Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · GC82ĀtmabodhaprakaraṇaLatn

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDX3S9MYZBNR953J1YGC82

Scripture · text

Provisional

Ātmabodhaprakaraṇa

Ātmabodhaprakaraṇa

Weiwei Wu

ācāryaśaṅkarakṛtam ātmabodhaprakaraṇam (saṭīkam) ātmabodhaḥ IM reads ātmabodhaprakaraṇam. tapobhiḥ kṣīṇapāpānāṃ śāntānāṃ vītarāgiṇām | mumukṣūṇāmapekṣyo'yamātmabodho vidhīyate ||1|| ātmabodhaṭīkā IM reads atha ātmabodhaprakaraṇaṭīkāprārambhaḥ. | oṃ namo durgāyai IM begins with…

Provenance ledger

2 entries

  1. AttributionWeiwei Wutextual
  2. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

IIText

san
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xml:id="sarit__suśrutasaṃhitā" xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader xml:lang="en">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title type="main">Ātmabodhaprakaraṇa</title>
                <author role="base-author">Śaṅkarācārya</author>
                <author role="commentator">Madhusūdana Sarasvatī</author>
                <respStmt>
                    <persName>Weiwei Wu</persName>
                    <resp>Creation of machine-readable version.</resp>
                </respStmt>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <availability status="restricted">
                    <licence>
                        <p>Distributed under a <ref
                                target="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative
                                Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International licence</ref>. </p>
                    </licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Ātmabodhaprakaraṇa transcribed by Weiwei Wu on the basis of
                    Dinesh Chandra Bhattacharya's 1961 Calcutta edition</note>
            </notesStmt>
            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title type="main">Ātmabodhaprakaraṇa of Śaṅkarācārya with a commentary ascribed
                        to Mahusūdana Sarasvatī</title>
                    <title type="sub">Edited with an introduction and notes by Dinesh Chandra
                        Bhattacharya, Sāstrī, Tarka-Vedānta-tīrtha.</title>
                    <editor>Dinesh Chandra Bhaṭṭācārya</editor>
                    <publisher>Sanskrit College</publisher>
                    <pubPlace>Calcutta</pubPlace>
                    <date>1961</date>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the preface and introduction from
                        this edition.</note>
                </bibl>
                <msDesc>
                    <msIdentifier xml:id="SM">
                        <idno>Sanskrit-College-Library-Manuscript</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <msItem>
                            <title>Ātmabodhaṭīkā</title>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc>
                            <p>Written in clear Bengali script on machine-made paper. It contains 17
                                folia (34 pages) of 10.75" x 4" size, each page containing 6 lines.
                                It contains only the commentary entitled Ātmabodhaṭīkā without the
                                text of Ātmabodha. No name of the author or the scribe is mentioned
                                anywhere. It is full of misreadings and omissions.</p>
                        </objectDesc>
                    </physDesc>
                </msDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier xml:id="IM">
                        <idno>India-Office-Library-Manuscript</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <msItem>
                            <title>Ātmabodhaprakaraṇaṃ saṭīkam</title>
                        </msItem>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc>
                            <p>This is microfilm copy of the manuscript deposited in the India
                                Office Library, London. The manuscript its numbered as--Sanskrit
                                2296. Egg 2296, I.O. 2011a, and bears the title Ātmabodhaprakaraṇaṃ
                                saṭīkam. It contains both the text and the commentary of the
                                Ātmabodha. It is complete in 16 folia with 10 to 12 lines on each
                                page. It is written in Devanāgarī script without any mention of
                                date, author or scribe. But a colophon with Śaṅkarācārya's name as
                                the author of the Ātmabodha appears at the end.</p>
                        </objectDesc>
                    </physDesc>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <encodingDesc>
            <editorialDecl>
                <p>The published edition from which this e-text was transcribed is printed in the
                    Devanāgarī script. The electronic text below is in a lossless transliteration
                    using the Latin alphabet. The transliteration scheme used is the IAST (<ref
                        target="http://en.wikipedia.org/wiki/International_Alphabet_of_Sanskrit_Transliteration"
                        >The International Alphabet of Sanskrit Transliteration</ref>). IAST differs
                    in small ways from ISO 15919, but is preferred by most working Sanskrit
                    scholars. Conversion of this file to ISO 15919 can be achieved by performing the
                    following replacements throughout the file: <code> ṛ -> r̥ and ṃ -> ṁ </code>
                </p>
                <p>Text division is as Devanāgarī ("ityevam" not "ity evam".) </p>
            </editorialDecl>
        </encodingDesc>
    </teiHeader>
    <text xml:id="ātmabodhaprakaraṇaṃ" xml:lang="sa-Latn">
        <body>
            <head>ācāryaśaṅkarakṛtam</head>
            <head>ātmabodhaprakaraṇam</head>
            <head>(saṭīkam)</head>
            <div n="1" type="level1">
                <head>ātmabodhaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >ātmabodhaprakaraṇam. </foreign></note></head>
                <div n="1" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="1">
                            <l>tapobhiḥ kṣīṇapāpānāṃ śāntānāṃ vītarāgiṇām |</l>
                            <l>mumukṣūṇāmapekṣyo'yamātmabodho vidhīyate ||1||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ātmabodhaṭīkā<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">atha
                                ātmabodhaprakaraṇaṭīkāprārambhaḥ. </foreign></note> |</p>
                    <p>oṃ namo durgāyai<note xml:lang="en">IM begins with <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">śrīmārtaṇḍo jayatu</foreign>, and a
                                verse--<foreign xml:lang="sa-Latn">śatamakhapūjitapādaṃ
                                śatapathamanasopyagocarākāraṃ | vikasitajalaruhanetraṃ
                                sītāchāyāṃkamāśraye rāmam ||</foreign></note> |</p>
                    <p>tatra<note xml:lang="en">IM--<foreign xml:lang="sa-Latn">iha</foreign></note>
                        bhagavān śaṃkarācārya uttamādhikāriṇāṃ vedāntaprasthānatrayaṃ<note
                            xml:lang="en">The upaniṣads, the Gīta and the Brahmasūtras are called
                            the three prasthānas, on which Śaṅkara wrote commentaries. IM omits from
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">vedāntaprasthānatrayaṃ</foreign> upto
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"> anugrahāya.</foreign></note> nirmāya
                        tadavalokanāsamarthānāṃ mandabuddhināmanugrahāya
                        vedāntasiddhāntasaṃgrahamātmabodhākhyaprakaraṇaṃ didarśayiṣuḥ<note
                            xml:lang="en">IM-- <foreign xml:lang="sa-Latn">nirdida</foreign></note>
                        pratijānīte--tapobhiriti |</p>
                    <p>kṛcchracāndrāyaṇanityanaimittikā<note xml:lang="en">IM--<foreign
                                xml:lang="sa-Latn">kādyanu. </foreign></note>nuṣṭhānarūpaistapobhiḥ
                        kṣīṇāni pāpāni rāgādyantaḥkaraṇadoṣā yeṣāṃ teṣāṃ, nityanaimittikaireva
                        kurvāṇo duritakṣayamiti vacanāt<note xml:lang="en">This portion of the verse
                            is found quoted by the different commentators.</note> |</p>
                    <p>at eva śāntānāmakṣobhitāśayāṇāṃ, vītarāgiṇāmihāmutraphalabhogecchā<note
                            xml:lang="en">IM-- <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >bhogarahitānāṃ</foreign></note>rahitānāṃ mumukṣūṇāṃ
                        saṃsāragranthibhedane vitataprayatātmanāṃ<note xml:lang="en">IM--<foreign
                                xml:lang="sa-Latn">kṛtaprayatnānāṃ</foreign></note>
                        yathoktasādhanasampannānāmayamātmabodho vidhīyate vidhimukhenāvaśyakatayā
                        pratipādyate ityarthaḥ ||1||</p>
                </div>

                <div n="2" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="2">
                            <l>bodho'nyasādhanebhyo hi sākṣānmokṣaikasādhanam |</l>
                            <l>pākasya vahnivajjñānaṃ vinā mokṣo na sidhyati ||2||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu tapoyogamantrakarmayāgādyanekasādhaneṣu satsu mokṣaṃ prati bodha eva
                        kimiti prādhānyena ucyate ityata<note xml:lang="en">IM--<foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tatrāha bodha iti</foreign>
                        </note> āha--bodho'nyeti |</p>
                    <p>tapoyogamantrakarmayāgādīni<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> tapomantrakarmayogādisādhanāni</foreign></note>
                        sādhanāṇi paramparākrameṇa<note xml:lang="en"> IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">paramparayā krameṇa</foreign></note> jñānadvārā
                        mokṣaṃ sādhayanti, jñānantu svajanmamātrādevājñānaṃ niḥśeṣaṃ nāśayitvā
                        mumukṣuṃ svārājye'bhiṣecayati, ato'nyasādhanebhyo jñānasya prādhānyamuktam
                        |</p>
                    <p>tadeva dṛṣṭāntena draḍhayati<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">spaṣṭayati. </foreign></note>--pākasyeti |</p>
                    <p>yathā loke pacanakriyā<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">pacanakriyāyāṃ </foreign></note>
                        kāṣṭhajalabhāṇḍādisādhaneṣu satsvapi vahniṃ vinā na<note xml:lang="en"> SM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tanna</foreign></note> sidhyati tadvat
                        jñānaṃ vinā mokṣo na sidhyatītyartha ||2||</p>
                </div>

                <div n="3" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="3">
                            <l>avirodhitayā karma nāvidyāṃ vinivartayet |</l>
                            <l>vidyā'vidyāṃ nihantyeva tejastimirasaṃghavat ||3||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu karmaṇāṃ vicitraśāktitvāt karmaivājñānaṃ<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"> karmeva kiñcidajñānaṃ.</foreign></note>
                        nāśayiṣyati kimātmajñānenetyāśaṃkyāha<note xml:lang="en"> IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tyāśaṃkya
                                karmājñānayorvirodhābhāvānnaivamityāha--avirodhīti |
                                karmaṇo'vidyāvirodhitvābhāvādajñānaṃ nāśayituṃ notsahate vidyāyāḥ
                                prakāśarūpatvādaṃdhaṃ tamastejapuñjamiva nāśayituṃ samartha
                                ityarthaḥ</foreign></note>--avirodhitayeti spaṣṭārthaḥ ||3||</p>
                </div>

                <div n="4" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="4">
                            <l>paricchinna<note xml:lang="en">Vanivilas edition reads <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">avacchinna.</foreign>
                                </note> ivājñānāttannāśe sati kevalaḥ |</l>
                            <l>svayaṃ prakāśate hyātmā meghāpāye'ṃśumāniva ||4||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu pratiśarīramātmā paricchinna ivo<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> eva</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >iva.</foreign></note>palamyate kathaṃ kaivalya<note xml:lang="en">
                            IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">kathamasya
                                kevalatvamityatrāha.</foreign></note>mityāha 'paricchinna' iti |</p>
                    <p>paripūrṇasyādvitīyasyātmano'jñānavikalpitoccāvacaśarīrādhyāsakṛtaparicchinnatvameva
                        na tu tattvadṛṣṭyā, ato vivekenāvivekahānāt<note xml:lang="en">SM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"> vivekāvivavekahānāt</foreign> which is
                            evidently a misreading. IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
                                vivekajñānāt.</foreign></note> ātmā kevala eva prakāśate
                        meghāvaraṇābhāve bhānuvadityarthaḥ ||4||</p>
                </div>

