Plate TXT · GC82ĀtmabodhaprakaraṇaLatn
URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDX3S9MYZBNR953J1YGC82
Scripture · text
ProvisionalĀtmabodhaprakaraṇa
Ātmabodhaprakaraṇa
Weiwei Wu
ācāryaśaṅkarakṛtam ātmabodhaprakaraṇam (saṭīkam) ātmabodhaḥ IM reads ātmabodhaprakaraṇam. tapobhiḥ kṣīṇapāpānāṃ śāntānāṃ vītarāgiṇām | mumukṣūṇāmapekṣyo'yamātmabodho vidhīyate ||1|| ātmabodhaṭīkā IM reads atha ātmabodhaprakaraṇaṭīkāprārambhaḥ. | oṃ namo durgāyai IM begins with…
Provenance ledger
2 entries
- AttributionWeiwei Wutextual
- SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary
IIText
san<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xml:id="sarit__suśrutasaṃhitā" xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<teiHeader xml:lang="en">
<fileDesc>
<titleStmt>
<title type="main">Ātmabodhaprakaraṇa</title>
<author role="base-author">Śaṅkarācārya</author>
<author role="commentator">Madhusūdana Sarasvatī</author>
<respStmt>
<persName>Weiwei Wu</persName>
<resp>Creation of machine-readable version.</resp>
</respStmt>
</titleStmt>
<publicationStmt>
<authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
<availability status="restricted">
<licence>
<p>Distributed under a <ref
target="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative
Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International licence</ref>. </p>
</licence>
</availability>
</publicationStmt>
<notesStmt>
<note type="footnote">Ātmabodhaprakaraṇa transcribed by Weiwei Wu on the basis of
Dinesh Chandra Bhattacharya's 1961 Calcutta edition</note>
</notesStmt>
<sourceDesc>
<bibl>
<title type="main">Ātmabodhaprakaraṇa of Śaṅkarācārya with a commentary ascribed
to Mahusūdana Sarasvatī</title>
<title type="sub">Edited with an introduction and notes by Dinesh Chandra
Bhattacharya, Sāstrī, Tarka-Vedānta-tīrtha.</title>
<editor>Dinesh Chandra Bhaṭṭācārya</editor>
<publisher>Sanskrit College</publisher>
<pubPlace>Calcutta</pubPlace>
<date>1961</date>
<note type="footnote">This SARIT edition omits the preface and introduction from
this edition.</note>
</bibl>
<msDesc>
<msIdentifier xml:id="SM">
<idno>Sanskrit-College-Library-Manuscript</idno>
</msIdentifier>
<msContents>
<msItem>
<title>Ātmabodhaṭīkā</title>
</msItem>
</msContents>
<physDesc>
<objectDesc>
<p>Written in clear Bengali script on machine-made paper. It contains 17
folia (34 pages) of 10.75" x 4" size, each page containing 6 lines.
It contains only the commentary entitled Ātmabodhaṭīkā without the
text of Ātmabodha. No name of the author or the scribe is mentioned
anywhere. It is full of misreadings and omissions.</p>
</objectDesc>
</physDesc>
</msDesc>
<msDesc>
<msIdentifier xml:id="IM">
<idno>India-Office-Library-Manuscript</idno>
</msIdentifier>
<msContents>
<msItem>
<title>Ātmabodhaprakaraṇaṃ saṭīkam</title>
</msItem>
</msContents>
<physDesc>
<objectDesc>
<p>This is microfilm copy of the manuscript deposited in the India
Office Library, London. The manuscript its numbered as--Sanskrit
2296. Egg 2296, I.O. 2011a, and bears the title Ātmabodhaprakaraṇaṃ
saṭīkam. It contains both the text and the commentary of the
Ātmabodha. It is complete in 16 folia with 10 to 12 lines on each
page. It is written in Devanāgarī script without any mention of
date, author or scribe. But a colophon with Śaṅkarācārya's name as
the author of the Ātmabodha appears at the end.</p>
</objectDesc>
</physDesc>
</msDesc>
</sourceDesc>
</fileDesc>
<encodingDesc>
<editorialDecl>
<p>The published edition from which this e-text was transcribed is printed in the
Devanāgarī script. The electronic text below is in a lossless transliteration
using the Latin alphabet. The transliteration scheme used is the IAST (<ref
target="http://en.wikipedia.org/wiki/International_Alphabet_of_Sanskrit_Transliteration"
>The International Alphabet of Sanskrit Transliteration</ref>). IAST differs
in small ways from ISO 15919, but is preferred by most working Sanskrit
scholars. Conversion of this file to ISO 15919 can be achieved by performing the
following replacements throughout the file: <code> ṛ -> r̥ and ṃ -> ṁ </code>
</p>
<p>Text division is as Devanāgarī ("ityevam" not "ity evam".) </p>
</editorialDecl>
</encodingDesc>
</teiHeader>
<text xml:id="ātmabodhaprakaraṇaṃ" xml:lang="sa-Latn">
<body>
<head>ācāryaśaṅkarakṛtam</head>
<head>ātmabodhaprakaraṇam</head>
<head>(saṭīkam)</head>
<div n="1" type="level1">
<head>ātmabodhaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ātmabodhaprakaraṇam. </foreign></note></head>
<div n="1" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="1">
<l>tapobhiḥ kṣīṇapāpānāṃ śāntānāṃ vītarāgiṇām |</l>
<l>mumukṣūṇāmapekṣyo'yamātmabodho vidhīyate ||1||</l>
</lg>
</quote>
<p>ātmabodhaṭīkā<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">atha
ātmabodhaprakaraṇaṭīkāprārambhaḥ. </foreign></note> |</p>
<p>oṃ namo durgāyai<note xml:lang="en">IM begins with <foreign
xml:lang="sa-Latn">śrīmārtaṇḍo jayatu</foreign>, and a
verse--<foreign xml:lang="sa-Latn">śatamakhapūjitapādaṃ
śatapathamanasopyagocarākāraṃ | vikasitajalaruhanetraṃ
sītāchāyāṃkamāśraye rāmam ||</foreign></note> |</p>
<p>tatra<note xml:lang="en">IM--<foreign xml:lang="sa-Latn">iha</foreign></note>
bhagavān śaṃkarācārya uttamādhikāriṇāṃ vedāntaprasthānatrayaṃ<note
xml:lang="en">The upaniṣads, the Gīta and the Brahmasūtras are called
the three prasthānas, on which Śaṅkara wrote commentaries. IM omits from
<foreign xml:lang="sa-Latn">vedāntaprasthānatrayaṃ</foreign> upto
<foreign xml:lang="sa-Latn"> anugrahāya.</foreign></note> nirmāya
tadavalokanāsamarthānāṃ mandabuddhināmanugrahāya
vedāntasiddhāntasaṃgrahamātmabodhākhyaprakaraṇaṃ didarśayiṣuḥ<note
xml:lang="en">IM-- <foreign xml:lang="sa-Latn">nirdida</foreign></note>
pratijānīte--tapobhiriti |</p>
<p>kṛcchracāndrāyaṇanityanaimittikā<note xml:lang="en">IM--<foreign
xml:lang="sa-Latn">kādyanu. </foreign></note>nuṣṭhānarūpaistapobhiḥ
kṣīṇāni pāpāni rāgādyantaḥkaraṇadoṣā yeṣāṃ teṣāṃ, nityanaimittikaireva
kurvāṇo duritakṣayamiti vacanāt<note xml:lang="en">This portion of the verse
is found quoted by the different commentators.</note> |</p>
<p>at eva śāntānāmakṣobhitāśayāṇāṃ, vītarāgiṇāmihāmutraphalabhogecchā<note
xml:lang="en">IM-- <foreign xml:lang="sa-Latn"
>bhogarahitānāṃ</foreign></note>rahitānāṃ mumukṣūṇāṃ
saṃsāragranthibhedane vitataprayatātmanāṃ<note xml:lang="en">IM--<foreign
xml:lang="sa-Latn">kṛtaprayatnānāṃ</foreign></note>
yathoktasādhanasampannānāmayamātmabodho vidhīyate vidhimukhenāvaśyakatayā
pratipādyate ityarthaḥ ||1||</p>
</div>
<div n="2" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="2">
<l>bodho'nyasādhanebhyo hi sākṣānmokṣaikasādhanam |</l>
<l>pākasya vahnivajjñānaṃ vinā mokṣo na sidhyati ||2||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu tapoyogamantrakarmayāgādyanekasādhaneṣu satsu mokṣaṃ prati bodha eva
kimiti prādhānyena ucyate ityata<note xml:lang="en">IM--<foreign
xml:lang="sa-Latn">tatrāha bodha iti</foreign>
</note> āha--bodho'nyeti |</p>
<p>tapoyogamantrakarmayāgādīni<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> tapomantrakarmayogādisādhanāni</foreign></note>
sādhanāṇi paramparākrameṇa<note xml:lang="en"> IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">paramparayā krameṇa</foreign></note> jñānadvārā
mokṣaṃ sādhayanti, jñānantu svajanmamātrādevājñānaṃ niḥśeṣaṃ nāśayitvā
mumukṣuṃ svārājye'bhiṣecayati, ato'nyasādhanebhyo jñānasya prādhānyamuktam
|</p>
<p>tadeva dṛṣṭāntena draḍhayati<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">spaṣṭayati. </foreign></note>--pākasyeti |</p>
<p>yathā loke pacanakriyā<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">pacanakriyāyāṃ </foreign></note>
kāṣṭhajalabhāṇḍādisādhaneṣu satsvapi vahniṃ vinā na<note xml:lang="en"> SM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tanna</foreign></note> sidhyati tadvat
jñānaṃ vinā mokṣo na sidhyatītyartha ||2||</p>
</div>
<div n="3" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="3">
<l>avirodhitayā karma nāvidyāṃ vinivartayet |</l>
<l>vidyā'vidyāṃ nihantyeva tejastimirasaṃghavat ||3||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu karmaṇāṃ vicitraśāktitvāt karmaivājñānaṃ<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> karmeva kiñcidajñānaṃ.</foreign></note>
nāśayiṣyati kimātmajñānenetyāśaṃkyāha<note xml:lang="en"> IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">tyāśaṃkya
karmājñānayorvirodhābhāvānnaivamityāha--avirodhīti |
karmaṇo'vidyāvirodhitvābhāvādajñānaṃ nāśayituṃ notsahate vidyāyāḥ
prakāśarūpatvādaṃdhaṃ tamastejapuñjamiva nāśayituṃ samartha
ityarthaḥ</foreign></note>--avirodhitayeti spaṣṭārthaḥ ||3||</p>
</div>
<div n="4" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="4">
<l>paricchinna<note xml:lang="en">Vanivilas edition reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">avacchinna.</foreign>
</note> ivājñānāttannāśe sati kevalaḥ |</l>
<l>svayaṃ prakāśate hyātmā meghāpāye'ṃśumāniva ||4||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu pratiśarīramātmā paricchinna ivo<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> eva</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>iva.</foreign></note>palamyate kathaṃ kaivalya<note xml:lang="en">
IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">kathamasya
kevalatvamityatrāha.</foreign></note>mityāha 'paricchinna' iti |</p>
