Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · 2NZSAparokṣānubhava Aparokṣānubhūtī nāgarika bhāṣāṭīkā sahitaDeva

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDWZVY9XP5GPVGRCE82NZS

Scripture · text

Provisional

Aparokṣānubhava Aparokṣānubhūtī nāgarika bhāṣāṭīkā sahita

Aparokṣānubhava Aparokṣānubhūtī nāgarika bhāṣāṭīkā sahita

Liudmila Olalde

श्रीगणेशायनमः ।। अथ अपरोक्षानुभव सटीक उोंश्रीहरिंपरमानन्दमुपदेष्टारमीश्वरम् । व्यापकंसर्वलोकानांकारणंतंनमाम्यहम् ।। १ ।। अपरोक्षानुभूतिर्वैप्रोच्यतेमोक्षसिद्धये । सद्भिरेवप्रयत्नेनवीक्षणीयामुहुर्मुहुः ।। २ ।। स्ववर्णाश्रमधर्मेणतपसाहरितोषणात् । साधनंप्रभवेत्पुंसांवैराग्यादिचतुष…

Provenance ledger

2 entries

  1. AttributionLiudmila Olaldetextual
  2. SourceUpstream TEI document · san · Devapublished primary

IIText

san
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="navalkishore-aparoksanubhava1895">  
  <teiHeader xml:lang="en"> 
    <fileDesc> 
      <titleStmt> 
               <title>Aparokṣānubhava Aparokṣānubhūtī nāgarika bhāṣāṭīkā sahita</title>
		<author>Jñānadāsa</author>
        <funder>German Research Foundation (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG); Project "CrossAsia - Fachinformationsdienst Asien" 2016-2018</funder>  
        <respStmt> 
          <resp>The text were scanned and OCRed at Heidelberg University with the software 
            <ref target="http://www.indsenz.com/int/index.php?content=software_ind_ocr_sanskrit">SanskritOCR</ref> Version 1.0.1.0 [+S] by
          </resp>  
          <name>Fachinformationsdienst Asien at Heidelberg University</name> 
        </respStmt>  
        <respStmt> 
          <resp>Rough corrections of the OCRed texts by</resp>  
          <name>Fachinformationsdienst Asien at Heidelberg University</name> 
        </respStmt> 
		<respStmt>
	  <resp>prepared for SARIT by</resp>
	  <persName ref="https://viaf.org/viaf/308710472/">Liudmila Olalde</persName>
	</respStmt>
      </titleStmt>  
      <editionStmt> 
        <p>The text was OCRed and has to be proofread. Only evident OCR errors were corrected.</p> 
      </editionStmt>  
      <publicationStmt> 
        <publisher>Project "CrossAsia - Fachinformationsdienst Asien", 2016-2018.</publisher>  
        <availability status="restricted"> 
          <licence> 
            <p>Distributed under a 
              <ref target="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International licence.</ref> Under this licence, you are free to:
            </p>  
            <list> 
              <item>Share — copy and redistribute the material in any medium or format.</item>  
              <item>Adapt — remix, transform, and build upon the material for any purpose, even commercially.</item> 
            </list>  
            <p>The licensor cannot revoke these freedoms as long as you follow the license terms.</p>  
            <p>Under the following terms:</p>  
            <list> 
              <item>Attribution — You must give appropriate credit, provide a link to the license, and indicate if changes were made. You may do so in any reasonable manner, but not in any way that suggests the licensor endorses you or your use.</item>  
              <item>ShareAlike — If you remix, transform, or build upon the material, you must distribute your contributions under the same license as the original.</item> 
            </list>  
            <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative Commons website.</p> 
          </licence>  
          <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the rights of any copyright owners, known or unknown.</p> 
        </availability>  
        <date>2018</date> 
      </publicationStmt>  
      <sourceDesc> 
        <p><bibl>Jñānadāsa. Aparokṣānubhava: Aparokṣānubhūtī Nāgarika Bhāṣāṭīkā Sahita. 2nd ed. Lakhanaū: Navalakiśora; 1895. doi: <ref target="https://doi.org/10.11588/diglit.31594">https://doi.org/10.11588/diglit.31594</ref>.</bibl><note>Sanskrit with Braj translation.</note></p>
      </sourceDesc> 
    </fileDesc> 
  </teiHeader>  
  <text> 
    <body xml:lang="sa-Deva"> 
      <div> 
          <pb n="02"/>  
          <epigraph> 
            <p>श्रीगणेशायनमः ।।</p><lb/>
</epigraph>			
            <head>अथ अपरोक्षानुभव सटीक</head><lb/>  
            <l>उोंश्रीहरिंपरमानन्दमुपदेष्टारमीश्वरम् ।</l><lb/>  
            <l>व्यापकंसर्वलोकानांकारणंतंनमाम्यहम् ।। १ ।।</l><lb/>  
            <l>अपरोक्षानुभूतिर्वैप्रोच्यतेमोक्षसिद्धये ।</l><lb/>  
            <l>सद्भिरेवप्रयत्नेनवीक्षणीयामुहुर्मुहुः ।। २ ।।</l><lb/>  
            <l>स्ववर्णाश्रमधर्मेणतपसाहरितोषणात् ।</l><lb/>  
            <l>साधनंप्रभवेत्पुंसांवैराग्यादिचतुष्टयम् ।। ३ ।।</l><lb/>  
            <l>ब्रह्मादिस्थावरांतेषुवैराग्यंविषयेष्वनु ।</l><lb/>  
            <l>यथैवकाकविष्ठायांवैराग्यंतद्धिनिर्म्मलम् ।। ४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">श्रीगणेशायनमः अथ अपरोक्षानुभवग्रंथ भाषा प्रारम्भः ।।<lb/>  
            दो० । शंकर स्वामी जो कत्यो अप्रोक्ष अनुभव जोह ।। सोभाषा<lb/>  
            करि कहतहौं जेहि समझै सबंकोइ १ ग्रंथ चौपाई । श्रीहरि<lb/>  
            परमानंद रूपजो । उपदेष्टा अरु ईश्वर है सो ।। ब्यापक सब<lb/>  
            लोकन को कारन ।। ताहिनमो मैं करौं हजारन ।। मोक्ष सिद्ध<lb/>  
            को अर्थ सुजीई । ज्ञान प्रत्यक्ष कहौं मैं सोई ।। ताते साधजनो<lb/>  
            यत्नन करि । पुनि पुनि यह बिचार हिय में धरि २ अपनोबर-<lb/>  
            णाश्रम धर्म जोई। तेहि तपकरि प्रसन्न हरि होई ।। साधन होत<lb/>  
            पुरुष को चारि । बैराग्यादि सुलेहु निहारि ३ चार साधन कहिये<lb/>  
            हैं बैराग्य बिबेक शम दमादि मुमुक्षु प्रथम बैराग्य को स्वरूप<lb/>  
            कहिये ।। चौ० ।। ब्रह्मादिक भुवि भोगहि जेते । काक बिष्ठ सम<lb/>  
            जाने तेते ।। सोनिर्मल बैराग्यकहावै । रागादिक मलदूरिबहावै ४।।</p><lb/> 
          <pb n="03"/>  
            <l>नित्यमात्मस्वरूपंहिदृश्यंतद्विपरीतगम् ।।</l><lb/>  
            <l>एवंयोनिश्चयःसम्यग्विवेकोवस्तुनःसवै ।। ५ ।।</l><lb/>  
            <l>सदैववासनात्यागःशमोयमितिशब्दितः ।</l><lb/>  
            <l>निग्रहोवाह्यवर्तीनादमइत्यभिधीयते ।। ६ ।।</l><lb/>  
            <l>विषयेभ्यःपरावृत्तिःपरमोपरतिर्हिसा ।</l><lb/>  
            <l>सहनंसर्वदुःखानांतितिक्षासाशुभामता ।। ७ ।।</l><lb/>  
            <l>निगमाचार्यवाक्येषुभक्तिःश्रद्धेतिविश्रुता ।</l><lb/>  
            <l>चित्तैकाग्र्यंतुसल्लक्ष्येसमाधानमितिस्मृतम् ।। ८ ।।</l><lb/>  