                <div n="5" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="5">
                            <l>ajñānakaluṣaṃ jīvaṃ jñānābhyāsādvinirmalam |</l>
                            <l>kṛtvā jñānaṃ svayaṃ naśyejjalaṃ katakareṇuvat ||5||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvātmajñānā<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ātmano'dvaitajñānāda.</foreign>
                        </note>tadvaitasiddhirayuktā vṛtti<note xml:lang="en">IM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> vṛtti</foreign></note>jñānena
                        dvaitasiddherityata āha--'ajñānakaluṣamiti' |</p>
                    <p>ajñānakāryabhūtairahaṃkārādibhiḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> rahamādibhiḥ.</foreign></note> kaluṣīkṛtaṃ
                            katṛtvabhoktṛtvādyabhimāninaṃ<note xml:lang="en"> IM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">bhoktṛtva.</foreign></note> jīvaṃ, jñānaṃ <note
                            xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >jñānaṃkatṛ.</foreign></note> cirakālābhyāsādajñānahānadvārā
                            tatkāryāntaḥkaraṇādikamaśeṣato<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> niḥśeṣaṃ.</foreign></note> nāśayitvā
                            svayamapi<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="en">
                                eva</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">api.</foreign></note>
                        naśyatyajñānakāryatvādvṛtteḥ tat<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tatra</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">
                                tat.</foreign></note>pratibimbitaṃ jñānamātmābhāsatvādātmanyeva<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >ātmanaiva.</foreign></note> ekībhavati; tadānīmadvaya evātmā prakāśate,
                        yathā katakareṇurakhilaṃ jalaṃ nirmalaṃ kṛtvā svayamapi<note xml:lang="en"
                            >IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">eva</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">api.</foreign></note> naśyati tadvadityarthaḥ
                        ||5||</p>
                </div>

                <div n="6" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="6">
                            <l>saṃsāro svapnatulyo hi rāgadveṣādisaṃkulaḥ |</l>
                            <l>svakāle satyavadbhāti prabodhe satyasanbhavet ||6||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvaparokṣatayānubhūyamānasya saṃsārasya kathamatyantāsattvaṃ
                        pratyakṣavirūddhamityāśaṃkya svapnadṛṣṭāntena tasya<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">asya</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tasya.</foreign></note> mithyātvaṃ
                        sādhayati--'saṃsāra' iti |</p>
                    <p>rāgadveṣādibhiḥ saṃsāraḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">saṃsāraḥ</foreign> after <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">saṃkulāyamānaḥ.</foreign></note> saṃkulāyamānaḥ,
                        svakāle <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >svapnavat</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >svakāle.</foreign></note> svasya kāraṇabhūtājñāne sthite sati
                        tāvanmithyābhūto'pi saṃsāraḥ sannevāvabhāti<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"> satyavadbhāti.</foreign></note>,
                        prabodhe sati vākyārtha<note xml:lang="en">IM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">artha.</foreign></note>śravaṇādātmajñānotpattau
                        asanneva <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >satyāmasadiva</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >jñānotpattau</foreign> which is evidently a mis-reading.</note>
                        bhavati |</p>
                    <p>atra<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tatra</foreign>
                            for <foreign xml:lang="sa-Latn"> atra.</foreign></note> dṛṣṭāntaḥ
                        svapnatulya iti |</p>
                    <p>svapno'pi<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >svapnohi.</foreign></note> yāvannidrānubhūyate tāvanmithyābhūto'pi
                        satya iva bhāti, prabodhe nidrānāśe sati svapno mithyā bhavati, tadvat
                        saṃsāra ityarthaḥ<note xml:lang="en">IM omits from <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> sati</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ityarthaḥ</foreign> and reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> mithyā
                                tadvadityarthaḥ</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >nidrānāśe.</foreign></note> ||6||</p>
                </div>

                <div n="7" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="7">
                            <l>tāvat satyaṃ jagadbhāti śuktikārajataṃ yathā |</l>
                            <l>yāvanna jñāyate brahma sarvādhiṣṭhānamadvayam ||7||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>jaganmithyātvaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >jaganmithyātvameva dṛṣṭāntāntareṇa.</foreign></note> dṛṣṭāntena
                        draḍhayati--tāvaditi |</p>
                    <p>yathā yāvannīlapṛṣṭhatrikoṇādiviśeṣajñānaṃ notpadyate tāvadrajatajñānaṃ
                        satyamivānubhūyate, <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >satyameva.</foreign></note> tathā sarvādhiṣṭḥānabhūtaṃ
                        saccidānandādvayaṃ brahma yāvanna jñāyate sākṣānnānubhūyate <note
                            xml:lang="en">IM omits from <foreign xml:lang="sa-Latn">tathā</foreign>
                            upto <foreign xml:lang="sa-Latn">nānubhūyate.</foreign></note>
                        tāvajjagadākāreṇa pariṇataḥ saṃsāraḥ satya<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">sa iva.</foreign></note> iva bhrāntyā
                        dṛśyate ityarthaḥ ||7||</p>
                </div>

                <div n="8" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="8">
                            <l>upādāne'khilādhāre jaganti parameśvare |</l>
                            <l>sargasthitilayān yānti budbudānīva vāriṇi<note xml:lang="en">This
                                    verse is numbered as the eighth in Vanivilas and other editions
                                    of Atmabodha. But none of our manuscripts (SM and IM) contains
                                    the verse or any commentary on it. So, it seems that some
                                    manuscripts of Atmabodha did not include this verse, and counted
                                    the next verse as eighth and so on. We, however, include the
                                    verse though without any commentary, and number the verses
                                    accordingly.</note> ||8||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                </div>

                <div n="9" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="9">
                            <l>saccidātmanyanusyūte nitye viṣṇau prakalpitāḥ |</l>
                            <l>vyaktayo vividhāḥ sarvā hāṭake kaṭakādivat ||9||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>sarvaṃ dṛśyaṃ prapañcajātaṃ brahmaṇyeva māyayā<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"> māyākalpitamiti.</foreign></note>
                        kalpitamiti pratipādayati--saccidātmanīti |</p>
                    <p>satyajñānānandātmani nitye sarvānusyūte<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> viṣṇau</foreign> after <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sarvānusyūte.</foreign></note> vyāpake brahmaṇi
                        sarvā vyaktayo<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >vyaktayo.</foreign></note> devatiryaṅnarasthāvarajaṅgamādayo'pi
                        vividhā api vyaktayaḥ sarvopādānabhūte parameśvare hātāke<note xml:lang="en"
                            >IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">hāṭake.</foreign></note> hemni
                        kaṭakamukuṭādaya iva kalpitā eva, brahmaṇo'bhinnā ityarthaḥ ||9||<note
                            xml:lang="en">IM and SM count this verse as '8' and so on.</note></p>
                </div>

                <div n="10" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="10">
                            <l>yathākāśo hṛṣīkeśo nānopādhigato vibhuḥ |</l>
                            <l>tadbhedādbhinnavadbhāti tannāśe kevalo bhavet ||10||</l>
                        </lg>
                        <p>uktamarthamākaśadṛṣṭāntena draḍhayati--yathākāśa iti ||</p>
                        <p>hṛṣīkeśo manaḥprabhṛtisarvendriyapravartako<note xml:lang="en">IM reads
                                    <foreign xml:lang="sa-Latn"> prakāśakaḥ</foreign> for <foreign
                                    xml:lang="sa-Latn">pravartako.</foreign></note> niyāmako vā,
                            vibhuḥ sarvagataḥ parameśvaraḥ svamāyākalpita<note xml:lang="en"> IM
                                reads <foreign xml:lang="sa-Latn">svamāyayā
                                kalpita.</foreign></note>nānāvidhopādhiṣu pratibimbitaḥ sannāneva
                                bhāti<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
                                    bhavati</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                    >bhāti.</foreign></note>, tannāśe sati brahmātmaikyajñānena
                            taṣāṃ māyāparikalpitānāṃ nāśāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                    xml:lang="sa-Latn">dehādyupādhināṃ nāśo sati</foreign> for
                                    <foreign xml:lang="sa-Latn"> nāśāt.</foreign></note> kevala eva
                            bhāti, yathākāśo ?bopādhivaśānnāneva bhāti upādhilayādeka <note
                                xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">vilayāt</foreign>
                                for <foreign xml:lang="sa-Latn">layāt/</foreign></note> eva bhāti
                            tadvadityarthaḥ ||10||</p>
                    </quote>
                </div>

                <div n="11" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="11">
                            <l>nanopādhivaśādeva jātināmāśramādayaḥ |</l>
                            <l>ātmanyāropitāstoye rasavarṇādibhedavat ||11||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu sarvadeheṣu<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >sarvadehatattajātyā.</foreign>
                        </note> tattajjātyādibhiranuviddhasya kathaṃ nityatvamucyate
                        tatrāha--nānopādhīti |</p>
                    <p>pūrvoktanānopādhivaśādevātmani jātināmāśramādaya<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"> varṇa</foreign> instead of <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">nāma.</foreign></note> āropitā māyāparikalpitā na
                        tu svataḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na
                                tattvataḥ.</foreign></note>, yathā svabhāvamadhuraṃ jalaṃ
                        kaṭukaṣāyāmlaraktapītādidravyopetaṃ sat tadrupaṃ bhajati<note xml:lang="en"
                            >IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">bhavati.</foreign></note> na tu
                            svarūpata<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >svarūpeṇa.</foreign>
                        </note>stadvadityarthaḥ ||11||</p>
                </div>

                <div n="12" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="12">
                            <l>pañcīkṛtamahābhūtasaṃbhavaṃ karmasañcitam |</l>
                            <l>śarīraṃ sukhaduḥkhānāṃ bhogāyatanamucyate ||12||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ātmano'vidyāparikalpitopādhitraya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> trayamadhye sthūlopādhimāha--.</foreign></note>
                        māha--pañcīkṛteti |</p>
                    <p>pañcānāṃ bhūtānāṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >pañcabhūtānāṃ.</foreign></note> pratyekaṃ dvidhā vibhacya <note
                            xml:lang="en">IM wronly omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >tatrai</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >vibhacya.</foreign></note>tatraikaikamardhaṃ caturdhā samaṃ
                        vibhacya svāṃśaṃ parityacyetareṣu yojanaṃ pañcīkaraṇam; evaṃ pañcīkṛtebhyaḥ
                        sthūlapṛthivyādimahābhūtebhyaḥ sambhavo yasya tat karmasaṃcitaṃ<note
                            xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">saṃsyūtaṃ.</foreign>
                        </note> prārabdhakarmabhiḥ sañcitaṃ racitaṃ sthūlaśarīraṃ
                            sukhaduḥkhabhogānāmāyatanaṃ<note xml:lang="en"> IM reads<foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sukhaduḥkhānāmāyatanaṃ.</foreign></note>
                        bhogasthānaṃ pratyagātmana iti ||12||</p>
                </div>