<p>paripūrṇasyādvitīyasyātmano'jñānavikalpitoccāvacaśarīrādhyāsakṛtaparicchinnatvameva
na tu tattvadṛṣṭyā, ato vivekenāvivekahānāt<note xml:lang="en">SM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> vivekāvivavekahānāt</foreign> which is
evidently a misreading. IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
vivekajñānāt.</foreign></note> ātmā kevala eva prakāśate
meghāvaraṇābhāve bhānuvadityarthaḥ ||4||</p>
</div>
<div n="5" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="5">
<l>ajñānakaluṣaṃ jīvaṃ jñānābhyāsādvinirmalam |</l>
<l>kṛtvā jñānaṃ svayaṃ naśyejjalaṃ katakareṇuvat ||5||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvātmajñānā<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ātmano'dvaitajñānāda.</foreign>
</note>tadvaitasiddhirayuktā vṛtti<note xml:lang="en">IM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn"> vṛtti</foreign></note>jñānena
dvaitasiddherityata āha--'ajñānakaluṣamiti' |</p>
<p>ajñānakāryabhūtairahaṃkārādibhiḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> rahamādibhiḥ.</foreign></note> kaluṣīkṛtaṃ
katṛtvabhoktṛtvādyabhimāninaṃ<note xml:lang="en"> IM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">bhoktṛtva.</foreign></note> jīvaṃ, jñānaṃ <note
xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>jñānaṃkatṛ.</foreign></note> cirakālābhyāsādajñānahānadvārā
tatkāryāntaḥkaraṇādikamaśeṣato<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> niḥśeṣaṃ.</foreign></note> nāśayitvā
svayamapi<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="en">
eva</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">api.</foreign></note>
naśyatyajñānakāryatvādvṛtteḥ tat<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">tatra</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">
tat.</foreign></note>pratibimbitaṃ jñānamātmābhāsatvādātmanyeva<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ātmanaiva.</foreign></note> ekībhavati; tadānīmadvaya evātmā prakāśate,
yathā katakareṇurakhilaṃ jalaṃ nirmalaṃ kṛtvā svayamapi<note xml:lang="en"
>IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">eva</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">api.</foreign></note> naśyati tadvadityarthaḥ
||5||</p>
</div>
<div n="6" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="6">
<l>saṃsāro svapnatulyo hi rāgadveṣādisaṃkulaḥ |</l>
<l>svakāle satyavadbhāti prabodhe satyasanbhavet ||6||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvaparokṣatayānubhūyamānasya saṃsārasya kathamatyantāsattvaṃ
pratyakṣavirūddhamityāśaṃkya svapnadṛṣṭāntena tasya<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">asya</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">tasya.</foreign></note> mithyātvaṃ
sādhayati--'saṃsāra' iti |</p>
<p>rāgadveṣādibhiḥ saṃsāraḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">saṃsāraḥ</foreign> after <foreign
xml:lang="sa-Latn">saṃkulāyamānaḥ.</foreign></note> saṃkulāyamānaḥ,
svakāle <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>svapnavat</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
>svakāle.</foreign></note> svasya kāraṇabhūtājñāne sthite sati
tāvanmithyābhūto'pi saṃsāraḥ sannevāvabhāti<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> satyavadbhāti.</foreign></note>,
prabodhe sati vākyārtha<note xml:lang="en">IM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">artha.</foreign></note>śravaṇādātmajñānotpattau
asanneva <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>satyāmasadiva</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
>jñānotpattau</foreign> which is evidently a mis-reading.</note>
bhavati |</p>
<p>atra<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tatra</foreign>
for <foreign xml:lang="sa-Latn"> atra.</foreign></note> dṛṣṭāntaḥ
svapnatulya iti |</p>
<p>svapno'pi<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>svapnohi.</foreign></note> yāvannidrānubhūyate tāvanmithyābhūto'pi
satya iva bhāti, prabodhe nidrānāśe sati svapno mithyā bhavati, tadvat
saṃsāra ityarthaḥ<note xml:lang="en">IM omits from <foreign
xml:lang="sa-Latn"> sati</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ityarthaḥ</foreign> and reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> mithyā
tadvadityarthaḥ</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
>nidrānāśe.</foreign></note> ||6||</p>
</div>
<div n="7" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="7">
<l>tāvat satyaṃ jagadbhāti śuktikārajataṃ yathā |</l>
<l>yāvanna jñāyate brahma sarvādhiṣṭhānamadvayam ||7||</l>
</lg>
</quote>
<p>jaganmithyātvaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>jaganmithyātvameva dṛṣṭāntāntareṇa.</foreign></note> dṛṣṭāntena
draḍhayati--tāvaditi |</p>
<p>yathā yāvannīlapṛṣṭhatrikoṇādiviśeṣajñānaṃ notpadyate tāvadrajatajñānaṃ
satyamivānubhūyate, <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>satyameva.</foreign></note> tathā sarvādhiṣṭḥānabhūtaṃ
saccidānandādvayaṃ brahma yāvanna jñāyate sākṣānnānubhūyate <note
xml:lang="en">IM omits from <foreign xml:lang="sa-Latn">tathā</foreign>
upto <foreign xml:lang="sa-Latn">nānubhūyate.</foreign></note>
tāvajjagadākāreṇa pariṇataḥ saṃsāraḥ satya<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">sa iva.</foreign></note> iva bhrāntyā
dṛśyate ityarthaḥ ||7||</p>
</div>
<div n="8" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="8">
<l>upādāne'khilādhāre jaganti parameśvare |</l>
<l>sargasthitilayān yānti budbudānīva vāriṇi<note xml:lang="en">This
verse is numbered as the eighth in Vanivilas and other editions
of Atmabodha. But none of our manuscripts (SM and IM) contains
the verse or any commentary on it. So, it seems that some
manuscripts of Atmabodha did not include this verse, and counted
the next verse as eighth and so on. We, however, include the
verse though without any commentary, and number the verses
accordingly.</note> ||8||</l>
</lg>
</quote>
</div>
<div n="9" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="9">
<l>saccidātmanyanusyūte nitye viṣṇau prakalpitāḥ |</l>
<l>vyaktayo vividhāḥ sarvā hāṭake kaṭakādivat ||9||</l>
</lg>
</quote>
<p>sarvaṃ dṛśyaṃ prapañcajātaṃ brahmaṇyeva māyayā<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> māyākalpitamiti.</foreign></note>
kalpitamiti pratipādayati--saccidātmanīti |</p>
<p>satyajñānānandātmani nitye sarvānusyūte<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> viṣṇau</foreign> after <foreign
xml:lang="sa-Latn">sarvānusyūte.</foreign></note> vyāpake brahmaṇi
sarvā vyaktayo<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>vyaktayo.</foreign></note> devatiryaṅnarasthāvarajaṅgamādayo'pi
vividhā api vyaktayaḥ sarvopādānabhūte parameśvare hātāke<note xml:lang="en"
>IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">hāṭake.</foreign></note> hemni
kaṭakamukuṭādaya iva kalpitā eva, brahmaṇo'bhinnā ityarthaḥ ||9||<note
xml:lang="en">IM and SM count this verse as '8' and so on.</note></p>
</div>
<div n="10" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="10">
<l>yathākāśo hṛṣīkeśo nānopādhigato vibhuḥ |</l>
<l>tadbhedādbhinnavadbhāti tannāśe kevalo bhavet ||10||</l>
</lg>
<p>uktamarthamākaśadṛṣṭāntena draḍhayati--yathākāśa iti ||</p>
<p>hṛṣīkeśo manaḥprabhṛtisarvendriyapravartako<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> prakāśakaḥ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">pravartako.</foreign></note> niyāmako vā,
vibhuḥ sarvagataḥ parameśvaraḥ svamāyākalpita<note xml:lang="en"> IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">svamāyayā
kalpita.</foreign></note>nānāvidhopādhiṣu pratibimbitaḥ sannāneva
bhāti<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
bhavati</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>bhāti.</foreign></note>, tannāśe sati brahmātmaikyajñānena
taṣāṃ māyāparikalpitānāṃ nāśāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">dehādyupādhināṃ nāśo sati</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn"> nāśāt.</foreign></note> kevala eva
bhāti, yathākāśo ?bopādhivaśānnāneva bhāti upādhilayādeka <note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">vilayāt</foreign>
for <foreign xml:lang="sa-Latn">layāt/</foreign></note> eva bhāti
tadvadityarthaḥ ||10||</p>
</quote>
</div>
<div n="11" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="11">
<l>nanopādhivaśādeva jātināmāśramādayaḥ |</l>
<l>ātmanyāropitāstoye rasavarṇādibhedavat ||11||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu sarvadeheṣu<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>sarvadehatattajātyā.</foreign>
</note> tattajjātyādibhiranuviddhasya kathaṃ nityatvamucyate
tatrāha--nānopādhīti |</p>
<p>pūrvoktanānopādhivaśādevātmani jātināmāśramādaya<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> varṇa</foreign> instead of <foreign
xml:lang="sa-Latn">nāma.</foreign></note> āropitā māyāparikalpitā na
tu svataḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na
tattvataḥ.</foreign></note>, yathā svabhāvamadhuraṃ jalaṃ
kaṭukaṣāyāmlaraktapītādidravyopetaṃ sat tadrupaṃ bhajati<note xml:lang="en"
>IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">bhavati.</foreign></note> na tu
svarūpata<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>svarūpeṇa.</foreign>
</note>stadvadityarthaḥ ||11||</p>
</div>
<div n="12" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="12">
<l>pañcīkṛtamahābhūtasaṃbhavaṃ karmasañcitam |</l>