            <l>संसारबंधनिर्मुक्तिःकथंस्यान्मेकदाविधे ।।</l><lb/>  
            <l>इतियासुदृढाबुद्धिर्वक्तव्यासामुमुक्षुता ।। ९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">अब बिबेक को स्वरूप कहिये हैं ।। चौ० ।। नित्य आत्मा<lb/>  
            रूपहि जानौ । दृश्य सकल बिनाशवत मानौ ।। ऐसो निश्चय<lb/>  
            होवै जबहीं । भयो बिवेक जानिये तबहीं ५ अब षट् संपत्ति शम<lb/>  
            दमादि कहिये हैं ।। सदा बासना त्यागि है जोई ।। शम स्वरूप<lb/>  
            कहियत है सोई ।। वाह्येंद्री वृत्ति निग्रहकरै । दमस्वरूप यह<lb/>  
            मुनि उच्चरै ।। उपरति कहिये हैं ६ बिषयनते मन हटिरहै जोई ।<lb/>  
            परम उपरति कहावै सोई ।। सहनो सब दुःखन को जोई । सो<lb/>  
            सुख रूप तितिक्षा होई ७ श्रुति गरुबाक्य बिषय बिश्वासा ।<lb/>  
            ताहि कहिय श्रद्धा सुप्रकासा ।। चितको रोक राखिबो जोई ।<lb/>  
            समाधान कहियत है सोई ८ हे हरि यह जग बंधन जोई ।<lb/>  
            कैसे कब छूटैगो सोई ।। यह दृढ़ बुद्धि भई हे जाकों । सो मुमु-<lb/>  
            क्षुता कहिये ताकों ।। ९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="04"/>  
            <l>उक्तसाधनयुक्तेनविचारःपुरुषेए!हि ।</l><lb/>  
            <l>कर्तव्योज्ञानसिद्ध्यर्थमात्मनःशुभमिच्छता ।। १० ।।</l><lb/>  
            <l>नोत्पद्यतेधिनाज्ञानंविचारेणान्यसाधनैः ।</l><lb/>  
            <l>यथापदार्थभानहित्रकाशेनविनाकचित् ।। ११ ।।</l><lb/>  
            <l>कोहंकथमिदंजातंकोवैकत्तार्स्यविद्यते ।</l><lb/>  
            <l>उपादानंकिमस्तीहविचारःसोयमीदृशः ।। १२ ।।</l><lb/>  
            <l>नाहंभूतगणोदेहोनाहंचाक्षगणस्तथा ।</l><lb/>  
            <l>एतद्विलक्षएख्कश्चिद्विचारःसत्येमीदृशः ।। १३ ।।</l><lb/>  
            <l>अज्ञानघ्रभवसर्वज्ञानेनप्रविलयिते ।</l><lb/>  
            <l>संकल्पोविविधःकर्ताविचारःसोयमीदृशः ।। १४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">साधनचारकहे समुक्ताय । तिनकर पुरुष युक्तजोआय । तिह<lb/>  
            विचारकरनोहे याते । ज्ञान सिद्धिके अर्थतुजाते १० बिना प्बईक्षार<lb/>  
            ज्ञान नहिं होह । साधन औरकरौ किंन कोङ्के ।। ज्यो सूर्यादि प्र-<lb/>  
            काश विनाते । यस्तु घटादि नाहि न देखियते ११ मैं हौं कोजग<lb/>  
            उपज्यो कति । जग को कर्ता कौन सुताते ।। अरुया जगको का-<lb/>  
            रण कनि । काको नाम विचारे तनि १२ भौतिक देह नहीं हो<lb/>  
            जाते । होंहन्भिन्सग्लमूह नहिताते ।। इनको साक्षी मैं हौं जनि ।<lb/>  
            याको नामबिचारै तनि १३ यह सद्य जग अज्ञानतेभय । ज्ञान<lb/>  
            भयजुलीन द्वे गयठ ।। बहुबिधि कर्त्ता संकल्प जौन । याको<lb/>  
            नाम विचारं तेनि ।। १४ ।।</p><lb/>  
          <pb n="05"/>  
            <l>येतयोर्यदुपादानमेकं सूक्ष्मंसदव्ययम् ।</l><lb/>  
            <l>यथैवमृद्घटादीनां विचारःसोयमीदृशः ।। १५ ।।</l><lb/>  
            <l>अहमेकोपिसूक्ष्मश्चज्ञातासाक्षीसदव्ययः ।</l><lb/>  
            <l>तदहंनात्रसंदेहः विचारःसोयमीदृशः ।। १६ ।।</l><lb/>  
            <l>तयोरैक्यंप्रपश्यंति किमज्ञानमतःपरम् ।</l><lb/>  
            <l>आत्माविनिष्कलोह्येकोदेहोबहुभिरावृतः ।। १७ ।।</l><lb/>  
            <l>आत्मानियाम्यकश्चांत र्देहोनियम्यवाह्यकः ।</l><lb/>  
            <l>तथोरैक्यंप्रपश्यंति किमज्ञानमतःपरम् ।। १८ ।।</l><lb/>  
            <l>आत्माज्ञानमयःप्रज्ञोदेहोमांसमयोशुचिः ।</l><lb/>  
            <l>तयोरैक्यंप्रपश्यंति किमज्ञानमतःपरम् ।। १९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">याजग कारण एक सु जोई । सूक्षम सत अविनाशी सोई ।।<lb/>  
            ज्यों घटादि कारण मृद जौने । याको नाम बिचारैतौन १५<lb/>  
            मैंहौं सूक्ष्म एकज्ञाता पुनि । साक्षी सत अविनाशी जो सुनि ।।<lb/>  
            सो मैं यामें संशय नाहीं । याको नाम बिचार सुआहीं १६ आत्मा<lb/>  
            अकल एकहै जोई । देह बहुत करि आबृति सोई ।। तिन दोउ<lb/>  
            एक सु देखै जौन ।। यातें परे अज्ञान सु कौन १७ आत्मा न्यामक<lb/>  
            अंतर जोई । देह नियम्य वाह्य पुनि सोई ।। तिन दोउ एकसु<lb/>  
            देखै जनि । याते परे अज्ञान सुकौन १८ आत्मा शुद्ध ज्ञानमय<lb/>  
            जोई । देह मांस मय अशुचि जुसोई ।। तिन दोउ एक सु देखै<lb/>  
            जौन । याते परे अज्ञानसु कौन ।। १९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="06"/>  
            <l>आत्माप्रकाशकःस्वच्छो देहस्तामसउच्यते ।</l><lb/>  
            <l>तयोरैक्यंप्रपश्यंति किमज्ञानमतःपरम् ।। २० ।।</l><lb/>  
            <l>आत्मानित्योहिसद्रूपो देहोनित्योह्यसन्मयः ।</l><lb/>  
            <l>तयोरैक्यंप्रपश्यंति किमज्ञानमतःपरम् ।। २१ ।।</l><lb/>  
            <l>आत्मनस्तत्प्रकाशत्वं यत्पदार्थावभासनम् ।</l><lb/>  
            <l>नाग्न्यादिदीप्तिवद्दीप्तिर्भवत्यांधंयतोनिशि ।। २२ ।।</l><lb/>  
            <l>देहोहंमित्ययंमूढो धृत्वातिष्ठत्यहोजनः ।</l><lb/>  
            <l>ममायमित्यपिज्ञात्वा घटदृष्टेएवसर्वदा ।। २३ ।।</l><lb/>  
            <l>ब्रृह्मैवाहंसमःशांतः सच्चिदानंदलक्षणः ।</l><lb/>  
            <l>नाहंदेहोह्यसद्रूपोज्ञानमित्युच्यतेबुधैः ।। २४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">आत्मा स्वच्छ प्रकाशक जोई । देह तामसी जड़ है सोई ।<lb/>  
            तिन दोउ एक सु देखै जौन । याते परे अज्ञान सुकौन २०<lb/>  
            आत्मा नित्यरु सत्य रूप जो । देह अनित्य असत्य मय हे सो ।।<lb/>  
            तिन दोउ एकसु देखै जौन । याते परे अज्ञान सुकौन २१ सो<lb/>  
            प्रकाश आत्माको तातें । सब पदार्थ भ्रासतहैं जातें ।। नहिं सूर्य्या-<lb/>  
            दि प्रकाश सु ऐसो । दिवस होत निशि होत न तैसो २२ मैं हौं<lb/>  
            देह सुढ़ या इमि कहै । यह धरि रह्यो अज्ञ जन वहै ।। मम यह<lb/>  
            देह जानि करि जोई । जिमि घट वृष्टि सर्बदा सोई २३ मैं हौं<lb/>  
            ब्रह्म शांत सम जोई । हौं सच्चिदानंद पुनि सोई ।। हों नहिं देह<lb/>  
            असत जो आहि । बुधजन ज्ञान कहतहैं ताहि ।। २४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="07"/>  
            <l>निर्विकारोनिराकारो निर्वद्योहमव्ययः ।</l><lb/>  
            <l>नाहदेहोह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यतेबुधैः ।। २५ ।।</l><lb/>  
            <l>निरामयोनिराभासो निर्विकल्पोहमांततः ।</l><lb/>  
            <l>नाहंदेहोह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यतेबुधैः ।। २६ ।।</l><lb/>  
            <l>निर्गुणोनिष्क्रियोनित्योनित्यमुक्तोहमुच्यतः ।</l><lb/>  
            <l>नाहंदेहोह्यसद्रूपो ज्ञानमित्युच्यतेबुधैः ।। २७ ।।</l><lb/>  
            <l>निर्मलोनिश्चलोनंतः शुद्धोहमजरोमरः ।</l><lb/>  
            <l>नाहंदेहोह्यसद्रूपोज्ञानमित्युच्यतेबुधैः ।। २८ ।।</l><lb/>  
            <l>स्वदेहेशोभनं त्यक्त्वापुरुषाख्यचसंमतम् ।</l><lb/>  