                <div n="13" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="13">
                            <l>pañcaprāṇamanobuddhidaśendriyasamanvitam |</l>
                            <l>apañcīkṛtabhūtoththaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasādhanam ||13||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>sūkṣmopādhimāha--pañcaprāṇeti |</p>
                    <p>pañcaprāṇā ekasyaiva mahāprāṇasya prāṇādayo vṛttayaḥ,
                        jñānendriyakarmendriyabhedenendriyāṇi daśa, manaḥśabdena
                            saṃkalpavikalpātmakāntaḥkaraṇavṛtti<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> ucyate</foreign> after <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">vṛttiḥ.</foreign></note> buddhirniścayātmikā,
                        etaiḥ saṃyuktamapañcīkṛtasūkṣmabhūtoththaṃ sūkṣmabhūtebhyo jātaṃ sūkṣmāṅgaṃ
                        liṅgaśarīraṃ sukhaduḥkhabhogasādhanamityarthaḥ<note xml:lang="en">SM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"> ucyate</foreign> after <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sādhanam</foreign></note> ||13||</p>
                </div>

                <div n="14" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="14">
                            <l>anādyavidyānirvācyā kāraṇopādhirucyate |</l>
                            <l>upādhitritayādanyamātmānamavadhārayet ||14||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>tṛtīyaṃ kāraṇopādhimāha--anādyavidyeti |</p>
                    <p>sadasadbhrāmanirvācyā'nādibhūtā<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> anirvacanīyā</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">anirvācyā.</foreign></note> kāraṇopādhirūcyate,
                        sā ca vyaṣṭisamaṣṭibhedena sthūlasūkṣmaprapañcayoḥ kāraṇabhūtatvāt
                        kāraṇopādhirūcyate |</p>
                    <p>upādhitrayakathanaprayojanamāha-upādhitritayādanyamiti |</p>
                    <p>tatsākṣiṇamātmānamavadhārayejjānīyādityarthaḥ ||14||</p>
                </div>

                <div n="15" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="15">
                            <l>pañcakoṣādiyogena tattanmaya iva sthitaḥ |</l>
                            <l>śuddhātmā nīlavastrādiyogena sphaṭiko yathā ||15||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvannamayādyeṣu koṣeṣu vyāpya tattanmayatayā sthitasya kuto
                            nityamuktatva<note xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >nityatvamucyate.</foreign></note>mityāśaṅkrāha--pañcakoṣādīti |</p>
                    <p>annamaya-prāṇamaya-manomaya-vijñānamayānandamayāḥ pañcakoṣāḥ,
                            ādiśabdenāśanā<note xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >pipāsādīnāṃ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">
                                aśanādīnāṃ.</foreign></note>dīnāṃ grahaṇam, etauryogena
                        mithyātādātmyena tattanmaya iva sthita ātmā śuddho<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">śuddhātmā</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">ātmā śuddho.</foreign></note> na tu teṣu vastuto
                        rañcanāviśiṣṭo'pi | <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >vastuṣu rañjitaḥ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">vastuto
                                rañcanāviśiṣṭo'pi.</foreign></note></p>
                    <p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">vede'pi</foreign>
                            before <foreign xml:lang="sa-Latn">sa vā.</foreign></note>sa vā eṣa
                        puruṣo'nnarasamaya ityādibhiḥ sūkṣmavastudarśanārthamevopādhisthaṃ brahma
                        sūcayati na tu tattvadṛṣṭyā, yathā nirmalasphaṭiko nīlapītavastrādiyogena
                        tattanmaya iva bhāti <note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> vastuto'pi nāsti tasya
                            rañjanādi.</foreign></note>vastuto nāsti rañjanā tadvadityarthaḥ
                        ||15||</p>
                </div>

                <div n="16" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="16">
                            <l>vapustuṣādibhiḥ koṣairyuktaṃ yuktyavadhātataḥ |</l>
                            <l>ātmānamāntaraṃ śuddhaṃ viviñcyāttaṇḍulaṃ yathā ||16||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>asaṅgātmasvarūpajñānavivecanaprakāramāha-vapuriti |</p>
                    <p>vapuḥ sthūlaśarīraṃ tadiva tuṣastadādibhiryuktaṃ<note xml:lang="en">SM and IM
                                read--<foreign xml:lang="sa-Latn"> pañcakoṣaistāvadātmani sthitaṃ
                                vapuḥ sthūlaśarīraṃ tuṣādibhiryuktaṃ,</foreign> etc. The logical
                            connection in the verse seems to be a bit difficult. The readings in the
                            commentary of both the Mss. render no meaning. So some words have been
                            inserted in the commentary for the logical connection and
                            meaning.</note> taṇḍulamiva pañcakoṣaistāvat sthitamāntaramātmānaṃ
                        yuktyavadhātataḥ yuktirūpāvahananāt śuddhaṃ viviñcyāt<note xml:lang="en">SM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> śuddhataṇḍulamiva vivicyāt
                                jānīyādityarthaḥ.</foreign></note> vivekena jānīyādityarthaḥ <note
                            xml:lang="en">IM reads here more as--<foreign xml:lang="sa-Latb"
                                >kathamayaṃ sthūladehavadityanumānādibhyaḥ kośebhyo bhinnamātmānaṃ
                                vivicya jānīyādityarthaḥ |</foreign></note> ||16||</p>
                </div>

                <div n="17" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="17">
                            <l>sadā sarvagato'pyātmā na savatrāvabhāsate<note xml:lang="en">IM reads
                                        <foreign xml:lang="sa-Latn"> prakāśyate</foreign> for
                                        <foreign xml:lang="sa-Latn">avabhāsate.</foreign></note>
                                |</l>
                            <l>buddhāvevāvabhāsate svaccheṣu<note xml:lang="en">IM reads the second
                                    line as--<foreign xml:lang="sa-Latn"> buddhāvevātra dṛśye na
                                        sthūleṣu pratibimbavat.</foreign></note> pratibimbavat
                                ||17||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvātmā sarvagatastarhi kiṃ sarvatra sarvairna dṛśyate ityatrāha--sadā
                        sarvagata iti |</p>
                    <p>ātmā sarvagato'pi sarvatra vyāpya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">āpya</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >vyāpya.</foreign></note> sthito'pi jaḍairbahivṛttibhirakṣairna
                            prakāśyate<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >prakāśate.</foreign></note>, rāgādibhiraviddhāyāṃ buddhāveva
                            prakāśate<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
                                avabhāsate</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >prakāśate.</foreign></note> na sarvatra, yathā pratibimbaḥ
                        svaccheṣveva darpaṇādiṣu dṛśyate nānyatra tadvadityarthaḥ ||17||</p>
                </div>

                <div n="18" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="18">
                            <l>dehendriyamanobuddhiprakṛtibhyo vilakṣaṇam |</l>
                            <l>tadvṛttisākṣiṇaṃ vidyādātmānaṃ rājavat sadā ||18||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>deheṣvavasthitasyāpyātmana audāsīnyaṃ rājapuruṣadṛṣṭāntenāha-dehendriyeti
                        |</p>
                    <p><note xml:lang="en">IM omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >dehendriya</foreign>... upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >dṛśyāśceti.</foreign></note>dehendriyamanobuddhiprakṛtayaḥ
                        kiṃbhūtāḥ? jaḍāḥ pariṇāmiṇyo dṛśyāśceti |</p>
                    <p>dehendriyamanobuddhiprakṛtibhyo jaḍadṛśyapariṇāmibhyo vilakṣaṇa<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >śuddhātmānaṃ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ātmānaṃ.</foreign>
                        </note>mātmānaṃ tadvṛttīnāṃ sākṣitayā sthitaṃ, yathā rājā svanagare sthito
                        mantriṣu pravartamāneṣu svayaṃ sākṣitayā tān paśyan<note xml:lang="en">SM
                            reads some word like <foreign xml:lang="sa-Latn">nānupaṇyaḥ</foreign>
                            which is evidently a misreading.</note> tiṣṭhati, tadvadeva
                        jānīyādityarthaḥ ||18||</p>
                </div>

                <div n="19" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="19">
                            <l>vyāpṛteṣvindriyeṣvātmā vyāpārīvāvivekīnām |</l>
                            <l>dṛśyate'bhreṣu dhāvatsu dhāvanniva yathā śaśī ||19||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvātmano'vikāritvamayuktaṃ yataḥ sarvadā vyāpāravān dṛśyate,
                        tatrāha--vyāpṛteṣviti |</p>
                    <p>indriyādiṣu<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >svaviṣayeṣu</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >indriyādiṣu.</foreign></note> vyāpṛteṣu satsu ātmā
                        vyāpārīvāvivekināṃ guruśāstrādyupadeśarahitānāṃ dṛśyate na tu tattvadṛśām
                        |</p>
                    <p>yathā meghakhaṇḍeṣu vāyuvaśād dhāvatsu candro'pi dhāvatīva lokairdṛśyate na
                        tu candramā dhāvati tathā ātmāpītyarthaḥ ||19||</p>
                </div>

                <div n="20" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="20">
                            <l>ātmacaitanyamāśritya dehendriyamanodhiyaḥ</l>
                            <l>svakīyārtheṣu vartante sūryālokaṃ yathā janāḥ ||20||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu dehendriyamanobuddhayaścetanā<note xml:lang="en">IM reads here <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> sacetanāḥ kimātmacaitatyena.</foreign></note>
                        dṛśyante, kimātmanā, tatrāha--ātmacaitanyamiti |</p>
                    <p>nityajñānasvarūpamātmacaitanyamāśritya dehendriyamanobuddhyādayaḥ
                        svakīyārtheṣu svaviśayeṣu <note xml:lang="en">SM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">svaviṣayeṣu.</foreign></note> vartante, yathā
                        prāṇinaḥ sūryaprakāmāśritya svavyāpāreṣu vyavaharanti |</p>
                    <p><note xml:lang="en">SM omits this portion but reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">ātmacaitanyena ātmajñānena dehendriyādayo'pi
                                jñāninaḥ, vastuto jñānamātmanyeva</foreign> in its stead.</note>
                        ataścaitanyamātmana eva, dehendriyādayo jaḍa evetyarthaḥ ||20||</p>
                </div>