<l>śarīraṃ sukhaduḥkhānāṃ bhogāyatanamucyate ||12||</l>
</lg>
</quote>
<p>ātmano'vidyāparikalpitopādhitraya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> trayamadhye sthūlopādhimāha--.</foreign></note>
māha--pañcīkṛteti |</p>
<p>pañcānāṃ bhūtānāṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>pañcabhūtānāṃ.</foreign></note> pratyekaṃ dvidhā vibhacya <note
xml:lang="en">IM wronly omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
>tatrai</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
>vibhacya.</foreign></note>tatraikaikamardhaṃ caturdhā samaṃ
vibhacya svāṃśaṃ parityacyetareṣu yojanaṃ pañcīkaraṇam; evaṃ pañcīkṛtebhyaḥ
sthūlapṛthivyādimahābhūtebhyaḥ sambhavo yasya tat karmasaṃcitaṃ<note
xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">saṃsyūtaṃ.</foreign>
</note> prārabdhakarmabhiḥ sañcitaṃ racitaṃ sthūlaśarīraṃ
sukhaduḥkhabhogānāmāyatanaṃ<note xml:lang="en"> IM reads<foreign
xml:lang="sa-Latn">sukhaduḥkhānāmāyatanaṃ.</foreign></note>
bhogasthānaṃ pratyagātmana iti ||12||</p>
</div>
<div n="13" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="13">
<l>pañcaprāṇamanobuddhidaśendriyasamanvitam |</l>
<l>apañcīkṛtabhūtoththaṃ sūkṣmāṅgaṃ bhogasādhanam ||13||</l>
</lg>
</quote>
<p>sūkṣmopādhimāha--pañcaprāṇeti |</p>
<p>pañcaprāṇā ekasyaiva mahāprāṇasya prāṇādayo vṛttayaḥ,
jñānendriyakarmendriyabhedenendriyāṇi daśa, manaḥśabdena
saṃkalpavikalpātmakāntaḥkaraṇavṛtti<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> ucyate</foreign> after <foreign
xml:lang="sa-Latn">vṛttiḥ.</foreign></note> buddhirniścayātmikā,
etaiḥ saṃyuktamapañcīkṛtasūkṣmabhūtoththaṃ sūkṣmabhūtebhyo jātaṃ sūkṣmāṅgaṃ
liṅgaśarīraṃ sukhaduḥkhabhogasādhanamityarthaḥ<note xml:lang="en">SM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> ucyate</foreign> after <foreign
xml:lang="sa-Latn">sādhanam</foreign></note> ||13||</p>
</div>
<div n="14" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="14">
<l>anādyavidyānirvācyā kāraṇopādhirucyate |</l>
<l>upādhitritayādanyamātmānamavadhārayet ||14||</l>
</lg>
</quote>
<p>tṛtīyaṃ kāraṇopādhimāha--anādyavidyeti |</p>
<p>sadasadbhrāmanirvācyā'nādibhūtā<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> anirvacanīyā</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">anirvācyā.</foreign></note> kāraṇopādhirūcyate,
sā ca vyaṣṭisamaṣṭibhedena sthūlasūkṣmaprapañcayoḥ kāraṇabhūtatvāt
kāraṇopādhirūcyate |</p>
<p>upādhitrayakathanaprayojanamāha-upādhitritayādanyamiti |</p>
<p>tatsākṣiṇamātmānamavadhārayejjānīyādityarthaḥ ||14||</p>
</div>
<div n="15" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="15">
<l>pañcakoṣādiyogena tattanmaya iva sthitaḥ |</l>
<l>śuddhātmā nīlavastrādiyogena sphaṭiko yathā ||15||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvannamayādyeṣu koṣeṣu vyāpya tattanmayatayā sthitasya kuto
nityamuktatva<note xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>nityatvamucyate.</foreign></note>mityāśaṅkrāha--pañcakoṣādīti |</p>
<p>annamaya-prāṇamaya-manomaya-vijñānamayānandamayāḥ pañcakoṣāḥ,
ādiśabdenāśanā<note xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>pipāsādīnāṃ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">
aśanādīnāṃ.</foreign></note>dīnāṃ grahaṇam, etauryogena
mithyātādātmyena tattanmaya iva sthita ātmā śuddho<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">śuddhātmā</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">ātmā śuddho.</foreign></note> na tu teṣu vastuto
rañcanāviśiṣṭo'pi | <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>vastuṣu rañjitaḥ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">vastuto
rañcanāviśiṣṭo'pi.</foreign></note></p>
<p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">vede'pi</foreign>
before <foreign xml:lang="sa-Latn">sa vā.</foreign></note>sa vā eṣa
puruṣo'nnarasamaya ityādibhiḥ sūkṣmavastudarśanārthamevopādhisthaṃ brahma
sūcayati na tu tattvadṛṣṭyā, yathā nirmalasphaṭiko nīlapītavastrādiyogena
tattanmaya iva bhāti <note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> vastuto'pi nāsti tasya
rañjanādi.</foreign></note>vastuto nāsti rañjanā tadvadityarthaḥ
||15||</p>
</div>
<div n="16" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="16">
<l>vapustuṣādibhiḥ koṣairyuktaṃ yuktyavadhātataḥ |</l>
<l>ātmānamāntaraṃ śuddhaṃ viviñcyāttaṇḍulaṃ yathā ||16||</l>
</lg>
</quote>
<p>asaṅgātmasvarūpajñānavivecanaprakāramāha-vapuriti |</p>
<p>vapuḥ sthūlaśarīraṃ tadiva tuṣastadādibhiryuktaṃ<note xml:lang="en">SM and IM
read--<foreign xml:lang="sa-Latn"> pañcakoṣaistāvadātmani sthitaṃ
vapuḥ sthūlaśarīraṃ tuṣādibhiryuktaṃ,</foreign> etc. The logical
connection in the verse seems to be a bit difficult. The readings in the
commentary of both the Mss. render no meaning. So some words have been
inserted in the commentary for the logical connection and
meaning.</note> taṇḍulamiva pañcakoṣaistāvat sthitamāntaramātmānaṃ
yuktyavadhātataḥ yuktirūpāvahananāt śuddhaṃ viviñcyāt<note xml:lang="en">SM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> śuddhataṇḍulamiva vivicyāt
jānīyādityarthaḥ.</foreign></note> vivekena jānīyādityarthaḥ <note
xml:lang="en">IM reads here more as--<foreign xml:lang="sa-Latb"
>kathamayaṃ sthūladehavadityanumānādibhyaḥ kośebhyo bhinnamātmānaṃ
vivicya jānīyādityarthaḥ |</foreign></note> ||16||</p>
</div>
<div n="17" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="17">
<l>sadā sarvagato'pyātmā na savatrāvabhāsate<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn"> prakāśyate</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">avabhāsate.</foreign></note>
|</l>
<l>buddhāvevāvabhāsate svaccheṣu<note xml:lang="en">IM reads the second
line as--<foreign xml:lang="sa-Latn"> buddhāvevātra dṛśye na
sthūleṣu pratibimbavat.</foreign></note> pratibimbavat
||17||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvātmā sarvagatastarhi kiṃ sarvatra sarvairna dṛśyate ityatrāha--sadā
sarvagata iti |</p>
<p>ātmā sarvagato'pi sarvatra vyāpya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">āpya</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>vyāpya.</foreign></note> sthito'pi jaḍairbahivṛttibhirakṣairna
prakāśyate<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>prakāśate.</foreign></note>, rāgādibhiraviddhāyāṃ buddhāveva
prakāśate<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
avabhāsate</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>prakāśate.</foreign></note> na sarvatra, yathā pratibimbaḥ
svaccheṣveva darpaṇādiṣu dṛśyate nānyatra tadvadityarthaḥ ||17||</p>
</div>
<div n="18" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="18">
<l>dehendriyamanobuddhiprakṛtibhyo vilakṣaṇam |</l>
<l>tadvṛttisākṣiṇaṃ vidyādātmānaṃ rājavat sadā ||18||</l>
</lg>
</quote>
<p>deheṣvavasthitasyāpyātmana audāsīnyaṃ rājapuruṣadṛṣṭāntenāha-dehendriyeti
|</p>
<p><note xml:lang="en">IM omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
>dehendriya</foreign>... upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
>dṛśyāśceti.</foreign></note>dehendriyamanobuddhiprakṛtayaḥ
kiṃbhūtāḥ? jaḍāḥ pariṇāmiṇyo dṛśyāśceti |</p>
<p>dehendriyamanobuddhiprakṛtibhyo jaḍadṛśyapariṇāmibhyo vilakṣaṇa<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>śuddhātmānaṃ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ātmānaṃ.</foreign>
</note>mātmānaṃ tadvṛttīnāṃ sākṣitayā sthitaṃ, yathā rājā svanagare sthito
mantriṣu pravartamāneṣu svayaṃ sākṣitayā tān paśyan<note xml:lang="en">SM
reads some word like <foreign xml:lang="sa-Latn">nānupaṇyaḥ</foreign>
which is evidently a misreading.</note> tiṣṭhati, tadvadeva
jānīyādityarthaḥ ||18||</p>
</div>
<div n="19" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="19">
<l>vyāpṛteṣvindriyeṣvātmā vyāpārīvāvivekīnām |</l>
<l>dṛśyate'bhreṣu dhāvatsu dhāvanniva yathā śaśī ||19||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvātmano'vikāritvamayuktaṃ yataḥ sarvadā vyāpāravān dṛśyate,
tatrāha--vyāpṛteṣviti |</p>
<p>indriyādiṣu<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>svaviṣayeṣu</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
>indriyādiṣu.</foreign></note> vyāpṛteṣu satsu ātmā
vyāpārīvāvivekināṃ guruśāstrādyupadeśarahitānāṃ dṛśyate na tu tattvadṛśām
|</p>
<p>yathā meghakhaṇḍeṣu vāyuvaśād dhāvatsu candro'pi dhāvatīva lokairdṛśyate na
tu candramā dhāvati tathā ātmāpītyarthaḥ ||19||</p>
</div>
<div n="20" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="20">
<l>ātmacaitanyamāśritya dehendriyamanodhiyaḥ</l>
<l>svakīyārtheṣu vartante sūryālokaṃ yathā janāḥ ||20||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu dehendriyamanobuddhayaścetanā<note xml:lang="en">IM reads here <foreign
xml:lang="sa-Latn"> sacetanāḥ kimātmacaitatyena.</foreign></note>
dṛśyante, kimātmanā, tatrāha--ātmacaitanyamiti |</p>
<p>nityajñānasvarūpamātmacaitanyamāśritya dehendriyamanobuddhyādayaḥ
svakīyārtheṣu svaviśayeṣu <note xml:lang="en">SM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">svaviṣayeṣu.</foreign></note> vartante, yathā
prāṇinaḥ sūryaprakāmāśritya svavyāpāreṣu vyavaharanti |</p>
<p><note xml:lang="en">SM omits this portion but reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">ātmacaitanyena ātmajñānena dehendriyādayo'pi
jñāninaḥ, vastuto jñānamātmanyeva</foreign> in its stead.</note>
ataścaitanyamātmana eva, dehendriyādayo jaḍa evetyarthaḥ ||20||</p>
</div>