            <l>किंमूर्षशून्यमात्मानं देहातीतंकरोषिभो ।। २९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">निर्विकार निराकारहों । अबिनाशी निरवद्य सारहों ।। होंनहिं<lb/>  
            देह असत जो आहि । बुधजन ज्ञान कहत हैं ताहि २५ ।।<lb/>  
            रोग रहित हों निराभास हों । निर्बिकल्प ब्यापक प्रकाश हों ।।<lb/>  
            होंनहिं देह असत्य जो आहि । बुधजन ज्ञान कहत हैं ताहि ।।<lb/>  
            २६ ।। निर्गुण निष्क्रिय नित्य हों जोई । नित्यमुक्त अच्युत हों<lb/>  
            सोई ।। हों नहिं देह असत्य जो आहि । बुधजन ज्ञान अहत हैं<lb/>  
            ताहि २७ हौं निर्मल निश्चल अनंत पुनि । शुद्धहों अजर<lb/>  
            अमर निश्चय सुनि ।। होंनहिं देह असत्त जो आहि ।। बुधजन<lb/>  
            ज्ञान कहत हैं ताहि ।। हे मूरख आतम है जोई । देहातीत सुशो-<lb/>  
            भन सोई ।। श्रुतिकर बर्णित पुरुष पुरान । ताहि शून्य क्यों करत<lb/>  
            बखान २८ बचन का शिष्य बचन देह अतीत आपको पुरुष जा-<lb/>  
            नना इसका नाम ज्ञानहै सो शून्य हुआ गुरु बचन ब्रह्मी श्रुति<lb/>  
            विषय आत्मा देहते भिन्न कहाहै २९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="08"/>  
            <l>स्वात्मानंभृणुमूर्खत्वं श्रुत्यायुक्त्याचपुरुषम् ।।</l><lb/>  
            <l>देहातीतंसदाकारं सुददर्शभवादृशैः ।। ३० ।।</l><lb/>  
            <l>अहंशब्देनविख्यातएकएवःस्थितःपरः ।</l><lb/>  
            <l>स्थूलत्वनैकतांप्राप्तः कथंस्याद्देहकःपुमान् ।। ३१ ।।</l><lb/>  
            <l>अहंदृष्टतयासिद्धो देहोदृश्यतयास्थितः ।</l><lb/>  
            <l>समायमितिनिर्द्देशात्कथंस्याद्देहकःपुमान् ।। ३२ ।।</l><lb/>  
            <l>अहंविकारहीनस्तु देहोनित्यविकारवान् ।</l><lb/>  
            <l>इतिप्रतीयतेसाक्षात्कथंस्याद्देहकःपुमान् ।। ३३ ।।</l><lb/>  
            <l>यस्मात्परामितिश्रुत्वा तयापुरुषलक्षणम् ।</l><lb/>  
            <l>विनिर्नीतंविमूढ़ेन कथंस्याद्देहकःपुमान् ।। ३४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">चौ० । हे मूरुख सुन आतम जोहै ।। श्रुति युक्तिन करि<lb/>  
            वर्णित सोहै ।। देहातीत हेतु जग जीई । अति अदृश्य<lb/>  
            गुरु श्रुति कते सोई ३० अहंशब्द करि जानौ जाहि । एक<lb/>  
            सर्बते परे सु आहि ।। देहस्थूल अनेक सु जोय । सो वह<lb/>  
            पुरुष सु कैसे होय ३१ हों द्रष्टा विषयादिक को पुनि । देह दृश्य<lb/>  
            यह ताहि जानि सुनि ।। मम यह देह ब्योहार सु जोय । पुरुष<lb/>  
            देह कैसे करि होय ३२ हों बिकार षट रहित सु जोई । देह सदा<lb/>  
            बिकार युत सोई ।। यह साक्षातप्रत्यक्ष प्रमान । कैसे होय सु<lb/>  
            देह पुमान ३३ सबते परे पुरुष है जोई । श्रुति तेहि लक्षण<lb/>  
            कहत सुजोई ।। ज्ञानिन करके बर्णित जोय । पुरुष देह कैसे<lb/>  
            करिहोय ।। ३४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="09"/>  
            <l>सर्वंपुरुषएवेति सूक्तेपुरुषसंज्ञिके ।</l><lb/>  
            <l>अप्युच्यतेयतःश्रुत्या कथंस्याद्देहकःपुमान् ।। ३५ ।।</l><lb/>  
            <l>असंगपुरुषःप्रोक्तो बृहदारण्यकेपिच ।</l><lb/>  
            <l>अनन्तमलसंश्लिष्टः कथस्याद्देहकःपुमान् ।। ३६ ।।</l><lb/>  
            <l>तत्रैवचसमाख्यातः स्वयंज्योतिर्हिपूरुषः ।</l><lb/>  
            <l>जड़परप्रकाश्यौसौ कथंस्याद्देहकःपुमान् ।। ३७ ।।</l><lb/>  
            <l>प्रोक्तोपिकर्मकाण्डेन ह्यात्मादेहाद्विलक्षणः ।</l><lb/>  
            <l>नित्यश्चतत्फलंभुक्तेदेहागतादनंतरम् ।। ३८ ।।</l><lb/>  
            <l>लिंगचानेकसंयुक्तं चलदृश्यंविकारिच ।</l><lb/>  
            <l>अव्यापकमसद्रूपं तत्कथंस्यात्पुमानयम् ।। ३९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">सबये परम पुरुषहै जोई । ब्रह्मसूक्त मै कह्योंजसोई ।। निश्च-<lb/>  
            य श्रुति जेहि कहत प्रमान । कैसे होय सुदेह पुमान ३५ पुरुष<lb/>  
            असंख्य कह्यो श्रुति जोई । वृहदारण्य माहिं कह्यो सोई ।। मल<lb/>  
            अनंत करि लपट्यो जोय । देह आत्माकैसे होय ३६ ताही वृह-<lb/>  
            दारण्य के मांहि । स्वयं ज्योति कह्यो पुरुष जु ताहि ।। तन जड़<lb/>  
            पर प्रकाश्य सु जोई । देह आत्मा कैसे होई ३७ कर्म काण्ड में<lb/>  
            कह्यो जु सोई । देहते भिन्न आत्मा जोई ।। नित्य कर्म फल भु-<lb/>  
            क्तै जातें । देह पात के भये सुतातें ३८ लिंग अनेक युक्तहे जोई ।<lb/>  
            चंचल दृश्य विकारिक सोई ।। असत रूप अब्यापक जोय । सो<lb/>  
            आत्मा कैसे करिहोय ३९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="10"/>  
            <l>एवंदेहद्वयादन्यआत्मापुरुषईश्वरः ।</l><lb/>  
            <l>सर्व्वात्मासर्वरूपश्चसर्व्वातीतोहमव्ययः ।। ४० ।।</l><lb/>  
            <l>इत्यात्मदेहभागेन प्रपञ्चस्यैवसत्यता ।</l><lb/>  
            <l>यथोक्तातर्कशास्त्रेणकिंततःपुरुषार्थिता ।। ४१ ।।</l><lb/>  
            <l>इत्यात्मदेहभेदेन देहात्मत्वंनिवारितम् ।</l><lb/>  
            <l>इदानींदेहभेदस्य ह्यसत्वंस्फुटमुच्यते ।। ४२ ।।</l><lb/>  
            <l>चैतन्यस्यैकरूपत्वाद्भेदोयुक्तोनकर्हिचित् ।</l><lb/>  
            <l>जीवत्वचमृषाज्ञेयं रज्जोसर्पगृहोयथा ।। ४३ ।।</l><lb/>  
            <l>रज्ज्वज्ञानात्क्षणेनैवयद्वद्रज्जुहिसर्पिणी ।</l><lb/>  
            <l>भातितद्वच्चितिःसाक्षाद्विश्वाकारेणकेवला ।। ४४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">ऐसे दोऊ देहते न्यारो । आत्मा पुरुष जव ईश्वर प्यारो ।। स-<lb/>  
            र्वात्मा सबरूप जु सोई । सर्ब परे हो अव्यय सोई ४० आतम<lb/>  
            देह भिन्नइमिकहो । असत्यप्रपंच सत्यकरिलहो ।। तर्कशास्त्रकरि<lb/>  
            बर्णितजोय । यामें कह पुरुषारथ सोय ४१ आत्मा देह भेद करि<lb/>  
            जोई । तनआत्मत्व निवास्यो सोई ।। अब तन भेद असत्यसु<lb/>  
            जैसे । सोअस्पष्ट कहतहौं तैसे ४२ चेतन एकरूपजोआहि । भेद<lb/>  
            युक्ति सो कथहूं नाहि ।। जीव भाव मिथ्या करिजानि। ज्यों रजु<lb/>  
            माहिं सर्प बुधि ठानि ४३ रजु अज्ञान ते छिन इक जोई । जैसे<lb/>  
            सर्पनिरजुहै सोई ।। तैसे चेतन है साक्षात । बिश्व रूपकरि सो<lb/>  
            दरशात ४४ ।।</p><lb/>  
          <pb n="11"/>  
            <l>उपादानंत्रपंचस्य ब्रह्मणोन्यन्नविद्यते ।</l><lb/>  
            <l>तस्मात्सर्वप्रपंचोयंब्रह्मैवास्तिनचेतरत् ।। ४५ ।।</l><lb/>  
            <l>व्याप्यव्यापकतामिथ्या सर्वमात्मेतिशासनात् ।</l><lb/>  
            <l>इतिज्ञातेपरेतत्त्वे भदस्यावसरःकुतः ।। ४६ ।।</l><lb/>  
            <l>श्रुत्यानिवारितंनूनं नानात्वंस्वमुखेनहि ।</l><lb/>  
            <l>कथंभासोभवेदन्यः स्थितेचाद्वयकारणे ।। ४७ ।।</l><lb/>  
            <l>दोषापिविहितःश्रुत्या मृत्योमृत्युंसगच्छति ।</l><lb/>  
            <l>इहपश्यतिनानात्वंमाययावंचितोनरः ।। ४८ ।।</l><lb/>  
            <l>ब्रह्मणःसर्वभूतानि जायंतेपरमात्मनः ।</l><lb/>  
            <l>तस्मादेतानिब्रह्मैव भवतीत्यवधारयेत् ।। ४९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">ब्रह्महि कारण जगको जानो । ताबिन कोई चौर न मानो ।।<lb/>  
