सखी रहतीं आठौ याम ।<lb/>  
            यक अनसूया नाम अरु प्रियम्बदा यकनाम ॥ २१ ॥<lb/>  
            सवैया । बैस हैं तीनों समान सखीं दिन हूं दिन<lb/>  
            तीनहुं प्रीतिबढ़ाई । प्राण तिहूंनके ह्वैरहे यों यक देह में<lb/>  
            तीनहुं देह दिखाई ॥ शोभा तिहूंन के अंगनि की कबि<lb/>  
            केतो करे बरणी नहिं जाई । राखी तिहूंन के अंगनि में<lb/>  
            बिधि तीनहुं लोक की सुन्दरताई ॥ २२ ॥<lb/>  
            सवैया । काम कमान चढ़ाइ मनो जबहीं कसि के<lb/>  
            कहुं मोंहनि फेरे । बात कहे हँसि कें जबहीं तब श्रौन-<lb/>  
            नि माहिं सुधासो निचोरे ॥ जामग ह्‌वैके धरे पगतामग<lb/>  
            आनि अनंग अगारू ह्वै दौरे । सुन्दर हैं वे तीनोंसखीं<lb/>  
            पै शकुन्तला की छविहै कछु औरे २३ ॥<lb/>  
            दोहा । कछुकदिनन में कण्व मुनि बनते कियोपयान ।<lb/>  
            आश्रमराखिशकुन्तलातीरथचल्योनहान २४ ॥<lb/>  
            सवैया, । कछु खैबे कों माँगो चहो जब हीं तब हीं<lb/>  
            तुम गौतमी सों कहियो। ऋषि आवे जो कोऊइतै तिहि<lb/>  
            को करि आदर पांइन को गहियो ॥ यह सीख शकुन्त<lb/>  
            लै दै जू गयो ह्वै उदास कछू करियो न हियो । रह<lb/> 
          <pb n="05"/>  
            द्योसनि में फिरि आवतु हों तब लों तुम आनन्द सों<lb/>  
            रहियो २५ ॥<lb/>  
            लागी रहन बाप बिन बनमें । मई उदासी कछुक<lb/>  
            दिनन में ॥ आश्रम कोउ अतीत जो आवे । ताकों आ-<lb/>  
            दर निपट दिवावे ॥ पासहि के तंदुल गहि ध्यावे । मृग<lb/>  
            छौननि कों आनि खवावे ॥ पानी भरि मूलनि ढरकावे ।<lb/>  
            छोटे छोटे द्रुमनि बढ़ावे ॥ सोई करै जो यह कछुभाखै ।<lb/>  
            जियतें अधिक गौतमी राखे ॥ शकुन्तला को सुख बहु<lb/>  
            चाहति । दोऊ सखियन सँग में राखति ॥ बालबैस बहु<lb/>  
            द्योस बिताई । झलकनि लगी कछुक तरुणाई २६ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । बिसरन लागो बालापनको अयनप सखिन<lb/>  
            सों सयानप की बतियां गढ़न लगी । दृगलगि तिरीछे<lb/>  
            चलनि पग मन्द लागे उर में कछुक उसांसे सी चढ़न<lb/>  
            लगी ॥ अंगनि में आई तरुणाई की झलक लरिकाई<lb/>  
            अब देह तें हरें हरें कढ़नलगी । होन लागी कटिया<lb/>  
            वचटिकें छला सी द्वैज चन्द्र की कला सी तन दीपति<lb/>  
            बढ़न लगी २७ ॥<lb/>  
            चौपाई । बनहू मैं नहिं दुरति दुराई । शकुन्तलाकी<lb/>  
            सुन्दरताई ॥ जनु बिरंचि कर आपु बनाई । देखे तें मन<lb/>  
            सुधा सिराई । वह उपमा बरणी नहिं जाई । पूर्व कथा<lb/>  
            भारत में गाई २८ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । मृग के चर्म ही को पहिरैंदुकूल और<lb/>  
            गहने की कहा है न गरे में जाकें पोति है । तोऊ जाके<lb/>  
            अंग अंग रूपके तरंग उठें सुन्दर अनंग मानों अगनि<lb/>  
            की सोति है ॥ देह में निवाज ज्यों ज्यों जोबन बढ़त<lb/> 
          <pb n="06"/>  
            जात त्यों त्यों हरि दिननि बढ़त जात जोति है । छिन<lb/>  
            और देखिये घरी में कछु और और और छिन छिन<lb/>  
            घरी घरी औरै द्युति होति है २९ ॥<lb/>  
            दोहा । सुन्दर वैसो बर मिले शकुन्तला ज्यों आप ।<lb/>  
            करि है ताको ब्याह यह करीप्रतिज्ञा बाप ३० ॥<lb/>  
            लागी रहे शकुंतला बन में यह परकार ।<lb/>  
            एकसमयदुष्यन्तनृप खेलनकढ़योशिकार ३१ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । रथ असवार दौरे देखिकें शिकार नृप<lb/>  
            कीन्हों श्रम इतनो न जाकी कछु माप है । दिन चढ़ि<lb/>  
            आयो बढ़ि कढ़ि अति दूरे पैन पायो तोऊ यातें चढ़ि<lb/>  
            आयो तन तापहै ॥ जाय नजकाने घोड़े पवन के समा-<lb/>  
            ने दौड़े बाण सों मिलाय खैंचि कान लगि चाप है ।<lb/>  
            आगे तें हरिण भाग्यो ताके नृप संग लागो रही पीछे<lb/>  
            सवसैना पीछै हिरिना के आप है ३२ ॥<lb/>  
            सवैया । फोंक लगाय करेरी कमान में कान लों खैं-<lb/>  
            चि लियो शर सास्यो । चोट करैं जब लों तब लों ऋषि<lb/>  
            लोगन दूरि तें आनि पुकास्यो ॥ रक्षा ऋषीश्वर लोगन<lb/>  
            की करिबे कों भयो अवतार तिहारो । हाहा रह्यो मह-<lb/>  
            राज हमारे तजो बन को मृग है मत मारो ३३ ॥<lb/>  
            चौपाई । ऋषि लोगन यह टेर सुनायो । मृग पर<lb/>  
            नहिं नृप बाणचलायो ॥ बागें गहि रथ ठाढ़ों कीन्हो ।<lb/>  
            आशिर्बाद ऋषिन तब दीन्हो ॥ करि प्रणाम नृप पूछौ<lb/>  
            यह तब । कहो कण्व को आश्रम कहँ अब ॥ आज पाप<lb/>  
            पुंजनि परि हरें । मुनिवर को चलि दरशन करें ॥ यह<lb/>  
            सुनि ऋषिन बहुत सुख पायो । आश्रम निपट नगीच<lb/> 
          <pb n="07"/>  
            बतायो । महाराज अब कछु दिन भये । तीरथ करन<lb/>  
            कण्व मुनि गये ३४ ॥<lb/>  
            चौपाई । शकुन्तला बेटी करि पाली । सौंप्यो ता<lb/>  
            कहँ आश्रम खाली ॥ जो महराज वहां लगि जैहैं ।<lb/>  
            यह सुनि कण्व महा सुखपैहैं ॥ तीरथ न्हाय जबै मुनि<lb/>  
            अयहैं । शकुन्तला तासों पुनि कहि हैं ॥ यह मुनि<lb/>  
            बचननृपति मनबैठ्यो । रथतेंउतरि तपोबनपैठ्यो ३५ ॥<lb/>  
            रथ सारथी समेत टिकायो । आश्रम निकट आप<lb/>  
            चलि आयो ॥ दक्षिणबाहु लग्यो तबफरकन । प्रफुलि-<lb/>  
            त भयो महीपति को मन ॥ कछुक दूरि आगे जब आ-<lb/>  
            यो । सगुन भयो ता कर फल पायो ॥ अद्भुत रूप बैस<lb/>  
            में नई ॥ बाला तीन नजर परि गई । शीत बात तें नहिं<lb/>  
            कछु डरें । सब आश्रम की सेवा करें ३६ ॥<lb/>  
            हरिगीत छन्द । सेवा न आश्रमकी तजे ंअति श्रमि-<lb/>  
            त हवै हवै आवतीं । कोमल कमल से करनि सों क्यारीं<lb/>  
            नवीन बनावतीं ॥ सिगरो तपोबन सींचिबेकों सलिल<lb/>  
            श्रमकरिल्यावतीं । छोटे द्रुमनकेतटनि भरि भरि घटनि<lb/>  
            को ढुरकावतीं ३७ ॥<lb/>  
            हरिगीत छन्द । सींचति द्रुमन के थकि गईं तनर-<lb/>  
            ह्यो श्रमजलछाय है । अति शिथिल सबअंग हवै गये<lb/>  
            डगमगतिधरतीं पांयहैं ॥ खुलिकेशपासरहे बिथुरिभरती<lb/>  
            उसांस अनंतहैं । तीनोंसखी यों सोहती मानोभये सुरतं-<lb/>  
            तहैं ॥ बिचद्रुमनके हवै जाति बाहर निकसि जोबन की<lb/>  
            छटा । खुलि गये कच यों तड़ित हूं पर गिरि परी मनु<lb/>  
            घन घटा ॥ सिगरे तपोबन में लसति यों गगन में ज्यों<lb/> 
          <pb n="08"/>  
            शशिकला । यह रूपसों श्रम मुनिन के सो करत बल<lb/>  
            शाकुन्तला ३८ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी छन्द । बानी कहिये तो वह बीन को लिये<lb/>  
            ही रहे मौरी तौ गिरीश अर्द्धंग में लगाई है । कमला<lb/>  
            न कान्हके हियेते उतरति अरु रमाके सरूप में न ए-<lb/>  
            ती अधिकाईहै ॥ रति कहिये तो यह बिरोध अतिहीहै<lb/>  
            अरु याके तो अंगलगि कछुकलरिकाई है । फेरि फेरि<lb/>  
            बेरि लगि हेरि हेरि हास्यो नृप जानि नाहिंपरी यह को<lb/>  
            है कहां आई है ३९ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । निरखि शकुंतला को नखशिख रीझि<lb/>  
            रह्यो आपु तो महीपति निछावरिसोकीन्होसो । भयो है<lb/>  
            अचंभो रतिरंभोहै न ऐसी आसरूपको बखानको भयो<lb/>  
            है बुधिहीनो सो ॥ सो कबि नेवाज शोभासिंधुमें समाने<lb/>  
            नैन मनु जन मैन के हवाले करि दीन्हो सो । बाढ़यो<lb/>  
            उरप्रेम गहि चित्र लिखि काढ़यो मनो ठाढ़यो नृप हवै<lb/>  
            रह्यो ठग्यो सो मोल लीन्हो सो ४० ॥<lb/>  
            दोहा । शकुन्तला को रूप लखि सुफल भयोनृपनैन ।<lb/>  
            श्रवणसुफलचाहतभयो सुनिसुनिमीठेबैन ४१ ॥<lb/>  
            सघन द्रुमनकी ओटह्‌वै दृग निमेष बिसराय ।<lb/>  
            दुरें दुरें देखन लग्यो शकुन्तला के भाय ४२ ॥<lb/>  
            चौपाई । राजहि ये देखहि नहिं कोऊ । पूछन लगीं<lb/>  
            सहेली दोऊ ॥ शकुन्तलाजो सींचत जेते । मुनिके द्रुम-<lb/>  
            प्यारे कहि तेते ॥ मुनिकें तो प्राणनतें प्यारी । करी द्रुम-<lb/>  
            निकी सींचनिहारी ॥ बिधिअतिहो सुकुमारि सम्हारी ।<lb/>  
            श्रमलायक नाहिं देह तिहारी ॥ बतकहाव यों सखियन<lb/> 
          <pb n="09"/>  
            कीन्हो । शकुन्तला यह उत्तर दीन्हो ॥ ये द्रुम जे सब<lb/>  
            देत दिखाई । मैं जानति येही मम भाई ॥ मुनि के कहे<lb/>  
            नहीं मैं सींचति । मोहिं मया लागति इन की अति ॥<lb/>  
            हरिन चर्म की पहिरें आंगी । कसि बँधि गई गड़न<lb/>  
            उर लागी ॥ कर सों अँगिया खुलत न खोली । अन-<lb/>  
            सूया सों तब यों बोली ॥ प्रियम्बदा कसि बांधी छति-<lb/>  
            या । अनसूया ढीली कर अंगिया ॥ अनसूया हंसि<lb/>  
            अंगिया खोली । प्रियंबदा तब रिस करि बोली ॥ उस<lb/>  
            सति आवे छिन छिन छतिया । याते गाढ़ी द्वैगइ अं-<lb/>  
            गिया ॥ बढ़त जात जोबन की लीला । नाहक मेरो<lb/>  
            करतीं गीला ॥ शकुन्तला सुनि के शरमानी । सींचन<lb/>  
            लगी द्रुमन भरि पानी ४४ अलि यक छोड़ि कुसुम्भ<lb/>  
            उड़ानो । शकुन्तला मुख पर ठहरानो ॥ सुमुखि सुगंध<lb/>  
            पाय करि मधुकर । बैठयो जाय मधुर अधरन पर ॥<lb/>  
            ससकि हाथ तबहीं झहरायो । उड़ि अलि गयो फेरि<lb/>  
            फिरि आयो ॥ शकुन्तला ह्वांते टरिआई । पीछे भ्र-<lb/>  
            मर लग्यो दुखदाई ॥ शकुन्तला पुनि जित जित<lb/>  
            डोले । तित ति भ्रमर गुंजरत बोले ॥ राजा नि-<lb/>  
            रखत मन अनुरह्यो । मन मन मधुकर सो अस<lb/>  
            कह्यो ४५ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी छन्द । ओठन समीप गुंजत मड़रातमनो<lb/>  
            बतकही की लगावत लगन हो । चंचल दृगनि की<lb/>  
            पलनि करी क्षोभित हूंछुओ फिर आनि कर कपोल<lb/>  
            फल कनीहो ॥ प्यारी ससकनि झहरावति करति तुम<lb/>  
            उड़ि उड़ि बैठत पियत अधरन हो । दुरि दुरि दुरिही<lb/> 
          <pb n="10"/>  
            ते देखत खड़े रहत मानो हम कीने काज मधुप तुम<lb/>  
            धन्य हो ४९ ॥<lb/>  
            चौपाई । शकुंतला केतो कछु करै । सँग ते मधुप<lb/>  
            न टास्यो टरै ॥ बन में मधुकर बहुत सताई । शकुंतला<lb/>  
            यह टेर सुनाई ॥ सखियहु मोंढिग अरबर आवहु । या<lb/>  
            पापीते मोहिं छुड़ावहु ॥ काटत आप टरत नहिं टारे ।<lb/>  
