Plate TXT · FH9KRāmāśvamedha bhāṣāDeva
URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDWNMFE3JQMZEGQR9VFH9K
Scripture · text
ProvisionalRāmāśvamedha bhāṣā
Rāmāśvamedha bhāṣā
Liudmila Olalde
अश्वमेधयज्ञ श्रीरामचन्द्रजीकी ॥ सोरठा ॥ बन्दौं चरण पुनीत गुण प्रतिपालन गजवदन । जे पूजत करि प्रीत होत परम कल्याणमय ॥ बन्दौं गुरु पदरेनु मन रञ्जन अञ्जन दृगन । मुद मंगल सुख दनु सूझिपरै रघुबर चरित ॥ बन्दौं तनयसमीर ज्ञानखान रघुनाथ प्रिय । जासु हृदय रघुबीर बसहिं सदा शरचापधर ॥ बन्दौं…
Provenance ledger
2 entries
- AttributionLiudmila Olaldetextual
- SourceUpstream TEI document · san · Devapublished primary
IIText
san<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="navalkishore-ramasvamedha1900">
<teiHeader xml:lang="en">
<fileDesc>
<titleStmt>
<title>Rāmāśvamedha bhāṣā</title>
<editor>Dūdhadāsa</editor>
<funder>German Research Foundation (Deutsche Forschungsgemeinschaft, DFG); Project "CrossAsia - Fachinformationsdienst Asien" 2016-2018</funder>
<respStmt>
<resp>The text were scanned and OCRed at Heidelberg University with the software
<ref target="http://www.indsenz.com/int/index.php?content=software_ind_ocr_sanskrit">SanskritOCR</ref> Version 1.0.1.0 [+S] by
</resp>
<name>Fachinformationsdienst Asien at Heidelberg University</name>
</respStmt>
<respStmt>
<resp>Rough corrections of the OCRed texts by</resp>
<name>Fachinformationsdienst Asien at Heidelberg University</name>
</respStmt>
<respStmt>
<resp>prepared for SARIT by</resp>
<persName ref="https://viaf.org/viaf/308710472/">Liudmila Olalde</persName>
</respStmt>
</titleStmt>
<editionStmt>
<p>The text was OCRed and has to be proofread. Only evident OCR errors were corrected.</p>
</editionStmt>
<publicationStmt>
<publisher>Project "CrossAsia - Fachinformationsdienst Asien", 2016-2018.</publisher>
<availability status="restricted">
<licence>
<p>Distributed under a
<ref target="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/">Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International licence.</ref> Under this licence, you are free to:
</p>
<list>
<item>Share — copy and redistribute the material in any medium or format.</item>
<item>Adapt — remix, transform, and build upon the material for any purpose, even commercially.</item>
</list>
<p>The licensor cannot revoke these freedoms as long as you follow the license terms.</p>
<p>Under the following terms:</p>
<list>
<item>Attribution — You must give appropriate credit, provide a link to the license, and indicate if changes were made. You may do so in any reasonable manner, but not in any way that suggests the licensor endorses you or your use.</item>
<item>ShareAlike — If you remix, transform, or build upon the material, you must distribute your contributions under the same license as the original.</item>
</list>
<p>More information and fuller details of this license are given on the Creative Commons website.</p>
</licence>
<p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
</availability>
<date>2018</date>
</publicationStmt>
<sourceDesc>
<p><bibl>Rāmāśvamedha Bhāṣā. 2nd ed. Lakhanaū: Navalakiśora; 1900. doi:<ref target="https://doi.org/10.11588/diglit.32253">https://doi.org/10.11588/diglit.32253</ref>.</bibl></p>
</sourceDesc>
</fileDesc>
</teiHeader>
<text>
<body xml:lang="braj-Deva">
<div>
<pb n="02"/>
<head>अश्वमेधयज्ञ श्रीरामचन्द्रजीकी ॥</head><lb/>
<l>सोरठा ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं चरण पुनीत गुण प्रतिपालन गजवदन ।</l><lb/>
<l>जे पूजत करि प्रीत होत परम कल्याणमय ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं गुरु पदरेनु मन रञ्जन अञ्जन दृगन ।</l><lb/>
<l>मुद मंगल सुख दनु सूझिपरै रघुबर चरित ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं तनयसमीर ज्ञानखान रघुनाथ प्रिय ।</l><lb/>
<l>जासु हृदय रघुबीर बसहिं सदा शरचापधर ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं अज सनकादि सनक सनातन जय विजय ।</l><lb/>
<l>ऋषि परमारथवादि जे नित गावहिं राम यश ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं सिन्धुसुजान शैलसुता षटमुख सहित ।</l><lb/>
<l>सकल सुमंगलखान नन्दीपति गिरिजारमण ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं रघुबर पद जलजाता । आरतिहरण परमसुखदाता ॥</l><lb/>
<l>पुनि लक्ष्मण युगचरण नमामी । बीर धुरीण राम अनुगामी ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं चरण भरत द्वउ भाई । शील सनेह ज्ञान अधिकाई ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं तीरथराज प्रयागा । मज्जनते कोटिन अघभागा ॥</l><lb/>
<l>बन्दौं साधु सन्त जग जेते । करौं प्रणाम नाय शिर तेते ॥</l><lb/>
<l>गिरामूक शारद श्रुति शेशा । सुर मुनि नारद सप्त ऋषेशा ॥</l><lb/>
<l>महि पाताल अकाश समेता । भूधर विटप पयोनिधि सेता ॥</l><lb/>
<pb n="03"/>
<l>बन्दौं करजोरे सब काहू । दनुजमण्डली रवि शशिराहू ॥</l><lb/>
<l>यह बर देउ धरौं पद माथा । बरणों यश निर्मल रघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>दो० श्रोता बक्ता युगों युग जे प्रवीण गुणखान ।</l><lb/>
<l>कृपाकरहु सेवक समुझि तजि इरषा अभिमान ॥</l><lb/>
<l>आगर जेते जीव जहाना । बरणों सबहिं जोरियुगपाना ॥</l><lb/>
<l>रघुबर चरित चहूंदिशि पावन । सुखदभवनशुभमोरसुहावन ॥</l><lb/>
<l>स्वइ रघुबीर अनूपम गाथा । कहिहौं गुरुपदरजधरिमाथा ॥</l><lb/>
<l>जोशिवमुदितउमासनभाषी । सुनतकथारुचिअतिअभिलाषी ॥</l><lb/>
<l>बोलीं सरल सुधा सम बानी । पारबती गिरिराज भवानी ॥</l><lb/>
<l>लव कुश जन्म यथा श्रुतिगाई । नाथ कृपाकरि कहौ बुझाई ॥</l><lb/>
<l>सुनत बचन गिरिजा त्रिपुरारी । प्रभुपदप्रीतिजानिअधिकारी ॥</l><lb/>
<l>धन्य धन्य हिमवन्त कुमारी । तुससमनहिंक्वउजगहितकारी ॥</l><lb/>
<l>जगहित प्रश्न तुम्हार भवानी । कहौंसुनहुनिश्चचयजियआनी ॥</l><lb/>
<l>दो० सुखसागर पावन परम रघुबर चरित अनूप ।</l><lb/>
<l>चरण सरस्वति नायशिरबरणोंमतिअनुरूप ॥</l><lb/>
<l>करौंललितशुभचरित अरम्भा । ज्यहिसुनिमिटैमोहमददम्भा ॥</l><lb/>
<l>एक समय शंकर अविनाशी । सुखमासदन ज्ञानगुणराशी ॥</l><lb/>
<l>योगासन रवि कामद सोहै । देखिस्वरूप चराचर मोहै ॥</l><lb/>
<l>जगजननी तहँ शैलकुमारी । छिनछिनपतिआयसुअनुसारी ॥</l><lb/>
<l>जो अनुशासन शंकर पावैं । करतसोकाजअबार न लावैं ॥</l><lb/>
<l>नित नूतन हरिचरित अनूठे । प्रथमहिंशंभुबचनकह मीठे ॥</l><lb/>
<l>गदगद कणठ होहिं बश प्रेमा । कृपानिधान शंभु दृढ़नेमा ॥</l><lb/>
<l>दशाबिलोकि मुदित गिरिजाई । बाढ़ी प्रीति चरण रघुराई ॥</l><lb/>
<l>प्रथमहिं ते सब चरितसुनावा । सियबनगमनसुनतदुखपावा ॥</l><lb/>
<l>दो० नयन नीरभरबिकल तनु जक्त मात करजोरि ।</l><lb/>
<l>बोलीं सन्मुख प्राणपति बचन अमीरस बोरि ॥</l><lb/>
<l>नाथ चरित प्रभु सिन्धु अपारा । को अस मूढ़ जु चाहै पारा ॥</l><lb/>
<pb n="04"/>
<l>प्रथमजोकहसियविपिननिकारी । सुनि संदेह भयो उर भारी ॥</l><lb/>
<l>क्यहि कारण प्रभु दीनसनेही । दीन्ह्यो बास विपिन बैदेही ॥</l><lb/>
<l>का अपराध जानकी कीन्हा । कृपासिंधुजेहिलगिबनदीन्हा ॥</l><lb/>
<l>भयो शोच प्रभुशोच निबेरी । कहो बुझाय जानिम्वहिंचेरी ॥</l><lb/>
<l>यावत नभ विधि विष्णुपुरारी । प्रथमलीकजगअवनिकुमारी ॥</l><lb/>
<l>जासु दृष्टि उपजैं गुण खानी । कोटिन रमा उमा ब्रह्मानी ॥</l><lb/>
<l>इन्द्रबधू सुर मुनि ऋषिनारी । सदा जासु रूखरहैं निहारी ।</l><lb/>
<l>त्यागन विपिन योगनहिं सीता । महादेवकह विधि विपरीता ॥</l><lb/>
<l>दो० विपिन बास सुनि विकलभइँ गिरिनंदिनी खगेश ।</l><lb/>
<l>प्रभु इतिहास अनूप तब कह्यो बुझाय महेश ॥</l><lb/>
<l>असकछु दशाविलोकि भवानी । बोले हर प्रिय कोमलबानी ॥</l><lb/>
<l>अतिअपारप्रियगतिजगदीशा । को जानै कह अस गौरीशा ॥</l><lb/>
<l>धरि उरधीर भरम सब खोई । सुनहुकथा तुम पूँछ्यो जोई ॥</l><lb/>
<l>पिता बचनसुनि रघुकुलकेतू । गवनेबन सिय अनुजसमेतू ॥</l><lb/>
<l>मिलहिंबिपिनऋषिकुटीअनेका । सुन्दर बिमल एकते एका ॥</l><lb/>
<l>करत मुनिन मग दंडप्रणामा । जाहिंचलेप्रभुछबिअभिरामा ॥</l><lb/>
<l>देखिप्रीति ऋषि मुनिवर नारी । प्रेमबिबशभइँ जनककुमारी ॥</l><lb/>
<l>असअभिलाष सियाउरआनी । ऋषिनबधूसन बोलीं बानी ॥</l><lb/>
<l>करिपूरण पितु बचन प्रमाना । आवहिंकुशलअवधभगवान ॥</l><lb/>
<l>दो० तब मैं आउब अवधसे पुजिहौं सबके पांय ।</l><lb/>
<l>पहिरावों भूषण बसन भोजनविविध कराय ॥</l><lb/>
<l>अस लालसा सिया मनमाहीं । प्रभुसनकहत मुनीशलजाहीं ॥</l><lb/>
<l>प्रभु सिय हृदय मनोरथ जाना । बोलेबिहँसि राम भगवाना ।</l><lb/>
<l>जो रुचिप्रिय तुम्हरे उर होई । मांगहु बेगि देउँ बर सोई ॥</l><lb/>
<l>मो मनकी रुचिजानहु स्वामी । घटघटके तुम अन्तरयामी ॥</l><lb/>
<l>तदपि नाथ ऐसो बर पावों । बहुरि नाथ यहिकाननआवों ॥</l><lb/>
<l>एवमस्तु कह रघुकुलराया । दीन्ह सुभगबरसियमनभाया ॥</l><lb/>
<pb n="05"/>
<l>अवधचलबजबअवधिसिराई । तुम्हैं विपिनसँग लषणपठाई ॥</l><lb/>
<l>विधिवत पूज्यो सुरमुनि पाऊ । रहै न फिर कछुमन पछिताऊ ॥</l><lb/>
<l>जबलग साध कस्यो बनबासू । ह्वैहै सबविधि तुम्हैं सुपासू ॥</l><lb/>
<l>दो० सुनिप्रभु वचन विनीतअति जनकसुताखागनाथ ।</l><lb/>
<l>चरण सरोरुह नाथ निज मुदित नवायो माथ ।।</l><lb/>
<l>असकहि विपिनचले रधुबीरा । सीता सहित अनुज रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>बनबसि चरित कीन्ह भगवाना । सो खगेश नहिं जायबखाना ।।</l><lb/>
<l>सोकिसकैं अब कहि बागीशा । शारद कोटिन कोटि अहीशा ।।</l><lb/>
<l>कौन लेख तहँ चेरे दासू । प्रभुपदप्रीति न दृढ़ बिश्वासू ।।</l><lb/>
<l>बीते अवधि अवध प्रभुआये । सुनहु उमा सो चरित सुहाये ।।</l><lb/>
<l>आयसु पाय केकयी माता । बैठे राज्य राम सुरत्राता ।।</l><lb/>
<l>पुरजन आय भेंट धरि आगे । बोले वचन प्रेम रस पागे ।।</l><lb/>
<l>नाथ आज बड़ि भाग्य हमारी । चरणकमलरजनयन निहारी ॥</l><lb/>
<l>सुरनर असुर नाग मुनिदेवा ।</l><lb/>
<l>मिलिमिलिगयेन जान्योभेवा ॥</l><lb/>
<l>छन्द ।।</l><lb/>
<l>नहिं भेवकोऊ जान मिलि प्रभु देव मुनि हरषित चले ।</l><lb/>
<l>तब आय ब्रह्मा कीन अस्तुति जोरि युगबानी भले ॥</l><lb/>
<l>अब नाथ चलिये लोक निज बहुभांति नर लीलाकरी ।</l><lb/>
<l>मुनि देवतनकी बन्दि छोरी भार सब बसुधा हरी ॥</l><lb/>
<l>सो० सुनि चतुरानन बैन प्रेम लपेटे रसभरे ।</l><lb/>
<l>विहँसे राजिवनैन उतर दीन्ह क्वउ जाननहिं ।।</l><lb/>
<l>दो० रहे उमा हमहूं वहां देखा सकल समाज ।</l><lb/>
<l>प्रजासुखी अघलेश नहिं रामचन्द्रके राज ॥</l><lb/>
<l>दूत चारि प्रभुलीन बुलाई । बोले वचन मधुर जलशाई ।।</l><lb/>
<l>देशकोश पुर कुशल भुलाई । निशिदिनमोहिं सुनावहुआई ।।</l><lb/>
<l>आयसु पाय दूत हरषाने । निज निज कारजगये सयाने ।।</l><lb/>
<l>दिनप्रति खबरि अवधपहुँचावैं । रामचरण पंकज शिरनावैं ।।</l><lb/>
<pb n="06"/>
<l>बीते दिवस कछू यहि भांती । परमअनन्दअवध दिनराती ॥</l><lb/>
<l>एक समय दशरथ कुलनायक । सुन्दरबदनश्यामसुखदायक ॥</l><lb/>
<l>राज सभा शोभित रघुराजा । अनुजसहितपुरलोगसमाजा ॥</l><lb/>
<l>राजनीति मुनिराज सुनावें । सुनिप्रभुअनुजसहितसुखपावें ।।</l><lb/>
<l>और विविध इतिहास पुराना । कहैं वशिष्ठ सुनैं भगवाना ।।</l><lb/>
<l>दो० त्यहिअवसर यकदूत तहँ खबरि सुनायो आय ।</l><lb/>
<l>कछू प्रकट कछु राखिउर देखि सभा सकुचाय ॥</l><lb/>
<l>दूत दशा चक्रित प्रभु जाना । किम्पतगातअधरकुम्हिलाना ॥</l><lb/>
<l>पूंछा निकट बुलाय सप्रीती । कहहु यथारथ नीतिअनीती ॥</l><lb/>
<l>लाग्यो कहन दूत शिरनाई । सकल चरित रघुबरहिसुनाई ।।</l><lb/>
<l>नाथ एक रजगुन रिसिआई । पति गृहतजि कहुँरैनिगवाँई ।।</l><lb/>
<l>भोरभये प्रातहि उठि आई । देखत क्रोध रजक उर छाई ॥</l><lb/>
<l>मास्यो बहुविधि कहि कटुबानी । रेत्रिय निलज कलहकी खानी ॥</l><lb/>
<l>राम समान मोहिं तैं जाने । रावणहरी नारिगृह आने ।।</l><lb/>
<l>उन सम मैं नहिं सुनु अपकारी । जो राखों त्वहिं बिना बिचारी ॥</l><lb/>
<l>वे समरथ कोशलपुर राऊ । भयवशकहतनअवधसमाऊ ॥</l><lb/>
<l>दो० बिने सब भाइनके कहे जो राखों तोहिं ।</l><lb/>
<l>तुरत उठावें जाति ते जाति कबीला मोहिं ॥</l><lb/>
<l>दूतवचनअटपट सुनिकाना । सकलसभासुनिअतिदुखमाना ॥</l><lb/>
<l>नीचजाति नहिं कीन बिचारा । जो असअनुचितबैनउचारा ॥</l><lb/>
<l>भयउ शोचबश अवधसमाजू । विधिअबकीन्हचहतकाआजू ॥</l><lb/>
<l>जाना राम सभा भय पाई । बोले मधुर वचन हरषाई ॥</l><lb/>
<l>बीती निशा याम युगभाई । शयनकरहु निजनिजगृहजाई ॥</l><lb/>
<l>आयसु पाय चरण शिरनाई । गये भवन सब करत बड़ाई ॥</l><lb/>
<l>गुरु पद रेणु शीशधरि रामा । भाइनसहित गये निजधामा ॥</l><lb/>
<l>अनुजसमेत कीन्ह ज्यवनारा । पग धारे मन्दिर स्ववनारा ॥</l><lb/>
<l>ज्यहि मन्दिर सोवहिं स्घुराई । रचना तासु बरणिनहिं जाई ॥</l><lb/>