            ताते यह प्रपंच सबजोई । ब्रह्महि है नहिं और जु कोई ४५<lb/>  
            व्याप्य औ व्यापक मिथ्या जानौ । सर्बमात्म इमि बचन सु-<lb/>  
            मानौ ।। ऐसे जान्यौ परम तत्त्व जब । भेद बुद्धि फिर कहों कहां<lb/>  
            तब ४६ निज मुख निश्चय करिके जोई । श्रुति ना तत्त्वनिवा-<lb/>  
            स्योसोई ।। कैसे द्वैत भासहै तबै । अद्वय ब्रह्म भयोयिर जबै ४७<lb/>  
            भेद दृष्टि श्रुति बिहित सुजानि । जन्म मरण तेहि होतहै मानि ।।<lb/>  
            यह नानत्व बिलोकै जोई । माया करि वंचित नर सोई ।।<lb/>  
            ४८ परमात्मा अरु ब्रह्म सुजोई । सर्ब भूत ताते भये सोई ।।<lb/>  
            ताते इनको ब्रह्महि जानौ । ब्रह्म बिना कछु और न मानौ ४९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="12"/>  
            <l>ब्रह्मैवसर्वनामानि रूपाणिविविधानिच ।</l><lb/>  
            <l>कर्माण्यपिसमग्राणि विभर्तीतिश्रुतिर्जगौ ।। ५० ।।</l><lb/>  
            <l>सुवर्णाज्जायमानस्यसुवर्णत्वंचशास्वतम् ।</l><lb/>  
            <l>ब्रह्मणोजायमानस्य ब्रह्मत्वंचतथाभवेत् ।। ५१ ।।</l><lb/>  
            <l>स्वल्पमप्यतरंकृत्वा जीवात्मपरमात्मनोः ।</l><lb/>  
            <l>यःसंतिष्ठतिमूढ़ात्माभयंतस्याभिभाषितम् ।। ५२ ।।</l><lb/>  
            <l>यत्राज्ञानाद्भवेद्वैतमितरस्तत्रपश्यति ।</l><lb/>  
            <l>आत्मत्बेनयदासर्वं नेतरस्तत्रचान्यपि ।। ५३ ।।</l><lb/>  
            <l>यस्मिन्सर्वाणिभूतानिह्यात्मत्वेनविजानतः ।</l><lb/>  
            <l>नवैतस्यभवेन्मोहोनचशोकोद्वितीयतः ।। ५४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">नाम रूप सब बिबिध सुजोई । ब्रह्म बिना कछु औरनहोई ।<lb/>  
            कर्महु सकल ब्रह्म ही जान । यह श्रुति निश्चय कहत प्रमान<lb/>  
            ५० सुबरण ते उपज्यो है जौन । सो निश्चय सुबरण है तौन ।।<lb/>  
            ब्रह्मसों उपजो ब्रह्महि जानौ । यामें संशय कछू न मानौ ५१<lb/>  
            जीवात्मा परमातम माहीं । थोरो भेद करत जो आहीं ।। सो मू-<lb/>  
            ढ़ात्मा निश्चय जानौ । जन्म मरण भयताहि पिछानौ ५२ जा<lb/>  
            अज्ञान ते द्वैत सुहोई । और तहां देखत है सोई ।। आत्मा सर्ब<lb/>  
            जबै यह जानौ । नहीं और तहँ निश्चय मानौ ५३ जब सब भूत<lb/>  
            आत्मा जान्यो । तासु द्वैत भ्रम सबै बिलान्यो ।। नहिं तेहि शोक<lb/>  
            मोह भय जोई । अद्वितीय जानेते सोई ५४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="13"/>  
            <l>अयमात्माहिब्रह्मैवसर्वात्मकतयास्थितः ।</l><lb/>  
            <l>इतिनिर्द्धारतंश्रुत्वा वृहदारण्यसंस्थया ।। ५५ ।।</l><lb/>  
            <l>अनुभूतोप्ययंलोको व्यवहारक्षमोपिसन् ।</l><lb/>  
            <l>असदयोयथास्वप्न उत्तरक्षणवाधृतः ।। ५६ ।।</l><lb/>  
            <l>स्वप्नोजागरणेलोकः स्वप्नोपिजागरेनहि ।</l><lb/>  
            <l>द्वयमेवलयेनास्तिलयोपिह्युभयोर्नहि ।। ५७ ।।</l><lb/>  
            <l>त्रयमेव भवेन्मिथ्या गुणत्रयविनिर्मितम् ।</l><lb/>  
            <l>अस्यद्रष्टागुणातीतो नित्योह्येकचिदात्मकः ।। ५८ ।।</l><lb/>  
            <l>यद्वन्मृदिधटभ्रांतिः शुक्तोवारजतस्थितिः ।</l><lb/>  
            <l>तद्ब्रह्मणिजीवत्वंवीक्ष्यमाणेनपश्यति ।। ५९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">यह जीवात्मा ब्रह्महिजाने । सर्बात्मक ताकोयहि माने ।। यह<lb/>  
            निर्द्धार कियो श्रुति सही । वृहदारण्य विषयलोकही ५५ या जग<lb/>  
            के व्योहार तु जोई । अनुभव करिके देरव्यो सोई ।। असत रूप<lb/>  
            ज्यों सुप्ना जोय । जागतही नाश्यो सब सोय ५६ स्वप्नो जाग्रत<lb/>  
            में नहिं होई । जाग्रत स्वप्न माहिं नहिं कोई ।। दो सुषुप्त माहिं<lb/>  
            नहिं पइये ।। दोउनमें सुषुप्त नहिं लहिये ५७ तातें तीनों मिथ्या<lb/>  
            जानौ । तीनों गुण करि निर्मित मानौ ।। इनको द्रष्टा एक सु<lb/>  
            जोई । गुणातीत चित नित्य जु सोई ५८ ज्यों मृतिका घट भ्रांति<lb/>  
            सु जोई ।। शुक्तिमें रजत भ्रमहै सोई ।। त्यों ब्रह्म माहिं जीव भ्रम<lb/>  
            होई । किये बिचार न दीखै कोई ५९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="14"/>  
            <l>यथामृदिघटोनाम कनकेकुण्डलामिधा ।</l><lb/>  
            <l>शुक्तौवारजतरव्यातिर्जीवशब्दस्तथापरे ।। ६० ।।</l><lb/>  
            <l>यथैवव्योम्निनीलत्वं यथानीरंमरुस्थले ।</l><lb/>  
            <l>पुरुषत्वयथास्थाणौ तद्वद्विश्वचिदात्मनि ।। ६१ ।।</l><lb/>  
            <l>यथैवशून्येवेतालो गंधर्वाणापुरंयथा ।</l><lb/>  
            <l>यथाकाशेद्विचन्द्रत्वं तद्वत्सत्येजगत्स्थितिः ।। ६२ ।।</l><lb/>  
            <l>यथातरंगकल्लोलैर्जलमेवस्फुरत्यलम् ।</l><lb/>  
            <l>पात्ररूपेणताम्रंहि ब्रह्माण्डौघेतथात्मता ।। ६३ ।।</l><lb/>  
            <l>घटनाम्नायथापृथ्वी पटनाम्नाहितंतवः ।</l><lb/>  
            <l>जगन्नाम्नाचिदाभातिज्ञेयंतत्तदभावतः ।। ६४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">ज्यों मृतिका घटनाम कहावै । बहुरिकनक कुण्डलसुबतावै ।।<lb/>  
            शुक्ति रजत कर जानै जैसे । ब्रह्म माहिं कहें जीव सुतैसे ६०<lb/>  
            नभके माहिं नीलता जैसे । मारु थल जल माने तैसे ।। पुरुष<lb/>  
            थंभमें जैसे जाने । ब्रह्ममाहिं जग ऐसेमानै ६१ शून्यगेह बैताल<lb/>  
            सुजैसे । गंवर्ब नगरकहतहैं तैसे ।। ज्यों नभमाहिं चन्द्र द्वैजान ।।<lb/>  
            ब्रह्म माहिं त्यों जगत बखान ६२ ज्यों तरंग सब जल ही जोई ।<lb/>  
            कुछ पल ताकी फुरना होई ।। पात्र रूपही तावा जानौ । तैसे<lb/>  
            जगत ब्रह्मही मानौ ६३ ज्यों घट नामसु भूमि कहावै । पट यह<lb/>  
            नाम तंतु कहलावै ।।त्यों जग नाम ब्रह्मही होय । तिहि अभाव<lb/>  
            तिहि जानै सोय ६४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="15"/>  
            <l>सर्वोपिव्यवहारस्तु ब्रह्मणाक्रियतेजनैः ।</l><lb/>  
            <l>अज्ञानान्नाविजान्ति मृदेवाहिघटादकम् ।। ६५ ।।</l><lb/>  
            <l>कार्यकारणतानित्यमास्तेघटमृदोर्यथा ।</l><lb/>  
            <l>तथैवश्रुतियुक्तिभ्यां प्रपंचब्रह्माशोरिह ।। ६६ ।।</l><lb/>  
            <l>गृह्यमाणेघटेयद्वन्मृत्तिकायातिवैबलात् ।</l><lb/>  
            <l>वइ[क्ष्यमाऐात्रपंचेपि ब्रह्मैवाभातिभास्वरम् ।। ६७ ।।</l><lb/>  
            <l>सदैवात्माविशुद्धोस्ति ह्यशुद्धोभातिवैसदा ।</l><lb/>  
            <l>यथैवद्विविधारज्जु र्ज्ञानिनोर्ज्ञाननीनिशं ।। ६८ ।।</l><lb/>  
            <l>कुम्भोयथैवमृन्मयस्तद्वद्देहोपिचिन्मयः ।</l><lb/>  
            <l>आत्मानात्मविभागोयं मिथ्यैवक्रियतेबुधैः ।। ६९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">सब ब्यवहार करत जन जोई। ब्रह्महिकरत औरनहिं कोई ।।<lb/>  
            नहिं अज्ञानतें जानत ताहि ।। मृतकहि सब घटादि जे आहि ६५<lb/>  
            कार्य माहिं कारणता नित्य । ज्यों घटमाहिं मृत्तिकासत्य ।। तैसे<lb/>  