            होतु नाहिं कछु हाथन झारे ॥ निरखि सखिन यहहास<lb/>  
            बढ़ायो । हमको तो बिन काज बुलायो ॥ या गनीम सों<lb/>  
            आनि बचावे । नृप दुःष्यन्तहि बेगि बुलावे ॥ तब नृप<lb/>  
            निकसि द्रुमनते आयो । कहो कहो किहतुमहिं सतायो ॥<lb/>  
            निरखि नृपहि बिन मोल बिकानी । तीनों छकीं डरीं<lb/>  
            अकुलानी ॥ ठाढ़ी रहि न सकीं नहिं डोलें । जकि सों<lb/>  
            रहीं कछु नहिं बोलें ॥ अनसूया तब मन दृढ़कीन्हो ।<lb/>  
            सहाराजको उत्तर दीन्हो ४७ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । जाके तेज होत न अनीति कहूं नीति<lb/>  
            कहो पानी एक घाट में पियत सिंह गाय है । जप तप<lb/>  
            करत तपसी निर्भय तपोबनमें दानव सकत नहिं आय<lb/>  
            है ॥ काहू न सताई यह भोरीसी शकुन्तला उड़िकेसो<lb/>  
            भ्रमरी भाजी भौन को डराय है । अति ही अभीत म-<lb/>  
            हाराज श्री दुष्यंत ताके राज में ऋषिन कौन सकत<lb/>  
            सताय है ॥ ४८ ॥<lb/>  
            दोहा । शकुन्तला सों ताकि तब पूछी यह महिपाल ॥<lb/>  
            कहो तिहारे कुशलहैं छोटे द्रुम मृगबाल ४९ ॥<lb/>  
            कम्प बढ़यो तन कंटकित मुखते कढ़तनबैन ॥<lb/>  
            जकिसीरहीशकुन्तलानिरखिनृपतिभरिनैन ५०<lb/> 
          <pb n="11"/>  
            चौपाई । शकुन्तला को बोलि न आयो । अनसूया<lb/>  
            यह नृपहि सुनायो ॥ क्यों न होय अब कुशल हमारी ।<lb/>  
            तुमसे साधु करत रखवारी ॥ प्यादे श्रम करि तुम यहँ<lb/>  
            आये । श्रम जल कत आनन में छाये ॥ शीतल छांह<lb/>  
            सघन तरु डारैं । बैठो इत हम पायँ पखारैं ॥ लखे भा-<lb/>  
            ग्य ते चरण तिहारे । आजु दिवस तुम अतिथि हमारे ॥<lb/>  
            शकुन्तला क्यों भई अयानी । ल्याउ पियन को शीतल<lb/>  
            पानी ॥ तब नृप बैन मैन रस साने । देखत ही हम<lb/>  
            तुम्हें अघाने ॥ मधुर मधुर कहती तुम बानी । यही<lb/>  
            हमारी है मिजमानी ॥ तुमहूं थकी सलिल के सींचे ।<lb/>  
            बैठो घरिकद्रुमनिके नीचे ॥ तब बोली अनसूया बांकी ।<lb/>  
            बिहँसति शकुन्तला को ताकी ॥ अद्भुत आज अतिथि<lb/>  
            जो आये । सिगरे कहत बचन मन भाये ॥ इन कर डर<lb/>  
            न कछू मन आनो । इन को कहो उचित के मानो ॥<lb/>  
            यह सुनि शकुन्तला छाया में । बैठी मोहि नृपति माया<lb/>  
            में ॥ शकुन्तला के हिय में पैठ्यो । क्षितिपालौ छाया<lb/>  
            में बैठयो ५१ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी छन्द । भागन तें बन में दुहुन भट भेरो<lb/>  
            भयो खोलो भगवान आज दुहुन को भालु है । दोऊ<lb/>  
            दुहूं देखत अघात न द्युननई लगन को दुहुनके शाल्यौ<lb/>  
            उर शाल है ॥ मन में दुहुन के मनोज बान लागे संग<lb/>  
            एकै रंग एक दुहुन को भयो एक हाल है । हिये में<lb/>  
            महीप के शकुन्तला समानी सो शकुन्तला के हिये में<lb/>  
            समानो महिपाल है ५२ ॥<lb/>  
            चौपाई । दोऊ सखी दुहून निहारे । कोटि काम रति<lb/> 
          <pb n="12"/>  
            की छबि वारे ॥ शकुन्तला करि नैन लजोहें । निरखति<lb/>  
            नृपकों तकि तिरछोहें ॥ नृप मुखते यह वचन निकारो ।<lb/>  
            भलो बनो संयोग तिहारो ॥ एकै रूप बैस एकै हो । देहैं<lb/>  
            तीनि प्रान एकै हो ॥ या सुनि नृप की कछू न बोली ।<lb/>  
            अनसूया फिरि नृप सों बोली ॥ धनि यह देश जहां तुम<lb/>  
            आये । विघ्न होत ऋषि यज्ञ बचाये ॥ देव गन्धरव के<lb/>  
            मन्मथ हो । चले पियादे क्यों यह पथ हो ॥ करहु कृपा<lb/>  
            संदेह मिटाओ । नाम आपनो हमें बताओ ॥ तब नृप<lb/>  
            आपु न भेद छिपायो । कहो हमैं दुष्यन्त पठायो ॥ यह<lb/>  
            खिदमत करि देइ हमारी । ऋषि लोगन की बन रख<lb/>  
            वारी ॥ फिरत तपोबन में निशिबासर । नृप दुष्यन्त कर<lb/>  
            हों मैं चाकर ॥ कहिये बचन महीप चुपाने । अनसुय्या<lb/>  
            पुनि उत्तर ठाने ॥ अब ऋषि सर्वसनाथ कहाये । तुम<lb/>  
            से साधु तपोबन आये ॥ भलो आनि तुम दरशन<lb/>  
            दीन्हों । हम लोगन किरतारथ कीन्हों ॥ बतरस में अति<lb/>  
            ही सुख पायो । फिरि महीप यह बचन सुनायो ॥ शकु-<lb/>  
            न्तला यह सखी तिहारी । बिधि अतिही सुकुमारि स-<lb/>  
            म्हारी ॥ मुनिवर याहि ब्याहि कहु दै हैं । कै अब यासों<lb/>  
            तप करवै हैं ॥ वाको अंगन है तप लायक । कहा<lb/>  
            विचार करो मुनि नायक ॥ तब अनसूया उत्तर दी-<lb/>  
            न्हो । कणव महामुनि यह प्रण कीन्हो ॥ शकुन्तला<lb/>  
            सम सुन्दर ह्वै है । करिहौं शकुन्तला जो कहि है ॥<lb/>  
            ऐसो बरु काहू लखि पैहौं । तबहीं याहि ब्याहि तहँ<lb/>  
            दैहौं ॥ अनसूया यह कही कहानी । शकुन्तला<lb/>  
            सुनि कै शरमानी ॥ यह सुनि कै बोल्यो अवनीपति ।<lb/> 
          <pb n="13"/>  
            शकुन्तला की लखि तन दीपति ॥ पहिले बात बिचारि<lb/>  
            न लीन्ही । मुनि यह कठिन प्रतिज्ञा कीन्ही ॥ शकुन्त-<lb/>  
            ला जैसी है सुन्दर । कहो कहां मिलि है वैसोबर ॥ दूँ-<lb/>  
            ढ़ि जगत मुनिवर फिरि अइ है । शकुन्तला अनब्याही<lb/>  
            रहि है ॥ तब अनसूया फिरि हँसि बोली । खानि चतु-<lb/>  
            रता की मनु खोली ॥ जब बिरंचि नीके दिन ल्यावत ।<lb/>  
            मन बांछित बैठे घर आवत । तुम से साधु कृपा उर<lb/>  
            धरि हैं । सुफल प्रतिज्ञा मुनि की करि हैं ॥ नृप जब<lb/>  
            पाई सुनि यह बानी । शकुन्तला अतिही शरमानी ॥<lb/>  
            प्रियम्बदा बिहँसति आनन में । शकुन्तला के लगि<lb/>  
            कानन में ॥ कहो आज जाती तुम ब्याहीं । करिये कहा<lb/>  
            कण्व घर नाहीं ॥ शकुन्तला भरि नैन लजाही । लख-<lb/>  
            ति तिरीछे फिरि २ जाही ॥ राजा शकुन्तला पर अट-<lb/>  
            क्यौ । राजहि ढूंढत सब दल भटक्यौ ॥ आई फ़ौज<lb/>  
            निकट बज मारी । बन में शोर भयो अति भारी ॥<lb/>  
            सवैया । घोरनि की खुर थारनि की रज सों सिगरो<lb/>  
            नभ मंडल छायो । जंगली जीवनि घेरिवे को चहूं ओर<lb/>  
            करोलनि को मनु धायो ॥ खेलत फ़ौज समेत शिकार<lb/>  
            नजीक दुष्यन्त महीपति आयो । रे मृग आपने आपने<lb/>  
            बांधहुयों ऋषिलोगन शोर मचायो ॥<lb/>  
            चौपाई । सुनि यह शोर सबै अकुलानी । धक धक<lb/>  
            धरनि मुखनि कुम्हिलानी ॥ करन न पाए नृप यह लीला ।<lb/>  
            मन २ करत फ़ौजको गीला ॥ अनसूया भैरससों सानी ।<lb/>  
            यों कहि उठी नृपतिसों बानी ॥ कंपन लागी डरसों छाती ।<lb/>  
            अब हम सब आश्रमको जाती ॥ श्रमकरि तुम आये आ-<lb/> 
          <pb n="14"/>  
            श्रमको । उचित तिहारी सेवा हमको ॥ सेवा हम कीन्हे बि<lb/>  
            नु जातीं । यह बिनती हम करत लजातीं ॥ दोष हमारो<lb/>  
            मन नहिं कीजै । एक बार फिरि दरशन दीजै ॥ शकुन्त-<lb/>  
            ला को कर सों गहि कै । चलीं सखी यह नृप सों कहि<lb/>  
            कै ॥ फैली तनमन ब्याकुलताई । राजा चल्यो फ़ौज<lb/>  
            यह आई ॥<lb/>  
            दोहा । तनु आगे मनु जातु है शकुन्तला तनु जातु ।<lb/>  
            सन्मुख पौन निशान पट पीछे ज्यों फहरातु ॥<lb/>  
            याबिधि अतिही दुचितह्वै उतैचल्यो महिपाल ।<lb/>  
            शकुन्तलाको इत चलतभयो निपट बेहाल ॥<lb/>  
            घनाक्षरी छन्द । उरझोई द्रुमन दुकूल सुरझावे लो<lb/>  
            ग काढ़नि लागति कंटक बहु पगनि सों । कबहूं निवा<lb/>  
            ज खुले केशन कसन में कबहूं अंगिरान लागति अं-<lb/>  
            गनि सों ॥ ऐसे छल छिद्र कै कै ठाढ़ी ह्वैरहति शकुन्त-<lb/>  
            ला निपट भई ब्याकुल लगनिसों । सखियन की नज़रि<lb/>  
            निवारि नारि फेरि फेरि महिपालहि देखे द्रगन सों । ५८ ॥<lb/>  
            इतिश्रीसुधातरंगिणयां शकुन्तला नाटके प्रथमोङ्कः १ ॥<lb/>  
            अथ द्वितीयोङ्कः ॥<lb/>  
            चौपाई । या विधि नृपसों लगनि लगाई । शकुं-<lb/>  
            तला आश्रम में आई ॥ प्रन प्रन पति शृंगार सिधारे ।<lb/>  
            सूने से सब अंग निहारे ॥ दिनभर भूख प्यास नहिं<lb/>  
            लागे । परति न नींद राति भरि जागे ॥ सकुचि सखिन<lb/>  
            हूं सों नहिं भाखे । हियकी पीर हियेमें राखे १ ॥<lb/>  
            सोरठा । लगी कटारी तीर पीरलेत सहि शूरमा ॥<lb/>  
            नयेबिरहकी पीर काहू सों सहिजात नहिं २ ॥<lb/> 
          <pb n="15"/>  
            कही न मानै कोय जैसी पीर बियोगकी ॥<lb/>  
            जापै बीती होय सोई जानै समुझि कै ३ ॥<lb/>  
            दृगबरसत ज्यों मेह बैठतजाय एकान्तघर ॥<lb/>  
            पियरानी सब देह तहूंदुरावति सखिनसों ४ ॥<lb/>  
            उरभरिरहयो सनेह लागी आगि बियोगकी ॥<lb/>  
            मनो बुझावत देह अँशुवनकी झरलायकै ॥<lb/>  
            दोहा । वा दिनते यह ह्वैगयो शकुन्तला को हाल ॥<lb/>  
            जादिनतेउतनीनजरि देख्योनहिंमहिपाल ६४ ॥<lb/>  
            चौपाई । महीपाल अति ब्याकुल रहैं। पी रहियेकी<lb/>  
            कासों कहैं ॥ शकुन्तला सों मन अटकायो । राजकाज<lb/>  
            अब सब बिसरायो ॥ नई लगन घर जान न दीन्हों ।<lb/>  
            डेरा निकट तपोबन कीन्हों ॥ कल न परै निशि दिन<lb/>  
            महिपालै । शकुन्तला सुधि हियमें शालै ॥ मुनिलोगन<lb/>  
            को डर मन तिनको । नेक न मिटत मरोरा मन को ॥<lb/>  
            बिरह अग्नि सों तावत तनको । नृप यों गिल्ला करत<lb/>  
            मदन को ॥ रे रे मदन महा अपराधी । निपट अनीति<lb/>  
            आनिते बांधी ॥ मनते उपजि मनोज कहावत । तिहिमन<lb/>  
            को तू कहा जरावत ॥<lb/>  
            सोरठा । शंभु नयनकी आगि बड़वानलज्यों समुद्र में ।<lb/>  
            रही सो तो में लागि तू हमको तासों दहत ॥<lb/>  
            दोहा । निन्दा करि यों मदन की देखिजुन्हैयाराति ।<lb/>  
            निंदा अब शशिकी करनलाग्योनृप यहिभांति ॥<lb/>  
            सोरठा । बिरहिन देत जराय हत्याको शशि डरत नहिं ।<lb/>  
            तुम से पूतहि जाय सागर को सुख देत नहिं ॥<lb/>  
            हिये बढ़ावत दाहु सो वह दोष तुम्हैं नहीं ॥<lb/> 
          <pb n="16"/>  
            करतपापयहराहुतुम्हैं जोछोड़तनिगलिके ११ ॥<lb/>  
            तुम्हें सुधानिधि नाउँ लोग कहत जे बावरे ।<lb/>  
            बारि दते सवठाउँ आगि जलन के छलनसों ॥<lb/>  
            दोहा । शकुन्तलाके बिरह सों ब्याकुल अतिमहिपाल ।<lb/>  
            एक दिवस कछु कहन को आये ह्वै मुनिबाल ॥<lb/>  