<div n="21" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="21">
<l>dehendriyaguṇām karmāṇyamale saccidātmani |</l>
<l>adhyasyantyavivekena gagane nīlatādivat ||21||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvahaṃ jāto'smi bālyakaumārādyavasthāmanubhavāmī<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> avikāritvamucyate.</foreign></note>
tyādyanavaratamanubhūyamānasyātmanaḥ kathamavikāritva<note xml:lang="en"> IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>avikāritvamucyate.</foreign></note>mityata āha--dehendriyeti |</p>
<p>dehendriyamanobuddhidharmāścaturṇāṃ sattvādīn karmāṇi ca karmendriyavyāpārān
mithyātādātmyena sthite'male'saṅgarūpe<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">nirmale</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>amale.</foreign></note> saccidānandātmake paramātmanyeva
etatsāmīpyādavivekato'dhasyanti yathā gagane nīlatādi |</p>
<p>ataste ātmadharmā na bhavanti kintu dehādīnāmevetyarthaḥ ||21||</p>
</div>
<div n="22" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="22">
<l>ajñānānmānasopādheḥ kartṛtvādīni cātmani |</l>
<l>kalpyante'mbugate candre calanādi yathāmbhasaḥ ||22||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu kartṛtvabhoktṛtvādikamātmani <note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">anavaratam </foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">sadaiva.</foreign></note>sadaivānubhūyamānatvād
durvāramityāśaṃkya tadapi tathaiva mithyetyāha--ajñānāditi |</p>
<p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ajñānavaśāt
mānasopādhirahaṃkāra</foreign> instead of <foreign
xml:lang="sa-Latn"
>ajñānānmānasopādhe.</foreign></note>ajñānānmānasopādhe stasyaiva
kartṛtvādayo dharmā atattvajñānavaśādātmani kalpyante,
yathāmbhasaścalanādikamambuni pratiphalite <note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">candramasi</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">candre.</foreign></note> candre'vivekataḥ
kalpyate tadvadityarthaḥ ||22||</p>
</div>
<div n="23" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="23">
<l>rāgecchāsukhaduḥkhādi buddhau satyāṃ pravartate |</l>
<l>susuptau nāsti tannāśe tasmādbuddhestu nātmanaḥ ||23||</l>
</lg>
</quote>
<p>icchādveṣasukhaduḥkhādīn (ātmanaḥ) manyante vaiśeṣikādayaḥ,
tannirākaroti--rāgeccheti |</p>
<p>rāgecchādisukhaduḥkhaprayatnādikaṃ sarvaṃ buddhereva na tvātmanaḥ |</p>
<p>katham? jāgratsvapnayorbuddhau satyāṃ rāgādi pravartate, susuptau tasyā<note
xml:lang="en"> SM wrongly reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na tasyāśca
nāśe</foreign> instead of <foreign xml:lang="sa-Latn">tasyā
buddhernāśe.</foreign></note> buddhernāśe kāraṇe laye <note
xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">līne</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">laye.</foreign></note> na pravartate,
tasmāt buddhereva dharmā<note xml:lang="en">IM mis-reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">bhramaḥ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>dharmā.</foreign></note> na tvātmana ityarthaḥ ||23||</p>
</div>
<div n="24" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="24">
<l>prakāśo'rkasya toyasya śaityamagneryathoṣṇatā |</l>
<l>svabhāvaḥ saccidānandanityanirmalatātmanaḥ ||24||</l>
</lg>
</quote>
<p>tarhi kīdṛgātmasvabhāva<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">ātmā kīdṛksvabhāvaḥ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">kīdṛgātmasvabhāvaḥ.</foreign></note>
ityāśaṃkyātmasvabhāvamupadiśati--prakāśa iti |</p>
<p>yathā prakāśa evārkasya svabhāvaḥ, toyasya śaityam, agneruṣṇatā tathātmano'pi
saccidānandanityanirmalatā svabhāvaḥ svarūpamityarthaḥ ||24||</p>
</div>
<div n="25" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="25">
<l>ātmanaḥ saccidaṃśaśca buddhervṛttiriti dvayaṃ |</l>
<l>saṃyojya cāvivekena jānāmīti pravartate ||25||</l>
</lg>
</quote>
<p>yadyavikāryātmā tarhi jānāmīti pratyayaḥ kathamityapekṣāyāmāha--ātmana iti
|</p>
<p>pratyagātmanaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>pratyagātmani</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>pratyagātmanaḥ.</foreign></note> saccidaṃśaḥ, aṃśa ivāṃśa ātmābhāso
buddhivṛttiścaitadda yamavivekena saṃyojya, <note xml:lang="en">IM omits
<foreign xml:lang="sa-Latn"
>yadyapi.</foreign></note>yadyapyasaṅgasyātmanaḥ kenāpi saṃyogo nāstyeva
tathāpyajñānavaśānmelanaṃ saṃbhāvya, jānāmīti pratyayo'haṃkāravṛttiḥ
pravartate |</p>
<p>kevale pratyagātmani na kaścidvikāro'stīti bhāsaḥ ||25||</p>
</div>
<div n="26" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="26">
<l>ātmano vikriyā nāsti buddherbodho na jātviti |</l>
<l>jīvaḥ sarvamalaṃ jñātvā jñātā draṣṭeti muhyati ||26||</l>
</lg>
</quote>
<p>etadeva spaṣṭayati--ātmano vikriyā nāstīti |</p>
<p>ātmā svabhāvādeva vikriyārahitaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> vikāraśūnyo</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">vikriyārahitaḥ.</foreign></note>, buddheḥ
kadācidapi bodhaśaṃkaiva nāsti |</p>
<p>tathāpi jīvaḥ sābhāsāhaṃkāraḥ<note xml:lang="en">IM reads here as
follows:<foreign xml:lang="sa-Latn"> sarvaṃ
sābhāsāntaḥkaraṇavṛttināṃ taptāyaḥpiṇḍavadekatra saṃgatya
tamevālamatyarthaṃ jñātvā dehendriyādikamahamiti vicāryāhaṃ kartāhaṃ
draṣṭeti muhyati |</foreign></note>--sābhāsāntaḥkaraṇaḥ sarvaṃ
jñātvāhaṃ jñātā<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>kartā</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>jñātā.</foreign></note> draṣṭeti muhyati<note xml:lang="en">The word
<foreign xml:lang="sa-Latn">alam</foreign> in the sloka should be
connected with <foreign xml:lang="sa-Latn"> muhyati</foreign> as
<foreign xml:lang="sa-Latn">alaṃ muhyati, atyartha muhyati
ityarthaḥ.</foreign>
</note>bhrānto bhavatītyarthaḥ ||26||</p>
</div>
<div n="27" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="27">
<l>rajjusarpavadātmānaṃ jīvaṃ jñāvaṃ jñātvā bhayaṃ vahet |</l>
<l>nāhaṃ jīvaḥ parātmeti jñātaścennirbhayo bhavet ||27||</l>
</lg>
</quote>
<p>ātmā svayameva svasminnavivekena anyadharmānāropya
bibhetītyāha--rajjusarpavaditi |</p>
<p>yathā mandāndhakārādau sarpāropaṃ kṛtvā bhayakampādikaṃ vahedevamātmāpi
svasmin jīvatvamāropya svaṃ sadvitīyaṃ paricchinnaṃ jñātvā bhayaṃ vahed<note
xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"> bhayaṃ
vahet.</foreign></note> duḥkhasāgare nimagno<note xml:lang="en">SM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
bahuduḥkhasāgaranimagno.</foreign></note> bhavati |</p>
<p>yadā śāstrācāryapratipāditena<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">śāstrācāryapratyādeśena.</foreign>
</note> śāstrārthajñāna<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">śāstrīyaṃ jñānam.</foreign>
</note>mutpannaṃ bhavati tadā vivekacakṣuṣā
svamātmānamakhaṇḍānandajñānaikarūpaṃ saṃpaśyan tato nāhaṃ jīvaḥ
paramātmā'hamiti jñātvā<note xml:lang="en">SM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">jñātvā.</foreign></note> bhayaduḥkharahitaḥ sukhī
bhavet ||27||</p>
</div>
<div n="28" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="28">
<l>ātmāvabhāsayatyeko buddhyadīnīndriyāṇi ca |</l>
<l>dīpo ghaṭādivat svātmā<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">sākṣī</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">svātmā.</foreign></note>
jaḍaistairnāvabhāsyate ||28||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvātmā atyantasāmīpyakairbuddhimano'haṃkārādibhiḥ kathaṃ nāvalokyate--na
jñāyate tatrāha--ātmeti |</p>
<p>ātmā kevala<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">eka
eva.</foreign></note> eva sannapi
buddhimano'haṃkārādīnyavabhāsayati, tai jaḍairmanādibhirātmā nāvabhāsyate,
yathā eka eva dīpo ghaṭādīn sarvānapyavabhāsayati, tai<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> prakāśitaḥ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">taiḥ.</foreign></note>rghaṭādibhirdīpo
nāvabhāsyate, tadvadityarthaḥ ||28||</p>
</div>
<div n="29" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="29">
<l>svabodhe nātyabodhecchā bodharūpatayātmanaḥ |</l>
<l>na dīpasyānyadīpecchā yathā svātmaprakāśane ||29||</l>
</lg>
</quote>
<p>ātmā buddhyahaṃkārādibhirnāvabhāsyate yadi tarhi ātmajñāne jñānāntareṇa
bhavitavyamityāśaṃkyāha--svabodhe iti <note xml:lang="en">SM wrongly omits
from <foreign xml:lang="sa-Latn">ātmajñāne</foreign> upto <foreign
xml:lang="sa-Latn">svabodha iti.</foreign></note> |</p>
<p>ātmano bodharūpatvāt svabodhe nitye sati, tasyātmano bodhāya jñānāntarāpekṣā
nāstyeva, anubhavarūpatvāt, <note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">svānubhavatvāt</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn"> anubhavarūpatvāt.</foreign></note> yathā dīpasya
svaprakāśakāle<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>prakāśane</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>svaprakāśakāle.</foreign></note> dīpāntarāpekṣā nāsti
tadvadityarthaḥ ||29||</p>
</div>
<div n="30" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="30">
<l>niṣidhye nikhilopādhīnneti netīti vākyataḥ |</l>
<l>vidyādaikyaṃ mahāvākyairjīvātmaparamātmanoḥ ||30||</l>
</lg>
</quote>
<p>yadi buddhyādibhirātmā jñēyo na bhavet tarhi ātmajñāne upāyāntaraṃ vācyam, sa
upāyaḥ ka ityāha--niṣidhyeti |</p>
<p>athāta ādeśo neti netītyatannirasanavedavākyai<note xml:lang="en">SM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">netyatannirasanādeva iti