            श्रुति पुनि युक्ति सु जोई । सब प्रपंच यह ब्रह्महि होई ६६ जैसे<lb/>  
            घटके ग्रहण सु र्जोइ । मृतिका ग्रहण होतहै सोई ।। तैसे जगत<lb/>  
            ग्रहण तें जौन । ब्रह्महि ग्रहण होतहै तौन ६७ सदा आत्मा शुद्ध<lb/>  
            सु जोई । पुनि अशुद्धहू भासति सोई ।। ज्ञानी अज्ञानी को जैसे ।<lb/>  
            द्विबिध जेवरी भासत तैसे ६८ घट जैसे मृतिकामय जोई ।<lb/>  
            दहेहु तैसे चिन्मय सोई ।। आत्म अनात्म भेद यह जौन । मिथ्या<lb/>  
            करत अबुधहै तौन ६९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="16"/>  
            <l>सर्पत्वेनयथारज्जु रजतत्वेनशुक्तिका ।</l><lb/>  
            <l>विनिर्णीताविमूढ़ेन देहत्वेनतथात्मता ।। ७० ।।</l><lb/>  
            <l>घटत्वेनयथापृथ्वी पटत्वेनैवतंतवः ।</l><lb/>  
            <l>विनिर्णीताविमुढ़ेन देहत्वेनतथात्मना ।। ७१ ।।</l><lb/>  
            <l>कनकंकुंडलत्वेन तंरगत्वेनवैजलम् ।</l><lb/>  
            <l>विनिर्णीताविमूढ़ेन देहत्वेनतथात्मना ।। ७२ ।।</l><lb/>  
            <l>पुरुषत्वेनवैस्थाणुर्जलत्वेनमरीचिका ।</l><lb/>  
            <l>विनिर्णीताविमूढ़ेन देहत्वेनतथात्मना ।। ७३</l><lb/>  
            <l>गृहत्वेनैवकाष्टानि खड्गत्वेनैवलोहता ।</l><lb/>  
            <l>बिनिर्णीताविमूढ़ेनदेहत्वेनतथात्मना ।। ७४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">रज्जु सर्प करि जानत जैसे ।। रजत शुक्तिमें मानततैसे ।। ऐसे<lb/>  
            मूढ़ मनुजहैं सोई । आत्मा को कहैं देह सु जोई ७० जैसे पृथ्वी<lb/>  
            घट करि जानै । तंतु ताहि पट करिकै मानै ।। ऐसे मूढ़ मनु जहैं<lb/>  
            सोई । आत्मा को कहैं देह सु जोई ७१ कनकसकुण्डल करिक<lb/>  
            जानै । ज्यों जल को तरंग करि मानै ।। ऐसे मूढ़ मनुजहैं सोई ।<lb/>  
            आत्मा को कहैं देह सु जोई ७२ थम्भ पुरुष करि जानत जैसे ।<lb/>  
            जल करि कहत मरीचिहि तैसे ।। ऐसे मूढ़ मनुजहैं सोई । आ-<lb/>  
            त्मा को कहैं देह सु जोई ७३ काष्टहिं गढ़ करि जानत जैसे । लोह<lb/>  
            खड्ग करि जानत तैसे ।। ऐसे मूढ़ मनुजहैं सोई । आत्मा को<lb/>  
            कहैं देह सु जोई ७४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="17"/>  
            <l>यथावृक्षविपर्यासौ जलाद्भवतिकर्हिचित् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ७५ ।।</l><lb/>  
            <l>पोतेनगच्छतःपुंसः सर्वंभातिविचंचलम् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ७६ ।।</l><lb/>  
            <l>पीतत्वंहियथाशुभ्रे दोषाद्भवतिकस्यचित् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ७७ ।।</l><lb/>  
            <l>चक्षुर्भ्यांभ्रमशीलाभ्यां सर्वंभातिभ्रमात्मकम् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ७८ ।।</l><lb/>  
            <l>अलपतभ्रमणेनैव वर्तुलंभातिसूर्य्यवत् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ७९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">जल में तरुकी छाया जोई । ताहि वृक्ष करिजानैसोई ।। तैसे<lb/>  
            देह आतमा माहीं । देखत है अज्ञान करि ताहीं ७५ नाव बल<lb/>  
            करिचलतसुजोई ।। तिहिसबचलतजुभासोई ।। तैसेदेहआतमा<lb/>  
            माहीं । देखत हैं अज्ञान करि ताहीं ७६ नेत्र दोष होय जाकहँ<lb/>  
            जोई । श्वेत में पीत लखत है स्तेई ।। तैले देह आतमा माहीं ।<lb/>  
            देखत है अज्ञान करि ताहीं ७७ जैसे चक्षु भ्रमत है जोई ।। सब<lb/>  
            ही भरमत दीखै सोई ।। तैसे देह आतमा माहीं । देखत है अ-<lb/>  
            ज्ञान करिताहीं ७८ जैसे भ्रमत चुवाती जोई । रबिमंडलजिमि<lb/>  
            देखिय सोई ।। तैसे देह आतमा माहीं । देखत है अज्ञान करि<lb/>  
            ताहीं ७९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="18"/>  
            <l>महत्वेसर्ववस्तूनामण्डत्वंह्यतिदूरतः ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ८० ।।</l><lb/>  
            <l>सूक्ष्मत्वेसर्वभावानां स्थूलत्वंचोपनेत्रतः ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ८१ ।।</l><lb/>  
            <l>काचभूमौजलत्वंवा जलभूमौहिकाचताम् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ८२ ।।</l><lb/>  
            <l>यद्वदग्नौमणित्वंहि मणौवावह्नितांपुमान् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ८३ ।।</l><lb/>  
            <l>यथैवदिग्विपर्यासां मोहाद्भवतिकस्यचित् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ८४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">बड़ी बस्तु जेती हैं जोई ।। दूरिते लोटी लखियत सोई ।। तैसे<lb/>  
            देह आतमा माहीं । देखत हैं अज्ञान करि ताहीं ८० छोटी<lb/>  
            सर्ब बस्तु हैं जेई । ऐनक तें बड़ि दीखैं तेई ।। तैसे देह आतमा<lb/>  
            माहीं । देखत हैं अज्ञान करि ताहीं ८१ जैसे काच भूमिजल<lb/>  
            देखै । जलमाहीं पुनि काचहि पेखै ।। तैसे देह आतमा माहीं ।<lb/>  
            देखत हैं अज्ञान करि ताहीं ८२ जैसे अनल माहिं मणि मानै ।<lb/>  
            मणिको अनल रूप नरजानै ।। तैसे देह आतमा माहीं । देखत<lb/>  
            हैं अज्ञान करि ताहीं ८३ जैसे दिशि भ्रम होत है जोई । पूरब<lb/>  
            को पश्चिम कहै सोई ।। तैसे देह आतमा माहीं ।। देखत हैं अ-<lb/>  
            ज्ञानकरि ताहीं ८४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="19"/>  
            <l>अभ्रेषसत्सुधावत्सु सोमोधावतिभातिवै ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ८५ ।।</l><lb/>  
            <l>यथाशशिजलेभाति चंचलत्वेनकस्यचित् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वदात्मनिदेहत्वं पश्यत्यज्ञानयोगतः ।। ८६ ।।</l><lb/>  
            <l>एवमात्मन्यावद्यातो देहाध्यासोहिजायते ।</l><lb/>  
            <l>सएवात्मपरिज्ञानाल्लयितेचपरात्मनि ।। ८७ ।।</l><lb/>  
            <l>सर्वमात्मतयाज्ञानं जगत्स्थावरजंगमम् ।</l><lb/>  
            <l>अभावान्सर्वभावानां देहताचात्मताकुतः ।। ८८ ।।</l><lb/>  
            <l>आत्मानंसततंज्ञात्वा कालंनृपमहाद्युते ।</l><lb/>  
            <l>प्रारब्धमखिलंभुंजन्नोद्वेगंकर्त्तुमर्हसि ।। ८९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">नभ में चलत बारिधर जोई । चलतचन्द्रमहिंमान न सोई ।।<lb/>  
            तैसे देह आतमा माहीं ।। देखत हैं अज्ञान करि ताहीं ८५ ।।<lb/>  
            जल में शशि प्रति बिंबित जोय । जल के हलत हलत कहै<lb/>  
            सोय ।। तैसे देह आतमा माहीं । देखत हैं अज्ञान करि ताहीं ८६<lb/>  
            यो आतमा अज्ञान सो जोई । देह रूप जानत है सोई ।। सोई<lb/>  
            आत्मा ज्ञान भयो जब । परमात्मा में लीन भयो सब ८७ जग<lb/>  
            अस्थावर जंगम जोई । सब आत्माकरि जान्यो सोई ।। सर्वभाव<lb/>  
            अभाव भयो जबै । देह आत्मा भेद कहत तबै ८८ ताते आत्महि<lb/>  
            जानि सुजोई । काल ब्यतीत करौ तुम सोई ।। प्रारब्ध सब भो-<lb/>  
            गहु जाते । सुख दुख चिंता करहु न याते ८९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="20"/>  