<pb n="07"/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>नहिं बनै बरणत धाम शोभा चहूं दिशि सुबरण मई ।</l><lb/>
<l>बागीश शारद खोजि उपमा थकित ह्वौ बौरी भई ॥</l><lb/>
<l>मणिहेम मुकतालसित बहुविधि जगमगत देखतबनी ।</l><lb/>
<l>मत शेष निगम पुराण सकुचत कौन विधि चेरेभनी ॥</l><lb/>
<l>दो० ज्यहिमन्दिर स्ववनार प्रमु विविध विचित्र वितान ।</l><lb/>
<l>लखि रचना विधि चारमुख हृदय बहुत सकुचान ॥</l><lb/>
<l>पुानिसबभाइनआज्ञादीन्हा । निजनिजमहलशयन सबकीन्हा ॥</l><lb/>
<l>सोय राम परयङ्क सुहाई । पौढ़ीं सिया रजायसु पाई ॥</l><lb/>
<l>अति सियदेखि प्रसन्न कृपाला । बोलीं मञ्जुल गिरा रसाला ॥</l><lb/>
<l>नाथ विपिन महँ जोबर दीन्हा । अवशि नाथ सो चाहौं कीन्हा ॥</l><lb/>
<l>आयसुहोय जाउँ बन स्वामी । सुनहु बिनयममअन्तर्य्यामी ॥</l><lb/>
<l>सुनि प्रभुसीता बचनमनोहर । सजहुसाजहँसिकह्योविहगबर ॥</l><lb/>
<l>भोर होतप्रिय करहु पयाना । जायहु विपिनवचनपरमाना ॥</l><lb/>
<l>बोलत हँसत नयन अलसाने । सोवन हेतु पीतपट ताने ॥</l><lb/>
<l>राम सियासोवत यक साथा । लखिशोभारतिकामलजाता ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>रतिकाम होहिं सनाथ शोभा देखि सीता रामकी ।</l><lb/>
<l>बरणत परस्पर छबिसुहावन राम सुखमा धामकी ॥</l><lb/>
<l>भये भोरप्रथम विदेहतनया सखी सँग महलनगई ।</l><lb/>
<l>गहि चरण कौशल्या सुमित्रा केकयी आशिषलई ॥</l><lb/>
<l>बहुभांति सासुन दीन्ह आशिष चूमि बदन निहारहीं ।</l><lb/>
<l>चेरे सकल रनिवास दशरथ हेम मणिगण वारहीं ॥</l><lb/>
<l>दो० होत प्रात रघुकुल तिलक करि सरयू अस्नान ।</l><lb/>
<l>तबहिं नहाय वशिष्ठ पहँ आये कृपानिधान ॥</l><lb/>
<l>गुरु पूजाकरि विविध प्रकारा । आये गृह अवधेश कुमारा ॥</l><lb/>
<l>सब मातन पदनायो माथा । आशिष पाय हरषिरघुनाथा ॥</l><lb/>
<pb n="08"/>
<l>भरत लषण रिपुसूदन बीरा । आये जहँ राजित रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>कीन्ह प्रणाम जोरि युग पानी । दीन अशीष राम सुखमानी ॥</l><lb/>
<l>बहुरि जाय मातन शिर नावा । आशिषपाय परम सुखपावा ॥</l><lb/>
<l>पुनि सीता पद नायोशीशा । लह्योपरमसुख पाय अशीशा ॥</l><lb/>
<l>भोजन कीन्ह संग सब भाई । बैठे प्रभु सिंहासन जाई ॥</l><lb/>
<l>पुरबासी सब आय जुहारी । आदर सहित राम बैठारी ॥</l><lb/>
<l>आये तब बशिष्ठ मुनिज्ञानी । करिदण्डवत मुनिहिंसनमानी ॥</l><lb/>
<l>दो० लगेकहन मुनिराजतब राजनीति कुल रीति ।</l><lb/>
<l>सुनहिंरामभाइनसहित अतिआनन्दसप्रीति ॥</l><lb/>
<l>सन्ध्या जानि उठे भगवाना । सरयू जाय कीन्ह अस्नाना ॥</l><lb/>
<l>करिनित कर्म्म भवनप्रभुआये । भारतको तब बोलि पठाये ॥</l><lb/>
<l>आय भरत प्रभुपद शिरनाई । बैठे राम रजायसु पाई ॥</l><lb/>
<l>बोले रामचन्द्र युग पावन । सुधासुरस मृदुवचनसुहावन ॥</l><lb/>
<l>तात कहौं तुमसन यह बानी । सियबनगमन प्रात मैं ठानी ॥</l><lb/>
<l>सकहु तो तात पठैबनआवहु । भेदन यहतुमसियहिसुनावहु ॥</l><lb/>
<l>दूत वचन सुनिकै निजकाना । ताते असप्रण अब मैं ठाना ॥</l><lb/>
<l>सुनि प्रभुवचन भरत रणधीरा । भयो विकल लोचनबहनीरा ॥</l><lb/>
<l>हृदयशोच मुख आव न बानी । समय देखि कछु कह्यो भवानी ॥</l><lb/>
<l>दो० धरिधीरज बोले भरत सुनहु भानुकुलचन्द ।</l><lb/>
<l>प्रति उत्तर नहिं दैसकों बिनयकरों रघुनन्द ॥</l><lb/>
<l>सियको कहा दोष प्रभुलाई । जो असप्रणकरिमोहिंसुनाई ॥</l><lb/>
<l>आयसु नाथकरों शिर राखी । फिरनअवधआवोंअसभाखी ॥</l><lb/>
<l>कह करजोरि शपथ प्रभुतोरी । मैं नहिं आउब अवधबहोरी ॥</l><lb/>
<l>सुनि लघुभ्रात वचन रघुराई । सियपद प्रीति बहुतदृढ़पाई ॥</l><lb/>
<l>कहिबहुचरितअनुज समुझाई । बहुरि राम रिपुदवनबुलाई ॥</l><lb/>
<l>आय शत्रुहन बैठि निहोरी । दण्डप्रणाम कीन्ह करजोरी ॥</l><lb/>
<l>आशिष दीन्ह निकट बैठावा । अति सुन्दरमृदुबचनसुनावा ॥</l><lb/>
<pb n="09"/>
<l>सुनु शत्रुहन कीन्ह प्रण येही । आवहु छोड़ विपिन वैदेही ॥</l><lb/>
<l>इतना करहु तात हरषाई । साजिबिमान सियहि लैजाई ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>रथसाजि सियहि चढ़ाय प्रातहिकाल बन लैजाइये ।</l><lb/>
<l>जहँ सघनबन तहँरारिव सीतहि तात फिर पुरआइये ॥</l><lb/>
<l>यहि भांति कह करुणाअयन रिपुदवनसुनि ठगिसे रहे ।</l><lb/>
<l>कहि दासचेरे प्रेमवश गहि चरण मृदु बानी कहे ॥</l><lb/>
<l>असकवनचूक विचारि प्रभु जो जानकी को परिहरी ।</l><lb/>
<l>यह समय नहिं सिय बसहिंबन इतनो कहो मेरोकरी ॥</l><lb/>
<l>बरसहिं जो बालक अवधमें तब नाथआयसुशिरधरों ।</l><lb/>
<l>कछु कालबीते उचित अस रघुबंशमणि बिनतीकरों ॥</l><lb/>
<l>सो० यदपिकही अति नीति रिपुसूदन भारत अनुज ।</l><lb/>
<l>बोले वचन सप्रीति विहँसि रामरघुकुल तिलक ।</l><lb/>
<l>नहिं त्यागों जो जनक कुमारी । लेहुं अयश शिरपातकभारी ॥</l><lb/>
<l>होय पाप भलकहै न कोई । करहु उपाय तात अब सोई ॥</l><lb/>
<l>जेहि न होय पाछे पछितावा । अस विचार मोरे मन आवा ॥</l><lb/>
<l>रघुबंशिन के कुल चलि आई । प्राणजाय बरु वचन न जाई ॥</l><lb/>
<l>भोर होत सिय संग लिवाई । त्यागि विपिनमा आवोभाई ॥</l><lb/>
<l>प्रभुरुखलखि शोचे रिपुदमनू । जानासत्यविपिन सियगमनू ॥</l><lb/>
<l>अतिव्याकुलतनकीसुधिनाहीं । परेतुरित मूर्च्छितक्षितिमाहीं ॥</l><lb/>
<l>देखि अनुज गति श्रीरघुराई । सियबिछोहदुखउरअधिकाई ॥</l><lb/>
<l>कह प्रिय वचन रामरणधीरा । समुझायो रिपुसूदन बीरा ॥</l><lb/>
<l>दो० आयसु दीन्ही जाहु गृह चले चरण शिरनाय ।</l><lb/>
<l>षठय दूत लिये बोलि तब लक्ष्मणकहँ रघुराय ॥</l><lb/>
<l>लक्ष्मण आय चरण शिरनाई । दीन्ह अशीष मुदितरघुराई ॥</l><lb/>
<l>अति विनीत बोले मृदुबानी । प्रभुआगे अब सुनहुभवानी ॥</l><lb/>
<l>आयसु होय नाथ सो करहूँ । बार बार पद पङ्कज धरहूं ॥</l><lb/>
<pb n="10"/>
<l>कौनसोकाज जाहिलगिस्वामी । कीन शोच उर अन्तर्य्यामी ॥</l><lb/>
<l>जो सेवकहि रजायसु होई । पद शिरनाय करी प्रभू सोई ॥</l><lb/>
<l>जो न करों आयसु रघुनाथा । तौ न धरों धनुशायक हाथा ॥</l><lb/>
<l>जबलग जीव रहै तनस्वामी । तबलगमोहिंजान्योअनुगामी ॥</l><lb/>
<l>सेवक धर्म्म स्वामि सेवकाई । करियसदातनमन चितलाई ॥</l><lb/>
<l>जो प्रभुकहों कपट छल राखी । ईश सजाय देहिंशिव साखी ॥</l><lb/>
<l>दो० अनुज वचन सुन्दर सलिल विगत मोहमदमान ।</l><lb/>
<l>सुनि हरषे रघुकुल कमल बोले वचन प्रमान ॥</l><lb/>
<l>तुम सब लायक शीलनिधाना । बीर धुरीण तात मैं जाना ॥</l><lb/>
<l>कस न नीति राखो तुम भाई । दीन सबै बिधि ईश बड़ाई ॥</l><lb/>
<l>अस प्रण कीन्ह सुनो मैं ताता । गवनहिंबनसिय होतप्रभाता ॥</l><lb/>
<l>विपिनत्यागि मिथिलेशकुमारी । आवहु तात जाउँ बलिहारी ॥</l><lb/>
<l>सुनत वचन रघुवंश खरारी । लक्ष्मणउर असमञ्जसभारी ॥</l><lb/>
<l>भई दशा लक्ष्मणकी कैसी । पङ्ख बिहीन बिहँगतिजैसी ॥</l><lb/>
<l>जो सियको आवों बन त्यागी । मोहिंसमानकोअधमअभागी ॥</l><lb/>
<l>जो न राम आयसु अनुसरहूँ । कोटिनजन्मअयश शिरधरहूँ ॥</l><lb/>
<l>दोउभांति दारुणदुख ब्यापा । बरणैको उर लषण कलापा ॥</l><lb/>
<l>दो० पुनि धरिधीरज लक्ष्मण हाथजोरि शिरनाय ।</l><lb/>
<l>बोले सन्मुख अवधपति गिरा विनीतसुहाय ॥</l><lb/>
<l>यदपिनाथअनुचितमहा त्यागनजनककुमारि ।</l><lb/>
<l>तदपि नाथ आयसुकरब सेवकधर्म विचारि ॥</l><lb/>
<l>उठेत्वरित तजिसकल गलाना । कह्यो सारथी साज विमाना ॥</l><lb/>
<l>सियपहँ गये विकलअति भारी । दोउकरजोरिविनयअनुसारी ॥</l><lb/>
<l>मातु विपिनकर साजहु साजा । आयसुमोहिं दीन्हरघुराजा ॥</l><lb/>
<l>चलहु विपिन आवहुँ पहुँचाई । सेवक उचितस्वामिसेवकाई ॥</l><lb/>
<l>सिय समुझ्यो नहिं देवरबानी । सुनतवचनअतिशयहरषानी ॥</l><lb/>
<l>बहु भोजन पकवान मिठाई । भूषण वसन गिनाय न जाई ॥</l><lb/>
<pb n="11"/>
<l>होत प्रात सिय रथ बैठाई । लक्ष्मणचले राम शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>चलतसियाअशकुनभये भारी । तदपिलख्योनहिंजनककुमारी ॥</l><lb/>
<l>हांक्यो रथ लक्ष्मण बलवाना । पवनथकितअतिवेगउड़ाना ॥</l><lb/>
<l>दो० उतरि नदि तमसात्वरित दीख गोमती आय ।</l><lb/>
<l>नित्यक्रियाकरि सियसहित पहुंचेसुरसरिजाय ॥</l><lb/>
<l>रथते उतरि कीन्ह परणामा । सियसमेत लक्ष्मणबलधामा ॥</l><lb/>
<l>भोर होत उतरे सुरसरी । सघन बिपिनकी मारगधरी ॥</l><lb/>
<l>देखिबिपिनघनअतिआँधियारी । केहरिनाद करैं जहँ भारी ॥</l><lb/>
<l>देखि बिटप बट छांह घनेरो । सियलक्ष्मणतहँलीन्ह बसेरो ॥</l><lb/>
<l>बिन भोजन सो बासर खोई । बटतर दोउमूरति रहे साई ॥</l><lb/>
<l>निशाबिगत सोवत सियजागी । देखिबिषमबनअतिभयलागी ॥</l><lb/>
<l>सहम सहितलक्ष्मणसों बोली । पीपर पात सरिस तन डोली ॥</l><lb/>
<l>यह बननहिं जहँ मुनितपकरहीं । खगमृगमुदितबैरतजिफिरहीं ॥</l><lb/>
<l>यह बन तात भयंकर भारी । डरपतउर बनघनहिं निहारी ॥</l><lb/>
<l>दो० मैं जान्यों रघुनाथ मोहिं परम पातकी जान ।</l><lb/>
<l>गवहिं निकास्यो देशते दशरथ कुलके भान ॥</l><lb/>
<l>ताते यह बन नाथ पठई । जहँमोहिंबाघ सिंहधरिखाई ॥</l><lb/>
<l>तुमाहिं न दोष तात कछुलागी । मैं पापिनि सब भांतिअभागी ॥</l><lb/>
<l>असकहिपुनिबिलापकरिसीता । देखिविपिनभइअधिकसभीता ॥</l><lb/>
<l>हा रधुनाथ कीन नहिं नीका । तज्योमोहिं दशरथकुलटीका ॥</l><lb/>
<l>नाथ समुझिदेखो मनमाहीं । तुमबिन प्राण रहैं घटनाहीं ॥</l><lb/>
<l>तुम सब लायक त्रिभुवनईशा । काहविचारितज्यो जगदीशा ॥</l><lb/>
<l>देखिसियागति लक्ष्मणयोधा । विधिगतिबामसमुझिपरबोधा ॥</l><lb/>
<l>धरो धीर कह लषण सुबानी । पोंछ्यो नेत्रनयन निजपानी ॥</l><lb/>
<l>तलफतबहुत विकल बिनुबारी । सूख्यो कण्ठ विदेहकुमारी ॥</l><lb/>
<l>लाय हाथमुख सियजलमांगी । देखिलषण उर दायालागी ॥</l><lb/>
<l>धरो धीर जल लावों माता । असकहिबचनचलेसुरज्ञाता ॥</l><lb/>
<pb n="12"/>
<l>दो० देखी लक्ष्ममण सियागति बिनजल त्यागतप्राण ।</l><lb/>
<l>चलेलेन जल विकल अति योजन एक प्रमाण ॥</l><lb/>
<l>करुणा करत विविध बैदेही । सो दुखबरणिजाय अबकेही ॥</l><lb/>
<l>परीमुरछि व्याकुल क्षितिमाहीं । देखिदशा बनचर अकुलाहीं ॥</l><lb/>
<l>रघुबरबिरह शूल उर व्यापी । दारुणबिपतिअधिकतनकांपी ॥</l><lb/>
<l>दुखितश्रमितगइसोयभवानी । लक्ष्मणतबजलघटभरिआनी ॥</l><lb/>
<l>लखिमुर्च्छितक्षितिअवनिकुमारी । भेलक्ष्मणदुखकेअधिकारी ॥</l><lb/>
<l>भसम होन हित रच्यो उपाई । नभबानी त्यहि समय सुनाई ॥</l><lb/>
<l>गवनहु लषण अवधकीघाहीं । जियै बाल कछुसंशय नाहीं ॥</l><lb/>
<l>सुनि नभगिरा लषणबलधारी । चढ़ि बटडार बांधिघटबारी ॥</l><lb/>
<l>धरि धीरज उर अनुज खरारी । जोततुरितरथ अवधसिधारी ॥</l><lb/>
<l>दो० मनहींमन पद बन्दि सिय बहुविधि कीन्ह निहोर ।</l><lb/>
<l>मन मलीन तन क्षीण अति हांक्यो रथ पुरओर ॥</l><lb/>
<l>त्यागि सिया बन सघन अनेरी । लक्ष्मण अवधचले रथफेरी ॥</l><lb/>
<l>सिया विरह अति दीन दुखारी । भयसभीत प्रियबन्धु खरारी ॥</l><lb/>
<l>चौथे दिवस अवध में आई । रघुनायक पद शीश नवाई ॥</l><lb/>
<l>पूछा रामसिया कुशलाई । तजिक्यहिबनसियआयहुभाई ॥</l><lb/>
<l>ब्रह्मावर्त्त सघन बन भारी । आयों त्यागि विदेह कुमारी ॥</l><lb/>
<l>नाथ विरह गइ मुरि भवानी । तबमैं चल्यों प्रभुशारँगपानी ॥</l><lb/>
<l>सुनि रघुबीर हृदय दुख पावा । पुनिनिजराज्यकाजचितलावा ॥</l><lb/>
<l>सुनियहचरितसकलपुरबासी । शोच प्रबशहरिलेत उसासी ॥</l><lb/>
<l>एककहैंनहिं विधिभलकीन्हा । जोअसबिपतिजानकिहिदीन्हा ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>असबिपतिदीनजोजानकी बिनकाजरघुबरपरिहरी ।</l><lb/>
<l>जगसकल अपयशमोटबांधिबनायशिर अपनेधरी ॥</l><lb/>
<l>असकहैंपुर नरनारिमिलि दशपांच उरशोचहिंसही ।</l><lb/>
<l>गुरूसचिवकिोउनबुझाय रामहिं उचितकीबातेंकही ॥</l><lb/>
<pb n="13"/>
<l>सो० विधि असकरतब कीन्ह हस्यो बुद्धि पुरलोग सब ।</l><lb/>
<l>कोउ न मंत्र असदीन्ह समय नहीं सिय बसहिं बन ॥</l><lb/>
<l>चेरे पुर नर नारि शोचहिं व्याकुल जहँ सुनहिं ।</l><lb/>
<l>यथा मीन बिन बारि तलफैं दोष लगाय विधि ॥</l><lb/>
<l>कौशल्यादि मातु उर शोचू । किमिकहिसकौंकहैंविधिपोचू ॥</l><lb/>
<l>भयो देश पुर शोक निवासू । कहैं दीन प्रभुसिय बनबासु ॥</l><lb/>
<l>यह इतिहास अनूपम गाई । आगे कहों सुनो खगराई ॥</l><lb/>
<l>जब लक्ष्मण आये पहुंचाई । सभयविपिनप्रभुआयसुपाई ॥</l><lb/>
<l>पस्यो बुन्द जल घट मुखमाहीं । जागी सिय कहुं कोऊ नाहीं ॥</l><lb/>
<l>अतिब्याकुलकरि रोदनभारी । हा लक्ष्मणतुमसमहितकारी ॥</l><lb/>
<l>क्यहि अपराध मोहिंतुमत्यागे । गयोअवध लखिसोवतभागे ॥</l><lb/>
<l>तुमहिं देखि कछुधीरजरह्यऊ । तुमबिनअधिकमोहिंदुखभयऊ ॥</l><lb/>
<l>अब क्यहिभांतिधरों उरधीरा । देखिविपिनअतिगहनगँभीरा ॥</l><lb/>
<l>दो० यहिप्रकार अबजानकी शीशधुनहि बिलखाय ।</l><lb/>
<l>समय बिषाद न जातकहि काहूते खगराय ॥</l><lb/>
<l>गमनविपिनतबसुनिखगपाला । बायससों बोले त्यहिकाला ॥</l><lb/>
<l>पूछों नाथ चरण शिरनाई । यह कौतुक प्रभु मोहिंसुनाई ॥</l><lb/>
<l>माया कृत अवतार भवानी । नेतिनेति कहिनिगमबखानी ॥</l><lb/>
<l>जासु दृष्टि जग यावत माया । होहिं नाथ परिपूरण काया ॥</l><lb/>
<l>शारद शेष देव मुनि वृन्दा । सेवहिं चरणत्यागिछलछन्दा ॥</l><lb/>
<l>सोकि विदेह सुता बन योगू । सुनिकौतुकबिस्मितभयेलोगू ॥</l><lb/>
<l>कहहु बुझाय सो बायसनाथा । कससियत्यागकीन्हरघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>सुनि खगेश के बचन अनूपा । साधुसाधु कह बायस भूपा ॥</l><lb/>