vedavākyaiḥ</foreign> which is evidently a misreading.</note>
nikhilopādhīnniṣidhya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">ātmānaṃ jñātvā</foreign> after <foreign
xml:lang="sa-Latn">niṣidhya,</foreign> and omits from <foreign
xml:lang="sa-Latn">anātmatvena</foreign> upto <foreign
xml:lang="sa-Latn">nirasya.</foreign></note> anātmatvena jñātvā taṃ
nirasya 'tattvamasi'<note xml:lang="sa-Latn">Chāndyogyopaniṣad--6-11.</note>
'ayamātmā brahme' <note xml:lang="sa-Latn">Māndukyopaniṣad--1.</note> tyādi
mahāvākyai<note xml:lang="en">SM wrongly reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">tatrāhamiti vākyaiḥ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">mahāvākyaiḥ.</foreign></note>rlakṣaṇayā
brahmātmaikyajñānaṃ vidyāt prāpnuyāt |</p>
<p>anena prakāreṇa jñātavyamityarthaḥ ||30||</p>
</div>
<div n="31" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="31">
<l>āvidyakaṃ śarīrādi dṛśyaṃ budbudavat kṣaram |</l>
<l>etadvilakṣaṇaṃ vidyādahaṃ brahmeti nirmalam ||31||</l>
</lg>
</quote>
<p>ātmasvarūpajñāne atannirasanābhāve kā kṣatirityāśaṃkya atannirasanābhāve ātmā
jñātumaśakyaḥ, yathā nāyaṃ sarpa ityāropitasyāpakaraṇābhāve<note
xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">api</foreign> here
which is superfluous.</note> rajjujñānaṃ notpadyate
tadvadanātmanirasanābhāve ātmā<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">anātmanirasanenātmā jñātavyaḥ.</foreign></note>
na jñāyate ityāśayavānāha<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">āviṣkaroti</foreign> instead of <foreign
xml:lang="sa-Latn">āha āvidyaketi.</foreign></note>--āvidyakamiti
|</p>
<p>dehendriyādi sarvaṃ dṛśyajātamāvidyakaṃ dṛśyatvāt, budbudavat kṣaraṃ
naśvaram, etadvilakṣaṇaṃ nirmalaṃ nirupādhikaṃ nityamekaṃ
saccidānandātmakaṃ<note xml:lang="en">SM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn"> saccidānandātmakaṃ.</foreign></note>
brahmaivāhamasmīti vidyāt; tataḥ kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ ||31||</p>
</div>
<div n="32" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="32">
<l>dehānyatvānna me janma jaḍākārśyalayādayaḥ |</l>
<l>śabdādiviṣayaiḥ saṅgo nirindriyatayā na ca ||32||</l>
</lg>
</quote>
<p>evamuktarītyātmānamadvayānandaṃ<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">ātmānandaṃ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">ātmānamadvayānandaṃ.</foreign></note>
vākyārthajñānenāparokṣatayā jñātvā svānubhavaviṣṭambhenā<note xml:lang="en"
>IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">avaṣṭambhena</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn"
>viṣṭambhena.</foreign></note>tmanyevātmanā mananaprakāramāha pañcabhiḥ<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">deheti
pañcabhiḥ.</foreign></note> ślokaiḥ--dehānyatvāditi |</p>
<p>jaḍadṛśyatvādisvabhāvasthūlaśarīrānyatvāt 'me' mama<note xml:lang="en">IM
omits <foreign xml:lang="sa-Latn"> mama</foreign></note>
janmajaḍākārśyādayo na santi, indriyādibhirasaṅgatvācchabdādiviṣayabhogaiḥ
saṅgānubhavo nāstyeva ||32||</p>
</div>
<div n="33" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="33">
<l>amanastvānna me duḥkharāgadveṣabhayādayaḥ |</l>
<l>aprāṇo hyamanā śubhra ityādi śrutiśāsanāt ||33||</l>
</lg>
</quote>
<p>amanastvāditi<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>amanastāditi.</foreign></note> |</p>
<p>athamindriyaprāṇamanasā nāvabhāsate ityāśaṃkya śrutiṃ pramāṇayati aprāṇa<note
xml:lang="sa-Latn"> Muṇḍakopaniṣad--2.1</note> iti spaṣṭārthaḥ ||33<note
xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">
spaṣṭārthaḥ</foreign> and separately reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">spaṣṭam</foreign> with the No.33. Hence
subsequent numbers of IM tally with our numbers, which were ahead by one
up to this, due to inclusion of verse No. 8.</note>||</p>
</div>
<div n="34" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="34">
<l>nirguṇo niskriyo nityo nirvikalpo nirañjanaḥ |</l>
<l>nirvikāro nirākāro nityasukto'smi nirmalaḥ ||34||</l>
</lg>
</quote>
<p>guroḥ prasādāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>guruprasādāt</foreign></note> svānubhavasiddhamarthamabhinayati
'nirguṇa' ityādibhistribhiḥ ślokaiḥ |</p>
<p>ahaṃ nirguṇo buddhyabhāvāt, niṣkriya indriyādyabhāvāt, nityo'parokṣatvāt<note
xml:lang="en">IM reads here <foreign xml:lang="sa-Latn">nitya aparokṣayā
bhāvāt</foreign>, and SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>nityāparokṣatvābhāvāt</foreign> which are evidently misreadings.
The reading might possibly be <foreign xml:lang="sa-Latn"
>nityo'parokṣatayābhāvāt</foreign> or <foreign xml:lang="sa-Latn"
>nityo nityāparokṣatvabhāvāt.</foreign></note>, nirvikalpo
vikalpābhāvāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>saṃkalpavikalpābhāvāt.</foreign></note>, nirañjano'saṅgatvāt,
nirvikāro niravayavatvāt, nityamukto bandhābhāvāt,
nirmalo'vidyātatkāryarahitatvāt ||34||</p>
</div>
<div n="35" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="35">
<l>ahamākāśavatsarvaṃ bahirantargato'cyutaḥ |</l>
<l>sadā sarvasamaḥ śuddho<note xml:lang="en">Vanivilas edition reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">siddho</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">śuddho.</foreign></note> niḥsaṅgo
nirmalo'calaḥ ||35||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu pūrvoktahetubhirevaṃ <note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">viśiṣṭasvarūpaprajñāsiṣamityuktaṃ</foreign>; SM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">viśiṣṭaṃ svarūpaṃ jñānasiddhamiti,
muktvetat kimiti viśiṣṭam</foreign>...</note>viśiṣṭasvarūpaṃ jñānaṃ
siddhamityuktaṃ tat kiṃviśiṣṭamityāśakyāha--ahamākāśavaditi |</p>
<p>ahamākāśavat sarvasya dṛśyajaḍasya<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">sarvajagato.</foreign></note>
bahirantargato'cyutaḥ cyutirahitaḥ, sadā sarvasamo viṣameṣvapi samatayā<note
xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>samaṃ.</foreign></note> vyāpya sthitaḥ, tathā śuddho nirlepaḥ, acalaḥ
pūrṇasya calanābhāvāt<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">pūrṇasya calanābhāva iti yāvat.</foreign></note>
||35||</p>
</div>
<div n="36" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="36">
<l>nityaśuddhavimuktaikamakhaṇḍānandamavyayam |</l>
<l>satyaṃ jñānamanantaṃ yat paraṃ brahmāhameva tat ||36||</l>
</lg>
</quote>
<p>nityaśuddheti |</p>
<p>ekamakhaṇḍānandaṃ dvitīyābhāvādadvayaṃ<note xml:lang="en">The commentator
seems to take the readings as <foreign xml:lang="sa-Latn"
>advayam</foreign> instead of <foreign xml:lang="sa-Latn"
>avyayam.</foreign></note> satyaṃ jñānamanantaṃ yat paraṃ brahmeti
śrutyā<note xml:lang="sa-Latn">Taittirīyopaniṣad--2.1.</note>
pratipādyate tadeva tat<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">tadbrahmāhameva tadasmīti.</foreign></note> paraṃ
brahmaivāhamasmīti svarūpaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">svarūpatattvaṃ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">svarūpaṃ.</foreign></note> kathitam ||36||</p>
</div>
<div n="37" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="37">
<l>evaṃ nirantarakṛtā brahmaivāsmīti vāsanā<note xml:lang="en">IM reads
the line as <foreign xml:lang="sa-Latn">evaṃ nirantaraṃ
brahmaivāhamasmīti vāsanā.</foreign></note> |</l>
<l>haratyavidyāvikṣepān rogāniva rasāyanam ||37||</l>
</lg>
</quote>
<p>pūrvaślokoktamananaṃ cirakālābhyastaṃ sat kiṃ<note xml:lang="en">SM omits
<foreign xml:lang="sa-Latn">kiṃ.</foreign></note> puruṣārtha
sādhayatītyāha--evaṃ nirantarakṛteti |</p>
<p>evamuktaprakāreṇa brahmaivāhamasmīti nairantaryeṇa cirakālābhyastā kāsanā
avidyākṛtavikṣepānniḥśeṣato nāśayati, yathā rasāyanamauṣadhaṃ
cirakālasevitaṃ sad<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>tadrogaṃ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn">sad
rogān.</foreign></note> rogānniḥśeṣato nāśayati tadvadityarthaḥ
||37||</p>
</div>
<div n="38" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="38">
<l>viviktadeśa āsīno virāgo vijitendriyaḥ |</l>
<l>bhāvayedekamātmānaṃ tamanantamananyadhīḥ ||38||</l>
</lg>
</quote>
<p>brahmānusandhāne sādhananiyamānāha<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">brahmānusandhānasādhane
niyamānāha.</foreign></note>--viviktadeśa iti |</p>
<p>janasaṃbandhavarjite<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>viviktadeśe</foreign> before <foreign xml:lang="sa-Latn"
>janasaṃbandhavarjite.</foreign></note> deśe āsīnaḥ sukhopaviṣṭaḥ,
virāgaḥ sarvatra gatābhilāṣo'ta eva nirjitānīndriyāṇi yena saḥ,
anantamaparicchinnamekamadvayaṃ tamātmānam, ananyadhīrbrahmaṇyeva sthitā
niścayātmikā buddhiryasya tādṛśo bhāvayeddhyāyet ||38||</p>
</div>
<div n="39" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="39">
<l>ātmanyevākhilaṃ dṛśyaṃ pravilāpya dhiyā sudhīḥ |</l>
<l>bhāvayedekamātmānaṃ nirmalākāśavat sadā ||39||</l>
</lg>
</quote>
<p>dṛśyaprapañce jāgrati<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>jāgrati.</foreign></note> sati <note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">kathamekatvaṃ bhavati.</foreign>
</note>kathametattattvabhāvanā sambhavatī tyata āha--ātmanyeveti |</p>
<p>akhilaṃ dṛśyajātaṃ sudhīḥ śuddhāntaḥkaraṇaḥ san śuddhayā dhiyā ātmanyeva
samādhisamaye pravilāpya prakarṣeṇa nāśayitvā tadā dvitīyābhāvādekamātmānaṃ
sajyotiṣkākāśavad<note xml:lang="en">SM reads something unintelligible.
IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">sadā
jyotsnākāśavat.</foreign></note> bhāvayedavatiṣṭhet<note xml:lang="en"
>SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tiṣṭhet</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">avatiṣṭhet.</foreign></note> ||39||</p>
</div>
<div n="40" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="40">
<l>rūpavarṇādikaṃ sarvaṃ vihāya paramārthavit |</l>
<l>paripūrṇacidānandasvarūpeṇāvatiṣṭhate<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">avatiṣṭhati</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">avatiṣṭhate.</foreign></note>
||40||</l>
</lg>
</quote>
<p>paramārthadarśī munirnāmarūpavarṇādikaṃ sarvaṃ vihāya paripūrṇajñānānandarūpa
evāvatiṣṭhate ityata āha--rūpavarṇādikamiti<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">ślokaścāyaṃ
spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> spaṣṭārthaḥ ||40||</p>
</div>
<div n="41" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="41">
<l>jñātṛjñānajñeyabhedaḥ pare nātmani vidyate |</l>
<l>cidānandaikarūpatvāddīpyate svayameva hi ||41||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>pramātrādi.</foreign></note>mātrāditripuṭijñānaṃ
vartamānamupalabhyate kathamekatvabhāvanetyāśaṃkya paramātmani bhedo
nāstyevetyāha--jñātriti |</p>
<p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">jñātrādibhedaḥ
paramātmani na vidyate, sa bhedaḥ
kalpita.</foreign></note>jñātṛjñānajñeyabhedaḥ kalpita ātmanyababhāti,
jñānānandaikarupatvādātmā svayameva dīpyate<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">dīpyati.</foreign></note> prakāśate
||41||</p>
</div>
<div n="42" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="42">
<l>evamātmāraṇau dhyānamathane satataṃ kṛte |</l>
<l>uditāvagatijvālā sarvājñānendhanaṃ dahet ||42||</l>
</lg>
</quote>
<p>evaṃ viśuddhavastudhyātuḥ pratyakṣaphalamāha--evamātmeti |</p>
<p>ātmaiva pūrvo'raṇirantaḥkaraṇamevottarāraṇiḥ<note xml:lang="en">Here both the
manuscripts are confused and incorrect in their readings; so, the
possible correct reading has been given.</note> dhyānena tayormathane
sarvadā kṛte tatroditā jvālārūpāvagatirjñānaṃ<note xml:lang="en">IM omits
<foreign xml:lang="sa-Latn">jñānaṃ.</foreign></note> vidyā
ajñānamevendhanaṃ<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">avidyāmevendhanaṃ</foreign></note>
mūlājñānaṃ<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>mūlājñānaṃ</foreign></note> niḥśeṣataḥ saparikaraṃ nāśayati; tadā
mumukṣuḥ svārājyo'bhiṣiktaḥ kṛtakṛtyo bhavatītyarthaḥ ||42||</p>
</div>
<div n="43" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="43">
<l>aruṇeneva bodhena pūrvaṃ saṃtamase hṛte |</l>
<l>tata āvirbhavedātmā svayamevāṃśumāniva ||43||</l>
</lg>
</quote>
<p>jīvaparayoratyantaikyajñānenāvidyāparikalpite<note xml:lang="en">SM reads
here <foreign xml:lang="sa-Latn">āvidyāparikalpitākṛtatamase
niḥśeṣamapahna te.</foreign></note> saṃtamase niḥśeṣamapagate sati
paramātmā svayamevāvirbhavedityāha--aruṇeti |</p>
<p>aruṇaprakāśenādau andhakāre kṣaye'ṃśumān yathāvirbhavati<note xml:lang="en"
>IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">āvirbhavet</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">āvirbhavati.</foreign></note> tathātmāpītyarthaḥ
||43||</p>
</div>
<div n="44" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="44">
<l>ātmā tu satataṃ prāpto'pyaprāptavadavidyayā |</l>
<l>tannāśe prāptavadbhāti svakanṭhābharaṇaṃ yathā ||44||</l>
</lg>
</quote>
<p>ātmā sarvadā parokṣasvabhāvatvādaprāpta eva, sa ātmā kadā prāpto bhavediti
śiṣyābhiprāyamāśaṃkyāha <note xml:lang="en">IM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">āśaṃkya.</foreign></note>--ātmā tu satatamiti
|</p>
<p>ātmā sarvatra pūrṇo'dvayānandarūpaḥ sarvadā prāpta evāvidyāvaśād bhrāntyā
aprāpta ivābhāti, tannāśe tadāvaraṇāvidyānāśe vākyaśravaṇāt prāpta <note
xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"> eva</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">iva.</foreign></note>ivābhāti
kanṭhagatacāmīkaranyāyenetyarthaḥ ||44||</p>
</div>
<div n="45" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="45">
<l>sthāṇau puruṣavadbhrāntyā kṛtā brahmaṇi jīvatā |</l>
<l>jīvasya tāttvike rūpe tasmin dṛṣṭe nivartate ||45||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu jīvasya paramātmanaikyamayuktaṃ paramātmano
jīvatvavirodhisvabhāvatvāttatrāha<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"
>jīvaparamātmanorekatvamayuktamityāśaṃkyāha.</foreign></note>--sthāṇāviti
|</p>
<p><note xml:lang="en">SM wrongly omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
>yathāndhakārasthite</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
>āroṣyate.</foreign></note>yathāndhakārasthite sthāṇau puruṣo'yamiti
coraśaṃkayā bibhyati tathaivāvicārāt brahmaṇi jīvatvamāropyate, tathā<note
xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">yathā</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">tathā.</foreign></note>
śāstropadeśajanitavivekadṛṣṭyā<note xml:lang="en">SM wrongly <foreign
xml:lang="sa-Latn">śāstropadeśadṛṣṭyā.</foreign></note> tasya
jīvasya tāttvikarūpe lakṣye <note xml:lang="en">SM wrongly reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> tāttvikarūpeṇālakṣye sati.</foreign></note>
tattvaṃpadārthe<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>tvaṃpadārthe.</foreign></note> dṛṣṭe jñāte brahmaṇi bhrāntyā <note
xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">brahmaṇi
bhrāntyā.</foreign></note> kalpitatvājjīvatvamapi nivartate,
brahmaivāhamiti jānātītyarthaḥ ||45||</p>
</div>
<div n="46" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="46">
<l>tattvasvarūpānubhavādutpannaṃ jñānamañjasā |</l>
<l>ahaṃ mameti cājñānaṃ bādhate digbhramādivat ||46||</l>
</lg>
</quote>
<p>ahaṃ mameti pratyaye jāgrati kathaṃ nāhamiti pratyaya ityāśaṃkya tadapi
tathaiva mṛṣā ityāha--tattvasvarūpeti |</p>
<p>jīvaparamātmanorekatvānubhavādutpannaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> tattvasvarūpānubhavādutpannaṃ.</foreign></note>
yajjñānaṃ tadahaṃ mametyajñānaṃ bādhate, digbhramādivaditi
bhānudarśanādityarthaḥ ||46||</p>
</div>
<div n="47" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="47">
<l>samyagvijñānavān yogī svātmanyevākhilaṃ sthitam |</l>
<l>ekaṃ ca sarvamātmānamīkṣate jñānacakṣuṣā ||47||</l>
</lg>
</quote>
<p>ahaṃ mameti pratyaye naṣṭe yogī samyagvivekavān san vijñānena cakṣuṣā sarvaṃ
dṛśyaṃ prapañcaṃ svātmanyevānubhavena paśyatītyāha--samyagiti |</p>
<p>ekamātmānaṃ sarvaṃ paśyati, tadā tadrūpo bhavatīti bhāvaḥ<note xml:lang="en"
>SM omits the whole of this commentary and only reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">ahaṃ mameti pratyayerthaḥ</foreign>, which is
evidently a misreading.</note> ||47||</p>
</div>
<div n="48" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="48">
<l>ātmaivedaṃ jagat sarvamātmano'nyanna vidyate<note xml:lang="en"
>Vanivilas edition reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na
kiñcana.</foreign></note> |</l>
<l>mṛdo yadvadghaṭādīni svātmānaṃ sarvamikṣate ||48||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvātmā sarva na bhavati pratyakṣavirodhāt, nānātvena dṛśyamānamidaṃ
sarvaṃ<note xml:lang="en"> IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>sa</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>sarvaṃ.</foreign></note> kathamātmanyabhedena
paśyatītyāha--ātmaivedamiti |</p>
<p>idaṃ sarvaṃ jagadātmaivātmakāryatvādato'nyadātmano na kiñcidvidyate, yathā
ghaṭaśarāvādikāryaṃ <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>mṛtkārya</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>kāryaṃ.</foreign></note> mṛdo'nyannāsti |</p>
<p>ataḥ svātmanyeva sarvaṃ dṛśyajātamabhedenekṣate paśyati, vācārambhaṇaṃ vikāro
nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyamiti śruteḥ<note xml:lang="en"
>Chāndyogyopaniṣad--6.1</note> ||48||</p>
</div>
<div n="49" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="49">
<l>jīvanmuktastu tadvidvān pūrvopādhiguṇāṃstajet |</l>
<l>sa saccidādidharmatvaṃ bhajedbhramarakīṭavat ||49||</l>
</lg>
</quote>
<p>evambhūtāvasthaiva jīvanmuktirityāha jīvanmuktistviti |</p>
<p>anādyavidyāparikalpitapūrvopādhiṃ dehamanobuddhyādīn guṇān sattvādīn
parityajet, tadaiva<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>iti iyameva jīvanmuktirityucyate.</foreign></note> jīvanmukta
ityucyate; sa jīvanmuktaḥ<note xml:lang="en">IM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">sa jīvanmuktaḥ</foreign></note>
saccidānandādiguṇakatvādbhramarakīṭavat sākṣādbrahma bhajet prāpnotītyarthaḥ
||49||</p>
</div>
<div n="50" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="50">
<l>tīrtvā moharṇavaṃ hatvā rāgadveṣādirākṣasān |</l>
<l>yogī śāntisamāyukta ātmārāmo virājate ||50||</l>
</lg>
</quote>
<p>tattvajñāstu ātmārāmaḥ sukhaṃ tiṣṭhatītyāha--tīrtvā moharṇavamiti |</p>
<p>moha eva arṇavo'paryantatvāt, taṃ jñānaplavena tīrtvā niḥśeṣaṃ nāśayitvā,
rāgadveṣādaya eva rākṣasā mokṣaparipanthinaḥ,<note xml:lang="en">SM misreads
<foreign xml:lang="sa-Latn">mohāvṛta</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">mokṣaparipanthinaḥ.</foreign></note> tān
niḥśeṣato nāśayitvā śāntisamāyuktaḥ śamadamādisahita ātmārāma ātmanyeva<note
xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">eva.</foreign></note>
ārāmaḥ<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ārāmaḥ.</foreign></note> krīḍā yasya sa virājate
svārājyenābhiṣiktaḥ prakāśate |</p>
<p>arthāntaraṃ dhvanyate--śrīrāmaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">rāmākhyo rāmaḥ.</foreign></note> samurdra tīrtvā
rāvaṇādirākṣasān itvā, sītā eva<note xml:lang="en">SM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">eva</foreign>, and IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">iva</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>eva.</foreign></note> śāntistayā sameto virājate, ayodhyāyāṃ