            चौपाई । ह्वै मुनि सिद्ध द्वार पर आये । सुनतहि<lb/>  
            राजा तुरत बुलाये ॥ आशिर्बाद दुहुन तब दीन्हों ।<lb/>  
            करि प्रणाम नृप आदर कीन्हों ॥ तब ऋषि बोलि<lb/>  
            उठे हैं दोनों । बिना कण्व यह बन है सूनों ॥ महाराज<lb/>  
            है यज्ञ हमारे । सो ह्वै सकतु न बिन रखवारे ॥ राक्षस<lb/>  
            बिघ्न करन को आवत । सब ऋषिलोगन आनि स-<lb/>  
            तावत ॥ कछुक दिनन तुम चलौ तपोवन । बिनती<lb/>  
            करी सकल ऋषि लोगन ॥ बन को चहत हतो नृप<lb/>  
            आयो । सुनि पुनि वचन बहुत सुख पायो ॥ बिनती<lb/>  
            करियों ऋषिन बुलायो । राजा हरषि तपोबन आयो ॥<lb/>  
            आपु अकेलो नृप धनुधारी । करत ऋषिन की बन<lb/>  
            रखवारी ॥ पैठ्यो-बिरह नृपति के मन में । ढूंढ़त शकु-<lb/>  
            न्तला को बन में ॥ ग्रीषम तरुन तेज तपि आयो ।<lb/>  
            तब नृप मन में यह ठहरायो ॥ शकुन्तला यह धूप<lb/>  
            बिकट में । बैठी नदी मालिनी तट में ॥ बिन देखे<lb/>  
            नृप धरत न धीरहि । आयो नदी मालिनी तीरहि ॥<lb/>  
            फूले कमल भ्रमर जहँ बोलत । शीतल पवन मन्द जहँ<lb/>  
            डोलत ॥ हरषि मोर पिक करत पुकारें । अति झुकिरहीं<lb/>  
            सघन तरु डारें ॥ शीतल सघन छांह जहँ पाई । कमल<lb/>  
            दलन की सेज बिछाई ॥ शकुन्तला तो पौढ़ी तामें ।<lb/> 
          <pb n="17"/>  
            अतिही ब्याकुल बिरह बिथामें ॥ घिसि २के नितचंदन<lb/>  
            ल्यावे । दासि कमल दल पौन डुलावै ॥<lb/>  
            दी० । जारत बिरह महीप की ताहि कहत सरमाति ।<lb/>  
            करत बहानो सखिनसों शकुन्तला इहिभांति ॥<lb/>  
            चौपाई । ग्रीषम तरनि तेजतपि आयो । त्रियहिसो<lb/>  
            बन में दाह बढ़ायो ॥ उरमें दाह कहाँ लों सहिहों । तन<lb/>  
            कलपैहों जबमरिजैहों । शकुन्तला निदरति इमिप्राननि ।<lb/>  
            झनकपरी राजाके काननि ॥<lb/>  
            दोहा । पहुंचो नृपति तहीं जिते सुने दीन ये बैन ।<lb/>  
            बिरहिनि महा शकुन्तला देखि तबै भरि नैन ॥<lb/>  
            मनमलीन तनछीन अति पियरानो सब अंग ।<lb/>  
            दुखित भयो नृप देखि के शकुन्तलाको रंग ॥<lb/>  
            चौपाई । तब नृपके मनमें यह आई । अभे न दीजे<lb/>  
            इन्हें दिखाई ॥ रहे दुराइ द्रुमान दे गातन । सुनेश्रवण<lb/>  
            दै इनकी बातन ॥<lb/>  
            दोहा । यों कहि बनमें दुरिरहे नृपति द्रुमन की ओट ।<lb/>  
            शकुन्तला सखियान सों कहत बिरहकी चोट ॥<lb/>  
            चौपाई । जादिन तें वह बन रखवारो । दरशन देकें<lb/>  
            फिरन सिधारो ॥ ता दिन तें बिसरी सुख हांसी । हेत<lb/>  
            गहे दिन राति उदासी ॥ जरीजाति बिरहनके जारे ।<lb/>  
            कहत नहीं लाजनके मारे ॥<lb/>  
            दोहा । अनुसूया के बचन सुनि प्रियम्बदा करिखेद ।<lb/>  
            परगट ह्वै फूछन लगी शकुंताला सों भेद ॥<lb/>  
            चौपाई । सुन सखि है अब और न खोई । कै तें कै<lb/>  
            अब सखिहम दोई ॥ तैं हम ते अब कहा दुरावति ।<lb/>  
            ३<lb/> 
          <pb n="18"/>  
            पीर हिये की क्यों न बतावति ॥ दिन दिन देह जाति<lb/>  
            दुबरानी । पियरानी सब अंग निशानी ॥ छिन छिन<lb/>  
            फैलति अंग छिनाई । घटत अकेली नहीं लुनाई ॥ दिन<lb/>  
            दुसहायहदशा तुम्हारी । निशि दिनछतिया फटैहमारी ॥<lb/>  
            दाह निहारे तनमें जेतो । तरनि तेज ताते नहिं तेतो ॥<lb/>  
            छोड़ो लाजकही यहमानो । हम सों करनो कहाबहानो ॥<lb/>  
            जियको रोग जानि जो लीजे । तो फिरि तैसो जतन<lb/>  
            करीजे ॥ यह सुनि दुभकीली अँखियन सों । बोली श-<lb/>  
            कुंतला सखियन सों ॥ तुम हो सखि प्राणहुते प्यारी ।<lb/>  
            दुख अरुसुखमें हौ नहिं न्यारी । विथा बड़ी यह कब<lb/>  
            लगि सहिहों । तुम सों छोड़ि कौन सोंकहिहों ॥ यातें मैं<lb/>  
            नकहत हों अजहूं । सुनि तब दुख ह्वैजैहै तुमहूं ॥ जब<lb/>  
            ते वह बन को रखवारी । तबहीं ते यह दशाहमारी ॥<lb/>  
            छिन भरि पीर टरत नहीं टारी । कै अब वाहि दिखाव<lb/>  
            हु प्यारी ॥ करो उपाय बेगहीं एरी । कैदैचुकौ तिलांज-<lb/>  
            लि मेरी ॥ इतनो कहत गरोभरि आयो । लगी लाज<lb/>  
            नीचो शिर नायो ॥ यह दुख जिय को सखिन सुनायो ।<lb/>  
            नृपश्रवणनिमें सुधा पियायो ॥ शकुन्तलायों बोलि चुपा<lb/>  
            नी । कही सखिन फिरि मीठी बानी ॥ अबहीं ह्वै है सब<lb/>  
            मन भायो । भले ठौर ते मन अटकायो ॥ आयो इत है<lb/>  
            बन रखवारो । राजा है वह प्राणनि प्यारो ॥ रक्षा को स<lb/>  
            ब ऋषिन बुलायो । फेरि तपोबन ही में आयो । देखो<lb/>  
            हम अति हौ दुबरानो । अंग २ को रँगपियरानो ॥ क-<lb/>  
            हत न कछू रहत मन मारे । भयो बिकल कछु बिरह<lb/>  
            तिहारे ॥ लिखो एक लिखि पठवो वाकों । परगट करि<lb/> 
          <pb n="19"/>  
            निज बिरह बिथाकों ॥ दशा तिहारी जो सुनि पैहै ।<lb/>  
            तुरत तिहारे ढिग चलि अैहै ॥<lb/>  
            दोहा । कीजे यही उपाय अब सखिन कही समुझाय ।<lb/>  
            बोली बहुरि सखीन सों शकुन्तला सरमाय ॥<lb/>  
            चौ० । यह उपाव तो है अति नीको । याकों यह डर<lb/>  
            मिटत न जीको ॥ परगट ह्वै हो छोड़ति लाजनि । लेखी<lb/>  
            लिखि २ पठवत राजनि ॥ निराखि नृपति जो निरादरु<lb/>  
            ठाने ॥ हम को तजे बने फिरि प्राने । शकुन्तला यह डर<lb/>  
            मन कीन्हो । अनसूया फिरि उत्तर दीन्हो ॥ शकुन्तला तैं<lb/>  
            क्यों बौरानी । अनमिल कहति कहा ते बानी ॥ देखि<lb/>  
            आपने घर धन आवत । कोऊ कहूं किवार दिवावत ॥<lb/>  
            शीतल किरन चंद की लागे । कौन ओट दै राखत<lb/>  
            आगे ॥ इती कौन में मूरखता है । तैं जिहि चाहे सो<lb/>  
            तुहि चाहे ॥ लगनि तिहारी जो नृपजाने । धन्य भाग्य<lb/>  
            अपनो किर माने ॥ कागद कलम दवाइत नाहीं । सुनो<lb/>  
            श्रवण करि मेरी याहीं ॥ भली २ करि मनमें बातन ।<lb/>  
            नख सों लिखी कमल के पातन ॥<lb/>  
            दोहा । सुनिये बैन शुकुन्तला सुधि जिय में ठहराय ।<lb/>  
            पाती पंकज पात की नख सोंलिखीबनाय ॥<lb/>  
            पाती लिखिफिरिसिखनसोंशकुन्तला मुखचाहिं ।<lb/>  
            कहन लगी कै सुनहु यहलिखतबनीकै नाहिं ॥<lb/>  
            चौपाई । सखी सुनन लागीं दे कानन । शकुन्तला<lb/>  
            खोल्यो तब आनन ॥<lb/>  
            सोरठा । कीजै कौन उपाय दया तुम्हारे है नहीं ।<lb/>  
            मन लै गये चुराय फेरि दिखाई देत नहिं ॥<lb/> 
          <pb n="20"/>  
            कोमल सब अँग और रचे बरंचि बिचारिके ।<lb/>  
            हिरदे निपट, कठोर मन काहे ते ह्वै गयो ॥<lb/>  
            चौपाई । शकुन्तला यह सखिन सुनायो । राजा निक-<lb/>  
            सि द्रुमन ते आयो ॥ निकसि द्रुमन तें दरशन दीन्हो ।<lb/>  
            शकुन्तला सों उत्तर कीन्हो ॥<lb/>  
            सोरठा । निशिदिन रहत अचेंत घर जैबो भारूंभयो ।<lb/>  
            एक तिहारे हेत बनवासी हम हूं भये ॥<lb/>  
            चौपाई । यह कहि नृपति निकट चलिआयो । देखि<lb/>  
            सखिन अतिही सुख पायो ॥<lb/>  
            दोहा । लागी उठन शकुंतला आदर कीरबे काज ।<lb/>  
            छीन अंग तब देखिके यों बोल्यो महराज ॥<lb/>  
            चोपाई । अतिही दुर्बल देह तिहारी । माफ तुम्हे<lb/>  
            ताजीम हमारी ॥ देखि दुसहू यह दाह तिहारो । मन<lb/>  
            मलीन ह्वै गयो हमारो । पौढ़ीं रहो गेह हम नारी ।<lb/>  
            करें उताहिल जतन तुम्हारी ॥ हियो गयो भरि आ-<lb/>  
            नँद अतिसों । प्रियम्बदा बोली छिति पतिसों ॥ भले<lb/>  
            आज तुम अवसर आये । तुम सिगरे दुख आनि<lb/>  
            मिटाये ॥ तुमसे वेद खबरि अब लेहैं । शकुंतला तनु<lb/>  
            दाह न रहि हैं ॥ बैठो निकट गहो अब नारी । लखे<lb/>  
            वेदई आज तिहारी ॥<lb/>  
            दोहा । यों कहि तब मुसक्याय नृप बैठो वाही ठोर ।<lb/>  
            रही लजाय शकुंलैला लखति सखिन की ओर ॥<lb/>  
            चौपाई । प्रीति समान दुहुन की तोली । अनसूया<lb/>  
            तब नृपसों बोली ॥ एक बात ते नृप हम डरतीं । ताते<lb/>  
            हम बिनती अब करतीं ॥ राजनि के होतीं बहुनारी ।<lb/> 
          <pb n="21"/>  
            जरें सवतिया दाह कि जारी ॥ माई न बाप कुटुम्ब<lb/>  
            न भाई । शकुंतला बिधि दुखी बनाई ॥ तुमसों कछु<lb/>  
            जो निरादर ह्वैहै । शकुन्तला पुनि जियत न रहि<lb/>  
            है ॥ अनसूया कीह बचन चुपानी । कही महीपति<lb/>  
            फिर यह बानी ॥ तुमहूं अब लगि मोहिं न जानो । मैं<lb/>  
            बनाय यह होत बिकानो ॥जे घर मेरे हैं बहुतेरी ।<lb/>  
            शकुन्तला की हैं सब चेरी ॥ शकुन्तला यह सखी ति-<lb/>  
            हारी । मोहिं लगति प्राणनि ते प्यारी ॥ जब ते वह<lb/>  
            भरि दीठि निहारी । तब सुधि बुधि सबे बिसारी ॥<lb/>  
            मोहिं कछू अब घर जो सुहातो । मैं अबलों का घरै न<lb/>  
            जातो ॥ शकुन्तला जो मोहिं न बरिहै । अपनो मोहिं<lb/>  
            दास तो करिहै ॥ शकुन्तला बिन घरै न जैहौं । शकु-<lb/>  
            न्तला को दास कहैहौं ॥ कही बातराजा अति नीकी ।<lb/>  
            निसांभई सखियन के जीकी ॥<lb/>  
            दोहा । विहँसी नृपकी ओर लखि, शकुंतला के गात ।<lb/>  
            अनसूया सों कहि उठी प्रियंबदा यह बात ॥<lb/>  
            सोरठा । भूखे हैं मृगबाल ढूंढ़त हैं निज माय को ।<lb/>  
            चलो सखी उठिहाल दीजे तिन्हेंमिलापअब ॥<lb/>  
            चौपाई । चलीं सखीं दोऊ छल करिके । शकुंतला<lb/>  
            बोली तब उठिके ॥ दइयहु को तुम नहीं डरातीं । मोहिं<lb/>  
            कहाँ छोड़े अब जातीं । घरिकु रहो पियपास अकेलीं ।<lb/>  
            यों कहिके टरि गई सहेलीं ॥ शकुंतला तब उठी अक-<lb/>  
            सिके । राजा गही बाँह तब हँसिके ॥ दिन दुपहर यह<lb/>  
            तपतु अनैसो । चाह तुम्हारो तन में ऐसो ॥ ऐसोठौर<lb/>  
            कहाँ तुम पैहो । शीतल छांह छोड़ि कहँ जैहो ॥ हम<lb/> 
          <pb n="22"/>  
            से सेवक निकट तिहारे । कहा सखिन के होत सिधारे ॥<lb/>  
            तुमकहँ मोकहँ सोंपसिधारी । वे दोऊ प्रिय सखींनिहारी ॥<lb/>  
            सखियनकी अब शोध न लीजे । जो कछु होय सो हम<lb/>  
            अब कीजे ॥ कहो अगर चंदन घिसि ल्याऊं । कहो तो<lb/>  
            शीतल पवन डुलाऊं ॥ यह कहिके नृप करी ढिठाई ।<lb/>  
            कर गहि शकुंतला बैठाई ॥ धक धक छतिया लागी<lb/>  