<l>प्रश्न तुम्हार नाथ म्वहिं भाई । चाहहु सुनन रामप्रभुताई ॥</l><lb/>
<l>सो० कहा वचन असकाग खग आगे करजोरिकर ।</l><lb/>
<l>चरितसुनावनलागज्यहिकारणप्रभुत्यागिसिय ॥</l><lb/>
<l>सियहि जोत्यागकीन्हरघुबीरा । सुनहुसो भेवगरु ड़मतिधीरा ॥</l><lb/>
<pb n="14"/>
<l>जबप्रभुजीति समरदशशीशा । अवधचलनचाह्योजगदीशा ॥</l><lb/>
<l>देव सबै तेहि अवसर आई । विनयविनयजकोकसिधाई ॥</l><lb/>
<l>ताहि समय दशेरथ नृप आये । रामहिं देखि नयन जल छाये ॥</l><lb/>
<l>पितहि प्रणाम कीन्ह रघुराई । सीता अनुजसहितखगराई ॥</l><lb/>
<l>अस अभिलाष नरेश खगेशा । मोहिंलै चलैं अवधअवधेशा ॥</l><lb/>
<l>पितहि प्रेमवशलख्यो कृपाला । समुझायो कहिबचनरसाला ॥</l><lb/>
<l>वर्ष सहस्र राव प्रभुताई । रह्यो सो भोग करबमैं जाई ॥</l><lb/>
<l>असकहि रामपितहि शिरनावा । दीन्हज्ञान निजधाम पठावा ॥</l><lb/>
<l>दो० सुनि असबचनबिनीतबहु भयोज्ञानखगराय ।</l><lb/>
<l>प्रभु मूरति उर राखिनृप गेसुरपुर हरषाय ॥</l><lb/>
<l>पिता राज्यके भोगहित असकौतुक प्रभुकीन ।</l><lb/>
<l>रहैं सिया कछुदिनअनतत्यहिकारणबनदीन ॥</l><lb/>
<l>सो० गयो शोच खगनाथ सुनिप्रभुचरितभुशुण्डिमुख ।</l><lb/>
<l>परसि चरणपरमाथ अति नाथकृतारथ कीन्ह मोहिं ॥</l><lb/>
<l>दो० पाछिलकथापुनीत अति सुनहु खगेशसुजान ।</l><lb/>
<l>ज्यहि प्रकार रोदनकरैं सीता जगतभवान ॥</l><lb/>
<l>महा बिलाप करति बैदेही । शोकबिकलतनुसुधिनहिंतेही ॥</l><lb/>
<l>भे खग मृग बन जीव दुखारी । देखिजानकी चकित निहारी ॥</l><lb/>
<l>सक्तनयन जलदुखअधिकारी । बोले वचन समय अनुहारी ॥</l><lb/>
<l>तजहु शोच सुनु राजकुमारी । विधिके अङ्क सकै को टारी ॥</l><lb/>
<l>बन देवत धरि धरि मुनि नारी । समुझावें मृदु बैन उचारी ॥</l><lb/>
<l>अवधते सरिस जानु बन माता । होइहैं सब विधि मंगलदाता ॥</l><lb/>
<l>काहू दोष न लाइय रानी । जग जननी तुममातुभवानी ।</l><lb/>
<l>करि प्रबोध मुख धोय सयानी । कन्दमूल लाईं मधुजानी ।</l><lb/>
<l>धरि आगेसिय पुन समुझाई । हाथ जोरि करि विनयखबाई ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>करजोरि विनय खवाय सीतहि बिदाह्वै गृह को गईं ।</l><lb/>
<pb n="15"/>
<l>लखि विषम बन भारी भयंकर जानकी विस्मित भंई ॥</l><lb/>
<l>त्यहि समय मुनिवर बालमीकि समेत चेलन बनगये ।</l><lb/>
<l>सुनिरुदनअबलासघनबन शिषसहिततहँआवतभये ॥</l><lb/>
<l>सो० देखा निपट मलीन बैठी तहँ रोदन करै ।</l><lb/>
<l>मुनिवर परम प्रवीन निकटजाय. पूंछी कथा ॥</l><lb/>
<l>देखि ऋषय बोलीं तब सीता । बानी मञ्जुल मधुर पुनीता ॥</l><lb/>
<l>श्वशुर चक्कवे दशरथ राऊ । जनकपिताजगविदितप्रभाऊ ॥</l><lb/>
<l>पति रघुनाथ लोकतिहुँस्वामी । कहों कहांलग अन्तर्य्यामी ॥</l><lb/>
<l>ऋषिपँचबटि पुरलोकविचारी । तज्योमोहिं रघुनाथ खरारी ॥</l><lb/>
<l>लक्ष्मण बन पहुंचाय बहोरी । गये अवधकहँजनककिशोरी ॥</l><lb/>
<l>बालमीकि सियको पहिचानी । धीरज दीन पुराण बखानी ॥</l><lb/>
<l>पुत्री धीर धरो उर माहीं । भयोबामविधिकछु न बसाही ॥</l><lb/>
<l>करि प्रबोध बहु कथा सुनाई । चले संग आसनहि लिवाई ॥</l><lb/>
<l>सुन्दर सदनबासलै दीन्ही । सेवा बहु प्रकार मुनिकीन्ही ॥</l><lb/>
<l>दो० यहि मिसि बीते कालबहु विपति विषाद बिहाय ।</l><lb/>
<l>युगल तनय तब प्रकटभे सुदिन सुऔसर पाय ॥</l><lb/>
<l>बालमीकि मुनि गन्त बिचारी । शुभ नक्षत्र लखिभये सुखारी ॥</l><lb/>
<l>बोल लई महिसुर हरषाई । दीन दान सम्मान बड़ाई ॥</l><lb/>
<l>सिय उर हर्ष भयो ज्यहिभांती । शारदहूते नहिं कहिजाती ॥</l><lb/>
<l>जस दुखसही लहीसुखभारी । बदनसुभगदोउसुवननिहारी ॥</l><lb/>
<l>त्यहि अवसर मुनिकुटी सुहाई । ऋद्धिसिद्धिसुख सम्पतिछाई ॥</l><lb/>
<l>जो ज्यहिभावदीन्ह तेहिसोई । उत्सव परम जान जिनजोई ॥</l><lb/>
<l>कीन्हवेद लौकिक सब रीती । बालमीकिमुनिवर अतिप्रीती ॥</l><lb/>
<l>नामकरण उत्पत्ति उछाहू । कीन्हमुदितबिधि वेद निबाहू ॥</l><lb/>
<l>दो० भे सयान विद्यासकल बालमीकिमुनि दीन्ह ।</l><lb/>
<l>चार वेद षट शास्त्रको कौतुकही पढ़ि लीन्ह ॥</l><lb/>
<l>बाल चरित सुन्दर दोउभ्रातू । हरषि निरखि सुख पावैमातू ॥</l><lb/>
<pb n="16"/>
<l>विद्या धनुषबाणमुनि दीन्ही । दोऊअनुजमुदितसिखिलीन्ही ॥</l><lb/>
<l>बीते जबै वर्ष दश चारी । भयेकुमार युगल बलधारी ॥</l><lb/>
<l>मुनिबालकसँग खेलतफिरहीं । निपटअशंक न कालहुडरहीं ॥</l><lb/>
<l>फिरहिंबिपिन करिबीरशृंगारा । बधैंमृगा दोउ राजकुमारा ॥</l><lb/>
<l>अतुलितबलप्रताप दोउभाई । सुठिसुकुमार बरणिनहिंजाई ॥</l><lb/>
<l>दिनप्रति करहिं अहेरबराहू । फिरहिंबिपिनलखिडरहिंनकाहू ॥</l><lb/>
<l>निशिदिनसुखदमातुउरमाहीं । सपनेहुअवधसुरतित्यहिनाहीं ॥</l><lb/>
<l>होत प्रात नित दोऊ भइया । करहिंप्रणाममुदितमनमइया ॥</l><lb/>
<l>दो० मुदितअशीषहि मातुतब जोरीसुभग निहारि ।</l><lb/>
<l>बार बार चँबूति बदन जाय जाय बलिहारि ॥</l><lb/>
<l>लवकुशजन्म उछाह भवानी । कह्यों यथामति वेदबखानी ॥</l><lb/>
<l>अब जो कहों सुनो मन लाई । राम चरित सुन्दर सुखदाई ॥</l><lb/>
<l>जबतेप्रभु सिय विपिन निकारी । तबतेनिशिदिनरहतदुखारी ॥</l><lb/>
<l>एकबार सोवत रघुबीरा । देखा स्वप्न राम रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>लङ्खापति सजि निज कटकाई । घेस्यो अवध निशानबजाई ॥</l><lb/>
<l>कीन महारण प्रभुके साथा । ह्वै व्याकुल जागे रघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>कछु न दीख तहँ कृपानिधाना । कीन जाय सरयू अस्नाना ॥</l><lb/>
<l>नित्यक्रिया करि गुरु पहँ आई । गहिपद अम्बुजस्वप्नसुनाई ॥</l><lb/>
<l>स्वप्रभेव जस मोहिं सुनाई । करो उपाय बेगि मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>दो० कह्योबिचारि मुनीश तब बचन मधुर त्यहिकाल ।</l><lb/>
<l>ब्रह्मबीज राकस भयो बसिभुजा दशभाल ॥</l><lb/>
<l>करहु यज्ञ अशुमेध सुहावन । सदा युगों युग पावन पावन ॥</l><lb/>
<l>जानिशिरोमणि मख अतिभारी । करहिं अवशनृपप्रभुदनुजारी ॥</l><lb/>
<l>बिन कीन्हे मख दीनदयाला । होय न क्षमितअसुरदशभाला ॥</l><lb/>
<l>तब प्रभुकहा सुनिय मुनिनायक । करिय अरम्भयज्ञ सुखदायक ॥</l><lb/>
<l>तब मुनिनाथ कह्यो समुझाई । श्यामकरणहय अमर मँगाई ॥</l><lb/>
<l>राजनीति हम पत्र लिखाई । बाँधि शीशपर बाजि फिराई ॥</l><lb/>
<pb n="17"/>
<l>चार क्षोहिणी दल सँगदीजे । सैनापति रिपुसूदन कीजे ॥</l><lb/>
<l>जो नृप बांधे अश्व तुम्हारा । करहिं युद्ध त्यहि सङ्ग अपारा ॥</l><lb/>
<l>ताहि जीतिमख बाजि मँगाई । चहूँदिशा यहिभांति फिराई ॥</l><lb/>
<l>दो० सब भूपनमदमानमहि कुशल सो यह वरबाज ।</l><lb/>
<l>रिपुसूदन आवहिं अवध यज्ञसिद्ध रघुराज ॥</l><lb/>
<l>सुनि मुनीश के वचन सप्रेमा । मखहित राम कीन्ह दृढ़नेमा ॥</l><lb/>
<l>बेगि तुरँग सुरनाथ मँगाई । पूजा कीन्ह वेद यश गाई ॥</l><lb/>
<l>हेमपत्र बांध्यो हय शीशा । बांचतज्यहि कोपैं अवनीशा ॥</l><lb/>
<l>यूथप रिपुसूदन को कीन्हा । कहिप्रभुपूनिअसआयसुदीन्हा ॥</l><lb/>
<l>तात तुरंग करब रखवारी । सजगरहब धनुबाण सुधारी ।</l><lb/>
<l>गे भूपति तजि इरषा मोहा । मिलै आयत्यहि कीन्हो छोहा ॥</l><lb/>
<l>अभयकरबत्यहिसभय निहारी । करब बचन परमान हमारी ॥</l><lb/>
<l>जे नृप हठ बश बांध तुरंगा । प्रबलयुद्ध कीन्ह्यो तेहिसंगा ॥</l><lb/>
<l>समरभूमि रणसेज सुवाई । तुरग छुड़ाय चलब हरषाई ॥</l><lb/>
<l>दो० ताहि जीति मखबाजिलै सजगकरब सबकाज ।</l><lb/>
<l>फिस्योअवधकहँप्राणप्रिय असकहिकोशलराज ॥</l><lb/>
<l>सुनि आयसु साहब सियरौनू । पद शिरनाय चले रिपुदौनू</l><lb/>
<l>करि आगे मखहय मुनिनाथा । भोरे सुभट कीन्ह त्यहिसाथा ॥</l><lb/>
<l>मुनिपद बन्दि चले रणधीरा । कर कमलन सोहत धनुतीरा ॥</l><lb/>
<l>शत्रुदवन पुर बाहर जाई । बेगि सारथी बोलि पठाई ॥</l><lb/>
<l>तुरित सारथी स्यन्दन आना । चढ़्यो बिमान बीर बलवाना ॥</l><lb/>
<l>बीर धुरीण भरत लघुभाई । सुमिरि गजानन सैनचलाई ॥</l><lb/>
<l>सैन अमितको गनै मुनीशा । सकुचैं शारद गिरा फणीशा ॥</l><lb/>
<l>चार क्षौहिणी सैन भवानी । बड़े बड़े योधा अभिमानी ॥</l><lb/>
<l>आगे चञ्चल चपल तुरंगू । पाछे सुभट जाहिं त्यहिसंगू ॥</l><lb/>
<l>दो० त्यहि पाछे सेना सुभट भरत अनुज रणधीर ।</l><lb/>
<l>धर बीरासन जात मग सुमिरत सियरघुबीर ॥</l><lb/>
<pb n="18"/>
<l>सांझ समय सब बीरभट साजिसाजि सीपाह ।</l><lb/>
<l>निजनिज बारी देखिहय चलैं भोर उठि राह ॥</l><lb/>
<l>गिरामूक फण तब सकुचाई । जो अब कहै प्रताप बड़ाई ॥</l><lb/>
<l>फूटे मेरु खेह ह्वै जाहीं । टूटे बिटप परे महि माहीं ॥</l><lb/>
<l>रजसों पूरिगये नद नारे । कूप तड़ाग झूर भय सारे ॥</l><lb/>
<l>जहँ जहँ जाय यज्ञबर बाजू । मिलहिंभूपतहँ सहितसमाजू ॥</l><lb/>
<l>जहँ जे भूपति कीन्ह लड़ाई । मास्यो ताहि भरत लघुभाई ॥</l><lb/>
<l>ताहि सँहारि वाजि अगुआई । उत्सव कहिं कछु शर्म न पाई ॥</l><lb/>
<l>करहिं युद्ध नहिं कालहु डरहीं । नृपमानी जीतत रण फिरहीं ॥</l><lb/>
<l>कहौं कहांलग तेज बखाना । रिपुसूदन रिपुसूदन जाना ॥</l><lb/>
<l>उदयअस्त महि मंडलमाहीं । । रिपुसूदन समान भट नाहीं ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>रिपुदवनसम जगकोउ न भट जोआयअब सन्मुख लड़े ।</l><lb/>
<l>सुर असुर जेते नाग नर भय मान पद नहिं रण खड़े ॥</l><lb/>
<l>चहुँ ओर अश्व फिराय सैन समेत रिपुसूदन बली ।</l><lb/>
<l>यमुना उतरि सुरसरीमज्यो पार उतर सैना चली ॥</l><lb/>
<l>सो० चल्योतुरंग त्यहिकाल बालमीकि आश्रमगयो ।</l><lb/>
<l>लखि बन बागरसाल हरितदूब लाग्यो चरन ॥</l><lb/>
<l>दो० रहेतहां रखवार लव देखि अश्व प्रिय लाग ।</l><lb/>
<l>उठ अकेल बांध्यो तुरंग जानि चरत मुनिबाग ॥</l><lb/>
<l>बांधि तुरङ्ग पत्रलव बांचा । करोंयुद्ध नृपसों मन रांचा ॥</l><lb/>
<l>जबलग जीवरहौ तनु माहीं । तबलग अश्व देब नृप नाहीं ॥</l><lb/>
<l>त्यहि अवसर भटभीर समूहा । आये हय हेरत बहु जूहा ॥</l><lb/>
<l>देखि अश्व सकुचे मनमाहीं । बालक बधब उचित कछुनाहीं ॥</l><lb/>
<l>डाटि कुवँर हयलेहु छुड़ाई । रिपुसूदन पहँ गवनो भाई ॥</l><lb/>
<l>सुनि अस बचन हँसे लवबीरा । कर कमलन फेरत धनुतीरा ॥</l><lb/>
<l>सुभट जवै हय छोरनलागे । लखि लव तुरत बीर रसपागे ॥</l><lb/>
<pb n="19"/>
<l>बोले बचन क्रोध नहिं थोरी । हटो सुभटकोउ तुरग न छोरी ॥</l><lb/>
<l>जो हठबश हय छोरन जाई । मारौं ताहि मुनीश दुहाई ॥</l><lb/>
<l>दो० जो छोरै यहि काल हय बधौं ताहि त्यहिकाल ।</l><lb/>
<l>तजौं न हय कोटिन करौ बिना युद्ध महिपाल ॥</l><lb/>
<l>सुनिल#यबचन# सुभटसब माखे । क्रोधसँभारि बचनअसभाखे ॥</l><lb/>
<l>बालक समुझि न कीन्हलड़ाई । इनतो बातन बहुत खिझाई ॥</l><lb/>
<l>अब नहिं दोष लड़ाई कीजै । तुरग समेत जीति रणलीजै ॥</l><lb/>
<l>अस कहि धेरि लियो लवबीरा । मोरैं अस्त्र शस्त्र पर तीरा ॥</l><lb/>
<l>लव बिलोकि योधा नियराने । धनुष चढ़ाय बाण सन्धाने ॥</l><lb/>
<l>एक निमिष महँ सब भटमारे । बचेते भागे जाय पुकारे ॥</l><lb/>
<l>नाथ एक बालक मुनि बैखा । बीर श्रँगार किये तनु देखा ॥</l><lb/>
<l>वय किशोर करणी कठिनाई । अतिसुन्दरनखशिखसुघराई ॥</l><lb/>
<l>तिन बांध्यो हयको अतिगाढ़ा । काल समान आप तहँ ठाढ़ा ॥</l><lb/>
<l>दो० तिनबांध्यो यह यज्ञहय बहुउपाय हम कीन्ह ।</l><lb/>
<l>युद्ध कीन मारे सुभट हठ बश अश्व न दीन्ह ॥</l><lb/>
<l>जे भट रहे अश्व रखवारे । तिनहिं तुरित रणखेत सँहारे ॥</l><lb/>
<l>अस पौरुष अबहीं ते पाई । समय युवाभटजियत न जाई ॥</l><lb/>
<l>अति सुकुमार महारणधीरा । फिरत अकेलहाथ धनु तीरा ॥</l><lb/>
<l>सुनि रिपुदवनअचम्भव माना । चलेतहां जहँलव बलवाना ॥</l><lb/>
<l>सैने सङ्ग घेस्यो बन बागू । बढ़े आप कीन्हे रथ आगू ॥</l><lb/>
<l>देखा जाय बाग मुनिराई । बोले सरुख भरत लघुभाई ॥</l><lb/>
<l>का अनीति हय कीन्ह तुम्हारा । राख्यो बांधि मुनीशकुमारा ॥</l><lb/>
<l>तुमहिं त्रासनहिं बांधत लाग्यो । कसपितुमातुअबहिंतेत्याग्यो ॥</l><lb/>
<l>सोहत तुमहिं न असकठिनाई । वयकिशोर मृदुगात सुहाई ॥</l><lb/>
<l>दो० मुनिबर वेष अनूप अति धरे बाण धनुहाथ ।</l><lb/>
<l>करतअनीतिफिरौ विपिन खेलत बालनसाथ ॥</l><lb/>
<l>तुमहिं न असिहठसोहल भइया । तजिहयजाहुजहांपितुमइया ॥</l><lb/>
<pb n="20"/>
<l>निजकुल पुनि कुठारजनिहोहू ।देखि स्वरूप शोचअतिमोहू ॥</l><lb/>
<l>सुनिलव रिपुसूदन मृदुबानी । दीनउतर हँसि सुनहुभवानी ॥</l><lb/>
<l>हमरे कुल युग युग चलिआई । हठन जाय बरुसरबसजाई ॥</l><lb/>
<l>जो भयमान तुरग नृप देहीं । अपने जियतअयशशिरलेहीं ॥</l><lb/>
<l>हमहिं सौंपि मुनिवर यह बागा । आपगयेकहुँऋषिमनियागा ॥</l><lb/>
<l>खग मृग जे बनचर हैं नागू । मोसन चरन न पावैं बागू ॥</l><lb/>
<l>सकुचत पवन निरखि अमराई । सुरनरअसुर कौन प्रभुताई ॥</l><lb/>
<l>सो तुम्हार हय निज बरिआई । कीन्ह निपात बाग मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>सो० बांचि पत्र हयभाल बाग विध्वंसत देखिशठ ।</l><lb/>
<l>निजपौरुष महिपाल बांध्यों तुरग न देउँअब ॥</l><lb/>
<l>सुनि रिपुसूदन निरभय बानी । जान्यो हृदय महाअभिमानी ॥</l><lb/>
<l>बिन संग्राम अश्व नहिं देई । करिसंग्राम अयश को लेई ॥</l><lb/>
<l>जो मोरै म्वहिं निपट हँसाई । मैं मारौं तौ कौन बड़ाई ॥</l><lb/>
<l>यहि मारे भल कहे न कोई । होय पाप नहिं सिंधुरसमोई ॥</l><lb/>
<l>जो तजि हय कोशलपुर जाऊं । कौन बदन रघुबरहि दिखाऊं ॥</l><lb/>
<l>जो सकोप खोलौं बर बाजू । सन्मुख मेरै समरकर आजू ॥</l><lb/>
<l>करत विचार शत्रुहन योधा । कौनिउभांति न होयप्रबोधा ॥</l><lb/>