vijṛmbhate<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>vijṛmbhate.</foreign></note> ||50||</p>
</div>
<div n="51" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="51">
<l>bāhyānityasukhāsaktiṃ hitvātmasukhanirvṛtaḥ |</l>
<l>ghaṭasthadīpavacchaśvadantareva prakāśate ||51||</l>
</lg>
</quote>
<p>jīvanmuktasya lakṣaṇamāha--bāhyānityeti |</p>
<p>bāhyandriyaviṣayodbhavāmanityasukhasyāsaktiṃ prīti savāsanāṃ<note
xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">sarvaṃ</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">savāsanāṃ.</foreign></note> hitvā, tatra
heturātmasukhena nirvṛtaḥ |</p>
<p>ghaṭasthadīpavadantareva prakāśate, svasākṣikabhevātmānubhavasukhamitarairna
jñāyate ityarthaḥ ||51||</p>
</div>
<div n="52" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="52">
<l>upādhistho'pi taddharmairalipto vyomavanmuniḥ |</l>
<l>sarvavinbhūḍhavattiṣṭhedasakto vāyuvaccaret ||52||</l>
</lg>
</quote>
<p>evamuktaprakāreṇa jīvanmuktaḥ <note xml:lang="sa-Latn">ā
ārabdhasaṃkṣayādityarthaḥ.</note> sannārabdhasaṃkṣayādevaṃ <note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">vartate</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn"
>vatitavyam.</foreign></note>vartitavyamityāha--upādhistho'pīti |</p>
<p>dehādyupādhau sākṣitayā sthito'pi munirvyomavattaddharmai<note xml:lang="en"
>SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>dharmaiḥ.</foreign></note>rnānuliptaḥ, mama karmalepo<note xml:lang="en">SM
misreads <foreign xml:lang="sa-Latn">karmalopo</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">karmalepo.</foreign></note> nāstīti bhāvayet,
sarvajño'pi<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>api.</foreign></note> mūḍhavat <note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">ajñavat</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">prākṛtavat.</foreign></note>prākṛtavattiṣṭhet,
sarvatra viṣayeṣu yudṛcchāprāpteṣvanāsakto<note xml:lang="en">IM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">āsaktirahitaḥ sana.</foreign></note>
vāyuvaccaret ||52||</p>
</div>
<div n="53" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="53">
<l>upādhivilayādviṣṇau nirviśeṣaṃ viśenmuniḥ |</l>
<l>jale jalaṃ viyadvomni tejastojasi vā yathā ||53||</l>
</lg>
</quote>
<l>prārabdhakarmakṣaye dehopādhau līne videhakaivalyamāha--upādhivilayāditi
|</l>
<l>upādhibhūtadehadvayalaye prārabdhakarmakṣaye muniryogī viṣṇau sarvavyāpake
parabrahmaṇi nirviśeṣaṃ yathā bhavet tathā viśet |</l>
<l>atyantaikye dṛṣṭānto jale jalamityādi ||53||</l>
</div>
<div n="54" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="54">
<l>yallābhānnāparo lābho yatsukhānnāparaṃ sukham |</l>
<l>yajjñānānnāparaṃ jñānaṃ tadbrahmetyavadhārayet ||54||</l>
</lg>
</quote>
<p>brahmaṇaḥ sarvādhiṣṭhānatvāt taṭasthalakṣaṇenābhidhīyate ślokadvayena
yallābhādityādi |</p>
<p>yadbrahmasākṣātkāralābhādaparo lābho na vidyate sarvalābhānām
tatraivāntarbhāvāt<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">antarbhūtatvāt</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">antarbhāvāt.</foreign></note> yathā brahmānande
kṣudrānandānāmantarbhāvaḥ, yatsukhādbrahmānubhavasukhādaparaṃ sukhaṃ nāsti
niratiśayasukhatvāt, yajjñānād brahmasākṣātkārajñānādaparaṃ jñānaṃ nāsti
mokṣahetutvāt, brahmeti tajjānīyāt ||54||</p>
</div>
<div n="55" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="55">
<l>yaddṛṣṭvā nāparaṃ dṛśyaṃ yadbhūtvā na punarbhavaḥ |</l>
<l>yajjñātvā nāparaṃ jñēyaṃ tadbrahmetyavadhārayet ||55||</l>
</lg>
</quote>
<p>yaddṛṣṭveti<note xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>yaddṛṣṭveti.</foreign></note> |</p>
<p>yaddṛṣṭvāparaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>anyad</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>aparaṃ.</foreign></note> draṣṭavyaṃ nāsti tenaiva puruṣārthasya
siddhatvāt, yadbhūtvā<note xml:lang="en">SM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">yadbhūtvā.</foreign></note> yenaikyaṃ prāpya<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">gatvā</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">prāpya.</foreign></note> puna<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>punarbhavajanmādikaṃ.</foreign></note>rjanmādikaṃ nāsti, yajjñātvā
yatsvarūpaṃ jñātvānyajjñeyaṃ nāsti, tadeva brahmetyavadhārayet |</p>
<p>anyat sarvaṃ vṛthā pāṇḍityamityarthaḥ ||55||</p>
</div>
<div n="56" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="56">
<l>tiryagūrdhvamadhaḥ pūrṇa saccidānandamadvayam |</l>
<l>akhaṇḍaṃ<note xml:lang="en">Vanivilas edition reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">anantaṃ.</foreign></note> nityamekaṃ
yattadbrahmetyavadhārayet ||56||</l>
</lg>
</quote>
<p>tiryagūrdhvamadhaḥ sarvatra brahmaiva pūrṇamityāha--tiryagūrdhvamiti
spaṣṭo'rthaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> ||56||</p>
</div>
<div n="57" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="57">
<l>atadvyāvṛttirūpeṇa vedāntairlakṣyate'vyayam |</l>
<l>akhaṇḍānandamekaṃ yattadbrahmetyavadhārayet ||57||</l>
</lg>
</quote>
<p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>atadvyāvṛttīti.</foreign></note>akhaṇḍānandamekaṃ brahma
vedāntairatadvyāvṛttirūpeṇā<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">rūpaiḥ</foreign> for <foreign xml:lang="sa-Latn"
>rūpeṇa.</foreign></note>tannirasanadvārā jñātavyamityāha<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ityarthaḥ</foreign>
for <foreign xml:lang="sa-Latn">ityāha.</foreign></note>--
atadvyāvṛttirūpeṇeti<note xml:lang="en">IM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">atadvyāvṛttirūpeṇeti.</foreign></note>
spaṣṭo'rthaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ayamapi spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> ||57||</p>
</div>
<div n="58" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="58">
<l>akhaṇḍānandarūpasya tasyānandalavāśritāḥ |</l>
<l>brahmādyāstāratamyena bhavantyānandino'khilāḥ ||58||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu brahmādayo'pi niratiśayānandina<note xml:lang="en">SM reads as <foreign
xml:lang="sa-Latn">sātiśayānandina.</foreign></note> eva śrūyante,
tatrāha--akhaṇḍetyādi |</p>
<p>brahmendrādayaḥ paricchinnānandina eva, brahma tu <note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
akhaṇḍānubhavarūpatvāt.</foreign></note>akhaṇḍānandarūpatvādaparicchinnamānandam
<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ānandameva
rūpaṃ</foreign>, and IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ānandameva
svarūpaṃ.</foreign></note>, evaṃ svarūpaṃ <note xml:lang="en">SM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ānandasamudrasya</foreign> after
<foreign xml:lang="sa-Latn">tasya.</foreign></note> yasya tasya
ānandaleśamāśritya brahmendrādayo'pyānandino bhavanti ānandatāratamyeṇa,
etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrāmupajīvantītyādiśruteḥ<note
xml:lang="sa-Latn">Bṛhadāraṇyakopaniṣad--4.3</note> ||58||</p>
</div>
<div n="59" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="59">
<l>tadyuktamakhilaṃ vastu vyavahāraścidanvitaḥ<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">stadanvitaḥ</foreign></note>
|</l>
<l>tasmāt sarvagataṃ brahma śrīre sarpirivākhile ||59||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanu yadi<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">nanu
yadi.</foreign></note> paramapremāspadamātmaiva<note xml:lang="en"
>IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">
premāspadatayātmaiva.</foreign></note> bhātītyucyate tadā kathaṃ
dehādiprapañco'pi<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"
>etadayuktamātmaviddehādiprapañcaḥ.</foreign></note> priyataro'nubhūyate
ityāśaṃkyāha--tadyuktamiti |</p>
<p>akhiladehādyanātmavastvapi tat<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">tadyuktaṃ.</foreign></note> tenātmanā
saṃyuktameva priyataraṃ laukiko'pi vyavahārastadyukta<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">tadyuktarūpa eva.</foreign></note> eva
priyataraḥ |</p>
<p>tasmāt sarvagataṃ brahma anantaṃ priyaṃ, yathā kṣīraṃ sarvaṃ vyāpya <note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ghṛtamevāsti</foreign>, but SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>evama</foreign> and misreads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>vastvapi.</foreign></note>ghṛtamiti evamavastvapi brahmavyāptatvāt
priyamiva<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>priyameva.</foreign></note> bhāti |</p>
<p>ata ātmaiva priyatama iti siddham ||59||</p>
</div>
<div n="60" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="60">
<l>anaṇvasthūlamaha svamadīrghamajamavyayam |</l>
<l>arūpaguṇavarṇākhyaṃ tadbrahmetyavadhārayet ||60||</l>
</lg>
</quote>
<p>tarhyātmā kena prakāreṇa sarvaṃ vyāpya tiṣṭhatītyāśaṃkya
sākṣādvaktumaśakyatvādanaṇu asthūlamiti śruteḥ<note xml:lang="sa-Latn"
>Bṛhadāraṇyakopaniṣad--3.8. But the reading should be <foreign
xml:lang="sa-Latn">asthūlamanaṇu</foreign>, etc. IM omits the
śruti.</note> sattārūpeṇa bhātītyāha-- anaṇvasthūlamiti<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ata eveti
spaṣṭārthaḥ</foreign> which is evidently a misreading.</note>
spaṣṭo'rthaḥ ||60||</p>
</div>
<div n="61" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="61">
<l>yadbhāsā<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>yadbhāserbhāsyate.</foreign></note> bhāsyate'rkādi
bhāsyairyattu<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">yattanna bhāsyate.</foreign></note> na
bhāsyate |</l>
<l>yena sarvamidaṃ bhāti tadbrahmetyavadhārayet ||61||</l>
</lg>
</quote>
<p>punastadbrahmeti<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>iti.</foreign></note> jñānārthaṃ ślokatrayena
pṛthaḍanirūpayati--yadbhāseti<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">yaditi.</foreign></note> |</p>