            डोलें । शकुंतला लागी फिरि बोलें ॥ महाराज यह उ-<lb/>  
            चित नहीं है । कहा हमारी बांह गही है ॥ बापहमारो<lb/>  
            है घर नाहीं । अरु अबलों हमहैं अनब्याहीं ॥ और<lb/>  
            ब्याह अब नहिं अमिलाखो । हम तुमको मनमें करि<lb/>  
            राखो ॥ बाप हमारो जब घर ऐहै । तुमको हमें ब्याहि<lb/>  
            तब दैहै ॥ अबलों तुम हमसे नहिं ब्याहे । मोहिं कलंक<lb/>  
            लगावत काहे ॥ शकुन्तला यों देखि डरानी । बोल्यो<lb/>  
            फेरि महीपति बानी ॥<lb/>  
            दोहा । कहु कितने नृपकीसुतन गन्ध्रब कीन्हें ब्याह ।<lb/>  
            गईं ब्याहि बरु पाइके तिनको होत सराह ॥<lb/>  
            गही बांह अब आजुते तुम प्यारी हमनाह ।<lb/>  
            हमें तुम्हें यहठौर अब भयो गन्धर्ब बिवाह ॥<lb/>  
            चौपाई । मुनि कोउ न कछू उरआने । वह मुनिवर<lb/>  
            हैं निपट सयाने ॥ तीरथ न्हाय जबै मुनि ऐहैं । यहसुनि<lb/>  
            के बहुतै सुख पैहैं । जबलों बातकही नृप येती । करी<lb/>  
            काम केती कमनैती ॥ शकुन्तला लाजहिं भरिआई ।<lb/>  
            गहिकर नृपबर गरे लगाई ॥ कस्सों नृप छतिया गहि<lb/>  
            मसकी । शकुन्तला लीन्ही तब ससकी ॥ चुम्बन कियो-<lb/>  
            नृपति मन मायो । शकुन्तला मुख झझकि छुड़ायो ॥<lb/> 
          <pb n="23"/>  
            शीतल पवन मंद वहि आयो । सधन बायुमें सुरति<lb/>  
            मचायो ॥ उरलाग्यो अधरन रस चहुंके । शकुन्तला<lb/>  
            कोयल सी कुहुंके ॥ भरि दुपहरियों सुरति मचाई । बातें<lb/>  
            कहत सांझ ह्वै आई ॥ देखि गौतमीको उठिधाईं । दोऊ<lb/>  
            सखी कहन यों आई ॥ पियकी हरबर करो बिदाई ।<lb/>  
            फुफी गौतमी निकटहिं आई ॥ शकुन्तला सुनि निपट<lb/>  
            डरानी । बोलि उठी नृपसों फिरि बानी ॥ दुरहू द्रुमनमें<lb/>  
            प्रेमपियारे । हमते फेरि भये तुमन्यारे ॥ फुफी गौतमी<lb/>  
            अब इत ऐहै । कर गहि मोहिं धरै लैजैहै ॥ इततेकहो<lb/>  
            कहाँ तुम जैहो । हमहिं फेरि कब दरशनदैहो । दरश-<lb/>  
            नहीं जोहरबरे दैहो । हमें फेरि तुम जियत न पैहो ॥<lb/>  
            ऐसी कछू निसानी दीजे । जाहिदेखि मन धीरज कीजे ॥<lb/>  
            शकुन्तला ये बैन सुनाये । नृपके नैन सजल ह्वै आये ॥<lb/>  
            तब नृप खोलि अंगूठी लीन्ही । शकुन्तलाकेकरमेंदीन्ही ॥<lb/>  
            और बात नृप कहन न पाई । निपट नगीच गौतमी<lb/>  
            आई ॥ चलत गौतमीको पगबाज्यो । सुनि नृप दुरयो<lb/>  
            द्रुमन में भाज्यो ॥ शकुन्तला फिरि दुखभरि आई । पौढ़ि<lb/>  
            रही जहँ सेज बिछाई ॥ तबलों तहाँ गौतमी आई ।<lb/>  
            शकुन्तला गहि गरे लगाई ॥ पूछनि लगी गौतमी बा-<lb/>  
            तनि । अबकछु दाह घटो तव गातनि ॥ शकुन्तला<lb/>  
            यह वचन कहयो तब । कछु बिशेष भयो तोहै अब ॥<lb/>  
            तब गहि शकुंतला के करको ।ह्वाँते चली गौतमी घर<lb/>  
            को ॥ शकुन्तला निज आश्रम आई । नृप दुखसागर<lb/>  
            थाह न पाई ॥ शकुंन्तला सँग जहँ सुखपायो । वाहीठौर<lb/>  
            फेरि नृप आयो ॥ सूनी सेज कमल दलवारी । देखि<lb/> 
          <pb n="24"/>  
            (२४<lb/>  
            भयो नृपके दुखभारी ॥ बिरह ताप चढ़ि आयो तनमें<lb/>  
            नृप यों शोचन लाग्यो बनमें ॥ कहाँ जाऊँ कैसे सुख<lb/>  
            पाऊं । यह दुख गाढ्यो काहि सुनाऊं ॥ अघ यों कब<lb/>  
            फिरि दरशन पैहौं । तबलों यहदुख कैसे सहिहौं ॥ ज्यों २<lb/>  
            लखत सेज यह सूनी । त्यों त्यों बढ़त पीर उर दूनी ॥<lb/>  
            मनमें नृप यों शोच बढ़ाथो । मुनिन महाबन शोर म-<lb/>  
            चायो ॥ महराज क्यों सुधि घिसराई । जित तित दानव<lb/>  
            देत दिखाई ॥ लखत दानवन की परछाहीं । हमरो यज्ञ<lb/>  
            सकल रहि जाहीं ॥ ऋषिन दीनयों बचन सुनायो । तु-<lb/>  
            रत बियोगी नृप उठिधायो ॥ हित में भयो बितज अति<lb/>  
            भारी । फेरि करनलाग्यो रखवारी ॥<lb/>  
            इतिश्रीशकुंतलानाटकोद्वितीयोङ्कह २ ॥<lb/>  
            अथ तृतीयोङ्कः ॥<lb/>  
            चौपाई । पकरि गोतमी आश्रम आई । बिरह ल-<lb/>  
            तनि में अतिही छाई ॥ बथा बिरह की सही न जाई ।<lb/>  
            शकुंतला सुधि बुधि बिसराई ॥ संग सखी तन कोउ न<lb/>  
            भावे । बैठि एकांत दृगनि बरसावे ॥ बिनदेखे कल नेक<lb/>  
            न पावे । घरी २ ज्यों बरस बितावे ॥ सूनो सो सबरो<lb/>  
            जग लेखति । धरेध्यान पिय मूरति देखति ॥ आईसुधि<lb/>  
            पीतम कीरतिकी । तबै अंगूठी देखी नृपकी ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । सुधि और सब कौन समुझावे वाके उर<lb/>  
            कछु नहिं भावे न सहेली कोऊ साथमें । अतिही दुखित<lb/>  
            शिरनाये सूने सदन में बैठी प्यारी धरिके बदन बाम<lb/>  
            हाथ में ॥ चित्र कैसी लिखि नेक डोलति न बोलति न<lb/>  
            दुखनकी मोट धरिदीन्ही बिधि माथमें । सुनत बात<lb/> 
          <pb n="25"/>  
            सूने से ह्वैगये सकल गात बैठी ध्यान कीन्हे मन दीन्हे<lb/>  
            प्राणनाथ में २ ॥<lb/>  
            चौपाई । शकुंतलायोंमनअटकायो । मुनिदुर्वासाआश्रम आयो ३ ॥<lb/>  
            सवैया । पिय ध्यान में बैठी शकुंतलाहै ऋषि आय<lb/>  
            गयो अनचाह्योई चाह्यो । नहिं शासन बूझि कै आसन<lb/>  
            दीन्हों न आदर सों कछु बैन कह्यो ॥ तबयों दुर्वासा<lb/>  
            रिसाइकह्यो जिहिको यहि भांति तू ध्यान धरयो । सुधि<lb/>  
            तेरीनसो करिहै कबहूं यह शाप सिताब देजातरह्यो ४ ॥<lb/>  
            सवैया । बोल सुनो न ऋषीश्वरको न ऋषीश्वरकी<lb/>  
            निरखी परछाहीं । ध्यानधरे जुहती चित में तिय ध्यान<lb/>  
            धरेही रही चितमाहीं ॥ क्रोधी महा दुर्वासा ऋषीश्वर<lb/>  
            दीन्हों है शाप पसारि के बाहीं । आयो कभे कब जातु<lb/>  
            रह्यो यह नेक शकुंतलाको सुधिनाहीं ५ ॥<lb/>  
            चौपाई । सुनत शाप सखियां उठिधाईं । हरबर दु-<lb/>  
            र्वासा ढिगआईं ॥ भयो सखिन के जिय दुख गाढ़यो ।<lb/>  
            पांय पकरि कीन्हों मुनि ठाढ़यो ॥ शकुंतलाके नेहु नि-<lb/>  
            हारे । बिनती लगींकरे करजोरे ॥ क्रोध ईतनो तुम्हरे<lb/>  
            लायक । यह अपराध क्षमो मुनिनायक ॥ करो न क्रोध<lb/>  
            दया मन ल्यावहुा । करहुकृपा यह शाप मिटावहु ॥ यह<lb/>  
            बिनती मनधरहु हमारी । कण्व सुता सो सुता तुम्हारी ॥<lb/>  
            दोऊ सखिन कही यह बानी । सुनि किरपा कछु मुनि मनआ<lb/>  
            नी ॥ राजागयो अंगूठीदैहै । बाहि लखतही फिरि सुधिह्वैहै ॥<lb/>  
            यह बिधि छूटयो शाप हमारो । यह कहिके मुनि फेरि<lb/>  
            सिधारो ॥ छूटो शाप हरष भयो गातन । दोऊ सखी<lb/>  
            लगीं फिर बातन ॥ जो मुनि कही सो है नहिं झूंठी ।<lb/> 
          <pb n="26"/>  
            शकुंतलहि नृपदई अंगूठी ॥ जब नृपको बे सुधि करि<lb/>  
            पावे । वहै अंगूठी वाहि दिखावे ॥ काहू सों न कहो<lb/>  
            नहिं मानै । हमैं तुम्हैं यह शापहि जानै ॥ शकुन्तला<lb/>  
            जो कछु सुनि पैहै । कवनिहुं जतन न जीवति रहि है ॥<lb/>  
            योंकहिके बातें दुखहाईं । दोऊ शकुंतला ढिग आईं ६ ॥<lb/>  
            दोहा । निरखति नैननसों कछू कछू सुनित नहिंकान ।<lb/>  
            निहँचलचित्त शकुतंला बैठिकरति पियध्यान ७ ॥<lb/>  
            चौपाई ॥ शकुंतला यों दिबस बितावति । राजा<lb/>  
            हिये न कछु सुधि आवति ॥ मुनिन बिदा करि दीन्हों<lb/>  
            राजहि । गयो आपने राज समाजहि ॥ शापगयो मुनि<lb/>  
            दे दुखदाई । शकुंतला की सुधि बिसराई ॥ बहुतकाल<lb/>  
            इहि भांति बितायो । शकुंतला उरगर्भ जनायो ॥ नीक<lb/>  
            न लगति देह दुबरानी । अंगअंगकी छबि पियरानी ॥<lb/>  
            आलस आनि चित्तमें छाये । उतस्यो बदन उससि<lb/>  
            उर आयो ॥ नेह पीछलो नृप बिसरायो । तीरथन्हाय<lb/>  
            कण्व मुनि आयो ८ ॥<lb/>  
            दोहा । कछुक दिनन में कण्व मुनि आयो तीरथन्हाय ।<lb/>  
            शकुंतला निजगर्भसों मुनिकोलखत लजाय ९ ॥<lb/>  
            चौपाई । मुनि वर होमकरन लागेजब । भईअग्नि<lb/>  
            ते बानी यह तब १० ॥<lb/>  
            दोहा । व्यहि नृप दुष्यंतको करि गंधर्व बिवाह ।<lb/>  
            शकुंतलाहै गर्भसों भलोभयो मुनि नाह ११ ॥<lb/>  
            चौपाई । कढ़ी अग्निते जब यह बानी । सुनि के<lb/>  
            मुनिवर आनँद ठानी ॥ करीहोम बिधि मुनि मनभाई ।<lb/>  
            शकुतंला मुनि तुरत बुलाई ॥ लाजहि नख शिख अंग<lb/> 
          <pb n="27"/>  
            छिपाये । आई शकुंतला शिर नाये ॥ शकुंतला ढिगमें<lb/>  
            बैठाई । करन लगे मुनि बहुत बड़ाई ॥ बड़ो मोहिं ते<lb/>  
            सुख यह दीन्हों । अतिही मोहिं सुचित करि लीन्हों ॥<lb/>  
            चक्रवर्ति सुत में बरु दीन्हों । जित ते ब्याह गंधरब<lb/>  
            कीन्हों ॥ मैं अवलोकत दर्व न रहिहों । भोरतोहिं सा-<lb/>  
            सुरे पठैहों ॥ शकुंतलाको सुनि ससुरासी । भई सखिन<lb/>  
            के चित्त उदासी ॥ निरखि सखिन के मुख मुरझाये ।<lb/>  
            शकुंतला के दृग भरि आये ॥ भयो भोर रवि दई दि-<lb/>  
            खाई । शिरते शकुंतला अन्हवाई ॥ बिदा समै मुनि<lb/>  
            कण्व बुलाये । सब ऋषि बधू मिलनको आये ॥ मुनि<lb/>  
            ससुरारहि देत पठाये । शकुंतला सिसकति शिरनाये ॥<lb/>  
            बैठीं घेरि सकल ऋषि नारी । लगीं अशीषें देने प्या-<lb/>  
            री ॥ प्रान समान होहु पति प्यारी । लखि लखि सौतें<lb/>  
            जरहि तिहारी ॥ सुत सपूत ह्वै है घर जाता । सुखसा-<lb/>  
            गर में रहो समाता ॥ ये बातें कहिके हितकारी । घर<lb/>  
            अपने मुनि बधू सिधारी ॥ शकुंतला ढिग और न कोऊ ।<lb/>  
            कै गौतमि कै सखियां दोऊ ॥ शकुंतला अंशुवन भरि<lb/>  
            आई । गही गौतमी गोद बिठाई ॥ बडी बेरलों गूंथि<lb/>  
            बनाई । फूलमाल सखियन पहिराई ॥ कासों कहें कहां<lb/>  
            ते ल्यवें । गहनो नहीं कहा पहिरावें ॥ भरि भरि दुहूं<lb/>  
            दृगन जल मोचें । दोऊ सखी दुखित ह्वै शोचें ॥ भूषण<lb/>  
            बसन सबै हम ल्याये । द्वैमुनि बालक गहनो ल्याये ॥<lb/>  
            गहने को जिनि शोक बढ़ावहु । लेहु ललित गहनो<lb/>  
            पहरावहु ॥ गहनो देखि सखिन सुखपायो । कहन लगी<lb/>  
            किततें यह आयो १२<lb/> 
          <pb n="28"/>  
            दोहा । देखि अचंभौ सबन को दोऊ तब मुनिबाल ।<lb/>  
            कहन लगे यहभांति हैं इह गहनेके हाल १३ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । कण्व गुरु हमको पठायो कै शकुंतला<lb/>  