                <div n="21" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="21">
                            <l>dehendriyaguṇām karmāṇyamale saccidātmani |</l>
                            <l>adhyasyantyavivekena gagane nīlatādivat ||21||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvahaṃ jāto'smi bālyakaumārādyavasthāmanubhavāmī<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> avikāritvamucyate.</foreign></note>
                        tyādyanavaratamanubhūyamānasyātmanaḥ kathamavikāritva<note xml:lang="en"> IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                        >avikāritvamucyate.</foreign></note>mityata āha--dehendriyeti |</p>
                    <p>dehendriyamanobuddhidharmāścaturṇāṃ sattvādīn karmāṇi ca karmendriyavyāpārān
                        mithyātādātmyena sthite'male'saṅgarūpe<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">nirmale</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >amale.</foreign></note> saccidānandātmake paramātmanyeva
                        etatsāmīpyādavivekato'dhasyanti yathā gagane nīlatādi |</p>
                    <p>ataste ātmadharmā na bhavanti kintu dehādīnāmevetyarthaḥ ||21||</p>
                </div>

                <div n="22" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="22">
                            <l>ajñānānmānasopādheḥ kartṛtvādīni cātmani |</l>
                            <l>kalpyante'mbugate candre calanādi yathāmbhasaḥ ||22||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu kartṛtvabhoktṛtvādikamātmani <note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">anavaratam </foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sadaiva.</foreign></note>sadaivānubhūyamānatvād
                        durvāramityāśaṃkya tadapi tathaiva mithyetyāha--ajñānāditi |</p>
                    <p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ajñānavaśāt
                                mānasopādhirahaṃkāra</foreign> instead of <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"
                        >ajñānānmānasopādhe.</foreign></note>ajñānānmānasopādhe stasyaiva
                        kartṛtvādayo dharmā atattvajñānavaśādātmani kalpyante,
                        yathāmbhasaścalanādikamambuni pratiphalite <note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">candramasi</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">candre.</foreign></note> candre'vivekataḥ
                        kalpyate tadvadityarthaḥ ||22||</p>
                </div>

                <div n="23" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="23">
                            <l>rāgecchāsukhaduḥkhādi buddhau satyāṃ pravartate |</l>
                            <l>susuptau nāsti tannāśe tasmādbuddhestu nātmanaḥ ||23||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>icchādveṣasukhaduḥkhādīn (ātmanaḥ) manyante vaiśeṣikādayaḥ,
                        tannirākaroti--rāgeccheti |</p>
                    <p>rāgecchādisukhaduḥkhaprayatnādikaṃ sarvaṃ buddhereva na tvātmanaḥ |</p>
                    <p>katham? jāgratsvapnayorbuddhau satyāṃ rāgādi pravartate, susuptau tasyā<note
                            xml:lang="en"> SM wrongly reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na tasyāśca
                                nāśe</foreign> instead of <foreign xml:lang="sa-Latn">tasyā
                                buddhernāśe.</foreign></note> buddhernāśe kāraṇe laye <note
                            xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">līne</foreign> for
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">laye.</foreign></note> na pravartate,
                        tasmāt buddhereva dharmā<note xml:lang="en">IM mis-reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">bhramaḥ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >dharmā.</foreign></note> na tvātmana ityarthaḥ ||23||</p>
                </div>

                <div n="24" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="24">
                            <l>prakāśo'rkasya toyasya śaityamagneryathoṣṇatā |</l>
                            <l>svabhāvaḥ saccidānandanityanirmalatātmanaḥ ||24||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>tarhi kīdṛgātmasvabhāva<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">ātmā kīdṛksvabhāvaḥ</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">kīdṛgātmasvabhāvaḥ.</foreign></note>
                        ityāśaṃkyātmasvabhāvamupadiśati--prakāśa iti |</p>
                    <p>yathā prakāśa evārkasya svabhāvaḥ, toyasya śaityam, agneruṣṇatā tathātmano'pi
                        saccidānandanityanirmalatā svabhāvaḥ svarūpamityarthaḥ ||24||</p>
                </div>

                <div n="25" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="25">
                            <l>ātmanaḥ saccidaṃśaśca buddhervṛttiriti dvayaṃ |</l>
                            <l>saṃyojya cāvivekena jānāmīti pravartate ||25||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>yadyavikāryātmā tarhi jānāmīti pratyayaḥ kathamityapekṣāyāmāha--ātmana iti
                        |</p>
                    <p>pratyagātmanaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >pratyagātmani</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >pratyagātmanaḥ.</foreign></note> saccidaṃśaḥ, aṃśa ivāṃśa ātmābhāso
                        buddhivṛttiścaitadda yamavivekena saṃyojya, <note xml:lang="en">IM omits
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"
                        >yadyapi.</foreign></note>yadyapyasaṅgasyātmanaḥ kenāpi saṃyogo nāstyeva
                        tathāpyajñānavaśānmelanaṃ saṃbhāvya, jānāmīti pratyayo'haṃkāravṛttiḥ
                        pravartate |</p>
                    <p>kevale pratyagātmani na kaścidvikāro'stīti bhāsaḥ ||25||</p>
                </div>

                <div n="26" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="26">
                            <l>ātmano vikriyā nāsti buddherbodho na jātviti |</l>
                            <l>jīvaḥ sarvamalaṃ jñātvā jñātā draṣṭeti muhyati ||26||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>etadeva spaṣṭayati--ātmano vikriyā nāstīti |</p>
                    <p>ātmā svabhāvādeva vikriyārahitaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> vikāraśūnyo</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">vikriyārahitaḥ.</foreign></note>, buddheḥ
                        kadācidapi bodhaśaṃkaiva nāsti |</p>
                    <p>tathāpi jīvaḥ sābhāsāhaṃkāraḥ<note xml:lang="en">IM reads here as
                                follows:<foreign xml:lang="sa-Latn"> sarvaṃ
                                sābhāsāntaḥkaraṇavṛttināṃ taptāyaḥpiṇḍavadekatra saṃgatya
                                tamevālamatyarthaṃ jñātvā dehendriyādikamahamiti vicāryāhaṃ kartāhaṃ
                                draṣṭeti muhyati |</foreign></note>--sābhāsāntaḥkaraṇaḥ sarvaṃ
                        jñātvāhaṃ jñātā<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >kartā</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >jñātā.</foreign></note> draṣṭeti muhyati<note xml:lang="en">The word
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">alam</foreign> in the sloka should be
                            connected with <foreign xml:lang="sa-Latn"> muhyati</foreign> as
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">alaṃ muhyati, atyartha muhyati
                                ityarthaḥ.</foreign>
                        </note>bhrānto bhavatītyarthaḥ ||26||</p>
                </div>

                <div n="27" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="27">
                            <l>rajjusarpavadātmānaṃ jīvaṃ jñāvaṃ jñātvā bhayaṃ vahet |</l>
                            <l>nāhaṃ jīvaḥ parātmeti jñātaścennirbhayo bhavet ||27||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ātmā svayameva svasminnavivekena anyadharmānāropya
                        bibhetītyāha--rajjusarpavaditi |</p>
                    <p>yathā mandāndhakārādau sarpāropaṃ kṛtvā bhayakampādikaṃ vahedevamātmāpi
                        svasmin jīvatvamāropya svaṃ sadvitīyaṃ paricchinnaṃ jñātvā bhayaṃ vahed<note
                            xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"> bhayaṃ
                                vahet.</foreign></note> duḥkhasāgare nimagno<note xml:lang="en">SM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
                            bahuduḥkhasāgaranimagno.</foreign></note> bhavati |</p>
                    <p>yadā śāstrācāryapratipāditena<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">śāstrācāryapratyādeśena.</foreign>
                        </note> śāstrārthajñāna<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">śāstrīyaṃ jñānam.</foreign>
                        </note>mutpannaṃ bhavati tadā vivekacakṣuṣā
                        svamātmānamakhaṇḍānandajñānaikarūpaṃ saṃpaśyan tato nāhaṃ jīvaḥ
                        paramātmā'hamiti jñātvā<note xml:lang="en">SM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">jñātvā.</foreign></note> bhayaduḥkharahitaḥ sukhī
                        bhavet ||27||</p>
                </div>

                <div n="28" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="28">
                            <l>ātmāvabhāsayatyeko buddhyadīnīndriyāṇi ca |</l>
                            <l>dīpo ghaṭādivat svātmā<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">sākṣī</foreign> for <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">svātmā.</foreign></note>
                                jaḍaistairnāvabhāsyate ||28||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvātmā atyantasāmīpyakairbuddhimano'haṃkārādibhiḥ kathaṃ nāvalokyate--na
                        jñāyate tatrāha--ātmeti |</p>
                    <p>ātmā kevala<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">eka
                                eva.</foreign></note> eva sannapi
                        buddhimano'haṃkārādīnyavabhāsayati, tai jaḍairmanādibhirātmā nāvabhāsyate,
                        yathā eka eva dīpo ghaṭādīn sarvānapyavabhāsayati, tai<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> prakāśitaḥ</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">taiḥ.</foreign></note>rghaṭādibhirdīpo
                        nāvabhāsyate, tadvadityarthaḥ ||28||</p>
                </div>

                <div n="29" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="29">
                            <l>svabodhe nātyabodhecchā bodharūpatayātmanaḥ |</l>
                            <l>na dīpasyānyadīpecchā yathā svātmaprakāśane ||29||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ātmā buddhyahaṃkārādibhirnāvabhāsyate yadi tarhi ātmajñāne jñānāntareṇa
                        bhavitavyamityāśaṃkyāha--svabodhe iti <note xml:lang="en">SM wrongly omits
                            from <foreign xml:lang="sa-Latn">ātmajñāne</foreign> upto <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">svabodha iti.</foreign></note> |</p>
                    <p>ātmano bodharūpatvāt svabodhe nitye sati, tasyātmano bodhāya jñānāntarāpekṣā
                        nāstyeva, anubhavarūpatvāt, <note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">svānubhavatvāt</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> anubhavarūpatvāt.</foreign></note> yathā dīpasya
                            svaprakāśakāle<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >prakāśane</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >svaprakāśakāle.</foreign></note> dīpāntarāpekṣā nāsti
                        tadvadityarthaḥ ||29||</p>
                </div>

                <div n="30" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="30">
                            <l>niṣidhye nikhilopādhīnneti netīti vākyataḥ |</l>
                            <l>vidyādaikyaṃ mahāvākyairjīvātmaparamātmanoḥ ||30||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>yadi buddhyādibhirātmā jñēyo na bhavet tarhi ātmajñāne upāyāntaraṃ vācyam, sa
                        upāyaḥ ka ityāha--niṣidhyeti |</p>
                    <p>athāta ādeśo neti netītyatannirasanavedavākyai<note xml:lang="en">SM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">netyatannirasanādeva iti
                                vedavākyaiḥ</foreign> which is evidently a misreading.</note>
                            nikhilopādhīnniṣidhya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">ātmānaṃ jñātvā</foreign> after <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">niṣidhya,</foreign> and omits from <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">anātmatvena</foreign> upto <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">nirasya.</foreign></note> anātmatvena jñātvā taṃ
                        nirasya 'tattvamasi'<note xml:lang="sa-Latn">Chāndyogyopaniṣad--6-11.</note>
                        'ayamātmā brahme' <note xml:lang="sa-Latn">Māndukyopaniṣad--1.</note> tyādi
                            mahāvākyai<note xml:lang="en">SM wrongly reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tatrāhamiti vākyaiḥ</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">mahāvākyaiḥ.</foreign></note>rlakṣaṇayā
                        brahmātmaikyajñānaṃ vidyāt prāpnuyāt |</p>
                    <p>anena prakāreṇa jñātavyamityarthaḥ ||30||</p>
                </div>