<l>बिकल विलोकि रामलघुभाई । गगनगिरात्यहिसमय सुहाई ॥</l><lb/>
<l>ये न तनयमुनि ऋषयढुलारे । महाबली रण टरैं न टोर ॥</l><lb/>
<l>दो० जनिभरमों रिपुदवनतुम ये न तनयमुनिराज ।</l><lb/>
<l>क्षत्रियकुल बाणी सुभट सब राजन के राज ॥</l><lb/>
<l>यतनहजार कोटि विधि करहू । रण सन्मुख लोहाकिनधरहू ॥</l><lb/>
<l>मिलै न हय किन करहु उपाधी । असकहिगगनगिराचुपसाधी ॥</l><lb/>
<l>सुनत भरत सानुज नभ बानी । चकितरह्योनहिं जातबखानी ॥</l><lb/>
<l>करि निश्चय तब उठे रिसाई । सब योधनसों कह्यो सुनाई ॥</l><lb/>
<l>हम अपनीदिशि बहुत बचाई । मान न कुँवर काल नियराई ॥</l><lb/>
<l>अब न दोष निगमागम गाई । जो जसकरै सो तसफलपाई ॥</l><lb/>
<pb n="21"/>
<l>धरो जियत बहु देहु कलेशू । अब न छोटबड़करो अँदेशू ॥</l><lb/>
<l>जो न हाथ लागै रिपु भारी । समर कठिन करि डारौमारी ॥</l><lb/>
<l>असकहि निजधनुबाण उठाई । लव सन्मुख बोले मुसकाई ॥</l><lb/>
<l>दो० मैं अपनीदिशि बिनयकिय तुममानी नहिं एक ।</l><lb/>
<l>पावहुआज सजाय भल जस कीन्हे हठ टेक ॥</l><lb/>
<l>चाप चढ़ाय श्रवण लगिताना । छांड़यो अतिकराल बदुबाना ॥</l><lb/>
<l>ज्वइ शररिपु लव सन्मुख आई । स्वइ लवपास नरेश पठाई ॥</l><lb/>
<l>निफलगये रिपुसूदन बाना । देखि प्रताप शोचउरआना ॥</l><lb/>
<l>तब लवललकास्यो रिपु बीरा । युद्धकरहु जनि होहुअधीरा ॥</l><lb/>
<l>राग चढ़ाय नाग सन्धाना । छांड़योशरबहु उरगसमाना ॥</l><lb/>
<l>अर्द्ध निमिष लव बाण प्रहारी । दुइक्षौहिणीअनी रिपु मारी ॥</l><lb/>
<l>पुनि लव रिपुसूदन पहँ जाई । बोले कोपि बचन मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>सजग होहु यहिसमय भुवाला । असकहि छांड़योबाणकराला ॥</l><lb/>
<l>रिपुसूदन लव भट रणधीरा । लड़ै परस्पर दोउ बर बीरा ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>द्वउबीरलड़ैं प्रचारि अतुलित विविधविधिललकारहीं ।</l><lb/>
<l>बहु तीर अस्त्र कृपाण शूल सकोप ऊपर डारहीं ॥</l><lb/>
<l>रणगूढ़ लखिभारत अनुज ह्वै विकल लव सन्मुखगही ।</l><lb/>
<l>अब सजगहोहु सँभारशर रणआजु त्वहिं मारौंसही ॥</l><lb/>
<l>सो० कहाबचन असकोपि रिपुसूदन रणधीर भट ।</l><lb/>
<l>लीन्हशरनतेतोपि महिसुवायदीन्ह्यों लवहि ॥</l><lb/>
<l>रिपुसूदन अतिशय जबकोपे । मारिशरन नखशिखते तोपे ॥</l><lb/>
<l>अति सुकुमार न योग लड़ाई । पस्यो बीर रण में मुरछाई ॥</l><lb/>
<l>यथा बारिबिन मीन विशोकी । तथाविकलरणलवहिबिलोकी ॥</l><lb/>
<l>परमविकल शोचत मनमाहीं । रिपुसूदन आये लव पाहीं ॥</l><lb/>
<l>देखा निपट कुसाज कुमारा । शोभाअमित न जाय निहारा ॥</l><lb/>
<l>भरत अनुज पुनि सैनसँभारी । बाजिचढ़ाय अवध पगधारी ॥</l><lb/>
<pb n="22"/>
<l>रहे जे लव सँग तनयमुनीशा । धाये ग्राम धुनत सबशीशा ॥</l><lb/>
<l>सियसन कह्योसकल उतपातू । भेज्यहि विधिलवप्राणनिपातू ।</l><lb/>
<l>रथ चढ़ाय लव को युवराजू । गवन्यहुभवनसहितमखबाजू ॥</l><lb/>
<l>सो० सुनत शिशुन के बैन ब्याकुल भूतल में परी ।</l><lb/>
<l>भरे नीरदोउनैन शीशधुनहि करुणा करहि ॥</l><lb/>
<l>त्यहि अवसर कुशबनते आये । मातुचरण सादर शिरनाये ॥</l><lb/>
<l>देखा निपट विकल महतारी । यथा मीन व्याकुल बिनबारी ॥</l><lb/>
<l>जस मणिहीन भुजगअकुलाई । तुसगतिजनकसुतागिरिजाई ॥</l><lb/>
<l>दशादेखि जननी दुखपावा । बोले वाणी सरल स्वभावा ॥</l><lb/>
<l>क्यहिकारण यहगति महतारी । बेगिकहौ त्वंहिआनिहमारी ॥</l><lb/>
<l>सुनिसुतवचन कछुकधरिधीरा । लागी कहन नैन बह नीरा ॥</l><lb/>
<l>आदि अन्त सब कथा सुनाई । भूतल परी बहुत मुरझाई ॥</l><lb/>
<l>सुनतभयो रिस कुशउर भारी । कसिनिषङ्ग धनुबाणसिधारी ॥</l><lb/>
<l>जो बिनबधे अनुज को द्रोही । आवों भवन सप्तमोहिंतोही ॥</l><lb/>
<l>दो० मातु सप्तकरि तुरित कुश सङ्गलीन मुनिबाल ।</l><lb/>
<l>चले कोप कीन्हें महा जहां भीर महिपाल ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर बाग गये कुशबीरा । देख्यो जात भूप रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>आगे जाय सैन सब घेस्यो । कहि कटुबचन नरेशहिफेस्यो ॥</l><lb/>
<l>को तुम कौन देश के राजा । साजिसैन आयेक्यहिकाजा ॥</l><lb/>
<l>सुठि सुकुमार मोर लघु भाई । करिमुरछितत्यहिचल्योपराई ॥</l><lb/>
<l>तुमहिं न त्रास प्राण निज केरी । भीरसङ्ग बन फिरौ अहेरी ॥</l><lb/>
<l>जस कीन्ह्यो तस पैहौ आजू । जायहुकुशलसहितमखबाजू ॥</l><lb/>
<l>अस सुनि रिपुसूदन रथफेस्यो । कुशसन्सुखत्यहिअवसरहेस्यो ॥</l><lb/>
<l>लवसों सुरस देखि सुघराई । बोले भरत अनुज मुसकाई ॥</l><lb/>
<l>छोट बदन कीन्ह्यों रिस भारी । क्षमा करहु अपराध हमारी ॥</l><lb/>
<l>दो० तुम्हरेअनुजहिबिबिधबिधि उचितसिखावनदीन ।</l><lb/>
<l>काल बिबशतमक्योसुभट बचनश्रवणनहिंकीन ॥</l><lb/>
<pb n="23"/>
<l>चाप चढ़ाय विशिख शर मारे । दुइ क्षौहिणी कटक संहारे ॥</l><lb/>
<l>मोसन आय युद्ध पुनिकीन्ह्यो । यदपिसिखावन मैं बहुदीन्ह्यो ॥</l><lb/>
<l>कुल अनुहरत भयो रिसमोरे । सत्यकहौं लिखि कागदकोरे ॥</l><lb/>
<l>ज्यहि रिसजाय तुम्हारीआजू । करहु न बिलम सँवारहुकाजू ॥</l><lb/>
<l>सुनि कुश रिपुसूदनकी बाता । अनुजबिलोकि जरे सबगाता ॥</l><lb/>
<l>बन्धुशोक त्यहि समय बिसारी । कीन्ह्यो सिंहनाद अतिभारी ॥</l><lb/>
<l>बोले अति सकोप कुश जबहीं । डगमगभयो लोकतिहुँतबहीं ॥</l><lb/>
<l>सुनत दशौ दिगपाल सकाने । क्षुभ्योसिन्धुजलचरअकुलाने ॥</l><lb/>
<l>उठ्यो धराकुर्म्म कांप्यो ब्यालू । भयो शोर डरप्यो सुरपालू ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>सुरपाल कम्पे कौन विधि त्यहि विष्णु शिवशङ्काभई ।</l><lb/>
<l>असकौनबीर सकोप अति धनुबाण करकमलनलई ॥</l><lb/>
<l>रणअजर अनुपम चापकुश बलधाम जबफेरनलगे ।</l><lb/>
<l>सुर असुर किन्नरनाग नर डरमानत्यहि अवसरभगे ॥</l><lb/>
<l>सो० सुरन धस्यो नहिं धीर क्रोधकृतान्त निहारिकुश ।</l><lb/>
<l>भागे सब भट भीर रहे एक रिपुदवन रथ ॥</l><lb/>
<l>दो० कौन बड़ाई कुशहि यह मातु सिया पितु राम ।</l><lb/>
<l>को अस समरथ बीर जग जीति सकै संग्राम ॥</l><lb/>
<l>कुश रिपुदवन समरगिरिजाई । महाअगमनहिं वरणिसिराई ॥</l><lb/>
<l>कोटिन बाण शत्रुहन मारे । कुश बरबण्डकाटि महिडारे ॥</l><lb/>
<l>भे बाणन ते हीन निषङ्गा । टूटे चाप अमित बहु रङ्गा ॥</l><lb/>
<l>मींजत हाथ अधर रदचाबू । बिसस्यो बीर अवध को जाबू ॥</l><lb/>
<l>रहे सुभट जहँलग रणखेतू । मास्यो त्यहि रिपुदवन समेतू ॥</l><lb/>
<l>बहुरि बाजि बांध्यो तरु जाई । ब्याकुल गयो जहां लघुभाई ॥</l><lb/>
<l>लीन उठाय गोद बैठाई । देखि दशा दारुण दुखपाई ॥</l><lb/>
<l>रोदन करत मोह उरब्यापा । बरणै को जस हृदय कलापा ॥</l><lb/>
<l>समुझिसमुझिसानुजकीकरणी । अबलाइव मारत शिरधरणी ॥</l><lb/>
<pb n="24"/>
<l>दो० क्षण क्षण ब्याकुल देखि गति बरणत शीलसकोच ।</l><lb/>
<l>महि लोटत करुणा करत कहत विधाता पोच ॥</l><lb/>
<l>सिया सुवन रोदन सुनिभारी । बनबासी सब भये दुखारी ॥</l><lb/>
<l>प्रकट्यो देव सघन बन आई । कहिइतिहासकुशहिसमुझाई ॥</l><lb/>
<l>धरो धीर दुख अनुज बिसारी । जियै बन्धु आशीष हमारी ॥</l><lb/>
<l>सुनत देखि बन गिरा सुहाई । उठिबैठे तब लव गिरिजाई ॥</l><lb/>
<l>मिले परस्पर दोऊ भैया । हर्षित चल्यो जहां रहिमैया ॥</l><lb/>
<l>हाथ सों हाथजोरि दोउ भाई । गयेभवन आनँद अधिकाई ॥</l><lb/>
<l>देखत मातु त्वरित उठि धाई । लीन सुवन दोउ कंठलगाई ॥</l><lb/>
<l>मिलि द्वउ कुँवर गोदमें लीन्हीं । याचकबोलि निछावरिकीन्हीं ॥</l><lb/>
<l>शुचि भोजन पकवान मिठाई । हर्षसहित दोउतनय जिमाई ॥</l><lb/>
<l>दो० ह्वै प्रसन्न मन हर्षि अति देखि सुरस ज्यवनार ।</l><lb/>
<l>लागे भोजन करन तब प्रमुदित दोउसुकुमार ॥</l><lb/>
<l>कहिसिय तव बलि जाउँ मैं हे सुत शोभा गेह ।</l><lb/>
<l>भयो उपद्रव बाग मुनि मोमन अतिसन्देह ॥</l><lb/>
<l>मम सन्देह निवारहु ताता । कहोभयोज्यहिविधिउतपाता ॥</l><lb/>
<l>मातुवचनसुनि लवअतिपावन । प्रथमहिंते सबलगे सुनावन ॥</l><lb/>
<l>ज्यहि विधिआयसुभट कटकाई । घेस्यो बिपिनचहूँदिशि आई ॥</l><lb/>
<l>एक तुरंग तेहि संग पराई । आय चस्यो मुनिवर अमराई ॥</l><lb/>
<l>हेमपत्र हय शीश बिलोकी । बांचिताहि रिसगयो न रोकी ॥</l><lb/>
<l>बांध्यों तुरग मातु बरिआई । तासुखोज सैना बहु आई ॥</l><lb/>
<l>तासों कीन युद्ध अति भारी । करिसंग्राम सुभट सब मारी ॥</l><lb/>
<l>त्यहि पाछे सैनापति आयो । म्वहिंलघुदेखिबहुतसमुझायो ॥</l><lb/>
<l>कीन्ह्यो कठिन परन महिपाला । मुरछितकियोमोहिंत्यहिकाला ॥</l><lb/>
<l>दो० असकहि पुनि चुपसाधि लव चरण कमलशिरनाय ।</l><lb/>
<l>शयन कीन पर्य्यंक पर बोले कुश मुनिराय ॥</l><lb/>
<l>त्यहि अवसर मैं बनते आयों । तवगति देखिबहुत दुखपायों ॥</l><lb/>
<pb n="25"/>
<l>तुमसों पूँछिसक्यों नहिं माता । मुनिबालकन कही सबबाता ॥</l><lb/>
<l>त्वरित लीन धनुबाण उठाई । गयोंबाग जहँ भट समुदाई ॥</l><lb/>
<l>नहिं तहँ सुभट न दीख नरेशू । नहिंलवसानुज भयो अँदेशू ॥</l><lb/>
<l>गयोंदूरि कछु बिपिन मँझाई । देख्यों चलीजात कटकाई ॥</l><lb/>
<l>फेस्यों कहि कटुवचन सरोखा । सुनतवचनआयेअतिचोखा ॥</l><lb/>
<l>रथशोभित स्वइ राजकुमारा । करिसंग्रामअनुजजिनमारा ॥</l><lb/>
<l>देखि मोहिं लवके अनुहारी । रह्यो चकित बहुबार निहारी ॥</l><lb/>
<l>पुनि लवको रथ ऊपर देखी । भयो नरेशहि शोच विशेखी ॥</l><lb/>
<l>दो० करि प्रतीत तब हृदय निज जानि मोहिंलवभ्रात ।</l><lb/>
<l>रथहांक्यो आयो निकट कह्यो वचन अस मात ॥</l><lb/>
<l>रेबालक त्वहिं त्रास न आई । जो अब म्वहिं कटुबैन सुनाई ॥</l><lb/>
<l>बैकिशोर सुन्दर तनु गोरा । कहसिबचनजनु माहुरघोरा ॥</l><lb/>
<l>लघु बिचारें मैं बहुत सँभारी । सह्योंकुवँर कटुबैन तुम्हारी ॥</l><lb/>
<l>जस तुव बन्धु प्राणहठ दीन्ही । तसतोहूँ खल चाहसकीन्ही ॥</l><lb/>
<l>ह्वै हौ क्षणमहँ काल हवाले । अबलग पस्यो न काहूपाले ॥</l><lb/>
<l>जाहुकुशल तजि मोह तरंगा । हठबश होहु न दीप पतंगा ॥</l><lb/>
<l>आयसु दीन न मैं कटकाई । लागि दया बालक सुघराई ॥</l><lb/>
<l>सो तुम बहुत प्रचास्यो मोहीं । मोरपराक्रमविदित न तोहीं ॥</l><lb/>
<l>सवँरहु जो कोइ होय सहाई । कहौं स्वभाव न करौं बड़ाई ॥</l><lb/>
<l>दो० सुनि नरेशके वचन मृदु मातु हँस्यों त्यहिकाल ।</l><lb/>
<l>हँसत विलोक्यो मोहिं जब बोल्यो वचनकराल ॥</l><lb/>
<l>यह लड़का वशकाल निदाना । मारो घेरि न पावै जाना ॥</l><lb/>
<l>सुनि आयसु महिपालसकोही । मारनलगे सुभट सबमोही ॥</l><lb/>
<l>मैं अकेल सेना नृप भारी । विकलभयोंत्यहिक्षणमहतारी ॥</l><lb/>
<l>बाणनमारि छेदि तन दीन्ही । चहुँ दिशिआयघेरिम्वहिंलीन्ही ॥</l><lb/>
<l>मैं देख्यों तब नयन उघारी । लीन्ह्यो घेरि सुभटबलधारी ॥</l><lb/>
<l>धरि धीरजमुनि सुमिरिप्रतापू । छाँड़यों बाण खैंचि तबचापू ॥</l><lb/>
<pb n="26"/>
<l>मास्यों नृपहि सहित कटकाई । बहुरिबाजिबान्ध्योंतरु जाई ॥</l><lb/>
<l>बाजि बांधि सानुज पहँ आयों । देखि दशा दारुणदुखपायों ॥</l><lb/>
<l>सोवत महि शरसेज निहारी । शिरधुनि रोदन कीन पुकारी ॥</l><lb/>
<l>दो० त्यहि अवसर बनदेवता मम बिलाप सुनि कान ।</l><lb/>
<l>आये धीरज दीन म्वहिं कथा अनेक बखान ॥</l><lb/>
<l>धरो धीर सुनि बचन हमारी । जाहु बेगि जहँ मातुतुम्हारी ।</l><lb/>
<l>जियैबन्धु लघु मैं बरदीन्हा । असकहिगमनभवननिजकीन्हा ॥</l><lb/>
<l>सुनत गिरा बनदेवत माता । तजिमुरछा जाग्योलवभ्राता ॥</l><lb/>
<l>मिलत प्रेम नहिं हृदय समाता । देखिअनुजभये शीतलगाता ॥</l><lb/>
<l>देखाजाय बहुरि रणखेतू । पस्योनलखि कोउ बीरसचेतू ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर सुतनसों यहसमुझाई । रह्योसजग हय भागिनजाई ॥</l><lb/>
<l>बाग मुनीश तुरँग महिपाला । जुगवतरह्योसजगसबकाला ॥</l><lb/>
<l>सकल अनुग्रह मातु तुम्हारी । आय कुशल पदकञ्जनिहारी ॥</l><lb/>
<l>सुनि सुतवचन अशीषतमाता । गई निशाबड़ि सोवहु ताता ॥</l><lb/>
<l>दो० लागे सोवन मुदितमन आयसु जननी पाय ।</l><lb/>
<l>जागे होत प्रभात पुनि बन्दि चरण शिरनाय ॥</l><lb/>
<l>करि अस्नान गंग दोउ भाई । आय मुदितमातहि शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>भोजन करहिं संग यकथारी । लै आज्ञा बनओर सिधारी ॥</l><lb/>
<l>बधैं पुनीत बराह कुरंगू । आवहिं भवन भ्रात द्वौ संगू ॥</l><lb/>
<l>यह इतिहास अनूठ खगेशू । पारबतीसन कह्यो महेशु ॥</l><lb/>
<l>सोइ जावालि पराग नहाई । भरद्वाज मुनिवर प्रतिगाई ॥</l><lb/>
<l>अति विचित्र महिमा भगवाना । आगमनिगम पुराणबखाना ॥</l><lb/>
<l>जब रिपुदवन सहित सबबीरा । परे मुरछि रणमहँ रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>भागे सुभट कछुक बिनमारे । तें कौशलपुर जायपुकारे ॥</l><lb/>
<l>दे० गयेसुभटते अवधपुर अतिब्याकुल तनछीन ।</l><lb/>
<l>जायपुकारे मुनि प्रभू बचनसही ह्वै दीन ॥</l><lb/>
<l>वहां रामउर शोच आपारा । नहिं आये प्रिय प्राणअधारा ॥</l><lb/>
<pb n="27"/>
<l>मखशाला</l><lb/>
<l>जहँ ऋषय समाजू । ऋषिनमध्य रघुबीर बिराजू ॥</l><lb/>
<l>चारिउ षट दश आठ पुराना । मुनि वक्ता श्रोता भगवाना ॥</l><lb/>
<l>चहुंदिशि विप्र वेदध्वनिकरहीं । मागध सुयश बंशउच्चरहीं ॥</l><lb/>
<l>बन्दीगण याचक गुणगायक । अस्तुतिकरत ठाढ़रघुनायक ॥</l><lb/>
<l>चतुगनन पंचानन देवा । चले यान चढ़ि प्रभुकी सेवा ॥</l><lb/>
<l>इन्द्र समाज देव मुनिवृन्दा । आयेजुरि जहँ रधुकुलचन्दा ॥</l><lb/>
<l>मुदित अशीष जोरिकर देहीं । बदन बिलोकि परमसुखलेहीं ॥</l><lb/>
<l>निज निज थल बैठे सबजाई । शक्तिसमेत महाछबि छाई ॥</l><lb/>