            को फूल तोरि ल्याउ फूल माला पहिराउ आनि । हम<lb/>  
            गये फूल तोरें और गति भईं तब सिद्धि है गुरू की<lb/>  
            वह हमको परति जानि ॥ काहूं पाये पानकाहूं काजर<lb/>  
            ललित काहूं काहूं महाउर काहूं सेंदुर सुहाग बानि ।<lb/>  
            रूखन के भीतर हाथन निकासि गहि भूखन बसन<lb/>  
            हमें दीन्हें बन देवतानि १४ ॥<lb/>  
            चौपाई । सुनि गौतमी सगुन ठहरायो । शकुंतलहि<lb/>  
            गहनो पहिरायो ॥ सेंदुर सखियन मांग चढ़ायो । का-<lb/>  
            जर नैनन माहिं लगायो ॥ जावक रंग पगनि झलका-<lb/>  
            वो । चुनि चटकीलो पट पहिराय ॥ बीरी सखिन बनाइ<lb/>  
            खबाई । शकुंतला दुलहिन बनि आई ॥ जब लों यह<lb/>  
            शृंगार बनायो । तब लों न्हाय कण्व मुनि आयो ॥<lb/>  
            शकुंतला को दुख रमि जागो । मुनि मन माह िंकहन<lb/>  
            यों लाग्यो १५ ॥<lb/>  
            छन्द । धरत न धीर गरो भरि भरि आवतहै निकसि<lb/>  
            निकसि नीर आवत दृगनि में । हरष हिरानो जात कछू न<lb/>  
            सुहात तन मन अकुलात योंरहो नजात बनमें ॥ आजु<lb/>  
            ससुरारि को शकुंतला सिधारेगी सो याही शोच सकुच<lb/>  
            सँभारन तन में । मेरे बनवासी के भयोहै दुख एतोदुख<lb/>  
            केतेहोत हवैहै घरबासिन के मन में ॥ १६ ॥<lb/>  
            चौपाई । यह मुनि मन में मोह बढ़ायो । शकुंतला<lb/>  
            के ढिग चलि आयो ॥ बापहि देखि मोह सों पागी ।<lb/> 
          <pb n="29"/>  
            शकुंतला तब रोवन लागी ॥ दुखतें नीर रह्यो भरि<lb/>  
            नैननि । बोल्यो पुनि मुनि गद्‌गद बैननि ॥ मंगल<lb/>  
            है पियके घर जैबो । अब या समय उचित नहिंरुइ-<lb/>  
            बो ॥ क्यों गौतमी नाहिं समुझावति । शकुंतला यों<lb/>  
            रोवनि पावति ॥ है शुभघरी बिलम्ब न लावहु । अब<lb/>  
            हीं ह्यांतें याहि पठावहु ॥ यों कहि मुनि ह्वै शिष्य बु-<lb/>  
            लाये । शकंतला सँग को ठहराये ॥ गहि बहियां गौत-<lb/>  
            मी उठाई । शकुंतला ससुरारि पठाई १७ ॥<lb/>  
            दोहा । पोंछति दृग सुसकति चली शकुंतला ससुरारी ।<lb/>  
            तबसबरेबनद्रुमनसों मुनियोंकह्योपुकारि १८ ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । फूलति तुम्हैं निहारि ऐसे उर फुलतिहो<lb/>  
            सुत के भये तें फूल होत जैसे नारि को । क्यारीं आल<lb/>  
            बालनि बनावति रहतींयाही श्रम में बितावतीं हुतीं जो<lb/>  
            वार पहेर चारि को ॥ जबलों पहिले तुम्हें न सींचिले<lb/>  
            ती हुती तबलों न कबहूं जो पियत हुती वारिको । सेवा<lb/>  
            इहि भांति जो करति ही तिहारी सोई सुनिये शकंतला<lb/>  
            सिधारी ससुरारिको १९ ॥<lb/>  
            चौपाई । मुनिवर यह बन द्रुमन सुनायो । पिकनि<lb/>  
            द्रुमनि चढ़ि शोर मचायो ॥ कोयल कुंहकति चढ़ि चढ़ि<lb/>  
            डारिन । मनुद्रुमवतवत करत पुकारन ॥ देखि रही अ-<lb/>  
            पने द्रुमलाये । शकुंतलाके दृग भरिआये ॥ शकुंतला<lb/>  
            यह शोक समानी । सखियन सों बोली यह बानी ॥<lb/>  
            लाग्यो जड़ नृप नेहु निगोड़ो । मोपै जात नहीं बन<lb/>  
            छोड़ो ॥ मेरो लाई द्रुम अरु पाती । देखे दुख भरिआ-<lb/>  
            वत छाती ॥ अब सेवा नाहीं हेमोपे । येद्रुम जात तुम्हें<lb/> 
          <pb n="30"/>  
            को सौंपे ॥ यह सुन के भरिआईं अँखियां । बोलि उठी<lb/>  
            तब दोऊ सखियां ॥ कहा सौंपती ये द्रुम पाती । हमैं<lb/>  
            काहि तुम सौंपेजाती ॥ योंकहि परम प्रेमसों पागी ।<lb/>  
            सखी शोरकै रोवन लागी ॥ मया सखिन के अति हिय<lb/>  
            बाढ़ी । शकुंतला रोवतिहै ठाढ़ी ॥ बड़ी बेरलों मुनिस-<lb/>  
            मुझाई । शकुंतला आगे चलिआई ॥ शकुंतला मग<lb/>  
            फेरि सिधारी । भयो सकल बनके दुखभारी ॥ नाचनि<lb/>  
            मोरनि ने बिसराई । उगिलत घास हरिण अधखाई ॥<lb/>  
            रह्यो चकित ह्वै पवन न डोलत । दुखित भ्रमर गुंजत<lb/>  
            नहिं बोलत ॥ जितनो जानि हतो बनबासी । सबही<lb/>  
            के तन भई उदासी ॥ सब बनमें छाई बिकलाई । शकुं-<lb/>  
            तला कोसुक चलि आई ॥ पहरुक तबलों दिन चढ़ि<lb/>  
            आयो । मुनिको यह गौतमी सुनायो ॥ देखो बड़ी बेर<lb/>  
            चढ़ि आई । शकुंतलाको करो बिदाई ॥ सीख होय सो<lb/>  
            याहि सिखावो । ठाढ़े होउन आगे आवो ॥ मुनिको भयो<lb/>  
            महा दुख गाढ़यो । भयो सबनको ले मुनिठाढ़यो २० ॥<lb/>  
            दोहा । शिष्यनिसों मुनिकहि उठे मन बिचारिठहराइ ।<lb/>  
            कहियोनृपदुष्यंतसों यहसँदेश समुझाइ २१ ॥<lb/>  
            चौपाई । हमहैं आश्रित राव तिहारे । तुमहौ रक्षक<lb/>  
            सदाहमारे ॥ शकुंतलाहै सुता हमारी । याहि जानियो जि-<lb/>  
            यते प्यारी ॥ हमैं न आश्रम आवनदीन्हों । आपहिं व्याह<lb/>  
            गंधरब कीन्हीं ॥ शकुंतला जुनसुख में रहिहै । यहदुख<lb/>  
            मोपै सहीनजैहै २२ ॥<lb/>  
            दोहा । नृप के हेत सँदेश के शिष्यन सों कहिबैन ।<lb/>  
            शूकुंतलाकोसीखतब लगोमहामुनिदेन २३ ॥<lb/> 
          <pb n="31"/>  
            चौपाई । सासु ननँदकी सेवा करियो । पति के प्यार<lb/>  
            भूलि मति परियो ॥ सौतिनहूं में हिलिमिलि रहियो ।<lb/>  
            अपनो भेद न कबहूं कहियो ॥ भागन के न गरब मन<lb/>  
            धरियो । पति शासन ते नेक न टरियो ॥ यह बिधि तें<lb/>  
            पति के घर रहियो । सब घर सों कुल बधू कहैयो ॥ यह<lb/>  
            सिख सब मन में धरिलीजै । बन को मोहिं बिदा अब<lb/>  
            कीजै ॥ अपने संग गौतमी लीजे ॥ बिदा सखिनहूं की<lb/>  
            अब कीजे ॥ शकुंतला जल भरि अँशुवन को । रोवन<lb/>  
            लगी गरो गहि मुनिको ॥ मिलिके मुनिकी करी बिदाई ।<lb/>  
            शकुंतला सखियन ढिग आई ॥ सखियन मिलि गहि<lb/>  
            गरे लगाई । अँशुवनकी तब नदी बहाई ॥ बिछुरन के<lb/>  
            दुख महा समानी । बड़ी बेरलों रोय चुपानी ॥ जो<lb/>  
            सराप दुर्बासा दीन्हों । सो सखियन अपने मन कीन्हों ॥<lb/>  
            अनसूया तबकरि चतुराई । शकुंतला सों बातचलाई ॥<lb/>  
            अटकत चित्त बहुतकाजनिमें । सुधि वैसी नरहतिराजनि<lb/>  
            में ॥ समयो बीतिगयो बहुतेरी । नृप जो नेह बिसारे तेरो ॥<lb/>  
            जो नृप गयो अंगूठी दैहै । वाहि लखतही फिरि सुधि<lb/>  
            अैहै ॥ सुनि सखियातें जिनि बिसरावै । कहूं अँगूठी<lb/>  
            जानन पावै ॥ यह सुनि डरते छतिया डोली । शकुंतला<lb/>  
            सखियन सों बोली ॥ यह सँदेह ते मोहिं सुनायो । याको<lb/>  
            मैं कछु भेद न पायो ॥ अतिही गूढ़कहीं तेंबानीयह सुनि-<lb/>  
            केहौं निपट डरानी ॥ तब सखियन यह बचन सुनायो ।<lb/>  
            देखो दिन दुपहर हवै आयो ॥ बिदा होउ छोड़ो अब<lb/>  
            बाते । चलौ उताबल पहुंचो जाते २४ ॥<lb/>  
            दोहा । चले शिष्य आगे तबहिं शकुंतला के साथ ।<lb/> 
          <pb n="32"/>  
            दोऊ सखियां संगलै उतैं चल्यो मुनिनाथ २५ ॥<lb/>  
            चौपाई । दोऊ सखियांफिरिफिरि देखों । सूनो सोंसबरों<lb/>  
            जग लेखें ॥ कछुक दूरि आगे तब डोली । हाथनि तो-<lb/>  
            ड़त फिरि यों बोली ॥ गई द्रुमन की ओट छिपाई ।<lb/>  
            शकुंतला नहिं देत दिखाई ॥ सखियन को आश्रम लै<lb/>  
            आयो । शकुंतला पति पुर नगिचायो २६ ॥<lb/>  
            दोहा । पति पुर मारग निकट में देख्यो भस्यो तलाव ।<lb/>  
            शकुंतला प्यासी भई गई तहां करि चाव २७ ॥<lb/>  
            चौपाई । पानी पियो प्यास तब भागी । शकुंतला मुंह<lb/>  
            धोवन लागी ॥ भयो बिनाश महा है पल मैं । करतें गिरी<lb/>  
            अंगूठी जल मैं ॥ गिरी अंगूठी जब जल माहीं । शकुंत-<lb/>  
            ला को कछु सुधि नाहीं २८ ॥<lb/>  
            दोहा । शिष्यनि सहित शकुंतला आई नृप के द्वार ।<lb/>  
            खिलवत में बैठी हतो तबनृप करि दरबार २९ ॥<lb/>  
            चौपाई । शिष्यनि की बातें सुनि लीन्हीं । खोजनिजाय<lb/>  
            खबरि तब दीहीं ॥ महाराज मुनि कण्व पठायो । शिष्य<lb/>  
            दोय द्वारे पर आये ॥ लीन्हे संगललित ह्वै नारी । करो<lb/>  
            चहत मन नजरि तिहारी ॥ नारि सुने नृप अचरज<lb/>  
            मानो । अतिही चिंता में चितु आनो ॥ निकरि यज्ञ<lb/>  
            शालामें आयो । मुनिके शिष्यनिकों बुलवायो ३० ॥<lb/>  
            दोहा । शिष्यनि पीछे गौतमी पैठी नृप के द्वार ।<lb/>  
            पीछे सबके ह्वैचली शकुन्तला दरबार ३१ ॥<lb/>  
            चौपाई । राजा करि सन्मान बुलाये । याबिधि शिष्य<lb/>  
            कणवके आये ॥ शकुन्तला लाजहि गहि गाढ़यो । आई<lb/>  
            पियघर घूंघट काढ़यो ॥ चढ़योअभाग्य आनितबजाग्यो ।<lb/> 
          <pb n="33"/>  
            नैन दाहिनो फरकन लाग्यो ॥ यह असगुन तब आनि<lb/>  
            जनायो । शकुंतला के दुख भरिआयो ॥ दीठि पसारि<lb/>  
            बिसारि निमेखन । शकुंतला लागीं नृप देखन ॥ बिलखे<lb/>  
            अद्भुत रससों पाग्यो । मन मन नृपति कहनयोंलाग्यो ॥<lb/>  
            कोहैनारि कहां यह आई । बनमें मुनिन कहां यहपाई ॥<lb/>  
            जानिनपरतु कहां ये आये । यहांजाइ काहेको ल्याये ॥<lb/>  
            यहबिचारमनमेंनृपकीन्हों । आशिर्बादमुनिनतबदीन्हों<lb/>  
            दोहा । आसनते उठि दूरते कीन्हों नृपतिप्रणाम ॥<lb/>  
            क्षेमकुशल पूछनलग्योछोड़ि और सबकाम ३३ ॥<lb/>  
            महाराजके राजमें रह्यो न दुखको हेत ॥<lb/>  
            तपतु तरणिके तेज ते तुम न दिखाईदेत ३४ ॥<lb/>  
            चौपाई । कहोकुशल सब मुनि बन वारे । रहतकणव<lb/>  
            गुरु सुखित तिहारे ३५ ॥<lb/>  
            दोहा । जिनके आशिर्वादते लोगअमरह्‌वैजात ॥<lb/>  
            तिनसिद्धिनकेकुशलकीफौनचलावतबात ३६ ॥<lb/>  
            चौपाई । महाराज के ढिग हम आये । यह संदेश<lb/>  
            गुरू के लाये ॥ हमको बिदा गुरू जब कीन्हों । यह सं-<lb/>  
            देश तुमको कहिदीन्हों ॥ जानी हम सब बात तिहारी ।<lb/>  
            शकुंतला है सुता हमारी ॥ जोगन्धर्व व्याह तुमठानो ।<lb/>  
            सो हम कछू दुःख नहिं मानो ॥ महाराजमें हैं गुनजेते ।<lb/>  
            शकुंतलाहू में हैं तेते ॥ भलीभई सुनि हम सुख पायो ।<lb/>  
            विधि यह भल संयोग बनायो ॥ शकुंतला यह गर्भ स-<lb/>  
            हितहै । सुनि मुनि तुरत पठाई इतहै ॥ शकुंतला को<lb/>  
            घरमें राखो । मुनिका कहो संदेश सुभाखो ॥ शकुंतला<lb/>  
            हम इत पहुंचाई । हमको तुम अबकरो बिदाई ॥ मुनि<lb/> 
          <pb n="34"/>  