                <div n="31" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="31">
                            <l>āvidyakaṃ śarīrādi dṛśyaṃ budbudavat kṣaram |</l>
                            <l>etadvilakṣaṇaṃ vidyādahaṃ brahmeti nirmalam ||31||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ātmasvarūpajñāne atannirasanābhāve kā kṣatirityāśaṃkya atannirasanābhāve ātmā
                        jñātumaśakyaḥ, yathā nāyaṃ sarpa ityāropitasyāpakaraṇābhāve<note
                            xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">api</foreign> here
                            which is superfluous.</note> rajjujñānaṃ notpadyate
                        tadvadanātmanirasanābhāve ātmā<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">anātmanirasanenātmā jñātavyaḥ.</foreign></note>
                        na jñāyate ityāśayavānāha<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">āviṣkaroti</foreign> instead of <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">āha āvidyaketi.</foreign></note>--āvidyakamiti
                        |</p>
                    <p>dehendriyādi sarvaṃ dṛśyajātamāvidyakaṃ dṛśyatvāt, budbudavat kṣaraṃ
                        naśvaram, etadvilakṣaṇaṃ nirmalaṃ nirupādhikaṃ nityamekaṃ
                            saccidānandātmakaṃ<note xml:lang="en">SM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> saccidānandātmakaṃ.</foreign></note>
                        brahmaivāhamasmīti vidyāt; tataḥ kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ ||31||</p>
                </div>

                <div n="32" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="32">
                            <l>dehānyatvānna me janma jaḍākārśyalayādayaḥ |</l>
                            <l>śabdādiviṣayaiḥ saṅgo nirindriyatayā na ca ||32||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>evamuktarītyātmānamadvayānandaṃ<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">ātmānandaṃ</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">ātmānamadvayānandaṃ.</foreign></note>
                        vākyārthajñānenāparokṣatayā jñātvā svānubhavaviṣṭambhenā<note xml:lang="en"
                            >IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">avaṣṭambhena</foreign> for
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"
                        >viṣṭambhena.</foreign></note>tmanyevātmanā mananaprakāramāha pañcabhiḥ<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">deheti
                                pañcabhiḥ.</foreign></note> ślokaiḥ--dehānyatvāditi |</p>
                    <p>jaḍadṛśyatvādisvabhāvasthūlaśarīrānyatvāt 'me' mama<note xml:lang="en">IM
                            omits <foreign xml:lang="sa-Latn"> mama</foreign></note>
                        janmajaḍākārśyādayo na santi, indriyādibhirasaṅgatvācchabdādiviṣayabhogaiḥ
                        saṅgānubhavo nāstyeva ||32||</p>
                </div>

                <div n="33" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="33">
                            <l>amanastvānna me duḥkharāgadveṣabhayādayaḥ |</l>
                            <l>aprāṇo hyamanā śubhra ityādi śrutiśāsanāt ||33||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>amanastvāditi<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >amanastāditi.</foreign></note> |</p>
                    <p>athamindriyaprāṇamanasā nāvabhāsate ityāśaṃkya śrutiṃ pramāṇayati aprāṇa<note
                            xml:lang="sa-Latn"> Muṇḍakopaniṣad--2.1</note> iti spaṣṭārthaḥ ||33<note
                            xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">
                                spaṣṭārthaḥ</foreign> and separately reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">spaṣṭam</foreign> with the No.33. Hence
                            subsequent numbers of IM tally with our numbers, which were ahead by one
                            up to this, due to inclusion of verse No. 8.</note>||</p>
                </div>

                <div n="34" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="34">
                            <l>nirguṇo niskriyo nityo nirvikalpo nirañjanaḥ |</l>
                            <l>nirvikāro nirākāro nityasukto'smi nirmalaḥ ||34||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>guroḥ prasādāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >guruprasādāt</foreign></note> svānubhavasiddhamarthamabhinayati
                        'nirguṇa' ityādibhistribhiḥ ślokaiḥ |</p>
                    <p>ahaṃ nirguṇo buddhyabhāvāt, niṣkriya indriyādyabhāvāt, nityo'parokṣatvāt<note
                            xml:lang="en">IM reads here <foreign xml:lang="sa-Latn">nitya aparokṣayā
                                bhāvāt</foreign>, and SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >nityāparokṣatvābhāvāt</foreign> which are evidently misreadings.
                            The reading might possibly be <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >nityo'parokṣatayābhāvāt</foreign> or <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >nityo nityāparokṣatvabhāvāt.</foreign></note>, nirvikalpo
                            vikalpābhāvāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >saṃkalpavikalpābhāvāt.</foreign></note>, nirañjano'saṅgatvāt,
                        nirvikāro niravayavatvāt, nityamukto bandhābhāvāt,
                        nirmalo'vidyātatkāryarahitatvāt ||34||</p>
                </div>

                <div n="35" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="35">
                            <l>ahamākāśavatsarvaṃ bahirantargato'cyutaḥ |</l>
                            <l>sadā sarvasamaḥ śuddho<note xml:lang="en">Vanivilas edition reads
                                        <foreign xml:lang="sa-Latn">siddho</foreign> for <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">śuddho.</foreign></note> niḥsaṅgo
                                nirmalo'calaḥ ||35||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu pūrvoktahetubhirevaṃ <note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">viśiṣṭasvarūpaprajñāsiṣamityuktaṃ</foreign>; SM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">viśiṣṭaṃ svarūpaṃ jñānasiddhamiti,
                                muktvetat kimiti viśiṣṭam</foreign>...</note>viśiṣṭasvarūpaṃ jñānaṃ
                        siddhamityuktaṃ tat kiṃviśiṣṭamityāśakyāha--ahamākāśavaditi |</p>
                    <p>ahamākāśavat sarvasya dṛśyajaḍasya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sarvajagato.</foreign></note>
                        bahirantargato'cyutaḥ cyutirahitaḥ, sadā sarvasamo viṣameṣvapi samatayā<note
                            xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >samaṃ.</foreign></note> vyāpya sthitaḥ, tathā śuddho nirlepaḥ, acalaḥ
                        pūrṇasya calanābhāvāt<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">pūrṇasya calanābhāva iti yāvat.</foreign></note>
                        ||35||</p>
                </div>

                <div n="36" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="36">
                            <l>nityaśuddhavimuktaikamakhaṇḍānandamavyayam |</l>
                            <l>satyaṃ jñānamanantaṃ yat paraṃ brahmāhameva tat ||36||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nityaśuddheti |</p>
                    <p>ekamakhaṇḍānandaṃ dvitīyābhāvādadvayaṃ<note xml:lang="en">The commentator
                            seems to take the readings as <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >advayam</foreign> instead of <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >avyayam.</foreign></note> satyaṃ jñānamanantaṃ yat paraṃ brahmeti
                            śrutyā<note xml:lang="sa-Latn">Taittirīyopaniṣad--2.1.</note>
                        pratipādyate tadeva tat<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tadbrahmāhameva tadasmīti.</foreign></note> paraṃ
                        brahmaivāhamasmīti svarūpaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">svarūpatattvaṃ</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">svarūpaṃ.</foreign></note> kathitam ||36||</p>
                </div>

                <div n="37" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="37">
                            <l>evaṃ nirantarakṛtā brahmaivāsmīti vāsanā<note xml:lang="en">IM reads
                                    the line as <foreign xml:lang="sa-Latn">evaṃ nirantaraṃ
                                        brahmaivāhamasmīti vāsanā.</foreign></note> |</l>
                            <l>haratyavidyāvikṣepān rogāniva rasāyanam ||37||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>pūrvaślokoktamananaṃ cirakālābhyastaṃ sat kiṃ<note xml:lang="en">SM omits
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">kiṃ.</foreign></note> puruṣārtha
                        sādhayatītyāha--evaṃ nirantarakṛteti |</p>
                    <p>evamuktaprakāreṇa brahmaivāhamasmīti nairantaryeṇa cirakālābhyastā kāsanā
                        avidyākṛtavikṣepānniḥśeṣato nāśayati, yathā rasāyanamauṣadhaṃ
                        cirakālasevitaṃ sad<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >tadrogaṃ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">sad
                                rogān.</foreign></note> rogānniḥśeṣato nāśayati tadvadityarthaḥ
                        ||37||</p>
                </div>

                <div n="38" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="38">
                            <l>viviktadeśa āsīno virāgo vijitendriyaḥ |</l>
                            <l>bhāvayedekamātmānaṃ tamanantamananyadhīḥ ||38||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>brahmānusandhāne sādhananiyamānāha<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">brahmānusandhānasādhane
                            niyamānāha.</foreign></note>--viviktadeśa iti |</p>
                    <p>janasaṃbandhavarjite<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >viviktadeśe</foreign> before <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >janasaṃbandhavarjite.</foreign></note> deśe āsīnaḥ sukhopaviṣṭaḥ,
                        virāgaḥ sarvatra gatābhilāṣo'ta eva nirjitānīndriyāṇi yena saḥ,
                        anantamaparicchinnamekamadvayaṃ tamātmānam, ananyadhīrbrahmaṇyeva sthitā
                        niścayātmikā buddhiryasya tādṛśo bhāvayeddhyāyet ||38||</p>
                </div>

                <div n="39" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="39">
                            <l>ātmanyevākhilaṃ dṛśyaṃ pravilāpya dhiyā sudhīḥ |</l>
                            <l>bhāvayedekamātmānaṃ nirmalākāśavat sadā ||39||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>dṛśyaprapañce jāgrati<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >jāgrati.</foreign></note> sati <note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">kathamekatvaṃ bhavati.</foreign>
                        </note>kathametattattvabhāvanā sambhavatī tyata āha--ātmanyeveti |</p>
                    <p>akhilaṃ dṛśyajātaṃ sudhīḥ śuddhāntaḥkaraṇaḥ san śuddhayā dhiyā ātmanyeva
                        samādhisamaye pravilāpya prakarṣeṇa nāśayitvā tadā dvitīyābhāvādekamātmānaṃ
                            sajyotiṣkākāśavad<note xml:lang="en">SM reads something unintelligible.
                            IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">sadā
                            jyotsnākāśavat.</foreign></note> bhāvayedavatiṣṭhet<note xml:lang="en"
                            >SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tiṣṭhet</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">avatiṣṭhet.</foreign></note> ||39||</p>
                </div>