            <l>उत्पन्नेऽध्यात्मविज्ञाने प्रारब्धौनैवमुच्यति ।</l><lb/>  
            <l>द्वतियःश्रूयतेशास्त्रं तन्निराक्रियतेधुना ।। ९० ।।</l><lb/>  
            <l>तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्व प्रारब्धंनैवविद्यते ।</l><lb/>  
            <l>देहादीनामस्तत्वाक्षु यथास्वप्नोनिवोधतः ।। ९१ ।।</l><lb/>  
            <l>कर्मजन्मांतरीयंयत्प्रारब्धमितिकीर्तितम् ।</l><lb/>  
            <l>तत्तुजन्मांतराभावात्पुंसोनैवास्तिकर्हिचित् ।। ९२ ।।</l><lb/>  
            <l>स्घप्नेदेहोयथाध्यस्तस्तथैवायंहिदेहकः ।</l><lb/>  
            <l>अध्यस्तस्यकुतोजन्मजन्माभावेस्थितिःकुतः ।।९३ ।।</l><lb/>  
            <l>उपादानंप्रपंचस्य मृद्भांडस्येवपठ्यते ।</l><lb/>  
            <l>अज्ञानंचेतिवेदांतैस्तस्मिन्नष्टेक्वविश्वता ।। ९४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">आतम ज्ञान भये तें जोई । प्रारब्ध नहिं छूटै सोई ।। यह<lb/>  
            जो सुन्यो शास्त्र के माहीं ।। अबहूं दूरि करत सो नाहीं ९०<lb/>  
            ज्ञान भये के पीछे जोई ।। प्रारब्ध नहिं रहत जु सोई ।। देहादि-<lb/>  
            क स्वप्ना सम जैसे । प्रारब्ध सति होय सु कैसे ९१ जन्मांतर के<lb/>  
            कर्म सुजोई । प्रारब्ध कहैं तिन को सोई ।। ज्ञान भयेते जन्म<lb/>  
            सुनाहीं । प्रारब्धहि कहँ ते ठहराहीं ९२ स्वप्न विषय तन भासत<lb/>  
            जैसे । जाग्रत की है देह सु तैसे ।। ताको जन्म संभवै नाहीं । ज-<lb/>  
            न्महिको प्रारब्ध कहाहीं ९३ जग कारण अज्ञान चित दोऊ । मृद<lb/>  
            भांडे जिमि श्रुति कहे सोऊ ।। सो अज्ञान दूरि भयो जबहीं ।<lb/>  
            बिश्व कहूं दीसत नहिं तबहीं ९४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="21"/>  
            <l>यथारज्जुपरित्यज्य सर्पंगृहणातिवैभूमात् ।</l><lb/>  
            <l>तद्वत्सत्यमविज्ञाय जगत्पश्यतिमूढधी ।। ९५ ।।</l><lb/>  
            <l>रज्जुरूपेपरिज्ञाते सर्पखण्डनतिष्ठति ।</l><lb/>  
            <l>अधिष्ठानेतथाज्ञाते प्रपंचेशून्यतांगते ।। ९६ ।।</l><lb/>  
            <l>देहस्यापिप्रपंचत्वात्प्रारब्धावस्थितिःकुतः ।</l><lb/>  
            <l>अज्ञानिजनवोधार्थं प्रारब्धंवक्तिवैश्रुतिः ।। ९७ ।।</l><lb/>  
            <l>क्षीयंतेचास्यकर्माणि तस्मिन्दृष्टेपरावरे ।</l><lb/>  
            <l>बहुत्वंतन्निषेधार्थं श्रुत्वागीतंतुवैस्फुटम् ।। ९८ ।।</l><lb/>  
            <l>उच्यतेज्ञैर्बलाच्चैतत्तदानर्थद्वयागमः ।</l><lb/>  
            <l>वेदान्तमतहानिंच यतोज्ञानमितिश्रुतिः ।। ९९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">जैसे रज्जु त्यागि कै जोई । सर्प कहतहैं भ्रमते सोई ।।<lb/>  
            तैसे ब्रह्म छोड़िकै जौन । मूढ़बुद्धि जग देखत तौन ९५<lb/>  
            रज्जुको ज्ञान भयो जब जाको । सर्प दूरिभयो तबहीं ताको ।।<lb/>  
            तैसे ब्रह्महि जान्यों जबही । जगत कहूँ पैयत नहिं तबहीं ९६ ताको<lb/>  
            असत्य करि जान्यो जबै । प्रारब्ध कहँ पैये तबै ।। अज्ञ न बोध<lb/>  
            हेतु श्रुति जोई । प्रारब्ध बरणन कियो सोई ९७ आतम दृष्टि<lb/>  
            हेतु श्रुति जोई । प्रारब्ध बरणन कियो सोई ९७ आतम दृष्टि<lb/>  
            भये ते जौन । सकल कर्म क्षय होतहै तौन ।। प्रारब्ध तब कैसेरहै ।<lb/>  
            श्रुति यह बचन प्रकट ही कहै ९८ अज्ञ कहै अज्ञान सु जोई । यह<lb/>  
            प्रारब्ध अमिटहै सोई ।। तब द्वै दोष प्राप्त भय जबै । ते दोउदोष कहत<lb/>  
            हौं अबै ।। निर्मोक्ष प्रसंग एक जोई । द्वितिय दोष अव सुनिये<lb/>  
            सोई ।। ज्ञान संप्रदाय छेद यह जौन । दूजो दोष यहीहै तौन ।। पुनि<lb/>  
            वेदांत मत हानि सु होई । यह निश्चय करिजानौ सोई ।। जाते<lb/>  
            ज्ञान होत निश्चयकरि । सो श्रुति कहत न हिय संसयधरि ९९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="22"/>  
            <l>त्रिपंचांगान्यथोवक्ष्यपूर्वोक्तस्याहिलब्धये ।</l><lb/>  
            <l>तैश्चसर्वैःसदाकार्यं निदिध्यासनमेवतु ।। १०० ।।</l><lb/>  
            <l>नित्याभ्यासादृतेप्राप्तिर्नभवेत्सच्चिदात्मनः ।</l><lb/>  
            <l>तस्माद्ब्रह्मनिदिध्यासे जिज्ञासूश्रेयसेच्चिरम् ।। १०१ ।।</l><lb/>  
            <l>यमोहिनियमस्त्यागो मौनंदेशश्चकालतः ।</l><lb/>  
            <l>आसनंमूलबन्धश्च देहसाम्यंचदृक्स्थितिः ।। १०२ ।।</l><lb/>  
            <l>प्राणसंयमनंचैव प्रत्याहारश्चधारणा ।</l><lb/>  
            <l>आत्मध्यानंसमाधिश्च प्रोक्तान्यंगानिवैक्रमात् १०३ ।।</l><lb/>  
            <l>सर्वंब्रह्मेतिविज्ञानादिंद्रियग्रामसंयमः ।</l><lb/>  
            <l>यमोयमितिसंप्रोक्तोभ्यसनीयोमुहुर्मुहुः ।। १०४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">अब रस पञ्च अंगहैं जोई । ज्ञान प्राप्त हित कहौं सु जोई ।। ते<lb/>  
            सब करिये योग लु ज्ञानि । सदा निदि ध्यासन यह मानि १००<lb/>  
            नित अभ्यास बिना नहिं होई । आत्माकी प्रापतिहै जोई ।। ताते<lb/>  
            ब्रह्म निदिध्यासन कर । जिज्ञासूको श्रेय होयवर १०१ यम अरु<lb/>  
            नियम त्याग पुनि मौन । देश अरु काल पिछानै तौन ।। आसन<lb/>  
            मूल बंध पुनि जोई । तन सम करै दृष्टि थिर होई १०२ प्राणा-<lb/>  
            याम करै पुनि जौन । प्रत्याहार धारणा तौन ।। आत्मा ध्यान<lb/>  
            समाधि सु जोई । क्रमते अंग कह्यो सब सोई १०३ ।। अथ यम<lb/>  
            कहियेहैं ।। सब जग ब्रह्महिहै यह जोई । या करि सब इंद्रिन<lb/>  
            दम होई ।। यम वह कह्यो सु उत्तम जोई । बार बार अभ्यास<lb/>  
            करि सोई १०४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="23"/>  
            <l>सजातीयप्रवाहश्च विजातियतिरस्कृतिः ।</l><lb/>  
            <l>नियमोहिपरानन्दो नियमात्क्रियतेबुधैः ।। १०५ ।।</l><lb/>  
            <l>त्यागःप्रपंचरूपस्य चिदात्मत्वावलोकनात् ।</l><lb/>  
            <l>त्यागोहिमहतांपूज्यः सद्योमोक्षमयोयतः ।। १०६ ।।</l><lb/>  
            <l>यस्माद्वाचोनिवर्त्तंते अप्राप्यमनसासह ।</l><lb/>  
            <l>यन्मौनंयोगिभिर्गम्यं तद्भवेत्सर्वदावुधः ।। १०७ ।।</l><lb/>  
            <l>वाचोयस्मान्निवर्त्तंते तद्वक्तुंकेनशक्यते ।</l><lb/>  
            <l>प्रपंचोयदिवक्तव्यः सापिशब्दविवर्ज्जितः ।। १०८ ।।</l><lb/>  
            <l>इतिवातद्भवेन्मौनं सतांसहजसंज्ञितम् ।</l><lb/>  
            <l>गिरामौनंतुबालानां प्रयुक्तंब्रह्मवादिभिः ।। १०९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">अथ नियम कहिये हैं ।। ब्रह्माकार वृत्ति करैजोई ।। जगता<lb/>  
            कार बृति तजि सोई ।। नियम सो याको नाम कहावै । नियम<lb/>  
            ते परानन्द बुध पावै १०५ अथ त्याग कहिये हैं ।। एक आत्मा<lb/>  
            देखत जोई । नाम रूप सब त्याग सु होई ।। त्यागमहत करि<lb/>  
            पूजित यातें । सद्य मोक्ष मय होत सुजातें १०६ अथ मौन कहिये<lb/>  
            हैं ।। बाचा करिकै कह्यो न जाहि । मनहूंपाय सकैनहिं ताहि ।।<lb/>  
            याते मौन सुयोगी जानै । सो बुध सदा रूप निज मानै १०७<lb/>  