<l>दो० भरतलषण दशरथसचिवअनुजनसुवन समेत ।</l><lb/>
<l>जोरिपाणि ठाढ़े सकल सन्मुख कृपानिकेत ॥</l><lb/>
<l>प्रभुरुखनिरखिकाजअनुसरहीं । सन्मुखते भूल्योनहिं टरहीं ॥</l><lb/>
<l>तौनी समय सुमट तहँ जाई । रिपुसूदन की खबरि सुनाई ॥</l><lb/>
<l>सुनतकृपानिधिअचरजमाना । विधिगतिप्रबलहृदयअनुमाना ॥</l><lb/>
<l>सुभट बुलाय अवधपति बूझे । कहु केहि देश शत्रुहन जूझे ॥</l><lb/>
<l>नाय शीश पद बचन बहोरी । लाग्यो कहन दोऊकरजोरी ॥</l><lb/>
<l>देश देश सब तुरँग फिराई । कोउनभयो सन्मुख रघुराई ॥</l><lb/>
<l>आगे ह्वै पूजा हय करहीं । रिपुसूदन के सन्मुख धरहीं ॥</l><lb/>
<l>करहिं अभय त्यहि अंगलगाई । साधु स्वभाव भरतलघजुभाई ॥</l><lb/>
<l>कोउन सुभट सन्मुखरणकीना । मिलेआय सब परमअधीना ॥</l><lb/>
<l>छन्द</l><lb/>
<l>सब मिले परमअधीन जहँ जहँ बाजि रिपुसूदन गयो ।</l><lb/>
<l>हियहारि काँप सैनलेखि करजोरि शिरनावत भयो ॥</l><lb/>
<l>यहि भांति अस्तुतिकरहिंपूजहिं अश्वभट रिपुदवनको ।</l><lb/>
<l>राखैं सुबस्तु मँगाय आगे चलैं पद गहि भवन को ॥</l><lb/>
<l>सो० यहिप्रकार सब देश फिरिआयो रिपुदवनभट ।</l><lb/>
<l>चले अवध अवधेश संग अनी चतुरंगिनी ॥</l><lb/>
<l>दो० फिस्यो तुरँग जबे अवध आयो गंगातीर ।</l><lb/>
<pb n="28"/>
<l>सुभट क्षोहिणी चारि दल त्यहि पाछे रघुबीर ॥</l><lb/>
<l>महा सघनबन तहँ रघुराई । दिवसहुजहँ मिसरातिसुहाई ॥</l><lb/>
<l>गयो तुरँग त्यहि वन रघुराई । पहुंचो जहँ मुनिवर अमराई ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर बाग चरै जब लागा । बांध्यो हय रखवारन बागा ॥</l><lb/>
<l>सजग भये हय पाय अनेरा । घेरे ठाढ़ चहूंदिशि हेरा ॥</l><lb/>
<l>सुभट बिकल नहिं देख्योबाजू । कहैं सहमि बड़ भयो अकाजू ॥</l><lb/>
<l>खोजत फिरैं अन्त नहिं पावैं । हेरि हरि चहुंदिशि फिरिओंवै ॥</l><lb/>
<l>धँसे महाबन तब अकुलाई । लख्यो अश्वमुनिवर फुलवाई ॥</l><lb/>
<l>जाय तहां हय छोरन लागे । रखवारे भट देखत भागे ॥</l><lb/>
<l>तेहिमा एक कुवँर तन गोरा । रोंक्यो भट कहिबचनकठोरा ॥</l><lb/>
<l>दो० बयकिशोर नखशिख सुघर सुखमा शील निधान ।</l><lb/>
<l>हटके भट सब काल त्यहि करतल फेरत बान ॥</l><lb/>
<l>शोभा मुख शतकोटि दिनेशा । काकपक्ष धारे मुनि वेशा ॥</l><lb/>
<l>सौ सौ कोटि काम रतिवारी । अङ्ग अङ्ग जैये बलिहारी ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर वेष कुमार नरेशा । प्रभु अनुहारि विशेष सुरेशा ॥</l><lb/>
<l>सुनि भट बचन रमापति देवा । कहा सयन कोउलखैनभेवा ॥</l><lb/>
<l>पुनि करजोरि कहन सो लागा । ठिठुकिरहे भट गये न बागा ॥</l><lb/>
<l>माखे बचन सुनत सब बीरा । सजगभये गहिगहिधनुतीरा ॥</l><lb/>
<l>कोउ कह मारहु लेहु छुड़ाई । कोउकहजियतधरहुयहिभाई ॥</l><lb/>
<l>अस अभिलाष सुभट उरमाहीं । चरित राम खग बूझिनजाहीं ॥</l><lb/>
<l>रिसबश एक बाण तिन मारा । परे मुरछि रण सुभट अपारा ॥</l><lb/>
<l>दो० द्वितिय बाण छांड़यो जबै भागे भट रणधीर ।</l><lb/>
<l>जाय पुकारे ते सभय जहँ रिपुसूदन बीर ॥</l><lb/>
<l>पहुँचो रथ सन्मुख जब आई । देखि कुमार परम सुख पाई ॥</l><lb/>
<l>लखि शोभा रथ काम लजौनू । शिथिलगात मनभे रिपुदौनू ॥</l><lb/>
<l>हृदय सराहत कुवँर लुनाई । बोले रिपुसूदन मुसकाई ॥</l><lb/>
<l>की तुम वेष मुनीश ऋषेशा । की क्षत्री कुल तनय नरेशा ॥</l><lb/>
<pb n="29"/>
<l>बनमाला छापा शुचिटीका । देखिस्वरूपलाग अतिनीका ॥</l><lb/>
<l>प्रेम फांस लीन्हे बन फिरहू । मोहत जिव भय शंक न करहू ॥</l><lb/>
<l>सो छलबल हमसों अब कीना । कीन बाजि अपने आधीना ॥</l><lb/>
<l>छांड़हु तुरँग छोड़ि लरिकाई । अबहीं ते नहिं सोह लड़ाई ॥</l><lb/>
<l>दो० सुनि रिपुसूदनके बचन तिन हँसि उत्तर दीन्ह ।</l><lb/>
<l>मृदुलमनोहरबयनकहि अश्वहि चाहहु लीन्ह ॥</l><lb/>
<l>करहु कोटि हय हेतु उपाई । नहिं पावहु बिन कियेलड़ाई ॥</l><lb/>
<l>छल तजिसकलकुटिलताकाजू । सन्मुख समर करहु जो राजू ॥</l><lb/>
<l>जाको अश्व देइ करतारा । लेइ सो आजु महीपकुमारा ॥</l><lb/>
<l>होत परस्पर बाद बिबादू । बढ़योअधिकदुहुँदिशिसम्बादू ॥</l><lb/>
<l>तब रिपुघन बिचारि रघुराई । बिन संग्राम अश्व नहिं पाई ॥</l><lb/>
<l>बोलिसुभट सब आज्ञा दीन्ही । आपन धनुषबाण करलीन्ही ॥</l><lb/>
<l>लाग्यो होन समर रघुनाथा । चलेबाण ह्वौदिशि यकसाथा ॥</l><lb/>
<l>देखि पराक्रम तासु अपारा । मन रिपुसूदन कीन्हबिचारा ॥</l><lb/>
<l>श्रवण प्रयन्त शरासन ताना । मास्यो कठिन तासु उरबाना ॥</l><lb/>
<l>दो० लागत शर मुरछितभयो उठ्यो सँभारि बहोरि ।</l><lb/>
<l>सैन सहित रिपुसूदनहिं बानन डास्योझोरि ॥</l><lb/>
<l>मारिसुभट सब धरणि सुवाई । परे सकल शरसेज बिसाई ॥</l><lb/>
<l>जहँलग भट रिपुसूदन साथा । पल महँ सब मारे रघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>कीन्हबिकलरिपुघनअति कोपे । शरन मारिलीन्ह्यो रथ तोपे ॥</l><lb/>
<l>तब रिपुसूदन अतिशय करषे । धनुष चढ़ाय बाण बहु बरषे ॥</l><lb/>
<l>मुरछितकीन्ह कठिन शरमारी । बाजिसहिततबअवधसिधारी ॥</l><lb/>
<l>योजन एक निकसि रथआवा । पाछेकुवँर और यक धावा ॥</l><lb/>
<l>ललकास्यो तिन हाथ उठाई । फिरहु सुभट कहँ जाहु पराई ॥</l><lb/>
<l>सरुषबचन सुनिभट सकुचाने । फिरे त्वरित रिपुदवनरिसाने ॥</l><lb/>
<l>कटक सहितआये अति चोखा । जहां बीर वह ठाढ़ सरोखा ॥</l><lb/>
<l>दो० तानि शरासन कानलग त्वरित सिधारे बान ।</l><lb/>
<pb n="30"/>
<l>भयो ने शङ्का तासुउर बीर धीर बलवान ॥</l><lb/>
<l>भयो परस्पर वचन सक्रोधा । दुहुँदिशितमकिउठे द्वौयोधा ॥</l><lb/>
<l>इत उत चले उरग समबाना । समर होनलाग्यो भगवाना ॥</l><lb/>
<l>रिपुसूदन सुरपति सम बांके । कुसुमसमान लगैं शर ताके ॥</l><lb/>
<l>बहु छलबल कर हास्यो बीरा । तबतिनहत्यो मांझउर तीरा ॥</l><lb/>
<l>लागतशर मुरछित महिगिरेऊ । कहुँ निषंग कहुँशारँग परेऊ ॥</l><lb/>
<l>गिने सुभट बाचे बिन मारे । आये भागिते अवधबिचारे ॥</l><lb/>
<l>जस आयसु प्रभु राउर होई । करहिं वेगि रघुनायक सोई ॥</l><lb/>
<l>सही बचन सुनि सुभट सयाने । रघुकुलतिलक रामपछिताने ॥</l><lb/>
<l>सब समाज मखके सुन बानी । बड़अचरजहिरदयअनुमानी ॥</l><lb/>
<l>दो० कृपासिन्धु बशशोचतब भरतहि तुरितबुलाय ।</l><lb/>
<l>तात जाव जहँ भयोरण देखहुअनुजहिजाय ॥</l><lb/>
<l>तुरँग समेत जीति रिपु आनो । इनाकहा तात तुम मानो ॥</l><lb/>
<l>को अस वीर कीन्ह रण भारी । मास्यो रिपुसूदनहिं प्रचारी ॥</l><lb/>
<l>सुनत शोच उर भयो अपारा । कस वे जिन रिपुसूदनमारा ॥</l><lb/>
<l>जो अधीन ह्वै देहिं तुरंगा । कियोनतासमर तिनसंगा ॥</l><lb/>
<l>जो बलकरिपौरुष दिखरावहिं । सन्मुख ताततुम्हरे आवहिं ॥</l><lb/>
<l>करि संग्राम जीति रणमाहीं । हय समेतआनो म्वहिंपाहीं ॥</l><lb/>
<l>सुनि मृदुगिरा भरत शिरनावा । तुरितसमरकरसाजमँगावा ॥</l><lb/>
<l>गजरथ साजि सारथी लावा । ध्वजपताकबहुतुवन सुहावा ॥</l><lb/>
<l>सो० नाय राम पद शीश भरत गमन कीन्हे तुरित ।</l><lb/>
<l>कह भुशुण्डि खगईश संग क्षोहिणी चारिदल ॥</l><lb/>
<l>भे सवार गजबदन मनाई । को कहिसकै भरत प्रभुताई ॥</l><lb/>
<l>संग भूरि भट बरणि न जाई । देखत बनै सुनहु गिरिजाई ॥</l><lb/>
<l>पवन सरिस रथ बेगि चलाई । भयो जहां रण पहुँचे जाई ॥</l><lb/>
<l>देखा भट घायल रणखेतू । परे सकल रिपुदवन समेतू ॥</l><lb/>
<l>अनुजबिलोकिबहुत दुखमाना । धरि धीरज बोले बलवाना ॥</l><lb/>
<pb n="31"/>
<l>खोज करहु बैरी बनमाहीं । सुनतमोहिंकहुँ भाजिनजाहीं ॥</l><lb/>
<l>भरतवचन सुनि सुभट समूहा । खोजनचले सिमिटिकरिहूहा ।</l><lb/>
<l>त्यहि औसर मुनिबालकवृन्दा । गयेदेखन मुनि बागअनन्दा ॥</l><lb/>
<l>तहँ अवलोकि प्रबल कटकाई । चले भागि टेरत दोउ भाई ॥</l><lb/>
<l>दो० जाय पुकारे सुवन सब रहे जहां दोउभ्रात ।</l><lb/>
<l>लीन्हेअति भट भूप कोउ घेरिलीन्हबनपात ॥</l><lb/>
<l>सुनि कुश लव सेना सब आई । तुरित उठे दोअ भट हर्षाई ॥</l><lb/>
<l>कसि पटपीत तुवन कटिलाई । लीन शरासन हाथ उठाई ॥</l><lb/>
<l>सियपद बन्दि सुमिरि मुनिराई । सिंह ठवनि गवने दोउ भाई ॥</l><lb/>
<l>जिमि केहरि नग नाग समाजू । लवहिदेखिजिमिझपटैबाजू ॥</l><lb/>
<l>तस दोउबीर सुनत कटकाई । गयेबाग मन बिलम न लाई ॥</l><lb/>
<l>देखा तुरँग बाग मुनिराऊ । ठाढ़ भये तहँ नहिं भयकाऊ ॥</l><lb/>
<l>हेरत बिपिन सुभट तहँ आई । दीख तुरँग दोउ बीरसुहाई ॥</l><lb/>
<l>शोभा देखि सुभट अनुरागे । भरिभरिनयन निहारनलागे ॥</l><lb/>
<l>करहिं परस्पर सकल बड़ाई । धनिविधिज्यहिंअसरूपबनाई ॥</l><lb/>
<l>दो० असशोभा नहिं दीखकहुँ जहँलग विधिव्योहार ।</l><lb/>
<l>सुन्दरता तिहुँलोक सब इन्हैं दीनि करतार ॥</l><lb/>
<l>रूप सराहि सराहि भवानी । बोले सुभट समय अनुमानी ॥</l><lb/>
<l>तुम बालक मुनितपअधिकारी । यह अनुचित धनुबाणसवांरी ॥</l><lb/>
<l>सरबरि तुम राजनकर करहू । बश अज्ञान तो शरकरधरहू ॥</l><lb/>
<l>बाढ़यो गर्ब बांध धनुभाथा । फिरौनिशंक कुवँर दोउरसाथा ॥</l><lb/>
<l>कहत बहुरि असनीतिबखानी । कीज बैर आप सम जानी ॥</l><lb/>
<l>कहँ वे अवधईश सुखरासी । कहँ तुम बालकमुनि बनबासी ॥</l><lb/>
<l>भल न कीन हयको अपनाई । जीत्यो समर भरत लघुभाई ॥</l><lb/>
<l>त्यहि समान नहिं भारतजानो । बीर धुरीण सत्य कर मानो ॥</l><lb/>
<l>बिनश्रम तोहिं मारिछिनमाहीं । छोरि तुरंग अवध लै जाहीं ॥</l><lb/>
<l>दो० एक बीर पुनि भक्त दृढ़ शोभा शील नदीश ।</l><lb/>
<pb n="32"/>
<l>बहुरि अनुज रघुबंशमणि जिनमास्योदशशीश ॥</l><lb/>
<l>मानों जो सिख कुवँर हमारी । सुबिविधिहै तुम्हरीहितकारी ॥</l><lb/>
<l>तुरँग समेत चलो हरषाई । मिलोसो कहैं अनुज रघुराई ॥</l><lb/>
<l>शारद कोटि कोटि अहिराई । महिमा भरतकहतसकुचाई ॥</l><lb/>
<l>अति कोमलचित भरत नरेशू । करैंक्षमा लखिकुवँर ऋषेशू ॥</l><lb/>
<l>रिपुसूदन को बैर बिसारी । फिरैं अवध लै बाजि सुखारी ॥</l><lb/>
<l>कीन्हे समर पार नहिं पाऊ । घर बैठे भावै सो गाऊ ॥</l><lb/>
<l>भरत समान बीर जगमाहीं । नहिंदेखा कहुँ सुनियतनाहीं ॥</l><lb/>
<l>सन्मुख जासु काल शिरनाई । ताहि समर जीतब तुम भाई ॥</l><lb/>
<l>त्यागहु हठ इरषा अभिमाना । भरत धर्म्मधुरभटबलवाना ॥</l><lb/>
<l>दो० तासों जीतब समर तुम सजि भूषण संग्राम ।</l><lb/>
<l>अबलग सूझ न दूध मुख बोलत बानी बाम ॥</l><lb/>
<l>और वचन तुम सुनो हमारे । सजगहोहु सुन ऋषैकुमारे ॥</l><lb/>
<l>हमहिं भरतआयसु असदीन्हा । खोजिचोरहयचाहियलीन्हा ॥</l><lb/>
<l>जहां मिलैं धरि बांधौ आजू । यतन समेत सवाँरो काजू ॥</l><lb/>
<l>कीन चहैं निज ईश रजाई । खाई जासु तासु यश गाई ॥</l><lb/>
<l>बयकिशोर मृदु मंजुल गाता । देखितुम्हैं नहिंकियउतपाता ॥</l><lb/>
<l>कीननकानजो हमसिख दीन्ही । अब पैहौ भलआपन कीन्ही ॥</l><lb/>
<l>असकहि सुभट सरुषह्वैआये । लै कृपाण तब सन्मुख धाये ॥</l><lb/>
<l>कुशलवदेखि सुभट रिपुभारी । गदा शूल तोमर कर धारी ॥</l><lb/>
<l>पाछे राखि लवहि खुशबीरा । चाप चढ़ाय संयुत करितीरा ॥</l><lb/>
<l>छन्द</l><lb/>
<l>गहितीर संयुत चाप खींचि बिलोकि रिपुसेना महा ।</l><lb/>
<l>छोड़यो कठिन नाराचहँसि मानो प्रबल मारु त बहा ॥</l><lb/>
<l>लवनिमेष प्रमान मा सब बीर रण घायल भये ।</l><lb/>
<l>दासचेरे बहुरि कुशलव बाग मुनिनायक गये ॥</l><lb/>
<l>दो० बचे सुभट दुइ चार जे ते भागे गौं पाय ।</l><lb/>
<pb n="33"/>
<l>गये पुकारत भरत जहँ व्याकुल वचनसुनाय ॥</l><lb/>
<l>नाथ सुभट जे आयसु पाई । खोजन लागे हय बन जाई ॥</l><lb/>
<l>मिला न चोर न घोड़ मुनीशा । फिरे सुभट व्याकुल जगदीशा ॥</l><lb/>
<l>मध्य विपिन यक मुनिअमराई । बांधा तुरँग दीख तहँ जाई ॥</l><lb/>
<l>बालक दुइ तहँ कृपानिधाना । खड़े सजग शरसाजि कमाना ॥</l><lb/>
<l>जानि चोर हयभट कह बानी । रे रे शठ तुव आयु तुलानी ॥</l><lb/>
<l>तिन न कीन कछु हृदयअँदेशा । निपट निरंकुश तनयऋषेशा ॥</l><lb/>
<l>सब प्रकार हास्यो समुझाई । तदपि न त्यागकीन्हलड़काई ॥</l><lb/>
<l>भये क्रोधबश सुभट गुसाईं सन्मुख युद्धकीन वहि ठाईं ॥</l><lb/>
<l>छिनमाँ सब योधा संहारे । तेजपुंज दाउ ऋषयकुमारे ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>दोउ तेजपुंज कुमार ऋषि सुखधाम शोभा को कहै ।</l><lb/>
<l>मृदुगात सुन्दर बयकिशोर अनंग लखि सकुचै सभै ॥</l><lb/>
<l>शिरजटा मूँज जनेव कुण्डल कान अद्भुत सोहई ।</l><lb/>
<l>अस कौन जीव सचेत जग में जो न देखत मोहई ॥</l><lb/>
<l>धनु बाण सुन्दर मान कुल करि तुव न अतिशोभित भले ।</l><lb/>
<l>अब नाथ देखि विचित्रशोभा सकुचिनिजलोकहि चले ॥</l><lb/>
<l>दो० सकल सुभट रणखेतमें परे मुरछि तजि प्रान ।</l><lb/>
<l>खड़े सुभट दोउ समरमाँ हृदय न कछु अभिमान ॥</l><lb/>
<l>भरत सुन्यो सेना सब जूझे । कर विषाद योधनसों बूझे ॥</l><lb/>
<l>चढ़ि रथ तुरित अबार न लाई । चले तहां जहँ मुनि अमराई ॥</l><lb/>
<l>सुमिरत प्रभुपद बारम्बारा । करतविविधविधिपंथविचारा ॥</l><lb/>
<l>पहुँचे जहां भयो संग्रामा । भरत धर्मधुर बुधिबलधामा ॥</l><lb/>
<l>विपिन गंभीर महाअँधियारी । भूमि शयन सब सैन निहारी ॥</l><lb/>
<l>बड़ेबड़े मुखिया सेनापति । सुरदुरलभपावनजिनकीगति ॥</l><lb/>
<l>सकै न रण सरवर करि सोऊ । अतिबलवानऋषयसुतदोऊ ॥</l><lb/>
<l>जानि न जाय चरित करतार । गूढ़ असूझ अबूझ अपारा ॥</l><lb/>
<pb n="34"/>
<l>बोलत रण पग परत न आगे । धीरजहू के धीरज भागे ॥</l><lb/>
<l>सो० धीरज धरहु मुनीश सहित कटक आगू गयो ।</l><lb/>
<l>देस्यो सुवन मुनीश धेरे अस्वहि ठाढ़ सब ॥</l><lb/>
<l>त्यागि बाग रथबाजि मँगावा । सुमिर राम शिव उमा मनावा ॥</l><lb/>