                <div n="40" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="40">
                            <l>rūpavarṇādikaṃ sarvaṃ vihāya paramārthavit |</l>
                            <l>paripūrṇacidānandasvarūpeṇāvatiṣṭhate<note xml:lang="en">IM reads
                                        <foreign xml:lang="sa-Latn">avatiṣṭhati</foreign> for
                                        <foreign xml:lang="sa-Latn">avatiṣṭhate.</foreign></note>
                                ||40||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>paramārthadarśī munirnāmarūpavarṇādikaṃ sarvaṃ vihāya paripūrṇajñānānandarūpa
                        evāvatiṣṭhate ityata āha--rūpavarṇādikamiti<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">ślokaścāyaṃ
                            spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> spaṣṭārthaḥ ||40||</p>
                </div>

                <div n="41" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="41">
                            <l>jñātṛjñānajñeyabhedaḥ pare nātmani vidyate |</l>
                            <l>cidānandaikarūpatvāddīpyate svayameva hi ||41||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >pramātrādi.</foreign></note>mātrāditripuṭijñānaṃ
                        vartamānamupalabhyate kathamekatvabhāvanetyāśaṃkya paramātmani bhedo
                        nāstyevetyāha--jñātriti |</p>
                    <p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">jñātrādibhedaḥ
                                paramātmani na vidyate, sa bhedaḥ
                        kalpita.</foreign></note>jñātṛjñānajñeyabhedaḥ kalpita ātmanyababhāti,
                        jñānānandaikarupatvādātmā svayameva dīpyate<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">dīpyati.</foreign></note> prakāśate
                        ||41||</p>
                </div>

                <div n="42" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="42">
                            <l>evamātmāraṇau dhyānamathane satataṃ kṛte |</l>
                            <l>uditāvagatijvālā sarvājñānendhanaṃ dahet ||42||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>evaṃ viśuddhavastudhyātuḥ pratyakṣaphalamāha--evamātmeti |</p>
                    <p>ātmaiva pūrvo'raṇirantaḥkaraṇamevottarāraṇiḥ<note xml:lang="en">Here both the
                            manuscripts are confused and incorrect in their readings; so, the
                            possible correct reading has been given.</note> dhyānena tayormathane
                        sarvadā kṛte tatroditā jvālārūpāvagatirjñānaṃ<note xml:lang="en">IM omits
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">jñānaṃ.</foreign></note> vidyā
                            ajñānamevendhanaṃ<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">avidyāmevendhanaṃ</foreign></note>
                            mūlājñānaṃ<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >mūlājñānaṃ</foreign></note> niḥśeṣataḥ saparikaraṃ nāśayati; tadā
                        mumukṣuḥ svārājyo'bhiṣiktaḥ kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ ||42||</p>
                </div>

                <div n="43" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="43">
                            <l>aruṇeneva bodhena pūrvaṃ saṃtamase hṛte |</l>
                            <l>tata āvirbhavedātmā svayamevāṃśumāniva ||43||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>jīvaparayoratyantaikyajñānenāvidyāparikalpite<note xml:lang="en">SM reads
                            here <foreign xml:lang="sa-Latn">āvidyāparikalpitākṛtatamase
                                niḥśeṣamapahna te.</foreign></note> saṃtamase niḥśeṣamapagate sati
                        paramātmā svayamevāvirbhavedityāha--aruṇeti |</p>
                    <p>aruṇaprakāśenādau andhakāre kṣaye'ṃśumān yathāvirbhavati<note xml:lang="en"
                            >IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">āvirbhavet</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">āvirbhavati.</foreign></note> tathātmāpītyarthaḥ
                        ||43||</p>
                </div>

                <div n="44" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="44">
                            <l>ātmā tu satataṃ prāpto'pyaprāptavadavidyayā |</l>
                            <l>tannāśe prāptavadbhāti svakanṭhābharaṇaṃ yathā ||44||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ātmā sarvadā parokṣasvabhāvatvādaprāpta eva, sa ātmā kadā prāpto bhavediti
                        śiṣyābhiprāyamāśaṃkyāha <note xml:lang="en">IM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">āśaṃkya.</foreign></note>--ātmā tu satatamiti
                        |</p>
                    <p>ātmā sarvatra pūrṇo'dvayānandarūpaḥ sarvadā prāpta evāvidyāvaśād bhrāntyā
                        aprāpta ivābhāti, tannāśe tadāvaraṇāvidyānāśe vākyaśravaṇāt prāpta <note
                            xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> eva</foreign> for
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">iva.</foreign></note>ivābhāti
                        kanṭhagatacāmīkaranyāyenetyarthaḥ ||44||</p>
                </div>

                <div n="45" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="45">
                            <l>sthāṇau puruṣavadbhrāntyā kṛtā brahmaṇi jīvatā |</l>
                            <l>jīvasya tāttvike rūpe tasmin dṛṣṭe nivartate ||45||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu jīvasya paramātmanaikyamayuktaṃ paramātmano
                            jīvatvavirodhisvabhāvatvāttatrāha<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"
                                >jīvaparamātmanorekatvamayuktamityāśaṃkyāha.</foreign></note>--sthāṇāviti
                        |</p>
                    <p><note xml:lang="en">SM wrongly omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >yathāndhakārasthite</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >āroṣyate.</foreign></note>yathāndhakārasthite sthāṇau puruṣo'yamiti
                        coraśaṃkayā bibhyati tathaivāvicārāt brahmaṇi jīvatvamāropyate, tathā<note
                            xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">yathā</foreign> for
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">tathā.</foreign></note>
                            śāstropadeśajanitavivekadṛṣṭyā<note xml:lang="en">SM wrongly <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">śāstropadeśadṛṣṭyā.</foreign></note> tasya
                        jīvasya tāttvikarūpe lakṣye <note xml:lang="en">SM wrongly reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> tāttvikarūpeṇālakṣye sati.</foreign></note>
                            tattvaṃpadārthe<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >tvaṃpadārthe.</foreign></note> dṛṣṭe jñāte brahmaṇi bhrāntyā <note
                            xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">brahmaṇi
                                bhrāntyā.</foreign></note> kalpitatvājjīvatvamapi nivartate,
                        brahmaivāhamiti jānātītyarthaḥ ||45||</p>
                </div>

                <div n="46" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="46">
                            <l>tattvasvarūpānubhavādutpannaṃ jñānamañjasā |</l>
                            <l>ahaṃ mameti cājñānaṃ bādhate digbhramādivat ||46||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ahaṃ mameti pratyaye jāgrati kathaṃ nāhamiti pratyaya ityāśaṃkya tadapi
                        tathaiva mṛṣā ityāha--tattvasvarūpeti |</p>
                    <p>jīvaparamātmanorekatvānubhavādutpannaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> tattvasvarūpānubhavādutpannaṃ.</foreign></note>
                        yajjñānaṃ tadahaṃ mametyajñānaṃ bādhate, digbhramādivaditi
                        bhānudarśanādityarthaḥ ||46||</p>
                </div>

                <div n="47" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="47">
                            <l>samyagvijñānavān yogī svātmanyevākhilaṃ sthitam |</l>
                            <l>ekaṃ ca sarvamātmānamīkṣate jñānacakṣuṣā ||47||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>ahaṃ mameti pratyaye naṣṭe yogī samyagvivekavān san vijñānena cakṣuṣā sarvaṃ
                        dṛśyaṃ prapañcaṃ svātmanyevānubhavena paśyatītyāha--samyagiti |</p>
                    <p>ekamātmānaṃ sarvaṃ paśyati, tadā tadrūpo bhavatīti bhāvaḥ<note xml:lang="en"
                            >SM omits the whole of this commentary and only reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">ahaṃ mameti pratyayerthaḥ</foreign>, which is
                            evidently a misreading.</note> ||47||</p>
                </div>

                <div n="48" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="48">
                            <l>ātmaivedaṃ jagat sarvamātmano'nyanna vidyate<note xml:lang="en"
                                    >Vanivilas edition reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na
                                        kiñcana.</foreign></note> |</l>
                            <l>mṛdo yadvadghaṭādīni svātmānaṃ sarvamikṣate ||48||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvātmā sarva na bhavati pratyakṣavirodhāt, nānātvena dṛśyamānamidaṃ
                            sarvaṃ<note xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >sa</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >sarvaṃ.</foreign></note> kathamātmanyabhedena
                        paśyatītyāha--ātmaivedamiti |</p>
                    <p>idaṃ sarvaṃ jagadātmaivātmakāryatvādato'nyadātmano na kiñcidvidyate, yathā
                        ghaṭaśarāvādikāryaṃ <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >mṛtkārya</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >kāryaṃ.</foreign></note> mṛdo'nyannāsti |</p>
                    <p>ataḥ svātmanyeva sarvaṃ dṛśyajātamabhedenekṣate paśyati, vācārambhaṇaṃ vikāro
                        nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyamiti śruteḥ<note xml:lang="en"
                            >Chāndyogyopaniṣad--6.1</note> ||48||</p>
                </div>

                <div n="49" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="49">
                            <l>jīvanmuktastu tadvidvān pūrvopādhiguṇāṃstajet |</l>
                            <l>sa saccidādidharmatvaṃ bhajedbhramarakīṭavat ||49||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>evambhūtāvasthaiva jīvanmuktirityāha jīvanmuktistviti |</p>
                    <p>anādyavidyāparikalpitapūrvopādhiṃ dehamanobuddhyādīn guṇān sattvādīn
                        parityajet, tadaiva<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >iti iyameva jīvanmuktirityucyate.</foreign></note> jīvanmukta
                        ityucyate; sa jīvanmuktaḥ<note xml:lang="en">IM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sa jīvanmuktaḥ</foreign></note>
                        saccidānandādiguṇakatvādbhramarakīṭavat sākṣādbrahma bhajet prāpnotītyarthaḥ
                        ||49||</p>
                </div>

                <div n="50" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="50">
                            <l>tīrtvā moharṇavaṃ hatvā rāgadveṣādirākṣasān |</l>
                            <l>yogī śāntisamāyukta ātmārāmo virājate ||50||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>tattvajñāstu ātmārāmaḥ sukhaṃ tiṣṭhatītyāha--tīrtvā moharṇavamiti |</p>
                    <p>moha eva arṇavo'paryantatvāt, taṃ jñānaplavena tīrtvā niḥśeṣaṃ nāśayitvā,
                        rāgadveṣādaya eva rākṣasā mokṣaparipanthinaḥ,<note xml:lang="en">SM misreads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">mohāvṛta</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">mokṣaparipanthinaḥ.</foreign></note> tān
                        niḥśeṣato nāśayitvā śāntisamāyuktaḥ śamadamādisahita ātmārāma ātmanyeva<note
                            xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">eva.</foreign></note>
                            ārāmaḥ<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ārāmaḥ.</foreign></note> krīḍā yasya sa virājate
                        svārājyenābhiṣiktaḥ prakāśate |</p>
                    <p>arthāntaraṃ dhvanyate--śrīrāmaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">rāmākhyo rāmaḥ.</foreign></note> samurdra tīrtvā
                        rāvaṇādirākṣasān itvā, sītā eva<note xml:lang="en">SM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">eva</foreign>, and IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">iva</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >eva.</foreign></note> śāntistayā sameto virājate, ayodhyāyāṃ
                            vijṛmbhate<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >vijṛmbhate.</foreign></note> ||50||</p>
                </div>