            को शाप न मनते डोल्यो । बेसुधराजा फिरियों बोल्यो ॥<lb/>  
            मुनिके शिष्य प्रवीनमहाहो । तुम ये बातेंकरत कहाहो ॥<lb/>  
            शकुंतला किन व्याहीको है । मोहिं नहीं यह सुधि तनको<lb/>  
            है ॥ राजाकही कठिन यहबानी । सुनि शिष्यनने अति<lb/>  
            रिसठानी ॥ सुनि नृपबैन सबै सुधिभागी । शकुंतला कं-<lb/>  
            पन तबलागी ॥ नृपके बचन-धरमतेडोले । दोऊ शिष्य<lb/>  
            कोपि कै बोले ॥ महाराज कछु धरमहि जानो । ऐसो<lb/>  
            अधरम मति मन आनो ॥ कस्योव्याह तब करिछल<lb/>  
            घातें । अब्यो कहनलगे तुम बातें ॥ सोईकरत जो कछु<lb/>  
            मन आवत । राजालोगन पीरहि जानत ३७ ॥<lb/>  
            दोहा । राजाके सुनि बैनये निपट उठी अकुलाय ॥<lb/>  
            शकुतलासों गौतमी कहनलगी समुझाय ३८ ॥<lb/>  
            चौपाई । घरी एक छोड़ो तुम लाजहि । मुख उधार<lb/>  
            दिखरावहु राजहि ॥ मुखजो तिहारो देखनपावे । तोनृप<lb/>  
            को अबहीं सुधिआवे ॥ कहि गौतमी घुंघट खुलवायो ।<lb/>  
            शकुंतला मुख नृपहिं दिखायो ३९ ॥<lb/>  
            दोहा । पलकपसारि निहारितब शकुंतलाको रूप ॥<lb/>  
            नाहीं हां कछु करत नहिं रह्यो भूलिसो भूप ४०<lb/>  
            चौपाई । राजाजबकछु ओंठनखोले । मुनिके शिष्य<lb/>  
            फेरि पुनि बोले ॥ महाराज मनमें सुधिकीजै । अब हम<lb/>  
            को कछु उत्तरदीजै ॥ शकुंतला की लखि तन दीपति ।<lb/>  
            बोल्यो फिरयों बिसुधि महीपति ॥ बड़ी बेरलों सुधिकरि<lb/>  
            देखी । मैं सपनेहूं यह नहिं पेखी ॥ तुमतो कहत कि तुम<lb/>  
            यह ब्याहीं । मोहिं कछू सुधि आवतिनाहीं ॥ गर्भ स-<lb/>  
            हित यह नारि बिरानी । कैसे राखिसकौं करिरानी ॥ यह<lb/> 
          <pb n="35"/>  
            सुनि शिष्य रिसनसों पाग्यो । या विधि नृपसों बोलन<lb/>  
            लाग्यो ॥ ऐसोपाप कहामन आनत । तुम ऋषिलोगन<lb/>  
            को नहिं जानत ॥ कण्व महामुनि जबरिसकरिहै । तुर-<lb/>  
            तहिं तुम्हैं जानि तब परिहै ४१ ॥<lb/>  
            दोहा । करिके बातें कठिन ये राजाको डरपाय ॥<lb/>  
            शकुंतलासोंशिष्यतबबोलेनिपटरिसाय १४२ ॥<lb/>  
            चौपाई । काहूकोतब बूझिनलीन्हों । आपहि व्याह<lb/>  
            गन्धरब कीन्हों ॥ जैसेकियो सोफल अबलीजै । राजाको<lb/>  
            कछु उत्तरदीजै ॥ लाज छांड़ि अँखियनको खोली । श-<lb/>  
            कुंतला तब नृपसों बोली ॥ महाराजयह नीति कहाहै ।<lb/>  
            याते अधरम होतु महाहै ॥। यामें कहो कहातुम पावत ।<lb/>  
            क्यों बिन काज कलंक लगावत ॥ तब पहिले हमतुम्हें<lb/>  
            न जानति । कहो जु तुम कछु सो हम मानत ॥ तब<lb/>  
            वैसी करिके छल घातें । अब तुम कहत कहा ये बातें ॥<lb/>  
            बिदा होत तुम दई अंगूठी । यातेहौं हुइहौं नहिं झूंठी ॥<lb/>  
            और भेद अब कहा बतावों । वहै अंगूठी कहो दिखा<lb/>  
            वों ॥ शकुन्तला योंबोलि चुपानी । राजा कही फेरि यह<lb/>  
            बानी ॥ यह तुम बात न्याय की कीन्ही । अबलों क्यों<lb/>  
            न अंगूठी दीन्ही ॥ जो मैं लेखन अंगूठी पाऊँ । तो मैं<lb/>  
            तुमहिं सांच ठहराऊं ॥ परसि अंगूठी केरि ठिकानो । श<lb/>  
            कुंतला को मुख पियरानो ॥ कर में तब न अंगूठी पाई ।<lb/>  
            हाय २ तिहि ठौर मचाई ॥ लै उसांस करि सजल निमे<lb/>  
            षनि । लगी गौतमी को फिरि देखनि ॥ शकुंतला अति<lb/>  
            ही शरमानी । राजा कही बिहँसि यह बानी ॥ त्रिय च-<lb/>  
            रित्र सुनि राखै बैननि । ते हम लखेआज निजनैननि ॥<lb/> 
          <pb n="36"/>  
            मैंकब तोको दई अंगुठी । ऐसी बातकहतक्यों झूंठी ॥<lb/>  
            पर तिय ते मन बिमुख हमारो । चलि है कछु न प्रपंच<lb/>  
            तिहारो ॥ बिधि नृप के मन ते यों डोली । शकुंतला<lb/>  
            नृप सों पुनि बोली ॥ देखी मैं प्रभु की प्रभुताई । जिहि<lb/>  
            जिहि बिधि हों नाचनचाई ॥ नहीं अंगूठी कहा दिखाऊं ।<lb/>  
            कहो और मैं भेद बताऊं ॥ एक दिना तुम हम बन<lb/>  
            माहीं । बातें कहत हते चित चाहीं ॥ मैं अपने कर सेय<lb/>  
            बढ़ायो । तहां एक मृगको सुत आयो ॥ वाहि चहो तुम<lb/>  
            बारि पियायो । वह न तिहारे ढिग चलि आयो ॥ तब<lb/>  
            मैं जल अपने कर लीन्हों । मृग सुत आय तुरत पी-<lb/>  
            लीन्हों ॥ तबतुम तहांकरी यहहांसी । तुमये दोऊहौबन<lb/>  
            बासी । मृग सुत संगहि रहत तिहारे । पियहि नीर क्यों<lb/>  
            हाथ हमारे ॥ यह कहि के तब हंसी बढ़ाई । अब तुम<lb/>  
            सबरी सुधि बिसराई ॥ यहू सुने सुधि मन नहिं आई ।<lb/>  
            राजा फिरि यह बात चलाई ॥ या विधि मीठी बातें करि<lb/>  
            कै । लेत त्रिया सब को मन हरिकै ॥ या बिधि अद्भुत<lb/>  
            बात बनाई । छू न गई मनु कहूं झुठाई ॥ यह सुनि मन<lb/>  
            में अति सतरानी । कही गौतमी नृप सों बानी ॥ महा<lb/>  
            राज तुम हौ बिशवासी । कपट कहा जानें बनबासी ॥<lb/>  
            कपट कहा हम सीखो बनमें । कपट होत राजनके मन<lb/>  
            में ॥ यों कहि कै गौतमी चुपानी । राजा फेरि कही यह<lb/>  
            बानी ॥ होत स्वभावहि ते चतुराई । सब नारिनमें हम<lb/>  
            ठहराई ॥ सुनहु न कोयल की चतुराई । करती कागनि<lb/>  
            सों ठगहाई ॥ काग हवाले सुत करि देती । बड़ो भये<lb/>  
            अपनो फिरि लेती ॥ राजा कही कठिन यह बानी। श-<lb/> 
          <pb n="37"/>  
            कुंतला सुनि कै शरमानी ॥ कहा कहत हैरे अन्याई । तैं<lb/>  
            मोसों कीन्हीं ठगराई ॥ तब मैं तोहिं न ठग करि जान्यो ।<lb/>  
            जो तू कह्यो सो तब मैं मान्यो ॥ यों कहि नीचेशीश न-<lb/>  
            वायो । दुख भरि गयो गरो भरि आयो ॥ मुख को ढांकि<lb/>  
            दुखन सों पागी । शकुंतला तब रोवन लागी ॥ ओंठ दुहूं<lb/>  
            शिष्यन तब खोले । शकुंतला सों रिस करि बोले ॥ नेहु<lb/>  
            करत काभे न जनायो । जैसो कियो सो फल अब पायो ॥<lb/>  
            पूछ लीजियत पहिचाने सों । प्रीति न करियतु अनजाने<lb/>  
            सों ॥ शकुंतला सों तब यों कहि कै । बोले तब नृप सों<lb/>  
            रिसगहिकै ॥ सुनौ नृपति यह बात हमारी । भली बुरी यह<lb/>  
            नारि तिहारी ॥ छोड़हु याहि कि घर में राखहु । हमसों<lb/>  
            तुम अब कछु मति भाखहु ॥ ये बातें राजा सों कहि कै ।<lb/>  
            चले गौतमी को कर गहि कै ॥ तुम हूं छोड़ी या शठ<lb/>  
            छोड़ी । कहां जाउँ हौं जन्म निगोड़ी ॥ शकुन्तला यों<lb/>  
            रोय पुकारी । आपहु शिष्यन संग सिधारी ४३ ॥<lb/>  
            दोहा । शिष्यन के पीछे लगी शकुन्तला अकुलाय ॥<lb/>  
            पीछे देखि शकुन्तल हिं बोले शिष्य रिसाय ४४ ॥<lb/>  
            चौपाई । कहां अभागिनि तू इतआवत । सोई करति<lb/>  
            जो कछु मन भावत ॥ ज्यों नृप कहत जोतैं है तैसी ।<lb/>  
            करि है कहा सुता मुनि ऐसी ॥ सांचु जो है यह तेरो क-<lb/>  
            हिबो । उचित तोहिं यह पिय घर रहिबो ॥ मुनि के आ-<lb/>  
            श्रम तूं अब रहि है । सब जग तोहिं कलंकिनि कहिहै ॥<lb/>  
            पियकी जोह्वैरहिहै दासी । तेहूं न तेरी ह्वैहै हांसी ॥ योंकहि<lb/>  
            कै फिरि शिष्य सिधारे । राजायोंकहि फेरि पुकारे ॥ कहां<lb/>  
            जातहौ छोड़े जाको । झूंठी आशदेतहौ ताको ॥ ४५ ॥<lb/> 
          <pb n="38"/>  
            दोहा । शकुन्तला की दुरदशा देखि दया मन ठानि ॥<lb/>  
            सोमराज प्रोहितबिबुध बोल्यो नृपसों आनि ४६ ॥<lb/>  
            चौपाई । लरिकाको यह ज्यावै जबलों । मेरे घरे रहै<lb/>  
            यह तबलों । ह्वै है सुत चक्कवै तिहारे । यह सब पंडित<lb/>  
            कहत पुकारे ॥ शकुन्तला जिहि पूतहि ज्यावै । सुजो च-<lb/>  
            क्कवै लक्षण पावै ॥ तो या को सांची करि मानो । महा<lb/>  
            राज अपने घर आनो ॥ और जो और तरह यह ह्वै<lb/>  
            है । तौ अपने मुनिके घर जै है ४७ ॥<lb/>  
            दोहा । सुर के मुनि के शापते नर बेसुध ह्वै जात ॥<lb/>  
            शापमिटे आवेसुरति फिरिपीछे पछितात ४८ ॥<lb/>  
            चौपाई । यह सुनि नृपति कही यह बानी । करहु<lb/>  
            जो तुम अपने मन आनी ४९ ॥<lb/>  
            दोहा । यह लैआयसु नृपति सों पीर राखि सब देह ॥<lb/>  
            शकुन्तलासों कहि उठो चलो हमारेगेह ५० ॥<lb/>  
            शिष्य छोंड़ या बिधि गयेया बिधिछोड़ी नाथ ॥<lb/>  
            शकुन्तला रोवतिचलीसोमराजकेसाथ ५१ ॥<lb/>  
            शकुन्तला को देखि दुख आगि लपटसी आय ॥<lb/>  
            माय मेनका लैगई शकुन्तलाहिउठाय ५२ ॥<lb/>  
            चौपाई । शकुन्तलाको सोधन पायो । प्रोहित दौरि नृप-<lb/>  
            ति ढिग आयो ॥ महाराज कह कहिये बैननि । ऐसो<lb/>  
            अचरज देखो नैननि ॥ अंशुवन की गहि नैननि माला ।<lb/>  
            चली साथ मेरे वह बाला ॥ धुनत दुहूंकर भाग अभा<lb/>  
            गी । जात हती मेरे संग लागी ॥ तब यक आगि लपट<lb/>  
            सी आई । चाहि गगन लै गइ उठाई ॥ यह सुनि हरष<lb/>  
            अंग उपजायो । राजा यह तब बचनसुनायो ॥ हम प-<lb/> 
          <pb n="39"/>  
            हिलेही वह तजिदीन्हीं । भली भांति परमेश्वर कीन्हीं ॥<lb/>  
            यह कहि प्रोहित धरहि पठायो । नृप उठि शयन मंदिर<lb/>  
            हि आयो ॥ जऊ सुरति आवत कछु नाहीं । तऊभई<lb/>  
            चिंता चित माहीं ॥ नेकुन आवत नींद सुखन में ।<lb/>  
            रहति उदासी निशिदिनमन में ५३ ॥<lb/>  
            इतिश्री शकुंतलानाटककथातृतीयोंक: ३ ॥<lb/>  
            अथ चतुर्योंकः ॥<lb/>  
            चौपाई । शकुंतला जल में जो गिराई ।<lb/>  
            वही अंगूठी केवट पाई ५४ ॥<lb/>  
            दोहा । वही अंगूठी हाट ले बेचन गयो बजार ॥<lb/>  
            बेचत ही सो पकरि गोपायो अतिहीमार ५५ ॥<lb/>  
            चौपाई ।नृप को नाउँ अंगूठी देखो ।<lb/>  
            चोर केवटहि लोगन लेखो ५६ ॥<lb/>  
            दोहा । चोर जानि कै केवटहि पकर्यो तबकुतवाल ॥<lb/>  
            तहां अंगूठी को लग्यो केवट कहन हवाल ५७ ॥<lb/>  
            चौपाई । साहिब यह मैं नाहिं दुराई ।<lb/>  
            मैं यह तालहि भीतर पाई ५८ ॥<lb/>  
            दोहा । भरे ताल मछरीन के खेलत हतो शिकार ॥<lb/>  
            तहांअंगूठीललित यह कढ़िआयोपरिजार ५९ ॥<lb/>  
            चौपाई । यों सुनि केवट को छुटवायो । कोतवाल नृप<lb/>  
            के ढिगआयो ॥ आय अँगूठीनृपहिं दिखाई । शकुन्तला<lb/>  
            नृपको सुधि आई ॥ पैठोदुख जियसुख कढ़ि भाग्यो । टप<lb/>  
            टप दृग जल बरसन लाग्यो ॥ दोऊ करशिरमें दैमारे ।<lb/>  