<l>चढ़यो अश्वधरि धीरज गाढ़े । गये जहां मुनि शिशुसबठाढ़े ॥</l><lb/>
<l>आवत देखि तुरँग असवारा । भागे सकल ऋषेशकुमारा ॥</l><lb/>
<l>कुश लौ पाँव न पाछे डारा । खड़े बंन्धु दोउकरें बिचारा ॥</l><lb/>
<l>मार जो भट परथम रणमाहीं । तासुसहाय और कोउ आहीं ॥</l><lb/>
<l>जो नृप यहकर जोर सुरीती । मांगे अश्व देहिं सुन नीती ॥</l><lb/>
<l>जो कछु बलप्रभाव दिखरावें । तो सजाय अपनी यह पावें ॥</l><lb/>
<l>असकहि बीर दोऊ बलधामा । खड़े बाग छवि कोटिनकामा ॥</l><lb/>
<l>तबलग जाय भरत नियराने । पाणि सरोज बाण धनु ताने ॥</l><lb/>
<l>दो० ताजन मारे अस्वके परचि उठा जिमि आग ।</l><lb/>
<l>खाईं नांघत बाग को नहीं बार कछु लाग ॥</l><lb/>
<l>मध्यबाग लखि अश्व सवारा । बढ़िआगे तब कुश ललकारा ॥</l><lb/>
<l>अबसे जो पग आगे धरहु । यमपुरगमन सहित हयकरहू ॥</l><lb/>
<l>जब सरोष बोले कुश बीरा । रोक्यो बाग भरत रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>सावधान ह्वै भरत भवानी । बोले अतिकठोर कटु बानी ॥</l><lb/>
<l>रे हय चोर कुपथ मनराता । जसमुखअहै कहसिकिनबाता ॥</l><lb/>
<l>छोटे बदनकहसिकटुबानी । क्यहिबलविपिनफिरसिअभिमानी ॥</l><lb/>
<l>गुण अवगुण तुव करौं न काना । जसबैरी तस बालक जाना ॥</l><lb/>
<l>वचन कहत नहिं शंका तोहीं । कहे कठोर वचन बहु मोहीं ॥</l><lb/>
<l>सो सुनि मोहिं क्रोधनहिं सपने । जाहु कुमार कुशल घरअपने ॥</l><lb/>
<l>दो० अबलौं क्रोध न कीन मैं सुनो बीर बलवान ।</l><lb/>
<l>केहरिकेर स्वभाव नहिं बधिशृगाल खर श्वान ॥</l><lb/>
<l>अस कहि भरत मौन ह्वै रहे । कुश मुसकाय बहुरिकुछकहे ॥</l><lb/>
<l>सो सुनि भरतअधिकरिसमानी । बधों न तोहिंसुवनमुनिजानी ॥</l><lb/>
<pb n="35"/>
<l>ममता मोह तुरंग तजि भागो । अतिसुकुमार बीररस त्यागो ॥</l><lb/>
<l>शिशु बिचारि मैं बहुत सँणारा । निपटकालबशभयसि कुमारा ॥</l><lb/>
<l>तोहिं निपातमख तुरँगसमेता । जाउँ अवध जहँ कृपानिकेता ॥</l><lb/>
<l>यद्यपि अस विचार मन मोरे । करों न सांच विलोकत तोरे ॥</l><lb/>
<l>कुश लौ हँसे सुनत रिपु बानी । मिला नरेश हमैं यह ज्ञानी ॥</l><lb/>
<l>जो उपदेश न गुरुन बतावा ।सो हम आजु भूपसन पावा ॥</l><lb/>
<l>बैर बिसारिलीन हय चाहा । सो गति यहां अगम नरनाहा ॥</l><lb/>
<l>दो० आनों बोलि सहायकिमि बिधि हरि हरअमरेश ।</l><lb/>
<l>जबलग तनपर शीश है मिलै न अश्व नरेश ॥</l><lb/>
<l>असकहिसजगभये दोउभइया । सुमिरि मुनीपदपंकज मइया ॥</l><lb/>
<l>चापचढ़ाय हाथ में कीन्हा । भाथाबांधि बिषम शरलीन्हा ॥</l><lb/>
<l>पाछे तुरँग राखिभे ठाढ़े । महाबली हथियारन गाढ़े ॥</l><lb/>
<l>युद्ध विरुद्ध देखि दोउ बीरा । सहमे भरत भूप रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>लगे विचार करन अवनीशा । ये न सुवनऋषिराज मुनीशा ॥</l><lb/>
<l>अवशि राजबन्शी हैं दोऊ । अस शोभानहिं जगमेंकोऊ ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर वेष बसैं बनमाहीं । छबिनिधानलखिकामलजाहीं ॥</l><lb/>
<l>रिपुसुदन मदभंजन हारा । नींह कोउ बीर सकल संसारा ॥</l><lb/>
<l>तेज पुंज अतिशय दिखराई । मनहुं संग सैना समुदाई ॥</l><lb/>
<l>सो० बिन कीन्हे संग्राम हाथ न लागै तुरँग मख ।</l><lb/>
<l>अस बिचारिबलधाम कोपिलीन धनुबानकर ॥</l><lb/>
<l>भुजा उठाय पुकारे योधा । आये जहँ तहँ सैन सक्रोधा ।</l><lb/>
<l>कुशबिलोकि रिपुसैन समूहा । आये चहुँदिशि युत्थनजूहा ॥</l><lb/>
<l>लवहि सौंपि मुरचा भटभारी । सन्मुख राजन आप सिधारी ॥</l><lb/>
<l>कुश अरुभरतदोऊ बलधामा । लड़ैं प्रचारि भूमिसंग्रामा ॥</l><lb/>
<l>दुहुँ दिशिचलैं बाण अतितीछे । भूल्यो कोउ पग धरै न पीछे ॥</l><lb/>
<l>शरन भये तन झांझर दोऊ । तदपि न हटैं बीर रण कोऊ ॥</l><lb/>
<l>धनुषबाण डास्यो यकसाथा । भिरे दोऊ कृपान लै हाथा ॥</l><lb/>
<pb n="36"/>
<l>सुनहु खगेश काकपति कहही । दोउ अघाय बल शरतररहही ॥</l><lb/>
<l>जूझे सुभट रहे जे संगा । परे भूमि रणशोणित अंगा ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>परे भूमि शोणित अंग भट बहु रुधिर के नारे बहे ।</l><lb/>
<l>डरपे सुरासुर देखिरण गये भाग नहिं कोउ थिर रहे ॥</l><lb/>
<l>बहु गिद्ध श्वान शृगाल केहरि मुदित भोजन पायकै ।</l><lb/>
<l>बैताल भूत पिशाच योगिनि पियें रुधिर अघायकै ॥</l><lb/>
<l>कट कटहिं एकहि एक घोर कठोरकहि भय दिखावहीं ।</l><lb/>
<l>नाचैं बजावैं ताल गति रण राग सुन्दर गावहीं ॥</l><lb/>
<l>संग्राम महि दोउ बीर कोपे तमकि धनुशायक गहा ।</l><lb/>
<l>भये विकल जीव सचेत सब नहिं धीर त्यहि औसररहा ॥</l><lb/>
<l>सो० समर भरत कुशवीर देखा सुना न अस कहूं ।</l><lb/>
<l>भरद्वाज मुनि धीर सुनो कह्यो जाबालि अस ॥</l><lb/>
<l>वहां सुभट सब लौ संहारे । बहे अनेक रुधिर नद नारे ॥</l><lb/>
<l>तब लौ अनुजओर त्यहिकाला । दै ललकार लड़ै महिपाला ॥</l><lb/>
<l>बड़ीभीर कुश ऊपर जाना । शरसन्धानचल्यो बलवाना ॥</l><lb/>
<l>दूरहि से बोले लौ बीरा । आये पुनि जहँ कुश रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>दीख अनुज कहँ पीछे ठाढ़ा । लागे लड़ै अधिक बलबाढ़ा ॥</l><lb/>
<l>बाण प्रहार भूप रथ तोपी । समरअजरदोउअतिशयकोपी ॥</l><lb/>
<l>उमा भरत सम बीर न कोउ । सकै न आज जीत रणसोऊ ॥</l><lb/>
<l>जबहिं कोपि कुश छाँड्योबाना । चुभ्योभरततनब्यालसमाना ॥</l><lb/>
<l>लागत बाण भयो उर पीरा । परे मुरछि स्यन्दन बर बीरा ॥</l><lb/>
<l>दो० देखि दशा भागे सुभट बचे जे जीवत खेत ।</l><lb/>
<l>जाय पुकारे ते सभी जहँ प्रभु लषण समेत ॥</l><lb/>
<l>शोणित अंग त्रास उर भारी । जय अवधपुर कीन्ह पुकारी ॥</l><lb/>
<l>मुरछित भरतसचिवसुनिकाना । भयोबिकलनहिंजायबखाना ॥</l><lb/>
<l>पुनि धरिधीर तुरितचलिआयो । भरतदशा रघुबरहि सुनायो ॥</l><lb/>
<pb n="37"/>
<l>सकल समाजसहित रघुराई । सचिववचनसुनिरहेअरगाई ॥</l><lb/>
<l>बिकलभईं सुनिसुनि सबमाता । कहा बिरञ्चिकीन्ह उतपाता ॥</l><lb/>
<l>पुरवासी सब अतिअकुलाने । सुनेहुजोजहांतहां बिलखाने ॥</l><lb/>
<l>पुरजन शोच शोच बश जानी । गुरुबशिष्ठ बोले मृदुबानी ॥</l><lb/>
<l>तुम सर्वज्ञ ईश रघुराया । तुमहिं न सपन्योव्यापीमाया ॥</l><lb/>
<l>धरहु धीर असकह्यो मुनीशा । कीजै काज यज्ञअवधेशा ॥</l><lb/>
<l>सो० सुनहु मुनीश सुजान घरो धीर करुणाअयन ।</l><lb/>
<l>विधिगतिलखिबलवान समुझिबुलायेअनुजलघु ।</l><lb/>
<l>लक्ष्मणकहँ प्रभु तुरित बुलाई । हृदय लगाय निकट बैठाई ॥</l><lb/>
<l>बोले सरल मनोहर बानी । दीनदयालसुनहु मुनिज्ञानी ॥</l><lb/>
<l>साजि सैन यहि औसर जाई । देखो कहँ जूझे दोउ भाई ॥</l><lb/>
<l>रिपुसूदन भारत रिपु पाई । हत रणखेत अश्व मखलाई ॥</l><lb/>
<l>जो निज जान्यो कुवँरऋषेशा । कियो न रणतिनसंगफणीशा ॥</l><lb/>
<l>जो क्षत्रीकर वेष छिपाये । फिरैं विपिन मुनि वेष बनाये ॥</l><lb/>
<l>करब समर नहिं करब अबारी । आन्यहुबेग तुरँग बलिहारी ॥</l><lb/>
<l>सुनिलक्ष्मण आयसु अवधेशा । चले नाय पदंपकज शीशा ॥</l><lb/>
<l>लीन सैन चतुरंग भवानी । जे सपनेहु रणहारि न मानी ॥</l><lb/>
<l>दो० पहिर विविध सन्नाह सब शूल शक्तिलै हाथ ।</l><lb/>
<l>सन्मुख श्रीरघुनाथके सादर नावहिं माथ ॥</l><lb/>
<l>तब लक्ष्मण बोले कर जोरी । बाणी मधुर सुधारस बोरी ॥</l><lb/>
<l>जो करिकपट भूपसुत कोऊ । करहिं ठगी बनमें बसिदोऊ ॥</l><lb/>
<l>तो बध करब न वेष बिचारों । तुरंग समेत निकेत सिधारों ॥</l><lb/>
<l>जो मुनीशसुत आहैं दोऊ । तो जस आयसुसाहब होऊ ॥</l><lb/>
<l>तस मैं करों जाय बन माहीं । अनुचितकहिनसकोंप्रभुपाहीं ॥</l><lb/>
<l>सुनि रघुनाथ विनय लघुभ्राता । बोले विहँसि मधुरमृदुबाता ॥</l><lb/>
<l>सुनो तात तुम परमविवेकी । का न कहो परमारथ टेकी ॥</l><lb/>
<l>सोई करब मिलै जेहि बाजू । आनभांति सबहोय अकाजू ॥</l><lb/>
<pb n="38"/>
<l>गहि 'पद कंज मंजु रघुराई । लक्ष्ममणचल्योसभाशिरनाई ॥</l><lb/>
<l>दो॰ सुमिरशिवाशिव चढ़योरथ सन्मुख सैनचलाय ।</l><lb/>
<l>बार बार संभारि उर पदपंकज रघुराय ॥</l><lb/>
<l>चली कटक लक्ष्मण खगनाहू । सैना प्रबल त्रास नहिं काहू ॥</l><lb/>
<l>सुभट न भार धरा कुर्मकाँपू । मेरु चूर भे हय गज टापू ॥</l><lb/>
<l>करहिं कोलाहल भट मगजाता । आगे यान राम लघुभ्राता ॥</l><lb/>
<l>निकट विपिन रिपु आये जबहीं । बोलेबचनलषण असतबहीं ॥</l><lb/>
<l>ह्वै सब मौन फिरहु बनजाई । लेहु खोज हयरिपु दोउभाई ॥</l><lb/>
<l>देख्यो जहां न बोल्यो भाई । शब्दआयमोहिं कह्यो सुनाई ॥</l><lb/>
<l>तब मैं विपिन घेरि चहुँओरा । सहजै बांधि लेउँ हयचोरा ॥</l><lb/>
<l>असकहिकीन्ह बिदा सबबीरा । बीरधुरीण लषण रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>सुभट जबहिं बन पैठन लागे । कसमसात पगपरै न आगे ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>पगपरै न आगे सुभट के लखि सघन बन भारी महा ।</l><lb/>
<l>यकएक बीधुरीण समरथ धीर नहिं कोऊ रहा ॥</l><lb/>
<l>निज नाथ काज बिचारि जिय पर तेज बन बैठीसही ।</l><lb/>
<l>तेहिसमय सैना बिकलता नहिं जात कछु मोसों कही ॥</l><lb/>
<l>सो० जानि रामको काज तापर आयसु लक्ष्मण ।</l><lb/>
<l>खोजनलागे बाज जहँ तहँ बन में पैठि सब ॥</l><lb/>
<l>दो० सकलविपिन यकओरते चले सुभट सुधिलेत ।</l><lb/>
<l>कहूं न पायो अन्त हय दोऊ कुवँर समेत ॥</l><lb/>
<l>हेरत विपिन फिरत कटकाई । कहूं खोज मखबाजि न पाई ॥</l><lb/>
<l>ठाढ़ परस्पर सब पछिताहीं । रामराम कहि कहँ अबजाहीं ॥</l><lb/>
<l>जो बिनखोज तुरँग अबजाई । कौनबदन लक्ष्मणहिं दिखाई ॥</l><lb/>
<l>नहिंसुधिभोजनअरुजलपाना । फिरहिंविपिनसबयथाअयाना ॥</l><lb/>
<l>तेहिमा एक सुभट बिलगाई । गयो जहां बन टेढ़ सुहाई ॥</l><lb/>
<l>तहां देखि सुन्दर मुनिबागा । तरु रमाल नवपल्लव लागा ॥</l><lb/>
<pb n="39"/>
<l>सुरपतिबाग न पटतर आवा । तुरँगसमेत चोर हय पावा ॥</l><lb/>
<l>चेल्यो तुरतलक्ष्मण के पासा । जानिविपिनहयचोरनिवासा ॥</l><lb/>
<l>मिले सकल भटसुभट निहारी । पूंछन लागे खबरि सुखारी ॥</l><lb/>
<l>दो० मुदितभये सुधिपाय हय सहित चोर बनमांझ ।</l><lb/>
<l>सीध चले लक्ष्ममण जहां गयो दिवस भै सांझ ॥</l><lb/>
<l>लक्ष्मण आय चरण शिरनाई । सुधि मखबाजिकह्योहरषाई ॥</l><lb/>
<l>महा टेढ़ बन नाथ सुहाई । भानुप्रताप न सपनेहुजाई ॥</l><lb/>
<l>देखातहँ यक मुनि फुलवारी । बाजिसहितदोउचोरनिहारी ॥</l><lb/>
<l>पन्थन गजरथ हय रथ शेखा । पातपात सब बनहमदेखा ॥</l><lb/>
<l>सत्यबचन सुनिसुभट अनन्ता । सजगकह्योभटबोलितुरन्ता ॥</l><lb/>
<l>निज स्यन्दन साहनी पुकारी । चढ़ेतुरँग लक्ष्मण बलधारी ॥</l><lb/>
<l>चतुरंगिणी अनी समुदाई । कछु आगे कछु पाछे जाई ॥</l><lb/>
<l>करिआगे सोसुभट भवानी । जिनबनशोधि अश्वसुधिआनी ॥</l><lb/>
<l>कसमसात भट मारग जाहीं । भ्रमबश चौंक देखिपरछाहीं ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>चौंकैं सुभट बन पात खड़कत पांवनहिं आगे परैं ।</l><lb/>
<l>जेपाय अधजीवन बिपिन छिनचलेंछिन फनफनकरैं ॥</l><lb/>
<l>अकुलाय भट पछिताय तहँवाँ देव इष्ट मनावहीं ।</l><lb/>
<l>चेरे लषण सैना सहित पुरचलैं तहँ फिर आवहीं ॥</l><lb/>
<l>सो० भय बश भे सब बीर देखि बिपिन हास्यो हिये ।</l><lb/>
<l>लक्ष्मण से रणधीर काको आनि गिनाइये ॥</l><lb/>
<l>दो० शारदूल के नाद सुनि जहँ तहँ सुभट डेराहिं ।</l><lb/>
<l>मारग में कसमस भई बिना जीव सब जाहिं ॥</l><lb/>
<l>खड़खड़ाहिं शूकर सुनि चालू । पिहँकैं गज ठहुकैं कपिभालू ॥</l><lb/>
<l>केहरि नाद चहूं दिशि होई । महा सघन बन जाय न जोई ॥</l><lb/>
<l>काँपे उर लक्ष्मण रणधीरा । श्रमित शत्रुजसहोयअधीरा ॥</l><lb/>
<l>सम्मित तजी बीरता भारी । जनुठगजीहलीन्ह ज्योंमारी ॥</l><lb/>
<pb n="40"/>
<l>रहा न तेज न दृढ़ परकाशा । तजी सबन जीवनकी आशा ॥</l><lb/>
<l>घेरिलीन चारो दिशि बागा । बाद बिनोद होन पुनिलागा ॥</l><lb/>
<l>लव को राखि अश्व रखवारी । कुश सन्मुख ह्वै नृपललकारी ॥</l><lb/>
<l>को तुम कहो कहां ते आवो । बाहर रहो न बाग मँझावो ॥</l><lb/>
<l>दो० अस कहि चाप चढ़ाय कुश बोले बचन सकोपि ।</l><lb/>
<l>कसी चारि बढ़ि तुरँग से भे ठाढ़े पद रोपि ॥</l><lb/>
<l>ललकारे बाजै असवारा । को तुम यहां कहां पगधारा ॥</l><lb/>
<l>बैरि जानि ताते कटकाई । अति निशंक आवेंफुलवाई ॥</l><lb/>
<l>देखि भीर सेना सँग भारी । मैं जाना कहुं अन्त सिधारी ॥</l><lb/>
<l>सो अरुझे तुम हमसनआई । कहांकुशल नृप कहोसुनाई ॥</l><lb/>
<l>फरक रहो जनि पैठो बागा । हमहिंतुमहिंअबलागीलागा ॥</l><lb/>
<l>अससुनिलषण रोंकि हयराखा । योधन सों अपनेअसभाखा ॥</l><lb/>
<l>रहोठाढ जहँ तहँ सब बीरा । रिपुबललखिजनिहोहुअधीरा ॥</l><lb/>
<l>जो आपुहि हय देहिं मँगाई । तौनउचितसँगकरियलड़ाई ॥</l><lb/>
<l>जो कछु बल पौरुषलखिपाई । तो बांधो हय लेहु छड़ाई ॥</l><lb/>
<l>दो० रामअनुज बाणी बिमल सुनि हरषे सब बीर ।</l><lb/>
<l>सजे समर हथियार भट खड़े बाग के तीर ॥</l><lb/>
<l>कह्योलषण सुनिऋषयकुमारा । कस बांध्यो तुमअश्वहमारा ॥</l><lb/>
<l>तुरँग बांधि करि पौरुष भारी । भारत रिपुसूदन रणमारी ॥</l><lb/>
<l>कौन मोह बाजै परतोहीं । मूरख कटुकवचन कहेमोहीं ॥</l><lb/>
<l>मैं पुनि नीति समुझिमनमाहीं । अबलग क्रोधकीन उरनाहीं ॥</l><lb/>
<l>अबहूँ कुशल तुरँगमोहिं दीजै । मुदितपयानभवननिजकीजै ॥</l><lb/>
<l>देखि वेष मुनिबर दोउ बीरा । रास्यों रोंकि सुभटरणधीरा ॥</l><lb/>
<l>सो तुम नहिं मुनिबालक दोऊ । शोभा अमित भूपसुत कोऊ ॥</l><lb/>
<l>तुमसेन निडर कहां मुनिजाये । अस रण तेज कहांउनपाये ॥</l><lb/>
<l>कछुअपराध कीन्ह तुम भारी । सो बिचारि पितुदीननिकारी ॥</l><lb/>