                <div n="51" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="51">
                            <l>bāhyānityasukhāsaktiṃ hitvātmasukhanirvṛtaḥ |</l>
                            <l>ghaṭasthadīpavacchaśvadantareva prakāśate ||51||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>jīvanmuktasya lakṣaṇamāha--bāhyānityeti |</p>
                    <p>bāhyandriyaviṣayodbhavāmanityasukhasyāsaktiṃ prīti savāsanāṃ<note
                            xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">sarvaṃ</foreign> for
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">savāsanāṃ.</foreign></note> hitvā, tatra
                        heturātmasukhena nirvṛtaḥ |</p>
                    <p>ghaṭasthadīpavadantareva prakāśate, svasākṣikabhevātmānubhavasukhamitarairna
                        jñāyate ityarthaḥ ||51||</p>
                </div>

                <div n="52" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="52">
                            <l>upādhistho'pi taddharmairalipto vyomavanmuniḥ |</l>
                            <l>sarvavinbhūḍhavattiṣṭhedasakto vāyuvaccaret ||52||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>evamuktaprakāreṇa jīvanmuktaḥ <note xml:lang="sa-Latn">ā
                            ārabdhasaṃkṣayādityarthaḥ.</note> sannārabdhasaṃkṣayādevaṃ <note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">vartate</foreign> for
                                <foreign xml:lang="sa-Latn"
                        >vatitavyam.</foreign></note>vartitavyamityāha--upādhistho'pīti |</p>
                    <p>dehādyupādhau sākṣitayā sthito'pi munirvyomavattaddharmai<note xml:lang="en"
                            >SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                        >dharmaiḥ.</foreign></note>rnānuliptaḥ, mama karmalepo<note xml:lang="en">SM
                            misreads <foreign xml:lang="sa-Latn">karmalopo</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">karmalepo.</foreign></note> nāstīti bhāvayet,
                            sarvajño'pi<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >api.</foreign></note> mūḍhavat <note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">ajñavat</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">prākṛtavat.</foreign></note>prākṛtavattiṣṭhet,
                        sarvatra viṣayeṣu yudṛcchāprāpteṣvanāsakto<note xml:lang="en">IM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">āsaktirahitaḥ sana.</foreign></note>
                        vāyuvaccaret ||52||</p>
                </div>

                <div n="53" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="53">
                            <l>upādhivilayādviṣṇau nirviśeṣaṃ viśenmuniḥ |</l>
                            <l>jale jalaṃ viyadvomni tejastojasi vā yathā ||53||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <l>prārabdhakarmakṣaye dehopādhau līne videhakaivalyamāha--upādhivilayāditi
                        |</l>
                    <l>upādhibhūtadehadvayalaye prārabdhakarmakṣaye muniryogī viṣṇau sarvavyāpake
                        parabrahmaṇi nirviśeṣaṃ yathā bhavet tathā viśet |</l>
                    <l>atyantaikye dṛṣṭānto jale jalamityādi ||53||</l>
                </div>

                <div n="54" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="54">
                            <l>yallābhānnāparo lābho yatsukhānnāparaṃ sukham |</l>
                            <l>yajjñānānnāparaṃ jñānaṃ tadbrahmetyavadhārayet ||54||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>brahmaṇaḥ sarvādhiṣṭhānatvāt taṭasthalakṣaṇenābhidhīyate ślokadvayena
                        yallābhādityādi |</p>
                    <p>yadbrahmasākṣātkāralābhādaparo lābho na vidyate sarvalābhānām
                            tatraivāntarbhāvāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">antarbhūtatvāt</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">antarbhāvāt.</foreign></note> yathā brahmānande
                        kṣudrānandānāmantarbhāvaḥ, yatsukhādbrahmānubhavasukhādaparaṃ sukhaṃ nāsti
                        niratiśayasukhatvāt, yajjñānād brahmasākṣātkārajñānādaparaṃ jñānaṃ nāsti
                        mokṣahetutvāt, brahmeti tajjānīyāt ||54||</p>
                </div>

                <div n="55" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="55">
                            <l>yaddṛṣṭvā nāparaṃ dṛśyaṃ yadbhūtvā na punarbhavaḥ |</l>
                            <l>yajjñātvā nāparaṃ jñēyaṃ tadbrahmetyavadhārayet ||55||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>yaddṛṣṭveti<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >yaddṛṣṭveti.</foreign></note> |</p>
                    <p>yaddṛṣṭvāparaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >anyad</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >aparaṃ.</foreign></note> draṣṭavyaṃ nāsti tenaiva puruṣārthasya
                        siddhatvāt, yadbhūtvā<note xml:lang="en">SM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">yadbhūtvā.</foreign></note> yenaikyaṃ prāpya<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">gatvā</foreign> for
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">prāpya.</foreign></note> puna<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >punarbhavajanmādikaṃ.</foreign></note>rjanmādikaṃ nāsti, yajjñātvā
                        yatsvarūpaṃ jñātvānyajjñeyaṃ nāsti, tadeva brahmetyavadhārayet |</p>
                    <p>anyat sarvaṃ vṛthā pāṇḍityamityarthaḥ ||55||</p>
                </div>

                <div n="56" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="56">
                            <l>tiryagūrdhvamadhaḥ pūrṇa saccidānandamadvayam |</l>
                            <l>akhaṇḍaṃ<note xml:lang="en">Vanivilas edition reads <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">anantaṃ.</foreign></note> nityamekaṃ
                                yattadbrahmetyavadhārayet ||56||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>tiryagūrdhvamadhaḥ sarvatra brahmaiva pūrṇamityāha--tiryagūrdhvamiti
                            spaṣṭo'rthaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> ||56||</p>
                </div>

                <div n="57" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="57">
                            <l>atadvyāvṛttirūpeṇa vedāntairlakṣyate'vyayam |</l>
                            <l>akhaṇḍānandamekaṃ yattadbrahmetyavadhārayet ||57||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >atadvyāvṛttīti.</foreign></note>akhaṇḍānandamekaṃ brahma
                            vedāntairatadvyāvṛttirūpeṇā<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">rūpaiḥ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >rūpeṇa.</foreign></note>tannirasanadvārā jñātavyamityāha<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ityarthaḥ</foreign>
                            for <foreign xml:lang="sa-Latn">ityāha.</foreign></note>--
                            atadvyāvṛttirūpeṇeti<note xml:lang="en">IM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">atadvyāvṛttirūpeṇeti.</foreign></note>
                            spaṣṭo'rthaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ayamapi spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> ||57||</p>
                </div>

                <div n="58" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="58">
                            <l>akhaṇḍānandarūpasya tasyānandalavāśritāḥ |</l>
                            <l>brahmādyāstāratamyena bhavantyānandino'khilāḥ ||58||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu brahmādayo'pi niratiśayānandina<note xml:lang="en">SM reads as <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sātiśayānandina.</foreign></note> eva śrūyante,
                        tatrāha--akhaṇḍetyādi |</p>
                    <p>brahmendrādayaḥ paricchinnānandina eva, brahma tu <note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
                            akhaṇḍānubhavarūpatvāt.</foreign></note>akhaṇḍānandarūpatvādaparicchinnamānandam
                            <note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ānandameva
                                rūpaṃ</foreign>, and IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ānandameva
                                svarūpaṃ.</foreign></note>, evaṃ svarūpaṃ <note xml:lang="en">SM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ānandasamudrasya</foreign> after
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">tasya.</foreign></note> yasya tasya
                        ānandaleśamāśritya brahmendrādayo'pyānandino bhavanti ānandatāratamyeṇa,
                        etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvantītyādiśruteḥ<note
                            xml:lang="sa-Latn">Bṛhadāraṇyakopaniṣad--4.3</note> ||58||</p>
                </div>

                <div n="59" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="59">
                            <l>tadyuktamakhilaṃ vastu vyavahāraścidanvitaḥ<note xml:lang="en">IM
                                    reads <foreign xml:lang="sa-Latn">stadanvitaḥ</foreign></note>
                                |</l>
                            <l>tasmāt sarvagataṃ brahma śrīre sarpirivākhile ||59||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanu yadi<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">nanu
                                yadi.</foreign></note> paramapremāspadamātmaiva<note xml:lang="en"
                            >IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
                            premāspadatayātmaiva.</foreign></note> bhātītyucyate tadā kathaṃ
                            dehādiprapañco'pi<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"
                            >etadayuktamātmaviddehādiprapañcaḥ.</foreign></note> priyataro'nubhūyate
                        ityāśaṃkyāha--tadyuktamiti |</p>
                    <p>akhiladehādyanātmavastvapi tat<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tadyuktaṃ.</foreign></note> tenātmanā
                        saṃyuktameva priyataraṃ laukiko'pi vyavahārastadyukta<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tadyuktarūpa eva.</foreign></note> eva
                        priyataraḥ |</p>
                    <p>tasmāt sarvagataṃ brahma anantaṃ priyaṃ, yathā kṣīraṃ sarvaṃ vyāpya <note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ghṛtamevāsti</foreign>, but SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >evama</foreign> and misreads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >vastvapi.</foreign></note>ghṛtamiti evamavastvapi brahmavyāptatvāt
                            priyamiva<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >priyameva.</foreign></note> bhāti |</p>
                    <p>ata ātmaiva priyatama iti siddham ||59||</p>
                </div>

                <div n="60" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="60">
                            <l>anaṇvasthūlamaha svamadīrghamajamavyayam |</l>
                            <l>arūpaguṇavarṇākhyaṃ tadbrahmetyavadhārayet ||60||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>tarhyātmā kena prakāreṇa sarvaṃ vyāpya tiṣṭhatītyāśaṃkya
                        sākṣādvaktumaśakyatvādanaṇu asthūlamiti śruteḥ<note xml:lang="sa-Latn"
                            >Bṛhadāraṇyakopaniṣad--3.8. But the reading should be <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">asthūlamanaṇu</foreign>, etc. IM omits the
                            śruti.</note> sattārūpeṇa bhātītyāha-- anaṇvasthūlamiti<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ata eveti
                                spaṣṭārthaḥ</foreign> which is evidently a misreading.</note>
                        spaṣṭo'rthaḥ ||60||</p>
                </div>

                <div n="61" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="61">
                            <l>yadbhāsā<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                        >yadbhāserbhāsyate.</foreign></note> bhāsyate'rkādi
                                    bhāsyairyattu<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">yattanna bhāsyate.</foreign></note> na
                                bhāsyate |</l>
                            <l>yena sarvamidaṃ bhāti tadbrahmetyavadhārayet ||61||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>punastadbrahmeti<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >iti.</foreign></note> jñānārthaṃ ślokatrayena
                            pṛthaḍanirūpayati--yadbhāseti<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">yaditi.</foreign></note> |</p>
                    <p>yadvastu bhānvādīn bhāsayet<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">avabhāsayet.</foreign></note> yacca<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >yattu.</foreign></note> bhāsyairarkādibhirnaiva<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">rna bhāsyate.</foreign></note>
                        bhāsyate, na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti
                        kṛto'yamagnistameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhātīti
                            śruteḥ<note xml:lang="en">Kaṭhopaniṣad--2.2.</note>; yena sarvamidaṃ
                        bhūtabhautikabhāvarūpaṃ jagatbhāti tadbrahmeti jānīyāt ||61||</p>
                </div>