            हायहायमुख बचन निकारे ॥ और कछून रहीसुधि तन<lb/>  
            में । नृप यों शोचन लाग्यो मन में ॥ कासों कहौं कहा मैं<lb/> 
          <pb n="40"/>  
            कीन्हीं । मैं अपने गर छूरी दीन्हीं ॥ प्राण प्रिया घर<lb/>  
            बैठें आई । मोपै घर में रहन न पाई ॥ भूलि गई हवै<lb/>  
            सब दुख दाईं । अब वे बातें सब सुधि आईं ॥ प्रिया<lb/>  
            लाज तजि भेद बतायो । तऊ न मेरे मन कछु आयो ॥<lb/>  
            प्राण प्रिया इत ते मैं छोड़ी । चले शिष्य उत छोड़ि<lb/>  
            निगोड़ी ॥ करि पुकार मग रोवन लागी । तऊ दया<lb/>  
            नहिं मेरे जागी ॥ वह अब सब सुधि मन में करकति ।<lb/>  
            कहा करौं छतिया नहिं दरकति ६० ॥<lb/>  
            दोहा । दई अंगूठी आनि करि जादिन ते कुतवाल ॥<lb/>  
            तादिन ते लाग्यो रहन महा दुखित महिपाल ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । देह पियरान लागी नेह की बिथा सो जा<lb/>  
            गी मूखर भागी नींद न परति एकौ छिन है । भावतुनराग<lb/>  
            बैराग सो हरत लीन्हे सुनि के दशायों सुख लागत अरि<lb/>  
            नहै ॥ आठौ पहरन कराहत ही बितावत शकुन्तलाकी<lb/>  
            सुधि हिये शालति कठिन है । केहूं दिन बीतत तो बीतत<lb/>  
            न राति अरु राति कहें बीतति तो बीतत न दिन है ॥<lb/>  
            चौपाई । राजा की यों देखि उदासी ।<lb/>  
            सिगरे दुखित नगरके बासी ॥<lb/>  
            घनाक्षरी । गाइबो बजाइवो सवनि बिसराय डास्यो<lb/>  
            छोहरनि खिलन को खेलिवो भुलाइगो । सब पुर बासी<lb/>  
            महा रहत उदासीन खोज हाँसी को सबनि के मुखन<lb/>  
            ते हिराय गो ॥ नारि औ पुरुष मिलि सबही बिसारो<lb/>  
            सुख सिगरे नगर में निरो दुख छाय गो ॥ सबही के सुख<lb/>  
            को दिवैया महिपाल सो शकुन्तला के शोच के समुद्र<lb/>  
            में सिरायगो ॥<lb/> 
          <pb n="41"/>  
            घनाक्षरी । बिरही दुष्यंत महाराज जूके राजको<lb/>  
            अमल न कहूं निर्मल निहारियत है । कहत निवाज<lb/>  
            कहूं पावत न कुहुंकन कोकिल बागन तें उड़ाई मारि<lb/>  
            यत है ॥ बिकत न बजारमें न केसरी गुलाब और चौंर<lb/>  
            के रंगीले बसनन फारियत है । फूलन न पावत द्रुमन<lb/>  
            में बनाय फूल काचीकली गहि २ तोरिडारियत है ॥<lb/>  
            चौपाई । नित पियरात जात ज्यों रोगी । मनमारे<lb/>  
            नृप रहत वियोगी ॥ बारहिं बार गरो भरि आवत । लो-<lb/>  
            चन अँशुवन की झरिलावत ॥ राजकाज ते चित्तसके<lb/>  
            लो । बैठो रहत एकांत अकेलो । सूनोसो सिगरो जग<lb/>  
            लेखत । धरैध्यान भावहि तिहि देखत ॥<lb/>  
            दोहा । निहचल करि चितलाय मनमूंदि लिये युगनैन ।<lb/>  
            देखि ध्यानमें भावतिहि कहन लग्योनृप बैन ॥<lb/>  
            चौपाई । मन तें दूरिकरो निठुराई । परगट ह्वै अब<lb/>  
            देहु दिखाई ॥ कहा करों तब सुधि नहिं आई । जैसी<lb/>  
            करी सो तैसी पाई ॥ बिरह बिथा सों अब जिन मारो ।<lb/>  
            क्षमो एक अपराध हमारो ॥ ज्यों हम त्यों हम सो हुइ<lb/>  
            आई । तुम अपनी मति तजो बड़ाई ॥ छोड़हु कोप<lb/>  
            दया मन ल्यावहु । होहु जिते तित तें कढ़ि आवहु ॥<lb/>  
            इतनी कहत मूरछा आई । फैलि गई मुखमें पियराई ॥<lb/>  
            तनमें निकसि पसीना आयो । डोलत अब कछु हाथ न<lb/>  
            पायो ॥ दौरि चतुरिका दासी आई । मुख पर आनि ब-<lb/>  
            यारि डुलाई ॥ देखि चतुरिका रोवन लागी । तबकछु<lb/>  
            नृपहि मूरछा जागी ॥<lb/>  
            दोहा । देखि चतुरिकै सांसले उठोनृपति यों बोलि ।<lb/> 
          <pb n="42"/>  
            जागिउठी मनिमूरछा दीन्हें दृगतबखोलि ॥<lb/>  
            चौपाई । ते बिनु काजहिको इत आई । महा मूरछा<lb/>  
            आनि जगाई ॥ घरिक मूरछामें कलपाई । फिरिमोकोतैं<lb/>  
            सुरति दिवाई ॥ दुखकी खानि नृपति यों खोली । चतुर<lb/>  
            चतुरिका दासी बोली ॥<lb/>  
            दोहा । महाराज अचरजबड़ो सर्ब गुणनिकी खानि ।<lb/>  
            शकंतला किहिंहरिलई यहकछुपरीनजानि ॥<lb/>  
            चौपाई । राजातबवहबातसुनाई । हतीमेनकाकीवहजाई ॥<lb/>  
            दोहा । सहिन सुताकोदुख सकीउतरि गगनतें आय ।<lb/>  
            माय मेनका लेगई भुवते वाहि उठाय ॥<lb/>  
            चौपाई । राजा कही सांच तब बानी । चतुर चतु-<lb/>  
            रिकाफिरि बतरानी ॥<lb/>  
            दोहा । शकुंतलहि जो लेगई पकरि मेनका आप ।<lb/>  
            महाराज तौ हरबरैं हुईहै बहुरि मिलाप ॥<lb/>  
            चौपाई । तबलों अपनो गिनत न कछु सुख । माय<lb/>  
            सुताको देखति जब दुख ॥ तुम्हें सुरति आई करिपैहै ।<lb/>  
            फेरि मेनकाताहि मिलैहै ॥ राजा फिरि यहबचन निकारो ।<lb/>  
            ऐसो है नहिं भाग हमारी ॥<lb/>  
            दोहा । हम भुवमंडल इत रहत रही जाय सुरलोक ।<lb/>  
            क्यों मिलापह्वै सकत अब मिटत हमारा शोक ॥<lb/>  
            चौपाई । यों कहि नृप मन गही उदासी । बोली फेरि<lb/>  
            चतुरिका दासी ॥ महाराज मैं कहत न झूठी । यहकै-<lb/>  
            से मिलि गई अंगूठी ॥ कहां गिरी जल में किहिं पाई ।<lb/>  
            महाराज के कर फिर आई ॥ चतुर चतुरिका यों सम-<lb/>  
            झायो । भेद अंगूठी को सुनि पायो ॥ महाराज अति<lb/> 
          <pb n="43"/>  
            दुख सों पाग्यो । कहन अँगठी सों यों लाग्यो ॥ जग<lb/>  
            में बड़ी अभाग्यो मैंरी । तुहूं बड़ी अभागिन हैरी ॥<lb/>  
            तोहिं हतीतो पहिरें प्यारी । तासों छोड़ भई तूं न्यारी ॥<lb/>  
            अब पीछे तू हूं पछितैहै । वैसी कहां अंगूठी पैहै ॥<lb/>  
            दोहा । सुधि बुधि कछुतनमें नहीं मनको कठिनहवाल ।<lb/>  
            रहत बावरो सो बकत ब्याकुल यों महिपाल ॥<lb/>  
            शकुन्तला को मेनका जब ले गई उठाय ।<lb/>  
            तब कश्यप मुनिनाथ के आश्रम राखी जाय ॥<lb/>  
            कश्यपके आश्रम रहत बीति गयो कछु काल ।<lb/>  
            शकुन्तला के सुत भयो भस्यो भाग्य सों भाल ॥<lb/>  
            चौपाई । भरत नाम सुतको ठहरानो । कछु दिन में<lb/>  
            कछु भयो सयानो ॥ गंडा बांधि गरे मुनि दीन्हो । तिहि<lb/>  
            गंडा को फलअस कीन्हो ॥<lb/>  
            दोहा । माई बाप को छोड़ि कै और छुवै जोवाहि ।<lb/>  
            काटे कालीनाग ह्वै यह गंडा तब ताहि ॥<lb/>  
            तब कछु दिन में मेनका कहो इन्द्र सों जाइ ।<lb/>  
            तुम राजा दुःष्यन्त को भेजहु यहां बुलाय ॥<lb/>  
            यहां बुलाइ बनाइ के राजहि सुरति दिवाय ।<lb/>  
            शकुन्तलहि गहि बांह तब दीजै फेरि मिलाय ॥<lb/>  
            नृपहिं बुलावन हेततब करो बहुत सन्मान ।<lb/>  
            भेजो मातलि सारथी सुरपति सहित बिमान ।<lb/>  
            चौपाई । राजा बिरह बिथा सों छायो । इन्द्र सारथी<lb/>  
            मातलि आयो ॥ ललित बिमान इन्द्र को लायो । मा-<lb/>  
            तलि ड्योढ़ीपर तब आयो ॥<lb/>  
            दोहा । चोबदार नृपसों कह्यो महाराज मघवान ।<lb/> 
          <pb n="44"/>  
            भेज्यो मातलि सारथी लायोललित बिमान ३५ ॥<lb/>  
            चौपाई । सुनतहि राजा तुरत बुलायो । मातलि म-<lb/>  
            हाराज ढिग आयो ३६ ॥<lb/>  
            दोहा । मातलि कस्यो सलामतब पूंछनलग्यो नरेश ।<lb/>  
            कहो कुशल सों रहत हैं सबके सुखद सुरेश ३७ ॥<lb/>  
            चौपाई । कुशल क्षेम मातलि कहि दीन्ही । राजा<lb/>  
            सों फिरि बिनती कीन्ही ॥ महाराज ढिग मोहिं पठायो ।<lb/>  
            यह सँदेश सुरनाथ सिखायो ॥ हमसों दानव करत<lb/>  
            लराई । होहु हमारे आनि सहाई ॥ आनि दानवन को<lb/>  
            इत मारो । बड़ो भरोसो हमैं तिहारो ॥ मातलि जबहिं<lb/>  
            सँदेश सुनायो । सुनि महिपाल महा सुखपायो ३८ ॥<lb/>  
            दोहा । अंबर आछे पहरिके कमरबांधि हथियार ॥<lb/>  
            राजा अम्बर को चल्यो ह्वै बिमान असवार ३९ ॥<lb/>  
            चौपाई । राजा चढ़ि बिमान में आयो । मातलि ग-<lb/>  
            गन विमान चलायो ॥ नृप ह्वै मगन गगन नगिचायो ।<lb/>  
            तब इक अचल नजरिमें आयो ४० ॥<lb/>  
            दोहा । परसु भुवार अकाश में लीन्हो ललितबहार ॥<lb/>  
            राजा यों पूछनलग्यो है यहकौन पहार ४१ ॥<lb/>  
            मातलि तब कहि यों उठो हेमकुंठठ है नाम ॥<lb/>  
            महाराज यह अचलमेंकश्यपमुनिकोधाम ४२ ॥<lb/>  
            चौपाई । कश्यपमुनि कहँ नृप सुनिपायो । मातलि<lb/>  
            को यहबचन सुनायो ॥ रथयह गिरिकै सन्मुख कीजै ।<lb/>  
            मुनिवरको दरशन करिलीजै ॥ मातलि अचल निकट<lb/>  
            रथ लायो । राजा उतरि अचल में आयो ४३ ॥<lb/>  
            दोहा । शकुंतलाको सुत तहां देखो जाय नरेश ॥<lb/> 
          <pb n="45"/>  
            बलसोंसिंधिनिकेसुतहिं खैंचतधरि२केश ४४ ॥<lb/>  
            सँग लागीं ह्वै तपसिनी तिनकी सुनि तबबात ॥<lb/>  
            शकुंतलाकोसुत गिनत सिंघिनसुतकेदांत ४५ ॥<lb/>  
            चौपाई । याबिधि बालको लखिपायो । नृपके मन<lb/>  
            अद्भुत रसछायो ॥ बालकके सँग चितअनुरागो । मनमन<lb/>  
            नृपति कहनयों लागो ॥ ज्यों अपने सुतकीउरलागति ।<lb/>  
            याकी मोहिं मयात्यों लागति ॥ बिन सुतको बिधि मोहिं<lb/>  
            बनायो । मयालगति लखि पूत परायो ॥ बालहिं बैस<lb/>  
            बीरता बाँको । यहअद्भुतसुत है धौं काको ॥ मनमें उप-<lb/>  
            ज्योअद्भुतरसअति । पूछनलग्यो तापसिननरपति ४६ ॥<lb/>  
            दोहा । बोलिउठीं तब तापसी कहा कहें हम हेत ॥<lb/>  
            याके पापीबापको नाउँ न कोऊलेत ४७ ॥<lb/>  
            सुलज सुशील पतिब्रता शकुंतलासीनारि ॥<lb/>  
            जिहिं बिनकारणतजिदई घरतेदीन्हनिकारि ४८<lb/>  
            ये बातें सुनि के भयो नृप के मन संदेह ॥<lb/>  
            फेरिभेदपूछनलगो राजाकरिअतिनेह ४९ ॥<lb/>  
            चौपाई । याको पिता पापयुत जो है । याकी माय<lb/>  
            कहो तुम को है ॥ राजा इहि बिधि बातें खोलीं । फेरि<lb/>  
            तापसी दोऊ बोलीं ५० ॥<lb/>  
            दोहा । महाबीर यह बालकी शकुंतला है माय ॥<lb/>  
            ताहि मेनका ता समय ल्याई इहांउठाय ५१ ॥<lb/>  
            यह सुनिकर आनन्द तब मनसंदेह मिटाय ॥<lb/>  
            हालआयमहिपालतब लीन्होंसुतहिउठाय ५२ ॥<lb/>  
            हरबर भरिआयोगरो दृग आंशु बरसाय ॥<lb/>  
            कहनतापसिनसोंलगो राजायोंसमुझाय ५३ ॥<lb/> 
          <pb n="46"/>  
            चौपाई । जाको तुम मुख नाउँ न काढ़ो । वह पापी<lb/>  
            मैंहीहौं ठाढ़ो ॥ पतिव्रतावह प्राणपियारी । मैंपापी बिन<lb/>  