<p>yadvastu bhānvādīn bhāsayet<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">avabhāsayet.</foreign></note> yacca<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>yattu.</foreign></note> bhāsyairarkādibhirnaiva<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">rna bhāsyate.</foreign></note>
bhāsyate, na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti
kṛto'yamagnistameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhātīti
śruteḥ<note xml:lang="en">Kaṭhopaniṣad--2.2.</note>; yena sarvamidaṃ
bhūtabhautikabhāvarūpaṃ jagatbhāti tadbrahmeti jānīyāt ||61||</p>
</div>
<div n="62" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="62">
<l>svayamantarbahirvyāpya bhāsayannakhilaṃ jagat |</l>
<l>brahma prakāśate vahniprataptāyasapiṇḍavat ||62||</l>
</lg>
</quote>
<p><note xml:lang="en">SM omits this portion from <foreign xml:lang="sa-Latn"
>taptāyaḥ</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ityāha.</foreign></note>taptāyaḥpiṇḍavat svayamevāntarbahirvyāpya
bhāsayannakhilaṃ brahma prakāśate ityāha svayamantariti spaṣṭo'rthaḥ<note
xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>spaṣṭārthaḥ.</foreign></note> ||62||</p>
</div>
<div n="63" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="63">
<l>jagadvilakṣaṇaṃ brahma brahmaṇo'nyanna kiṃcana |</l>
<l>brahmānyadbhāti cenmithyā yathā marumarīcikā ||63||</l>
</lg>
</quote>
<p>punastadevāha--jagadvilakṣaṇamiti<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">jagaditi.</foreign></note> |</p>
<p>sarvaṃ brahmaiva satyaṃ; tathāpi jagadrupeṇa yadā<note xml:lang="en">SM reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">yathā.</foreign></note> paśyati <note
xml:lang="en"> SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>tathā.</foreign></note>tadā na gṛhyate, jagadvailakṣaṇyena
tatkāraṇatvena<note xml:lang="en">SM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>kāraṇakāryatvena</foreign></note> vicāryate cettadā jñātuṃ śakyaṃ
brahmaṇo'nyanna vidyate<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">iti</foreign> after <foreign xml:lang="sa-Latn"
>vidyate.</foreign></note> |</p>
<p>yadito'nyaddṛśyate<note xml:lang="en">IM misreads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>tato sat dṛśya yatkiñcit</foreign>, etc.</note> yatkiñcit
tanmṛṣaiva <note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>mṛgatṛṣṇājalavadityarthaḥ.</foreign>
</note>marumarīcikāvannirjaladeśasthasūryakiraṇāropitajalavadityarthaḥ.<note
xml:lang="en">IM omits from <foreign xml:lang="sa-Latn"
>nirjaladeśastha</foreign> upto <foreign xml:lang="sa-Latn"
>jalavadityarthaḥ.</foreign></note> ||63||</p>
</div>
<div n="64" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="64">
<l>dṛśyate śrūyate yadyadbrahmaṇo'nyanna tadbhavet<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">na kiñcana</foreign> for
<foreign xml:lang="sa-Latn">na tadbhavet.</foreign></note>
|</l>
<l>tattvavajñānācca tadbrahma saccidānandamavyayam ||64||</l>
</lg>
</quote>
<p>punastadeva brahma<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>brahma.</foreign></note> sphuṭaṃ nirūpayati dṛśyate iti |</p>
<p><note xml:lang="en">IM reads as <foreign xml:lang="sa-Latn">cakṣuṣā ca
dṛśyate śrotreṇā śruyate yanmanasā smaryate yacca vācā
abhidhīyate</foreign>, etc.</note> tattvajñānāttatsarvaṃ brahma
saccidānandamadvayaṃ brahmānyanna<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn"> brahmaṇo'nyanna.</foreign></note>
kiñcidastītyarthaḥ ||64||</p>
</div>
<div n="65" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="65">
<l>sarvagaṃ saccidānandaṃ jñānacakṣurnirīkṣate |</l>
<l>ajñānacakṣurnekṣate<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">nekṣeta</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">nekṣate.</foreign></note> bhāsvantaṃ
bhānumandhavat ||65||</l>
</lg>
</quote>
<p>svargamiti |</p>
<p>śrutiśca--na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā nānyairdevaistapasā karmaṇā vā |</p>
<p>jñānaprasādena viśuddhasattvastatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamāna<note
xml:lang="en">Muṇḍakopaniṣad (3.1). Insertion of this Upaniṣad text and
the following two lines seem somewhat redundant.</note> iti |</p>
<p>yadi sarvagataṃ brahma tarhi<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">tat.</foreign></note> sarvaiḥ kiṃ na dṛśyate
ityāśaṃkya cakṣurādibhirna gṛhyate iti tat śrutyā<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">ityanayā śrutyā</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">iti tat śrutyā.</foreign></note>
pratipādayati<note xml:lang="en">SM wrongly reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">cakṣuṣeti</foreign> after <foreign
xml:lang="sa-Latn">pratipādayati.</foreign></note> |</p>
<p><note xml:lang="en">IM reads some unintelligible words and then reads
<foreign xml:lang="sa-Latn">viśuddhasattaḥ nivṛttyāvidyaḥ
sadā</foreign> (<foreign xml:lang="sa-Latn">savatra
brahmaiva,</foreign> etc.) and omits from <foreign
xml:lang="sa-Latn">yo'jñānacakṣu</foreign> upto <foreign
xml:lang="sa-Latn">jñānacakṣuṣā.</foreign></note> yo'jñānacakṣuḥ sa
sarvagamapi saccidānandaṃ brahma na paśyapi yathā prakāśamānamapi
bhānumandho na paśyati; jñānaprasādena jñānacakṣuṣā sarvatra brahmaiva
paśyatītyarthaḥ ||65||</p>
</div>
<div n="66" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="66">
<l>śravaṇādibhiruddīpta<note xml:lang="en">IM reads...<foreign
xml:lang="sa-Latn"
>ruddīpto.</foreign></note>jñānāgniparitāpitaḥ |</l>
<l>jīvaḥ sarvamalānmuktaḥ svarṇavaddyotate svayam ||66||</l>
</lg>
</quote>
<p><note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>evamāmukteranubhavasampannasyāpi.</foreign></note>evaṃ
tāvaduktarītyānubhavasampannasyāpi tadabhyāsarahitasya vāsanāvaśāt
kiñcidajñānaṃ sambhavati tatparihārārthaṃ punaḥ śravaṇādikaṃ<note
xml:lang="en">IM misreads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>smaraṇādikaṃ.</foreign></note> kuryādityāha--śravaṇādibhiriti |</p>
<p>jīvaḥ pratyagātmā etatprakāreṇa<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">etatprakaraṇārthaḥ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">etatprakāreṇa.</foreign></note> uktārthasya<note
xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>uktārthasya.</foreign></note> śravaṇamananādibhiruccairdīptaḥ
prakāśita jñānamevāgnistena paritāpitaḥ parito viśeṣataśca śodhita
ityarthaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>paritaḥ viśodhita ityartha</foreign> for the whole portion.</note>
|</p>
<p>sarvasaṃsāramūlājñānamalānmuktaḥ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">mūlabhūtājñāna.</foreign></note> svayameva samyak
prakāśate, yathāgninā <note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">svarṇam upādhikṛtaṃ durvaṇādi hitvā svarūpeṇa
prakāśate tadvadityarthaḥ.</foreign></note>paritāpitaṃ suvarṇaṃ
prakāśate ||66||</p>
</div>
<div n="67" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="67">
<l>hṛdākāśodito hyātmā bodhabhānustamo'pahṛt |</l>
<l>sarvavyāpī sarvadhārī bhāti bhāsayate'khilam ||67||</l>
</lg>
</quote>
<p>evaṃ viśodhito jīvaḥ paramātmā hṛdākāśe<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">hṛdayākāśe.</foreign></note> uditaḥ san
tamo'jñānamupasaṃharan bhānuvat sarvasvarūpaprakāśe<note xml:lang="en">SM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">sarvajñarūpeṇa
prakāśate.</foreign></note> ityāha--hṛdākāśodita iti |</p>
<p>ātmabodha<note xml:lang="en">IM omits <foreign xml:lang="sa-Latn"
>ātma.</foreign></note> eva bhānuḥ, sarvasyādhāramūtatvāt sarvavyāpī
sarvadhārī ca, śeṣaṃ spaṣṭam ||67||</p>
</div>
<div n="68" type="level2">
<quote type="base-text">
<lg n="68">
<l>digdeśakālādyanapekṣya<note xml:lang="en">IM reads...<foreign
xml:lang="sa-Latn">dyanapekṣaḥ.</foreign></note>
sarvagaṃ<caesura/> śītādihṛnnityasukhaṃ nirañjanam |</l>
<l>saḥ svātmatīrthaṃ bhajate viniṣkriyaḥ<caesura/> sa sarvavit
sarvagato'mṛto bhavet ||68||</l>
</lg>
<lg>
<l>iti
śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya<caesura/>
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau ātmabodhaḥ sampūrṇaḥ ||</l>
</lg>
</quote>
<p>nanvātmajñāsyāpi jñanapratibandhakaduritanivāraṇārthaṃ<note xml:lang="en">IM
reads <foreign xml:lang="sa-Latn">parihārārthaṃ</foreign> for <foreign
xml:lang="sa-Latn">nivārārthaṃ.</foreign></note>
prayāgāditīrthayātrodyogaḥ<note xml:lang="en">SM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">yātodyogaḥ.</foreign></note> kartavya ityāśaṃkya
svātmatīrthe<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>svātmatīrthasnātasya.</foreign></note> snātasya na kiñcit
kartavyamapītmāha<note xml:lang="en">IM omits <foreign
xml:lang="sa-Latn">api.</foreign></note> --digdeśakālādīti |</p>
<p>yo viniṣkriyaḥ paramahaṃsa ātmatīrthaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">svātmatorthaṃ.</foreign></note> bhajate saḥ<note
xml:lang="en">SM omits <foreign xml:lang="sa-Latn">saḥ.</foreign></note>
sarvavit sarvajñaḥ sarvatragaḥ <note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">sarvatraparamātmasvarūpatvāt.
</foreign></note>paramātmasvarūpatvādamṛto mukto bhavet |</p>
<p>kathaṃbhūtaṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign xml:lang="sa-Latn"
>kiṃbhūtaṃ.</foreign></note> svātmatīrthaṃ,
digdeśakālādyanapekṣyaiva sarvagataṃ<note xml:lang="en">IM reads <foreign
xml:lang="sa-Latn">sarvagaṃ.</foreign></note>
śītādidvandvaduḥkhādi<note xml:lang="en">IM reads... <foreign
xml:lang="sa-Latn">dukhāni.</foreign></note> haratīti śītādihṛt,
nityasukhaṃ mokṣānandaprāpakatvāt, itaratīrtheṣu tadviparītaṃ draṣṭavyam
|</p>
<p>tasmādātmatīrthe snātasya na kiñcidavaśiṣyat iti bhāvaḥ ||68||</p>
</div>
<trailer>iti ātmabodhatīkā sampūrṇā<note xml:lang="en">IM reads--<foreign
xml:lang="sa-Latn">iti
śrīparamahaṃsaparivrājakācāryagovindabhagavatpādapūjyaśrīmacchaṃkarācāryaviracitamātmabodhaprakaraṇaṃ
saṭīkaṃ sampūrṇam ||</foreign></note></trailer>
</div>
</body>
</text>
</TEI>
Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.
URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDX3S9MYZBNR953J1YGC82