                <div n="62" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="62">
                            <l>svayamantarbahirvyāpya bhāsayannakhilaṃ jagat |</l>
                            <l>brahma prakāśate vahniprataptāyasapiṇḍavat ||62||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p><note xml:lang="en">SM omits this portion from <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >taptāyaḥ</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ityāha.</foreign></note>taptāyaḥpiṇḍavat svayamevāntarbahirvyāpya
                        bhāsayannakhilaṃ brahma prakāśate ityāha svayamantariti spaṣṭo'rthaḥ<note
                            xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> ||62||</p>
                </div>

                <div n="63" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="63">
                            <l>jagadvilakṣaṇaṃ brahma brahmaṇo'nyanna kiṃcana |</l>
                            <l>brahmānyadbhāti cenmithyā yathā marumarīcikā ||63||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>punastadevāha--jagadvilakṣaṇamiti<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">jagaditi.</foreign></note> |</p>
                    <p>sarvaṃ brahmaiva satyaṃ; tathāpi jagadrupeṇa yadā<note xml:lang="en">SM reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">yathā.</foreign></note> paśyati <note
                            xml:lang="en"> SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                            >tathā.</foreign></note>tadā na gṛhyate, jagadvailakṣaṇyena
                            tatkāraṇatvena<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >kāraṇakāryatvena</foreign></note> vicāryate cettadā jñātuṃ śakyaṃ
                        brahmaṇo'nyanna vidyate<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">iti</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >vidyate.</foreign></note> |</p>
                    <p>yadito'nyaddṛśyate<note xml:lang="en">IM misreads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >tato sat dṛśya yatkiñcit</foreign>, etc.</note> yatkiñcit
                        tanmṛṣaiva <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >mṛgatṛṣṇājalavadityarthaḥ.</foreign>
                        </note>marumarīcikāvannirjaladeśasthasūryakiraṇāropitajalavadityarthaḥ.<note
                            xml:lang="en">IM omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >nirjaladeśastha</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >jalavadityarthaḥ.</foreign></note> ||63||</p>
                </div>

                <div n="64" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="64">
                            <l>dṛśyate śrūyate yadyadbrahmaṇo'nyanna tadbhavet<note xml:lang="en">IM
                                    reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na kiñcana</foreign> for
                                        <foreign xml:lang="sa-Latn">na tadbhavet.</foreign></note>
                                |</l>
                            <l>tattvavajñānācca tadbrahma saccidānandamavyayam ||64||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>punastadeva brahma<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >brahma.</foreign></note> sphuṭaṃ nirūpayati dṛśyate iti |</p>
                    <p><note xml:lang="en">IM reads as <foreign xml:lang="sa-Latn">cakṣuṣā ca
                                dṛśyate śrotreṇā śruyate yanmanasā smaryate yacca vācā
                                abhidhīyate</foreign>, etc.</note> tattvajñānāttatsarvaṃ brahma
                        saccidānandamadvayaṃ brahmānyanna<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn"> brahmaṇo'nyanna.</foreign></note>
                        kiñcidastītyarthaḥ ||64||</p>
                </div>

                <div n="65" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="65">
                            <l>sarvagaṃ saccidānandaṃ jñānacakṣurnirīkṣate |</l>
                            <l>ajñānacakṣurnekṣate<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">nekṣeta</foreign> for <foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">nekṣate.</foreign></note> bhāsvantaṃ
                                bhānumandhavat ||65||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>svargamiti |</p>
                    <p>śrutiśca--na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā nānyairdevaistapasā karmaṇā vā |</p>
                    <p>jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamāna<note
                            xml:lang="en">Muṇḍakopaniṣad (3.1). Insertion of this Upaniṣad text and
                            the following two lines seem somewhat redundant.</note> iti |</p>
                    <p>yadi sarvagataṃ brahma tarhi<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">tat.</foreign></note> sarvaiḥ kiṃ na dṛśyate
                        ityāśaṃkya cakṣurādibhirna gṛhyate iti tat śrutyā<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ityanayā śrutyā</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">iti tat śrutyā.</foreign></note>
                            pratipādayati<note xml:lang="en">SM wrongly reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">cakṣuṣeti</foreign> after <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">pratipādayati.</foreign></note> |</p>
                    <p><note xml:lang="en">IM reads some unintelligible words and then reads
                                <foreign xml:lang="sa-Latn">viśuddhasattaḥ nivṛttyāvidyaḥ
                                sadā</foreign> (<foreign xml:lang="sa-Latn">savatra
                                brahmaiva,</foreign> etc.) and omits from <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">yo'jñānacakṣu</foreign> upto <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">jñānacakṣuṣā.</foreign></note> yo'jñānacakṣuḥ sa
                        sarvagamapi saccidānandaṃ brahma na paśyapi yathā prakāśamānamapi
                        bhānumandho na paśyati; jñānaprasādena jñānacakṣuṣā sarvatra brahmaiva
                        paśyatītyarthaḥ ||65||</p>
                </div>

                <div n="66" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="66">
                            <l>śravaṇādibhiruddīpta<note xml:lang="en">IM reads...<foreign
                                        xml:lang="sa-Latn"
                                >ruddīpto.</foreign></note>jñānāgniparitāpitaḥ |</l>
                            <l>jīvaḥ sarvamalānmuktaḥ svarṇavaddyotate svayam ||66||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >evamāmukteranubhavasampannasyāpi.</foreign></note>evaṃ
                        tāvaduktarītyānubhavasampannasyāpi tadabhyāsarahitasya vāsanāvaśāt
                        kiñcidajñānaṃ sambhavati tatparihārārthaṃ punaḥ śravaṇādikaṃ<note
                            xml:lang="en">IM misreads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >smaraṇādikaṃ.</foreign></note> kuryādityāha--śravaṇādibhiriti |</p>
                    <p>jīvaḥ pratyagātmā etatprakāreṇa<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">etatprakaraṇārthaḥ</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">etatprakāreṇa.</foreign></note> uktārthasya<note
                            xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >uktārthasya.</foreign></note> śravaṇamananādibhiruccairdīptaḥ
                        prakāśita jñānamevāgnistena paritāpitaḥ parito viśeṣataśca śodhita
                            ityarthaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >paritaḥ viśodhita ityartha</foreign> for the whole portion.</note>
                        |</p>
                    <p>sarvasaṃsāramūlājñānamalānmuktaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">mūlabhūtājñāna.</foreign></note> svayameva samyak
                        prakāśate, yathāgninā <note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">svarṇam upādhikṛtaṃ durvaṇādi hitvā svarūpeṇa
                                prakāśate tadvadityarthaḥ.</foreign></note>paritāpitaṃ suvarṇaṃ
                        prakāśate ||66||</p>
                </div>

                <div n="67" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="67">
                            <l>hṛdākāśodito hyātmā bodhabhānustamo'pahṛt |</l>
                            <l>sarvavyāpī sarvadhārī bhāti bhāsayate'khilam ||67||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>evaṃ viśodhito jīvaḥ paramātmā hṛdākāśe<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">hṛdayākāśe.</foreign></note> uditaḥ san
                        tamo'jñānamupasaṃharan bhānuvat sarvasvarūpaprakāśe<note xml:lang="en">SM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">sarvajñarūpeṇa
                            prakāśate.</foreign></note> ityāha--hṛdākāśodita iti |</p>
                    <p>ātmabodha<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >ātma.</foreign></note> eva bhānuḥ, sarvasyādhāramūtatvāt sarvavyāpī
                        sarvadhārī ca, śeṣaṃ spaṣṭam ||67||</p>
                </div>

                <div n="68" type="level2">
                    <quote type="base-text">
                        <lg n="68">
                            <l>digdeśakālādyanapekṣya<note xml:lang="en">IM reads...<foreign
                                        xml:lang="sa-Latn">dyanapekṣaḥ.</foreign></note>
                                sarvagaṃ<caesura/> śītādihṛnnityasukhaṃ nirañjanam |</l>
                            <l>saḥ svātmatīrthaṃ bhajate viniṣkriyaḥ<caesura/> sa sarvavit
                                sarvagato'mṛto bhavet ||68||</l>
                        </lg>
                        <lg>
                            <l>iti
                                śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya<caesura/>
                                śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau ātmabodhaḥ sampūrṇaḥ ||</l>
                        </lg>
                    </quote>
                    <p>nanvātmajñāsyāpi jñanapratibandhakaduritanivāraṇārthaṃ<note xml:lang="en">IM
                            reads <foreign xml:lang="sa-Latn">parihārārthaṃ</foreign> for <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">nivārārthaṃ.</foreign></note>
                            prayāgāditīrthayātrodyogaḥ<note xml:lang="en">SM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">yātodyogaḥ.</foreign></note> kartavya ityāśaṃkya
                            svātmatīrthe<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >svātmatīrthasnātasya.</foreign></note> snātasya na kiñcit
                            kartavyamapītmāha<note xml:lang="en">IM omits <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">api.</foreign></note> --digdeśakālādīti |</p>
                    <p>yo viniṣkriyaḥ paramahaṃsa ātmatīrthaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">svātmatorthaṃ.</foreign></note> bhajate saḥ<note
                            xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">saḥ.</foreign></note>
                        sarvavit sarvajñaḥ sarvatragaḥ <note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sarvatraparamātmasvarūpatvāt.
                        </foreign></note>paramātmasvarūpatvādamṛto mukto bhavet |</p>
                    <p>kathaṃbhūtaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
                                >kiṃbhūtaṃ.</foreign></note> svātmatīrthaṃ,
                        digdeśakālādyanapekṣyaiva sarvagataṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">sarvagaṃ.</foreign></note>
                            śītādidvandvaduḥkhādi<note xml:lang="en">IM reads... <foreign
                                xml:lang="sa-Latn">dukhāni.</foreign></note> haratīti śītādihṛt,
                        nityasukhaṃ mokṣānandaprāpakatvāt, itaratīrtheṣu tadviparītaṃ draṣṭavyam
                        |</p>
                    <p>tasmādātmatīrthe snātasya na kiñcidavaśiṣyat iti bhāvaḥ ||68||</p>
                </div>

                <trailer>iti ātmabodhatīkā sampūrṇā<note xml:lang="en">IM reads--<foreign
                            xml:lang="sa-Latn">iti
                            śrīparamahaṃsaparivrājakācāryagovindabhagavatpādapūjyaśrīmacchaṃkarācāryaviracitamātmabodhaprakaraṇaṃ
                            saṭīkaṃ sampūrṇam ||</foreign></note></trailer>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDX3S9MYZBNR953J1YGC82

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published

Ātmabodhaprakaraṇa · Manuscript · Vamshanidhi