<l>दो० धनुषबाण बांधे फिरौ ऋषिमुनि वेष बनाय ।</l><lb/>
<pb n="41"/>
<l>करहुविपिनबसिदिवसनिशि मोहविवशअन्याय ॥</l><lb/>
<l>अप्रिय बचनलषण कछु भाखे । सोसुनिअधिककुवँरदोउमाखे ॥</l><lb/>
<l>भे सरोष दोउ बन्धु बिशेखी । बोले बचन भूपदिशि देखी ॥</l><lb/>
<l>कहत बचन लघु शोभा नाहीं । देखो नृप विचारि मनमाहीं ॥</l><lb/>
<l>सो नहिं शोच हमैं कछु राजा । जोतुमकहहुतुमहिंसबछाजा ॥</l><lb/>
<l>करहु बिलम कस रचहु उपाई । मारि हमैं हयलेहु छुड़ाई ॥</l><lb/>
<l>जग अस बीर कहां सुनुराजा । हमको जीति जायलै बाजा ॥</l><lb/>
<l>ब्रह्म विष्णु शंकर से गाढ़े । सो सन्मुख रणहोहिं न ठाढ़े ॥</l><lb/>
<l>तहां कौन पुरुषारथ आना । जाहुकुशल भूपतिबलवाना ॥</l><lb/>
<l>जो पै मरण समर जिय ठानी । होहुसजग नृपसुनिममबानी ॥</l><lb/>
<l>सो० असकहि दोउ रणधीर धनुषचढ़ाय सिधार शर ।</l><lb/>
<l>जहां अनुज रघुबीर पहुंचे सन्मुख जाय तब ॥</l><lb/>
<l>लक्ष्मण देखि सरुष दोउबीरा । चाप बाण कटि कसे तुणीरा ॥</l><lb/>
<l>काल समान ठाढ़ दोउ आगे । मानों जीव चहत लै भागे ॥</l><lb/>
<l>यदपि अत्यन्त महा भटमानी । तदपि न धीरज रहाभवानी ॥</l><lb/>
<l>कछु धीरज धरि आप सँभारी । बोले बचन समय अनुहारी ॥</l><lb/>
<l>हमहिं तुमहिं कतसोह लड़ाई । अबहुँ कुशल हय देहुमंगाई ॥</l><lb/>
<l>सुनत वचन तमके दोउ भाई । रेमहीप त्वहिं लाज न आई ॥</l><lb/>
<l>जबलग जीव रहै घट माहीं । तबलग अश्व देब नृपानाहीं ॥</l><lb/>
<l>हाथ जोरि पदत्राण निकारी । सन्मुख विनती करहु हमारी ॥</l><lb/>
<l>जो कदापि हमरे जिय आवे । तो कहुं तुरंग भूप तैं पावे ॥</l><lb/>
<l>दो० ऐसे अनुचित वचनबहु कहा जबै दोउ बीर ।</l><lb/>
<l>भयो क्रोध सुनि लषणके बोले गिरा गँभीर ॥</l><lb/>
<l>रे बालकहु अबूझ अयाना । लखिस्वरूपमुखबचनसयाना ॥</l><lb/>
<l>मैं त्वहिंमुनिबर तनय बिचारी । अबलग बहुतै क्रोध सँभारी ॥</l><lb/>
<l>अब न तजोंशठतोहिंयहिकाला । मारि भूमि रणकरों बिहाला ॥</l><lb/>
<l>शप्त मोहिं कोशलपुर भूपा । अजितअनामयअगुणअरूपा ॥</l><lb/>
<pb n="42"/>
<l>देखत तोहिं लेउँ मख घोड़ा । जाउँअवध शठसुनुप्रणमोरा ॥</l><lb/>
<l>हम क्षत्री क्षत्रीसन लड़हीं । द्विजमुनिवरऋषितापसडरहीं ॥</l><lb/>
<l>सो तुम नहिं मुनिबालक दोऊ । रूप छिपाय भूपकुल कोऊ ॥</l><lb/>
<l>इतना कहत लषण रणधीरा । सजग भये दृगपुलकशरीरा ॥</l><lb/>
<l>मुख अनुहार देखि अवधीशा । लागे करन विचार फणीशा ॥</l><lb/>
<l>दो० कहांतनय अस ढीठमुनि रहैं ठाढ़ शर जोर ।</l><lb/>
<l>छाया रघुबर बदनकी देख कहत मन भोर ॥</l><lb/>
<l>यहि बन बसत कहूं वैदेही । सुवन प्रताप बली ये तेही ॥</l><lb/>
<l>असकहि प्रभुआयसुअनुमाना । सुभट बुलाय कह्योबलवाना ॥</l><lb/>
<l>जियत धरहु दूनों कहँ जाई । बांधि कुवँर हय लेहु छुड़ाई ॥</l><lb/>
<l>अससुनिसुभटचले त्यहिओरा । करिमृगनाद महाअतिघोरा ॥</l><lb/>
<l>लीन घेर चहुंदिशि मुनिबागू । अति सभीत पगपरैनआगू ॥</l><lb/>
<l>कुश विलोकि सैना रिपुआई । विहँसिशरासनतुरिन चढ़ाई ॥</l><lb/>
<l>शत शत बाण जोरि यकसाथा । मास्यो सुभटन उरभुजमाथा ॥</l><lb/>
<l>लवनिप्रमाण सुभट सब छीजे । देखिदशा लक्ष्मण तबखीजे ॥</l><lb/>
<l>तुरँग त्यागि उतरे रणधीरा । लीन सकोप हाथधनुतीरा ॥</l><lb/>
<l>दो० अतिसकोप कहिवचनकटु छाँड़े विशिख प्रचण्ड ।</l><lb/>
<l>कुशबलवंत सो बाणनृप काटि कीन्ह शतखण्ड ॥</l><lb/>
<l>लक्ष्मण देखि प्रताप सकाने । आपुते सरिस बीरदोउजाने ॥</l><lb/>
<l>दूसर बाण कोपि पुनि मारा । लौकुशबिहँसिकाटिमहिडारा ॥</l><lb/>
<l>होहिंनिफल इमि बाणभवानी । जिमि पाखंडी की हितहानी ॥</l><lb/>
<l>कुशबिलोकिुभूपतिरिसिआना । आपनधनुषश्रवणलगिताना ॥</l><lb/>
<l>नृप ऊपर बरषा शर कीन्ही । समरसिखावनबहुबिधिदीन्ही ॥</l><lb/>
<l>उत लव सुभट जे भूपतिसंगा । मारिशरनकियेशोणितअंगा ॥</l><lb/>
<l>कहुंभुजमुण्ड कहूं अब रुंडा । धरणिगिरहिंधुनिहोयप्रचंडा ॥</l><lb/>
<l>बहुत गिरैं बहु उठैं सँभारी । चिघरैं बीर नाद करि भारी ॥</l><lb/>
<l>बन गिरिखोह नदी नद नारे । शोणित से पूरण भये सारे ॥</l><lb/>
<pb n="43"/>
<l>रामाश्वमेध। ४३</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>सारे नदी नद नार कन्दर खोह शोणितसों भरे ।</l><lb/>
<l>कहुं कतहुं वार न पार सूझै सुभट सब घायलपरे ॥</l><lb/>
<l>अधिकारआमिषरुधिर लखिबनजीवसबआयेतहां ।</l><lb/>
<l>भरिउदरखाय अघाय जहँतहँ फिरे घरजाकरजहां ॥</l><lb/>
<l>सो० लवनि एक परमान सकल बीर महिमें पस्यो ।</l><lb/>
<l>चले जहां प्रियप्रान कुशरणधीर बड़ो अनुज ॥</l><lb/>
<l>लवतहँ आय अनुजपद बन्दे । मिलि सप्रेमदोउबन्धुअनन्दो ॥</l><lb/>
<l>शोभित धनुषबाण युगहाथा । घेस्योआय अनुज रघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>मास्यो बाण बज्र ह्वै लागे । उचकिउचकि घोड़े रथभागे ॥</l><lb/>
<l>घायल भे घोड़े रथटूटे । मातुल मरे पताका छूटे ॥</l><lb/>
<l>बिरथभये लक्ष्मण खगराई । बूझि न जाय राम प्रभुताई ॥</l><lb/>
<l>कहँ लक्ष्मण कहँ वे दोउबीरा । कहँअगस्त्यकहँसिन्धगँभीरा ॥</l><lb/>
<l>प्रभु समरत्थ तिहूं यशगावा । असकहियाज्ञवल्क्यशिरनावा ॥</l><lb/>
<l>तब सन्मुख ह्वै कुशललकारा । उठहु सँभरिमहिपालकुमारा ॥</l><lb/>
<l>दूसर रथ मांगौ युवराजा । साजहु सब भूषणरणसाजा ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>संग्राम साज बनाय भूपति सजग ह्वै अब आइये ।</l><lb/>
<l>जाको बिधाता तुरंग दे सो आज रण कर पाइये ॥</l><lb/>
<l>यहि भांति बारहिंबार जब ललकार कुश बानी कहे ।</l><lb/>
<l>सकुचे उषण लखिरिपुबली करि चिन्तवन ठाढ़ेरहे ॥</l><lb/>
<l>सो० रहा न धीर खगेश बीर धुरीण अनंत अस ।</l><lb/>
<l>कौतुक रमारमेश कहाकाग जानैं कवन ॥</l><lb/>
<l>असकहिकुशलक्ष्मणअनुमाना । बिनमारे मारा तेहिजाना ॥</l><lb/>
<l>कछुक सुभट मारे लवबाचे । फिरेते कालशीश जेहिनाचे ॥</l><lb/>
<l>कुश सन्मुख आये नियराई । मारि शरनतेहि धरणिसुवाई ॥</l><lb/>
<l>गिरिजासन असकह्यो महेशु ।दुइ क्षौहिणी सुभट सँगशेशू ॥</l><lb/>
<pb n="44"/>
<l>ते लक्ष्मण सारथी समेता । अबलग बाचिरहे रणखेता ॥</l><lb/>
<l>तब सारथी अपर रथआनी । बहुरि चढ़ेरथ लषणभवानी ॥</l><lb/>
<l>सो अबहोन चहत बिनप्राना । जब कोपैं दोउभट बलवाना ॥</l><lb/>
<l>प्रभुकारज लखि जो तनुजाई । सबप्रकार मोहिं नेक भलाई ॥</l><lb/>
<l>अस उर मंत्र दृढ़ाय भवानी । लषण चले शर शारँगतानी ॥</l><lb/>
<l>दो० जबै लषण चढ़ि अपररथ गये जहां दोड बीर ।</l><lb/>
<l>उत्तर प्रतिउत्तर भयो बोले दोउ रण धीर ॥</l><lb/>
<l>मारू परस्पर होय भवानी । दोउ रणधीर बीर अभिमानी ॥</l><lb/>
<l>बाणचले दुहुँदिशि अतितीछे । छेदि अङ्ग निकसे ह्वै पीछे ॥</l><lb/>
<l>पहरदुइक यहिभांति भवानी । दोउ बीरन रण शंकर ठानी ॥</l><lb/>
<l>दोउ घायलतन शोणितअंगा । रुधिर प्रवाह बहै सब अंगा ॥</l><lb/>
<l>कुश जान्यो भूपति रण कोपा । मारिशरन तेहिक्षणरथतोपा ॥</l><lb/>
<l>जोइ जोइ शरलक्ष्मणबलवाना । घाव करत कुशअंग समाना ॥</l><lb/>
<l>सोइसोइ बाण काटि पट पोंछा । बहुत गहिर बहु लागेओछा ॥</l><lb/>
<l>यदपि घाव कुश झंझर देहा । तदपि न कुशमन कछुसन्देहा ॥</l><lb/>
<l>खींच शरासन शर सान्धाना । बोले गरजि महा बलवाना ॥</l><lb/>
<l>दो० सजगहोहु महिपालअब बहुत प्रचारे मोहिं ।</l><lb/>
<l>शप्तमोहिं मुनिपदकमल आजुबधों रणतोहिं ॥</l><lb/>
<l>असकहि छांड़े विशिखकराला । लागे तन लक्ष्मण ह्वै काला ॥</l><lb/>
<l>लागे बाण हृदय अतिकारी । जूझे रण लक्ष्मण बलधारी ॥</l><lb/>
<l>मुरछि बिलोकि भूप रणधीरा । निकटगयेकुशलव दोउबीरा ॥</l><lb/>
<l>देखा निपट कुसाज महीपा । अन्तष्करण बुझानी दीपा ॥</l><lb/>
<l>तब दोउबन्धु पूजिरणखम्बा । कीनगवनगृहजहँसियअम्बा ॥</l><lb/>
<l>देखा जाय ऋषय फुलवारी । पात पात चहुं ओर निहारी ॥</l><lb/>
<l>बांधा देख तुरँग मख घोड़ा । भवनचले हियहर्ष न थोड़ा ॥</l><lb/>
<l>आय मातु पद बन्दि सुखारी । पाय अशीश भयो सुखभारी ॥</l><lb/>
<l>घायलसुवन बिलोकिभवानी । जनकसुता तब रोदन ठानी ॥</l><lb/>
<pb n="45"/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>जब रोदनठानी सियाभवानी बिकलभये बनजीव सुनी ।</l><lb/>
<l>धरिविप्र स्वरूपा महाअनूपा आये सब बनदेव तनी ॥</l><lb/>
<l>धीरजधर अम्बा हे जगदम्बा सुखीरहें दोउ पुत्र सही ।</l><lb/>
<l>बहुबिधिसमुझाईकथासुनाई गयेभवन असबातकही ॥</l><lb/>
<l>सो० प्रसन देव निजमान श्रमितदेख सियतनय कुल ।</l><lb/>
<l>करत बचन परमान सदा सर्व अति सुखी तुम ॥</l><lb/>
<l>इतना कहि बनदेव सिधाई । भैसिय शुद्ध सुवन उरलाई ॥</l><lb/>
<l>चूमि चाटि अति आदरहेतू । पूँछन लागि कथा रणखेतू ॥</l><lb/>
<l>जोइ जोइ सियपूछा इतिहासू । सोइसोइ कह्यो न हर्ष हिरासू ॥</l><lb/>
<l>देखि क्षुधित सिय दोऊबारे । दीन मलीन न जाहिं निहारे ॥</l><lb/>
<l>सूखे बदन लाट मुखलागी । कांपतदेह भूखकी आगी ॥</l><lb/>
<l>तुरत उठी लीन्हे करथारी । धरि पकवान लाय महतारी ॥</l><lb/>
<l>लागे जेंवन दोऊ भैया । मुदित पियार करै सियमैया ॥</l><lb/>
<l>सुखीभये करि भोजन नाना । नींदबिबशकछुदृगअलसाना ॥</l><lb/>
<l>सूते पलंग तुरित दोउभाई । भई सुखी सिय शोच बिहाई ॥</l><lb/>
<l>दो० यामएक निशिरही जब तबै उठे दोउभ्रात ।</l><lb/>
<l>गावेंयश रघुनाथ शुचि जोमन शब्द सुहात ॥</l><lb/>
<l>सो० सुनि मुनि शुभ इतिहास गूढ़महा यह चरितबर ।</l><lb/>
<l>शम्भु उमा कैलास कहा कागसन बिहँग तब ॥</l><lb/>
<l>आगे चरित सुनो गिरिजाई । अतिअगूढ़ नहिंगाय सिराई ॥</l><lb/>
<l>थज्ञसभा बैठे रघुराई । भीरबड़ी ऋषि मुनि समुदाई ॥</l><lb/>
<l>राजनीति अरु वेद पुराना । कहहिं बशिष्ठ करैं सबकाना ॥</l><lb/>
<l>सुन्दर जपकर भाग सवाँरैं । पढ़िपढ़िमंत्र अनल महँ डारैं ॥</l><lb/>
<l>तहँ प्रभुकहअसबचनसप्रीती । आयनलषणबहुतदिनबीती ॥</l><lb/>
<l>तेहि अवसर नभते भै बानी । जूझे रणलक्ष्मण हम जानी ॥</l><lb/>
<l>योधा संग बचे नहिंकोऊ । मुरछिपरे मारे उन दोऊ ॥</l><lb/>
<pb n="46"/>
<l>एक न बचे सुभट समुदाई । जो यह खबर अवध पहुँचाई ॥</l><lb/>
<l>अजर अमर रण वेदोउबारे । सुभटन तिहुँपुर जीतनहारे ॥</l><lb/>
<l>सो० बानी सुनत अकाश त्राहि त्राहि कहि लोगसब ।</l><lb/>
<l>शोचे प्रभु सुखराश उमा दशा सुन अनुज लघु ॥</l><lb/>
<l>गुरु समीप जोरे दोउहाथा । बोले मधुर वचन रघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>नाथ कहिय जस होय उपाई । करों सोई परमान रजाई ॥</l><lb/>
<l>शोचविकल लखिकोशलराया । मुनिनायकबिधिवतसमुझाया ॥</l><lb/>
<l>नहिं विषाद कर औसर आजू । धीरज धरहु भूप शिरताजू ॥</l><lb/>
<l>सैन सवाँरि गवन बन कीजै । कहँ जूझे भाइन सुधि लीजै ॥</l><lb/>
<l>लखि आयसु मुनिवर रघुराई । सचिव सुमन्त समीप बुलाई ॥</l><lb/>
<l>मख आरंभ पूज हय छाड़े । कीनसुभटतेहिसँगअतिगाढ़े ॥</l><lb/>
<l>सोहय अबलगफिस्यो न ताता । खेत रहे सँग तीनिहुँ भ्राता ॥</l><lb/>
<l>जाउँ तहां गुरु आयसुदीन्हा । साजहु सैन सचिव परवीना ॥</l><lb/>
<l>दो० लवनि एक परमान मोहिं बीतै कल्प समान ।</l><lb/>
<l>करिय विलम्ब न तातकछु कीजैबचनप्रमान ॥</l><lb/>
<l>सुनत सचिव रघुनाथसुबानी । गहिपदविविधभांतिसनमानी ॥</l><lb/>
<l>आयसु नाथ शीशपर लीन्हा । उचितविनयचाहोंकछुकीन्हा ॥</l><lb/>
<l>जो आयसु पावों रघुराई । तौ कछुकहौं चरण शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>सचिव विनयसुनिरघुकुलकेता । बोले बचन विवेक समेता ॥</l><lb/>
<l>कहहु तात जो मनअनुमाना । जानों तुम कहँ तातसमाना ॥</l><lb/>
<l>मुनि मृदु गूढ़ गिराभगवाना । सचिवसुमन्त चरणलपटाना ॥</l><lb/>
<l>नाथभयो मम उरदुख भारी । सेवक आछत आपुसिधारी ॥</l><lb/>
<l>आयसु होय जाउँ रघुनाथा । जूझे अनुज जहां हयसाथा ॥</l><lb/>
<l>जस आज्ञादेइय मोहिंस्वामी । सोई करब चरणअनुगामी ॥</l><lb/>
<l>सो० सचिववचन सुनिराम बारबार आदर किह्यो ।</l><lb/>
<l>तुम सबपूरण काम रहहु अवध असरामकहि ॥</l><lb/>
<l>मैं अब जाउँ वहां सुनुताता । देखों जाय दशा सब भ्राता ॥</l><lb/>
<pb n="47"/>
<l>को अस बीर भयो जगभारी । जो रणखेत अनुज सबमारी ॥</l><lb/>
<l>देखहुं कौन द्वीप सों आयो । जो बनमें अस रारिमचायो ॥</l><lb/>
<l>जो मुनितनय तो कीनकुचाली । जो पै भूप तो प्रणप्रतिपाली ॥</l><lb/>
<l>देखि सचिवरुख दीनदयाला । तुरत गयोजहँ हयगयशाला ॥</l><lb/>
<l>साजहुतुरंग मतंग अतिभारी । रथ सुखपाल विमानसवाँरी ॥</l><lb/>
<l>फिरे दूत कोशलपुर खोरी । भेभट सजगहरष नहिंथोरी ॥</l><lb/>
<l>साजि समर हथियार भवानी । भे यकठौर न जाय बखानी ॥</l><lb/>
<l>दो० तब सुमन्तपदकमल प्रभु गहे जोरियुग पानि ।</l><lb/>
<l>भईतयारी सैनप्रभु अस कहि विविधबखानि ॥</l><lb/>
<l>नित्य क्रिया करि तब रघुराई । पूजि महेश मुदित शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>गजरथचढ़ि रघुनाथ मुनीशा । बोलिसुमन्त कह्यो अवधेशा ॥</l><lb/>
<l>राखब रुख मुनिनायक केरी । जो मुनि कहैं सो करब न बेरी ॥</l><lb/>
<l>करि आगे सब सुभट भवानी । हांक्योरथ मातुलरुख जानी ॥</l><lb/>
<l>चले साथ अङ्गद हनुबीरा । जामवन्त योधा रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>चलत राम बहुशकुन सुहाई । को कहिस कै बीर समुदाई ॥</l><lb/>
<l>आश्रम बालमीकि नियराई । देखि टेढ़बन सुभट डराई ॥</l><lb/>
<l>धायखात जिमिकाल कराला । ठौकैं केहरि बिबिध बिशाला ॥</l><lb/>
<l>देखि विपिन नहिं धीरज होई । यह बन कहोजाय किमिकोई ॥</l><lb/>
<l>सो० लखि बन महागँभीर परै न आगे पाऊँ कोउ ।</l><lb/>
<l>कृपासिन्धु रघुबीर बोलि सुभटअस बचनकह ॥</l><lb/>