            हेत निकारी ॥ प्राणपियारी मोहिंदिखावो । मेरो अइबो<lb/>  
            जाय सुनावो ॥ बालक गरे जो गण्डा राजै । सोहै सां-<lb/>  
            पन काटतु राजै ॥ यह तापसिन भेद मन आन्यो ।<lb/>  
            सांचो करि दुःष्यन्तहि जान्यो ५४ ॥<lb/>  
            दोहा । दौरिगई तब तापसिन यहसबभेद बताय ॥<lb/>  
            शकुंतलहिको आपनै ल्याई जाय लिवाय ५५ ॥<lb/>  
            मुख मैले मैले बसन फैले मैले केश ॥<lb/>  
            आई पियके पास तब शकुंतला यहभेश ५६ ॥<lb/>  
            देखतभरिआयो गरो दृगनरहो जलछाय ॥<lb/>  
            पिय ढिग ठाढ़ी ह्वैरही शकुंतला शिरनाय ५७ ॥<lb/>  
            चौपाई । राजहि और न कछु कहिआयो । शकुन्तला<lb/>  
            के पग शिरनायो ५८ ॥<lb/>  
            दोहा । पाप लगावत क्यों हमें परसि हमारे पांय ॥<lb/>  
            योंकहि सुसकिशकुंतला राजहिलियोउठाय ५९ ॥<lb/>  
            चौपाई । शकुन्तला फिरि बात चलाई । क्यों तब<lb/>  
            मेरी सुधि बिसराई ॥ महाराज अब क्यों सुधि आर्ह ।<lb/>  
            राजा तब यह बात सुनाई ॥ यह मैं जबै अंगूठी पाई ।<lb/>  
            याहि लखतही सबसुधि आई ६० ॥<lb/>  
            दोहा । जा दिनते आई सुरति तादिनते यह हाल ॥<lb/>  
            निशि दिनकहतैहीरह्यो जियनभयोजंजाल ६१<lb/>  
            चौपाई । अब कछु गिनोन दोष हमारो । कठिन पी-<lb/>  
            छिलो दुःख बिसारो ६२ ॥<lb/>  
            दोहा । यहसुनि बचन शकुन्तला बोलीकरि अनुराग ॥<lb/> 
          <pb n="47"/>  
            महाराजको दोष कह बुरो हमारो भाग ६३ ॥<lb/>  
            चौपाई । नखशिख नृपति सुखनि सों छायो । सुनि<lb/>  
            मुनि कश्यप नृपहिं बुलायो ६४ ॥<lb/>  
            दोहा । तनमें नहीं समात यों मन में बंड़ो हुलास ॥<lb/>  
            शकुन्तलाअरुसुतसहितआयोनृप मुनिपास ६५ ॥<lb/>  
            चौपाई । राजा लखि प्रणाम तब कीन्हों । आशि-<lb/>  
            बार्द महामुनि दीन्हों ॥ अपनेढिग मुनि नृपहिं बुलायो ।<lb/>  
            कुशलपूछि सादर बैठायो ६६ ॥<lb/>  
            दोहा । शकुंतलाकीओर लखिअरुलखिसुत अवदात ॥<lb/>  
            इहिविधितब महिपालसों कहीमहामुनिबात ६७ ॥<lb/>  
            शकुंतला है कुलबधू यह सुत है शुभयोग ॥<lb/>  
            राजबंशके रतन तुम भलो बनो संयोग ६८ ॥<lb/>  
            चौपाई । मुनिवर यह शुभ बात सुनाई । राजा यह<lb/>  
            फिरि बात चलाई ॥ मुनिवर कहौ दया मन ल्यावहु ।<lb/>  
            मेरेमनको भ्रम सोमिटावहु ॥ तुमत्रिकालकी जानतबातें<lb/>  
            मैं तुमसे यह पूछत तातें ६९ ॥<lb/>  
            दोहा । कियो गंधरब ब्याह मैं याकेसंग करि प्रीति ॥<lb/>  
            फिरि मोको सुधिना रहीअद्भुतहैयहरीति ७० ॥<lb/>  
            चौपाई । पीछे यह घर बैठे आई । मोसों घरमें रहन<lb/>  
            न पाई ॥ पहिले मैं क्योंसुधि बिसराई । लखत अंगूठी<lb/>  
            क्यों सुधि आई ॥ भयो अचंभो योंचित माहीं । मोको<lb/>  
            जानि परत कछु नाहीं ॥ राजा यहिबिधि बचनसुनायो ।<lb/>  
            मुनिबर हंसि राजहिं समुझायो ७१ ॥<lb/>  
            दोहा । शकुन्तलाको मेनका ल्याई जबै उठाय ॥<lb/>  
            तबहींयह धरि ध्यानमें जान्योंभेद बनाय ७२ ॥<lb/> 
          <pb n="48"/>  
            दीन्हों शाप शकुंतलहि दुर्बासा करि रोष ॥<lb/>  
            ताते तुम बेसुध भये तुम्हें कछू नहिं दोष ७३ ॥<lb/>  
            चौपाई । सोई शाप सखियन सुनि पायो । शकुंतला<lb/>  
            को नहीं सुनायो ॥ सखियन वहमुनि जाय मनायो । तब<lb/>  
            मुनि कछुक दया उरलायो ॥ मुनि यहकह्यो नृपहिंसुधि<lb/>  
            ऐहै । जब निज लखन अंगूठी पैहै ॥ यहकहि मुनिटरि<lb/>  
            गयो दुखदाई । सो यहबात सांच ठहराई ॥ पहले तुम<lb/>  
            सब सुधि बिसराई । लखन अंगूठी सब सुधि आई ॥<lb/>  
            याको दुख कछु मन नहिं आनौ । मेरो कहो उचित<lb/>  
            करि जानौ ॥ इँद्र तुम्हें यहि हेत बुलायो । शकुंतला<lb/>  
            सों चहत मिलायो ७४ ॥<lb/>  
            दोहा । शकुंतला अरुसुतसहित सबकोलियोसमाज ॥<lb/>  
            करो जाय घरयज्ञ अब महाराज तुम राज ७५ ॥<lb/>  
            चौपाई । इँद्रहुत होयँ कहाय पठावा । मैं तुमकोयहि<lb/>  
            हेतु बुलावा ॥ काजौ तुमसे भयो हमारो । तुम अवअ-<lb/>  
            पने घरहि सिधारो ७६ ॥<lb/>  
            दोहा । योंपुनि बैठि बिमान में मुनिको कियोप्रणाम ॥<lb/>  
            शकुंतलासुत सहितनृप आयो अनेधाम ७७ ॥<lb/>  
            चौपाई । इहिबिधि भाग्य भाल में जाग्यो । राजा<lb/>  
            राज करन फिर लाग्यो ॥ नृपके सुख सब रैयति राजी ।<lb/>  
            घर २ पुर में नौबति बाजी ॥ शकुंतला तब भइ पट<lb/>  
            रानी । यह इतनी ह्वैचुकी कहानी ७८ ॥<lb/>  
            इतिश्रीशकुन्तलानाटककथाचतुर्योङ्कसम्पूर्णम् ॥<lb/>  
            दोहा । जो देखा सोई लिखा मोर दोष जिनि देव ॥<lb/>  
            मात्रा अक्षरदोहरा बुध बिचार करि लेव ॥<lb/> 
          <pb n="N:\ub_sai\xAsia\OCR\Merkel\nivajakavi1895\b"/>  
            इस मतबे में जितने प्रकारकी काब्यकी पुस्तकें छपी<lb/>  
            हैं उनमें से कुछ नीचे लिखीजाती हैं ॥<lb/> 
            नवीनसंग्रह ॥<lb/>  
            जिसमें भक्तभयहारी कुञ्जविहारी रसिकशिरोमणि श्रीकृष्ण<lb/>  
            चन्द्र और श्रीराधिकाजीके लीलाविषयक नानाप्रकारके अत्यु-<lb/>  
            त्तम कबित और सवैयादि वर्णितहैं जिसको हफ़ीजुल्लाहखांसां-<lb/>  
            ड़ीनिवासि सुदर्रिस मदर्सा मौज़ा बन्नापुर परगनै बंगर थाना<lb/>  
            बघौली स्टेशन ज़िला हरदोई ने अपने शौक़ीन दोस्तोंके दि-<lb/>  
            लबहलानेके निमित्त अति परिश्रमसे संग्रह किया ॥<lb/>  
            षट्ऋतुकाव्यसंग्रह ॥<lb/>  
            हफ़ीतुल्लाहख़ां संग्रहीत जिसमें वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद<lb/>  
            हेमन्त, शिशिर, छओ ऋतुओंके कबित्त व सवैया ऐससे२ अत्यु-<lb/>  
            रंगीन तबीयतवाले महाशयोंके चित्तविनोदार्थ बड़े परिश्रमसे<lb/>  
            छांट २ कर लिखेगये हैं ॥<lb/>  
            प्रेमतरङ्गिनी ॥<lb/>  
            मुंशीहफ़ीजुल्लाहख़ां संग्रहीत इसमें चित्रविचित्र सामयिक<lb/>  
            देवपक्ष व प्रत्येक ऋतुओं के कबित्त सवैया हरएक कविके बनाये<lb/>  
            हुये संग्रह किये गये हैं इसकी उत्तमता देखनेहीसे मालूम<lb/>  
            होती है ॥<lb/>  
            हफ़ीजुल्लाहखांका हजारा ॥<lb/>  
            इसमें नानाप्रकार के बहुतही उत्तम २ सब १९८४ कबित्त<lb/>  
            लिखे गये हैं स्थान २ पर तसवीरैं भी बनी हैं ऐसा ग्रंथ कबित्तों<lb/>  
            का संग्रह कियाहुआ आजतक देखनेमेंनहीं आया उत्तमता दे-<lb/>  
            खनेसे प्रकटहोगी रसिकपुरुषोंके लिये अत्यन्त आनन्दकारी है<lb/> 
          <pb n="c"/>  
            कृष्णप्रिया ॥<lb/>  
            मंगलीप्रसाद विरचित ब्रजविलासकी तरहपर श्री कृष्णजी<lb/>  
            का जन्म से बैकुण्ठगमन पर्यन्त चरित्र है यहकाब्यालंकारयुक्त<lb/>  
            बहुतही सुन्दर पुस्तक है ॥<lb/>  
            मनमोहनी ॥<lb/>  
            हुफ़ीजुल्लाहख़ां संग्रहीत इसमें अच्छी २ दोहा मिली हुई<lb/>  
            ग़ज़लें और बहुत उत्तम २ भजन, होली, ठुमरी, चौमासा, वि-<lb/>  
            हाग भैरवी, दादरा, कबित्त और सवैया आदि विद्यमान हैं ॥<lb/>  
            रामसुधा ॥<lb/>  
            जिसको ब्रजचन्दजी ने महाराजाधिराज काशीनरेश की<lb/>  
            आज्ञानुसार अनेक रागों व कबित्तों में श्रीरामचन्द्रजीका गुणा-<lb/>  
            नुवाद गाया है ॥<lb/>  
            कविप्रिया सटीक ॥<lb/>  
            टीका हरिचरण दास कबि कृत-जिसमें नृपबंश व कविबंश<lb/>  
            वर्णन, कवित्तदूषण, कवि व्यवस्था, गणागणफलाभाव, सामान्या-<lb/>  
            लंकार, नखशिख, नायक नायका भेद और चित्रालंकारादि<lb/>  
            वर्णित हैं ॥<lb/>  
            शृ्ंगारसंग्रह ॥<lb/>  
            सरदार कवि संग्रहीत इसमें भाषा के उत्तम २ कवियों के<lb/>  
            नायकाभेद व अलंकार के कवित्तहैं और बहुतसे कवियों की<lb/>  
            गुणना भी लिखित हैं ॥<lb/>  
            श्यामकेलि ॥<lb/>  
            लाला गोविंद सहाय कायस्थ भटनागर सिकंदराबादी कृत,<lb/>  
            इस में श्रीकृष्ण व राधा जी के चरित्र और लीलाओं का<lb/>  
            वर्णन है ॥<lb/>  
            कुंडलिया गिरिधरदासमूल ॥<lb/>  
            इसमेंगिरिधरदास जीने सामयिक वार्त्ता, चेतावनी कुण्डलि-<lb/>  
            योंमें वर्णन की हैं ॥<lb/> 
          <pb n="d"/>  
            कृष्णसागर ॥<lb/>  
            राधाकृष्णजी रचित जिसमें श्रीकृष्णजीका नवीन रीति से<lb/>  
            परिपूर्ण चरित्र वर्णितहै ॥<lb/>  
            बिश्रामसागर बहुत मोटे अक्षर बातसवीर ॥<lb/>  
            जिसको महन्त श्रीरघुनाथदास रामसनेहीने प्रेमियोंके लिये<lb/>  
            बनाया जिसमें छहों शास्त्र और अठारहों पुराणों के मत और<lb/>  
            नवीन रीति से श्रीकृष्णचन्द्र व रामजी के सरल चरित्र पद्य में<lb/>  
            रचेहुये हैं ॥<lb/>  
            रघुवंश भाषा टीका सहित ॥<lb/>  
            जिसके मूल श्लोकों को कालिदास कबि और भाषाटीका<lb/>  
            को राजा लक्ष्मण सिंह साहब बहादुर डिप्टीकलक्टर बुलन्द<lb/>  
            शहरने किया यह ऐसे कवि हैं कि इनकी कीर्ति हिन्दुस्तान से<lb/>  
            बिलायत तक है जिसमें राजा दिलीप का सन्तान न होने से<lb/>  
            रानी समेत वशिष्ठजी के आश्रमपर जाकर सुरभी की पूजा का<lb/>  
            उपदेशपा रानी समेत नन्दिनी गौकी सेवाकर राजाका२१दिन<lb/>  
            गौको बनमें चराना और गौको मायासे उपजेहुये सिंहसे बचा<lb/>  
            कर दूध और पुत्रहोने का वरदान पाना फिर दिलीपसे रघुका<lb/>  
            पाना दिलीपका निन्नानबे अश्वमेध यज्ञ करना और सौवें यज्ञ<lb/>  
            में इन्द्रका घोड़ा हरलेजाने में रघु और इन्द्र से घोरयुद्ध होकर<lb/>  
            इन्द्रका सौवें यज्ञ के फल पानेका वरदान पाना फिर रघुसे अज<lb/>  
            अज से दशरथ दशरथसे रामचन्द्रादि चारों भाइयों की सम्पूर्ण<lb/>  
            कथा इत्यादि अनेक चरित्र १९ सर्गोंमें बर्णितहैं ॥<lb/>  
            प्रेमसागरबातसवीर ॥<lb/>  
            लल्लूजीलाल कबिकृत इसमें दशमस्कन्ध भागवतकी पूरी<lb/>  
            कथा ब्रजभाषामें वर्णितहै ॥<lb/>  
            माधवबिलास॥<lb/>  
            माधवप्रसाद तेवारीजी संग्रहीत इसमें नायकाभेद के कबित्त<lb/>  
            वर्णितहैं ॥<lb/> 
          </ab>
      </div> 
    </body> 
  </text> 
</TEI>
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDXBX3CHPKQB370ZXCWPAJ

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published