            बाचाकहियेहैं ।। बाचाकरि निवृत्ति है जोई । ताको बरणि सकै<lb/>  
            नहिं कोई ।। कहिबे योग प्रपंच है जौन । सोपि शब्द बरजित है<lb/>  
            तौन १०८ यह बिचार ताको कहि मौन ।। सत् पुरुषन में प्रगट<lb/>  
            सुतौने ।। गिरा मौन मूढ़न को जानि । ज्ञानी जनन सुकह्यो<lb/>  
            बखानि १०९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="24"/>  
            <l>आदावंतेचमध्येच जनोयस्मिन्नविद्यते ।</l><lb/>  
            <l>येनेदंसततंव्याप्तं सदेशोविजनःरमृतः ।। ११० ।।</l><lb/>  
            <l>कलनात्सर्वभूतानां ब्रह्मादीनांनिमेषतः ।</l><lb/>  
            <l>कालशब्देननिर्दृष्टो ह्यखंडानंदअद्वयः ।। १११ ।।</l><lb/>  
            <l>सुखेनैवभवेद्यस्मिन्नजस्रंब्रह्मचिंतनम् ।</l><lb/>  
            <l>आसनंतद्विजानीयान्नेतरस्सुखमासनम् ।। ११२ ।।</l><lb/>  
            <l>सिद्धंयत्सर्वभूतादि विश्वाधिष्ठानमव्ययम् ।</l><lb/>  
            <l>यस्मिन्सिद्धःसभाविष्टस्तद्वैसिद्धासनंभवेत् ।। ११३ ।।</l><lb/>  
            <l>यन्मूलंसर्वभूतानां तन्मूलंचित्तबंधनम् ।</l><lb/>  
            <l>मूलबंधःसदासेव्योयोग्योसौराजयोगिनाम् ।। ११४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">अथ देश कहिये हैं ।। आदि अन्त पुनि मध्य के माहीं । आत्मा<lb/>  
            में जगदीसत नाहीं ।। यामें सदा व्याप्त है जोई । बिजनदेश<lb/>  
            कहियतहै सोई ११० ।। अथकाल कहिये हैं ।। ब्रह्मादिक सब भूत है<lb/>  
            जोई ।। जानिमेषते थिति लय होई ।। काल शब्द यह जानो ताहि ।<lb/>  
            अखण्डानद सु अद्धय आहि १११ अय सुख आसन कहिये हैं ।।<lb/>  
            सुख थिर रूप ब्रह्म चिंतन महि । कर्तव्यता तहँ चिन्ता है नहि ।।<lb/>  
            आसन यहहै जानौ ताही । याते और सुखासन नाही ११२ यही-<lb/>  
            सिद्धा सन कहिये हैं ।। जाते सर्ब भूत सिध होई । जग अधिष्ठान<lb/>  
            जु अव्यय सोई ।। तामें सिद्ध जुलै ह्वै जौन । सिद्धासन कहियत<lb/>  
            है तौन ११३ अथ मूलबंधन कहिये हैं ।। सब भूतन को मूल सु-<lb/>  
            जोई । चितको बंधन मूलहै सोई ।। मूल बंध यह सदा जु सोई<lb/>  
            सेब्य राज्य योगिन कर होई ११४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="25"/>  
            <l>अंगानांसमतांविद्यात्समेब्रह्मणिलीयते ।</l><lb/>  
            <l>नोचेन्नेवसमानत्वमृजुत्वंशुष्कवृक्षवत् ।। ११५ ।।</l><lb/>  
            <l>दृष्टिंज्ञानमयींकृत्वा पश्यद्ब्रह्ममयंजगत् ।</l><lb/>  
            <l>सादृष्टिःपरमोदारा ननासाग्रावलोकिनी ।। ११६ ।।</l><lb/>  
            <l>दृष्टदर्शनदृश्यानां विरामोयत्रवाभवेत् ।</l><lb/>  
            <l>दृष्टिस्तत्रैवकर्तव्या ननासाग्रावलोकिनी ।। ११७ ।।</l><lb/>  
            <l>चित्तादिसर्वभावेष्टब्रह्मत्वेनैवभावनात् ।</l><lb/>  
            <l>निरोधःसर्ववृत्तीनां प्राणायामःसउच्यते ।। ११८ ।।</l><lb/>  
            <l>निषेधनंप्रपंचस्य रेचकाख्यस्समीरण ।</l><lb/>  
            <l>ब्रह्मैवास्मीतियावृत्तिः पुरकोवायुरीरितः ।। ११९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">अथ देह साम्य कहियेहैं ।। सब अगन सम जानहु यातें । सम<lb/>  
            आत्मा में लैकै तातें ।। समानत्वयह जानौसोर्ह ।शुष्क वृक्ष बल<lb/>  
            सम नहिं होई ११५ अथ दृष्टि ठहरावना कहियेहैं ।। दृष्टि ज्ञान<lb/>  
            मय करै सु जौन । देखै ब्रह्म रूप जग तौन ।। दृष्टि पाय उदारहै<lb/>  
            सोई । नहिं नासाग्र बिलोकन जोई ११६ दृष्टा दृष्ट दृश्यहै जौन ।<lb/>  
            सब त्रिपुटीब्र लखी है तौन ।। दृष्टि वही करतब्यहै सोई । नहिं<lb/>  
            नासाग्र बिलोकि न जोई ११७ अथ प्राणायाम कहिये हैं ।। चित्ता<lb/>  
            दिक सब भावन माहीं । ब्रह्म रूप करि जानै ताहीं ।। सब बृत्तिन<lb/>  
            निरोध द्वै यातें ।। प्राणायाम सु कहियत तातें ११८ यह प्रपंच सब<lb/>  
            मिथ्या जौन । रेचकनाम कहावैतौन ।। मैं हौं ब्रह्मवृत्तियह जोई।<lb/>  
            पूरक नाम कहावै सोई ११९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="26"/>  
            <l>ततःसद्वृत्तिनैश्चल्यंकुंभकःप्राणसंयमः ।</l><lb/>  
            <l>अयंचापिप्रबुद्धानामज्ञानांप्राणपीडनम् ।। १२० ।।</l><lb/>  
            <l>विषयेष्वात्मतांदृष्ट्वामनसश्चित्तमज्जनम् ।</l><lb/>  
            <l>प्रत्याहारःसविज्ञेयोभ्यसनीयोमुमुक्षुभिः ।। १२१ ।।</l><lb/>  
            <l>यत्रयत्रमनोयाति ब्रह्मणस्तत्रदर्शनात् ।</l><lb/>  
            <l>मनसाधारणंचैव धारणासामरामता ।। १२२ ।।</l><lb/>  
            <l>ब्रह्मैवास्मीतिसद्वृत्त्या निरालंबतयास्थितिः ।</l><lb/>  
            <l>ध्यानशब्देनविख्यातापरमानंददायिनी ।। १२३ ।।</l><lb/>  
            <l>निर्विकारतयावृत्त्या ब्रह्माकारतयापुनः ।</l><lb/>  
            <l>वृत्तिविस्मरणंसम्यक् समाधिज्ञानसंज्ञकः ।। १२४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">सो सद्वृति सुनिश्चल होई । कुम्भक नाम कहावै सोई ।।<lb/>  
            प्राणायाम सु ज्ञानिन को यह । घ्राण दबावन अज्ञन कोकह १२०<lb/>  
            अथ प्रत्याहार कहिये ।। शब्दादिक को आत्मा जानि । मनसा<lb/>  
            चितको मज्जन ठानि ।। प्रत्याहार सुजानौ जोई । योगभ्यास<lb/>  
            मुमुक्षुहि सोई १२१ ।। अथ धारणा कहियेहैं ।। जहाँ जहाँ मन<lb/>  
            जावै जोई । ब्रह्महि को देखै तहँ सोई ।। ताते मनसो धारणहोय ।<lb/>  
            धारणा नाम कहावै सोय १२२ अथ आत्माध्यान कहिये हैं ।। मैंहौं<lb/>  
            ब्रह्मवृत्ति सतजोई । निरालम्ब अस्थिर है सोई ।। ध्यान नाम<lb/>  
            ताहीको जानौ । परमानँद दायक पहिचानौ १२३ अथ समाधि<lb/>  
            कहिये हैं । निर्विकार द्वैवृत्ति सु जोई । ब्रह्माकार होयपुनि सोई ।।<lb/>  
            और वृत्ति सब भुल सुजाहि । ज्ञान समाधि सु कहियेताहि ९२४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="27"/>  
            <l>इमंचाकृत्रिमानंदंज्ञात्वासाधुसमभ्यसेत् ।</l><lb/>  
            <l>वश्योयावत्क्षक्षणात्पुंसः प्रयुक्तःसंभवेत्पुनः ।। १२५ ।।</l><lb/>  
            <l>ततःसाधननिर्मुक्तः सिद्धोभवतियोगिराट् ।</l><lb/>  
            <l>तत्स्वरूपंनचैतस्य विषयोमानसोगिराम् ।। १२५ ।।</l><lb/>  
            <l>समाधौक्रियमाणेतु विघ्नंन्यायातिवैबलात् ।</l><lb/>  
            <l>अनुसंधानराहित्यमालस्यंभोगलालसम् ।। १२७ ।।</l><lb/>  
            <l>लयस्तमश्चविक्षेपो रसास्वादाश्चशून्यता ।</l><lb/>  
            <l>एवंयद्विघ्नबाहुल्यं त्याज्यंब्रह्मविदांशनैः ।। १२८ ।।</l><lb/>  
            <l>भाववृत्त्याहिभावत्वं शून्यवृत्त्याहिशून्यताम् ।</l><lb/>  
            <l>ब्रह्मनृत्याहिपूर्णात्वं तयापूर्णत्वमभ्यसेत् ।। १२९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">यह आनन्द अकृत्रिम जोई । जानि साधु अभ्यास करै सोई ।।<lb/>  
            जबलग पुरुषके बश यह जोय । छिन महँ मनके लगावतहोय १२५<lb/>  
            तब सब साधन त्यागि सु जोई । योगीराज सिद्ध भयो सोई । तासु<lb/>  
            स्वरूप नहीं यह जौन । मन बानी करि कहियत तौन १२६ करन<lb/>  
            समाधि सु लागै जौन । बलकरि बि सु आवै तौन ।। अनुसंधान<lb/>  
            राहित्य जु सोई । आलस भोग लालसा जोई १२७ ।। लयतम<lb/>  
            पुनि बिक्षेप सु जौन । रसास्वाद शून्यता तौन ।। ऐसे बिघ्न जौन<lb/>  
            बढ़जाय । ब्रह्मवेत्ता तेहि तजै उपाय १२८ टटका बचन का ।। अनु<lb/>  
            संधान राहित्य शोक । आलस उद्यम करना भोग लालसा लय<lb/>  
            निद्रातम कार्याकार्य अविवेकः विक्षेपः बिषयस ्मरणर सास्वादो<lb/>  
            धन्योहमित्याद्यानंदाकारावृत्ति शून्यता चित्तदोषः रागद्वेषादि वा-<lb/>  
            सनयी ।। भाववृत्तितेभाव सु जोई । शून्यवृत्तितेशून्य जुसोई ।।<lb/>  
            ब्रह्मवृत्ति तें पूरन ब्रह्म जौन । सोइपूर्णत्व अभ्यासेतौन १२९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="28"/>  
            <l>जहिवृत्तिंविहायैनां ब्रह्माख्यायावनीपराम् ।</l><lb/>  
            <l>तेतद्वृथैवजीवंति पशुभिश्चसमानराः ।। १३० ।।</l><lb/>  
            <l>येहिवृत्तिंविजानंति ज्ञात्वापिवर्द्धयंतिये ।</l><lb/>  
            <l>तेवैसत्पुरुषाधन्या बंधास्तेभुवनत्रये ।। १३१ ।।</l><lb/>  
            <l>येषांवृत्तिःसमावृद्धा परिपक्वाचसापुनः ।</l><lb/>  
            <l>तेवैमद्ब्रह्मतांप्राप्ता नेतरंब्रह्मवादिनः ।। १३२ ।।</l><lb/>  
            <l>कुशलाब्रह्मवार्त्तायां वृत्तिहीनाःसुरागिणः ।</l><lb/>  
            <l>तेप्यज्ञानतमानूनं पुनरायांतियांतिच ।। १३३ ।।</l><lb/>  
            <l>निमिषार्द्धेनतिष्ठंति वृत्तिब्रह्ममयींविना ।</l><lb/>  
            <l>यथातिष्ठंतिब्रह्माद्याः सनकाद्याःशुकादय ।। १३४ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">परम पावनी ब्रह्मवृत्ति सो । याको त्याग करतहै जन जो ।।<lb/>  
            ते जन वृथा जियत जगमाहीं । पशुकी सम तेई नर आहीं १३०<lb/>  
            ब्रह्मवृत्ति जे जानत अहैं । जानिकै ताहि बढावत रहैं ।। ते<lb/>  
            सतपुरुष धन्य हैं जोई । बन्दनीय त्रिभुवन में सोई १३१ ।।<lb/>  
            जाकी वृत्ति सुवहि रही जोई । पुनि परिपक्व भई है सोई ।।<lb/>  
            ते सतब्रह्महि प्रापति होई । नहीं और ब्रह्मबादो कोई १३२<lb/>  
            चतुर हैं ब्रह्म वार्त्ता माहीं । बिषयी ब्रह्मवृति भई नाहीं ।।<lb/>  
            ते निश्चय अज्ञानी आहीं । पुनि पुनि जन्म मरण द्वै ताहीं १३३<lb/>  
            अर्द्ध निमिष हू रहै न जोई । वृत्ति ब्रह्म मय बिना जु सोई ।। तिन<lb/>  
            को ब्रह्मादिक समजानो । सनकादिक शुकादि सममानो १३४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="29"/>  
            <l>कार्येकारणतायाता कारणेनहिकार्यता ।</l><lb/>  
            <l>कारणत्वंततोनश्येत्कार्याभावेविचारतः ।। १३५ ।।</l><lb/>  
            <l>अथशुद्धंभवेद्वस्तु यद्वैवाचामगोचरम् ।</l><lb/>  
            <l>दृष्टव्यंमृद्घटेनैव दृष्टान्तेनपुनःपुनः ।। १३६ ।।</l><lb/>  
            <l>अनेनैवप्रकारेण वृत्तिर्ब्रह्मात्मिकाभवेत् ।</l><lb/>  
            <l>उदेतिशुद्धचित्तानां वृत्तिज्ञानंततःपरम् ।। १३७ ।।</l><lb/>  
            <l>कारणंव्यतिरेकेण पुमानादौविलोकयेत् ।।</l><lb/>  
            <l>अन्वयेनपुनस्तद्वत्कार्येनित्यंप्रपश्यति ।। १३८ ।।</l><lb/>  
            <l>कार्योहिकारणंपश्येत्पश्चात्कार्यंविवर्जयेत् ।</l><lb/>  
            <l>कारणत्वंस्वतागेच्छेदवशिष्टंभवेन्मुनि: ।। १३९ ।।</l><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">कार्य बिषय कारण है जोई । कारण बिषय कार्य्य नहिं<lb/>  
            कोई ।। कारज के अभाव ते जौन । नहिं कारणत्व बिचारे तौन<lb/>  
            १३५ पीछे शुद्ध ब्रह्म द्वै सोई । मन बाणी सुअगोचर जोई ।। दे-<lb/>  
            खत माटी घटहै जौन । पुनि पुनि इन दृष्टांत सुतौन १३६ याप्र-<lb/>  
            कार करि बृत्ति सुजोई । ब्रह्मात्मिका होत है सोई ।। शुद्ध चित्त<lb/>  
            में वृत्ति उदोत । ता उपरांत ज्ञानहूँ होत १३७ कार्य्य बिना का-<lb/>  
            रण है जौन । प्रथमहिं पुरुष बिलोकै तौन ।। मिल्यो कार्य्य में<lb/>  
            कारण जोई ।। फिर पीछे अवलोकै सोई १३८ कार्य में कारण<lb/>  
            देखत आहि । ता पाछे कारज मिटि जाहि ।। कारणत्व आपुहि<lb/>  
            जाय सोई । जो अवशेष सोई मुनि होई १३९ ।।</p><lb/> 
          <pb n="30"/>  
            <l>भावितंतीव्रवेगेन यद्वस्तुनिश्चयात्मना ।।</l><lb/>  
            <l>पुमांस्तद्वद्भवेच्छीघ्रं ज्ञेयंभ्रमरकीटवत् ।। १४० ।।</l><lb/>  
            <l>अदृशंभावरूपंहि सर्वमेतच्चिदात्मकम् ।</l><lb/>  
            <l>सावधानतयानित्यं स्वात्मानंचैवभावयेत् ।। १४१ ।।</l><lb/>  
            <l>दृश्यंह्यदृश्यतांनीत्वा ब्रूह्माकारेणुचिंतयेत् ।</l><lb/>  
            <l>विद्वान्नित्यसुखेतिष्ठेद्धियाचिद्रसपूर्णया ।। १४२ ।।</l><lb/>  
            <l>एभिरंगःसमायुक्ता राजयोगउदाहृतः ।</l><lb/>  
            <l>किंचित्पक्वकषायाणां हठयोगेनसंयुता ।। १४३ ।।</l><lb/>  
            <l>परिपक्वंमनोयेषां केवलोपंचसिद्धिदः ।</l><lb/>  
            <l>गुरुदैवतभक्तानां सर्वेषांसुलभोजवान् ।। १४४ ।।</l><lb/>  
            <p>इतिश्रीअपरोक्षानुभवग्रन्थभाषाज्ञानदासकृतसमाप्तम्।।</p><lb/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">तीब्र भावना करिके जोई। जौन बस्तु में निश्चय होई ।। पुरुष<lb/>  
            शीघ्रही होत सु तैसो । कीट होत भृंगी लखि जैसो १४० दृष्टादृश्य<lb/>  
            रूप है जोई । सब यह चेतन देखै सोई ।। सावधान तामें नित<lb/>  
            होय । आपहुको ब्रह्महि लखि सोय १४१ दृश्य को लखिअदृश्य<lb/>  
            करि जौन । ब्रह्म रूपही चितवै तौन ।। बुध वह नित्य जु सुख<lb/>  
            में रहै । बुधि चिद्र सपूरनता लहै १४२ इनअंगन करि युक्तिजु<lb/>  
            आहि । राज योग कहियत है ताहि ।। कुछक जु दग्ध कषाय<lb/>  
            मये जिहि । योग अष्ठांग सहित जुज्ञान तिहि १४३ मन परिपक्व<lb/>  
            भयो है जाक । केवल ज्ञान सिद्धदाता को ।। गुरु देवेत के भक्त<lb/>  
            हैं जोई । सबकहँ सुलभ शीघ्रसिधि होई १४४ ।।</p><lb/> 
          <pb n="31"/>  
            <p xml:lang="braj-Deva">तीर्थ में श्वपच गेह में जोई । नष्ट स्मृति तन त्यागै सोई ।।<lb/>  
            ज्ञान के फल करि अंत में जौन । लहै कैवल्य शोकगति तौन १<lb/>  
            राह में मूत्र पुरीषमें जोई ।। गेह चंडाल मसान में होई ।। कह्यो<lb/>  
            यतन अथवा नहिं कोई । तन अवसान मोक्ष लहै सोई २ ।।<lb/>  
            दोहा ।। बसु ग्रह बसु पुनि चन्द्रमा यह संबत बर्त्तमान । कार्तिक<lb/>  
            कृष्ण चतुर्दशी शुक्रवार तेहि जान १ इन्द्रप्रस्य अस्थानमें लील<lb/>  
            को कटराजान । राम दुवारे में कह्यो ज्ञान दास परमान २ ।।</p><lb/>  
            <trailer>इतिअपरोक्षानुभूतीकिअपरोक्षातुभवटीकासमाप्ता ।।</trailer> 
      </div> 
    </body> 
  </text> 
</TEI>
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDWZVY9XP5GPVGRCE82NZS

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published

Aparokṣānubhava Aparokṣānubhūtī nāgarika bhāṣāṭīkā sahita · Manuscript · Vamshanidhi