<l>धीरजधरि पैठो बन माहीं । बनचर लोग न कोउसमुहाहीं ॥</l><lb/>
<l>खोजहु तुरंग डरहुजनिकाहू । भयतजिसकलबिपिनमहँजाहू ॥</l><lb/>
<l>पावोखोज जहां मखबाजू । आनहु बेगि न होय अकाजू ॥</l><lb/>
<l>सुनिआयसु जहँतहँ कटकाई । कीन प्रवेश तुरित बन जाई ॥</l><lb/>
<l>खोजनलागे तुरंग मुनीशा । योधामहँ भट सँग अवधेशा ॥</l><lb/>
<l>नदी खोह गिरि कन्दरभारी । पातपात बन सकल निहारी ॥</l><lb/>
<l>पग पग शोधत सुभटसयाने । जाहिं चलेबन सघन समाने ॥</l><lb/>
<pb n="48"/>
<l>फिरहिं सुभट बनमें सबधावा । खोज तुरंग काहू नहिं पावा ॥</l><lb/>
<l>सुनि मुनिवरब्याकुल कटकाई । देख्यो फिरत एक अमराई ॥</l><lb/>
<l>दो० तहांबाजि मखदेख तिन खड़े सुवन दुइ चार ।</l><lb/>
<l>बोले सुभट बिनीततब मुनिबालकन निहार ॥</l><lb/>
<l>सा० सुनहु तनय मुनिराय सुन्दर बाजि अनूप अति ।</l><lb/>
<l>कहि नरेश सों जाय लीनेहु मांगि तुरंग यह ॥</l><lb/>
<l>सुनि यह वचन तुरंग रखवारे । उठे सकोपि नयन अरुणारे ॥</l><lb/>
<l>बोल्यो उचित सुनों यह भीरा । तुम केहि हेतु फिरो बनबीरा ॥</l><lb/>
<l>निज भुज बल हम लीन तुरंगा । मारे अमित अनीचतुरंगा ॥</l><lb/>
<l>सो तुम कहत कि गायवजाई । कोउ नरेशहि लीन रिझाई ॥</l><lb/>
<l>अस सन्देह तो लेहु लड़ाई । ईश देय सो लेय बड़ाई ॥</l><lb/>
<l>वचन परस्पर सुन सुनगाढ़े । रहे दोउ कुवँर उमा कहुँठाढ़े ॥</l><lb/>
<l>धाये साजि शरासन बाना । परम धीर दोऊ बलवाना ॥</l><lb/>
<l>भीर देखि मुनिवर फुलवाई । आये सीध तहां दोउ भाई ॥</l><lb/>
<l>रखवारेन की संकट देखी । उठेतमकि दोउ कुवँरविशेखी ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>भाक्रोध दोउरणधीरमुनिवर चापशरकर सोहई ।</l><lb/>
<l>नखशिखअनेक मयंकशोभाकामरति लखिमोहई ॥</l><lb/>
<l>बोले सकोप बिलोकयोधा तुरितसन्मुख जायकै ।</l><lb/>
<l>असकौन कीन्ह अनीत मूढ़हु बाग घेरेहु आयकै ॥</l><lb/>
<l>तजिबागजाहु परायजहँतहँ जो भलाअपनाचहहु ।</l><lb/>
<l>नहिं होहु सकल पतङ्गदीपक जो इहां ठाढ़े रहहु ॥</l><lb/>
<l>असकहि बहुरिकुश धनुचढ़ाये विषमशरजोरतभये ।</l><lb/>
<l>सिमटेसुभटलखिअतुलबलमुनिबागतजिबाहरगये ॥</l><lb/>
<l>सो० त्यागि सुभट मुनिबाग खड़ेभये मैदान लखि ।</l><lb/>
<l>बचनबाणसम लाग कछुकगये निजनाथपहँ ॥</l><lb/>
<l>नायशीश प्रभुचरण भवानी । कथासकलमखअश्वबखानी ॥</l><lb/>
<pb n="49"/>
<l>नाथ बिपिनमहँ बाग मुनीशा । बांधा तुरग तहां जगदीशा ॥</l><lb/>
<l>सुवन घने ऋषि मुनिबरदेवा । हाथों हाथ करैं हय सेवा ॥</l><lb/>
<l>घेरा बाग जहां मख घोरा । रखवारन तब कीन्ह्यो शोरा ॥</l><lb/>
<l>त्यहि अवसर दुइ कुँवर अनोखे । शोर सुनत कतहूँ अतिचोखे ॥</l><lb/>
<l>रूपराशि सुठि अङ्घ सुहाई । बिधिअसछबिनहिंसकैबनाई ॥</l><lb/>
<l>उपमा नहिं त्रिभुवनमाँ कोऊ । जस सुन्दर मुनिबालक दोऊ ॥</l><lb/>
<l>कर शरविषम तूणिकटि बांधे । मैनचाप शोभित अति कांधे ॥</l><lb/>
<l>देखत छोट महा बलधामा । जीति सकै को करि संग्रामा ॥</l><lb/>
<l>दो० बयकिशोर सुखमा सदन कोटिकाम छबि लाज ।</l><lb/>
<l>सिंहनाद लौं शब्दकर आप तहां मखबाजा ॥</l><lb/>
<l>ताके भय सब सुभट डराई । भे बाहर तजि मुनि फुलवाई ॥</l><lb/>
<l>समिट ठाढ़भे लखि मैदानू । भयो क्रोध जनु प्रबल कृशानू ॥</l><lb/>
<l>होन चहत संग्राम अपारा । प्रभुआयसुजस होय तुम्हारा ॥</l><lb/>
<l>बोले तब कृपालु रघुराई । मिलै तुरग सो करहु उपाई ॥</l><lb/>
<l>इतनाकहि कटिकस्यो निषङ्गा । लीन्ह्यो हाथ कठिन शारङ्गा ॥</l><lb/>
<l>शीशनाय महिदेव मुनेशा । चढ़े तुरग तिहुँलोक नरेशा ॥</l><lb/>
<l>बिपिनप्रवेश कीन सियरवनू । साथऋषभअंगद सुतपवनू ॥</l><lb/>
<l>मुरछित बीर परे रणमाहीं । पगभर पन्थमिलै कहुँ नाहीं ॥</l><lb/>
<l>भरत लुषण रिपुदमन समेतू । सुभट सहित रण परे अचेतू ॥</l><lb/>
<l>सो० उमासुनोचितलाय याज्ञवल्क्य यह शुभचरित ।</l><lb/>
<l>भरद्वाज प्रति गाय बायसनाथ खगेश ते ॥</l><lb/>
<l>सुनि रघुबर इतिहास अनूपा । सुनहु सुता हेमञ्चल भूप ॥</l><lb/>
<l>हरनशोक संशय तम भारी । अरु चितचाव बढ़ावनहारी ॥</l><lb/>
<l>व्यापक ब्रह्म चराचर स्वामी । सुरनरअसुर जासु अनुगामी ॥</l><lb/>
<l>अविगत अविनाशी निष्कामा । स्वइ मम इष्ट उमा सियरामा ॥</l><lb/>
<l>असकहि कामधेनु शिरनावा । देखि दशा गिरिजा सुखपावा ।</l><lb/>
<l>लागे बहुरि कहन वृषकेतू । ज्यहिबिधि रामगये रणखेतू ॥</l><lb/>
<pb n="50"/>
<l>दशा अनुज अवलोकि भवानी । लखि रघुबीर अचम्भवमानी ॥</l><lb/>
<l>बोले बोलि समीर कुमारा । बिधिगतितातनजायविचारा ॥</l><lb/>
<l>कहँ रिपुदमन सुभट रणधीरा । कहँ वे मुनि किशोर दोउवीरा ॥</l><lb/>
<l>सो० बयकिशोर दोउबार कहँ रिपुसूदन अजरभट ।</l><lb/>
<l>अचरज पवन कुमार कहै कवन बूझे कवन ॥</l><lb/>
<l>दो० उमा करत नर यों चरित धरे मनुष्य कृपाल ।</l><lb/>
<l>निरखिदशारिपुदमनभटभयेबिकलत्यहिकाल ॥</l><lb/>
<l>आगे चले राम रणधीरा । मुरछित बिपिनदेखिसबबीरा ॥</l><lb/>
<l>कोउ कहरैं कोउ मांगैं बारी । कोउ घुमरैं कोउ उठैं सँभारी ॥</l><lb/>
<l>धरुधरु मारू पुकारैं कोऊ । कोउ उसकैं मूँदे दृग दोऊ ॥</l><lb/>
<l>देखाजाय भरत गति आगे । परे मुरछि रथपर शरलागे ॥</l><lb/>
<l>भरे अन्तशर चाप निषंगा । बाणनते बेधे सब अंग। ॥</l><lb/>
<l>बीर धुरीण भरत जगलीका । साधु सभासुरमुनिमहँ टीका ॥</l><lb/>
<l>ते अवगतिकर सुवन मुनीशा । सोवत समरभूमि धरिशीशा ॥</l><lb/>
<l>देखी कस वे ऋषय कुमारे । जो अगणित सेना रणमारे ॥</l><lb/>
<l>लखिकरतूति तासु मन शोचू । कहत तात उर होत सकोचू ॥</l><lb/>
<l>सो० कहां भरत रणधीर कहँ वे युगलकिशोर मुनि ।</l><lb/>
<l>समुझततनय समीर ज्ञानिहु होतबिमोहबश ॥</l><lb/>
<l>असकहि रामचले मुनिराया । जाको सपन्यहु मोह न माया ॥</l><lb/>
<l>नर अनुहार चरितकर सोई । पोषण भरण विश्वकर जोई ॥</l><lb/>
<l>चला तुरग आयो मुनि तहँवाँ । मुरछित लषणपरे रण जहँवाँ ॥</l><lb/>
<l>जबरघुकुलमणिअनुज निहारी । नयन स्रवतजल रामखरारी ॥</l><lb/>
<l>सुभट समेत समर महँ सोई । शरन पूर तन न जोई ॥</l><lb/>
<l>जे अनन्त धननादहि मारी । ते दोउ मुनिबालकन सँहारी ॥</l><lb/>
<l>असअनरथबिधिकहँनहिंशोभा । चरितबिलोकिमोरमनक्षोभा ॥</l><lb/>
<l>कहत वचन भरमर जलनयना । सुनहुमुनीश रामसुखअयना ॥</l><lb/>
<l>सो० यथामीन जलहीन परे जाल तलफै परी ॥</l><lb/>
<pb n="51"/>
<l>लक्ष्मण तथा मलीन यदपि उमा गाढ़े सुभट ॥</l><lb/>
<l>दो० देखि बिपिन संग्राम महि शीलटसिन्धु सुखधाम ।</l><lb/>
<l>बड़े बड़े मुखिया सुभट जूझे करि संग्राम ॥</l><lb/>
<l>ऐसे बचन कहत रघुबीरा । जायँचले बन घनहिं गँभीरा ॥</l><lb/>
<l>चौंकततुरगनिरखिगजअरणी । महाबिकट पगधरत न धरणी ।</l><lb/>
<l>सुनि २ रोदन खेत अपारा । रहै ठिठुकि हय टेरै न टारा ॥</l><lb/>
<l>पिछरत लौटहि डहर निहरि । यदपि ताड़ना देहिं खरारी ॥</l><lb/>
<l>बहत रूधिर घावन ते कैसे । घनमें प्रभा भानुकी जैसे ॥</l><lb/>
<l>गेरु पनार नील गिरि जैसे । त्यहिमेंउदय धनुष छबि तैसे ॥</l><lb/>
<l>बहे अमित शोणित के नारे । कोल करार न जाहिं निहारे ॥</l><lb/>
<l>कोल बराबर लोथन केरी । ऊंच करार मतंगज हेरी ॥</l><lb/>
<l>बिने पग अश्व भये तहँ कैसे । मक्र ग्राह जल नदर्मे जैसे ।</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>बहे चर्म्म कच्छ समान शोणित धारमें कबिको गिनै ।</l><lb/>
<l>गजशुण्ड मुण्डौ सूससम उतरान बहु देखत बनै ॥</l><lb/>
<l>करडारि साँग निषङ्ग शायक बिपिन गति उनकीभई ।</l><lb/>
<l>बहु मुंड तोमर बिरनकर नहिं जात चेरेसों कही ॥</l><lb/>
<l>भटसूभट मनहुं जहाज सुन्दर कहनको सब खलभले ।</l><lb/>
<l>बहु जिन्सभूत पिशाच योगिनि बैठि त्यहिपारैचले ॥</l><lb/>
<l>बिकराल बदन पसारि आमिष खानको गरजहिं तहाँ ।</l><lb/>
<l>खर गिद्ध श्वान शृगाल गाल बजाय कह जेते जहाँ ॥</l><lb/>
<l>नहिं बरणि जात जमात मोपै विविध गहि उर रोंकहूं ।</l><lb/>
<l>प्रभुचरित सिन्धु अपार खग मैं पार कौनि बिधि लहूं ॥</l><lb/>
<l>सो० सुनुखगेश कह रामचरित संशयहरण ।</l><lb/>
<l>जाहिनीक नहिंलाग त्यहि समान को अधम नर ॥</l><lb/>
<l>दो० असकहि पुनि दोड नाय शिर प्रभुपद बारम्बार ।</l><lb/>
<l>फिर भुशुण्डि लागे कहन प्रभु इतिहास उदार ॥</l><lb/>
<pb n="52"/>
<l>जब प्रभुजाय बाग नियराने । भूप कोउ लव आवत जाने ॥</l><lb/>
<l>तुरित उठाय लीन धनुबाना । रोके राह बोलि बलवाना ॥</l><lb/>
<l>भूप भला जो आपन चहहू । तो आगे अब पाँव न धरहू ॥</l><lb/>
<l>अस कहि चाप चढ़ाय भवानी । चले तुरित लव शरसन्धानी ॥</l><lb/>
<l>सुनि लव बचन उमा रघुराई । रहे मौन कछु कहत न आई ॥</l><lb/>
<l>निरखिस्वरूप थकितभेलोचन । कृपासिन्धु प्रणतारतमोचन ॥</l><lb/>
<l>धनि बिरञ्चि जिन रूपसवाँरी । असशोभानहिंकतहुंनिहारी ॥</l><lb/>
<l>त्यहि अवसर कुश बनतेआये । विपिनभीर सुनि आतुरधाये ॥</l><lb/>
<l>देखि भीर भूपति कटकाई । धरि उर धीर चले हरषाई ॥</l><lb/>
<l>दो० पहुँचेकुश वरबण्डतहँ जहां ठाढ़ लव बीर ।</l><lb/>
<l>होत बतकही भूपसन लिये सजग धनुतीर ॥</l><lb/>
<l>जबलव अनुजहि आवतजाना । भेबलअधिकसुता हिमवाना ॥</l><lb/>
<l>दोउ भ्राता मुनिवर फुलवारी । सजगभये धनुबाण सिधारी ॥</l><lb/>
<l>शोभा देखि काम रति लाजै । कोटि मयंक बदन छबिछाजै ॥</l><lb/>
<l>दूसरौ कुवँर विलोकि कृपाला । भयेमुदितकहि बचनरसाला ॥</l><lb/>
<l>जनुविधि सब आपनि चतुराई । इन्हैं सवाँरि विश्व दिखराई ॥</l><lb/>
<l>शोभासिन्धु मनोहर जोरी । अतिसुकुमार बैस सुठिथोरी ॥</l><lb/>
<l>लखिनखशिखशोभा दोउबीरा । मोहे प्रेम विवश रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>त्यहिअवसर प्रभुगतिखगराई । शारद शेष सकैं नहिं गाई ॥</l><lb/>
<l>महिमा कहत थके श्रुतिचारी । तहां कौन मर्याद हमारी ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>मर्याद कौन हमारि तहँ जहँ भेद वेद न पावई ।</l><lb/>
<l>भे थकित निगमपुराण कहि २ अपरगतिको गावई ॥</l><lb/>
<l>ब्रह्माण्डप्रति विधि विष्णु हर जो रचै और सँहारई ।</l><lb/>
<l>स्वइ राम पूरण काम खग दोउ बीर चिकित निहारई ॥</l><lb/>
<l>सो० जानिसुवन बलवान बयकिशोर करणी कठिन ।</l><lb/>
<l>विहँसि कह्यो भगवान काके तुम बालक दोऊ ॥</l><lb/>
<pb n="53"/>
<l>कहो मातु पितु नाम क्यहि कारण बनमें बसहु ।</l><lb/>
<l>कौन तुरग सों काम बांधि जाहि जूझत फिरो ॥</l><lb/>
<l>यदपि कीन लड़काय तदपि सिखावन देहुं मैं ।</l><lb/>
<l>अबहूं देहु मँगाय तुरग पाय हम जाहिं फिर ॥</l><lb/>
<l>सुनि कुश लव दोउभाय बाणी राजनमधुरसम ।</l><lb/>
<l>बोले तब मुसकाय कहा काम पितु मातु सन ॥</l><lb/>
<l>जाहि विरञ्चिदेय हय आजू । सो करि समर जाय लै राजू ॥</l><lb/>
<l>जब अस वचन कहा दोउबीरा । हृदय विचार कीन रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर तनय कहां अस होई । जो अस नीतिराख उर सोई ॥</l><lb/>
<l>ये कोउ भूपसुवन बलधारी । जासु तेज नहिं जाय निहारी ॥</l><lb/>
<l>अस सुनि प्रभु बोले खगराई । हम अपनेदिशिकहिसमुझाई ॥</l><lb/>
<l>जो निज कीन्ह चहहु संग्रामा । तो रणकरह आय बलधामा ॥</l><lb/>
<l>भपवचन सुनि दोऊ बीरा । आये जहँ कृपालु रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>सुभट बुलाय कह्यो रघुनाथा । युद्धकरो सन्मुख दोउ साथा ॥</l><lb/>
<l>दुइ दुइ वीर कटकते जाहू। समर करहु जनि उर कदराहू ॥</l><lb/>
<l>दो० सुन खगेश रघुनाथ जब बचन कह्यो भटबोल ।</l><lb/>
<l>तमके दोउ बलवान तब कोध देखि महि डोल ॥</l><lb/>
<l>तबलवकुश निजहृदय बिचारी । समरकरी तजि मुनि फुलवारी ॥</l><lb/>
<l>ज्यहि मुनिबाग खीस नहिं होई । कीजै काज उचित अब सोई ॥</l><lb/>
<l>मुनि बालकन कह्यो समुझाई । रहहु सजग देखत अमराई ॥</l><lb/>
<l>तुम कहँ नहिं कौनौ डर भाई । मैं देखों भूपति कटकाई ॥</l><lb/>
<l>असकहि धनुषबाणकरलीन्हा । सन्मुख भूप गमनतब कीन्हा ॥</l><lb/>
<l>दुहुंदिशिते भे क्रोध अपारा । लागे लड़ै सुभट बरियारा ॥</l><lb/>
<l>बहु छल बल पौरूष भटकरहीं । समर अजिरमुरछितह्वै परहीं ॥</l><lb/>
<l>यहि प्रकार मुनि होयलड़ाई शोभित देखैं रघुराई ॥</l><lb/>
<l>जे भट होइँ कटकते न्यारे । ते न फिरैं लै प्राण बिचारे ॥</l><lb/>
<l>दो० याविधि जूझे सुभतसब करि पौरूषखगनाथ ।</l><lb/>
<pb n="54"/>
<l>गिने सुभट बाचे कछू भरद्वाज प्रभुसाथ ॥</l><lb/>
<l>असकौतुक लखि राम सुजाना । लागे कहन बोलि हनुमाना ॥</l><lb/>
<l>कुवँर दोउ अतिशय बलधारी । छिनमें सकलसुभट रणमारी ॥</l><lb/>
<l>मन कछुहरष विषाद न आने । खड़े सहज दोउ बीरसयाने ॥</l><lb/>
<l>देखत लघु दोउ कालसमाना । जायनसकहिंनिकटबलवाना ॥</l><lb/>
<l>मैं सब विधि अनरथ कै खेतू । अस उतपात भयो ज्यहि हेतृ ॥</l><lb/>
<l>मखहय कारण तीनों भाई । सुभट सहित जूझे बनआई ॥</l><lb/>
<l>सेनापति कोशलपुर जेते । प्राणतजे यहि कानन तेते ॥</l><lb/>
<l>जाऊँ अवध फिरि तो बड़लाजू । आय बना सब मरण समाजू ॥</l><lb/>
<l>कहत वचन लोचन जलढरके । कुसमय देखि ताहिप्रभूहरके ॥</l><lb/>
<l>दो० ऐसी विधि बिलखायमन कीन्ह शोच रघुबीर ।</l><lb/>
<l>सुन समीर सुत रीछपति भरे नयन जलनीर ॥</l><lb/>
<l>लवकुश देखि भूप भयमानी । जाय निकट बोले असबानी ॥</l><lb/>
<l>सुनहु नरेश बिलम कसकरहू । की फिरिजाहुकिसन्मुखलरहू ॥</l><lb/>
<l>सुनहु दूध मुख माहुर बानी । फिरे सुभटसब माखिभवानी ॥</l><lb/>
<l>लागे समर करै यकबारा । मारहिं विविध शस्त्रहथियारा ॥</l><lb/>
<l>कुशविलोकि सेना रिपु माषे । अनुजहिबोलिवचनअसभाषे ॥</l><lb/>
<l>तुम मारहु भूपति कटकाई । मैं देखों नरेश प्रभुताई ॥</l><lb/>
<l>अससमुझाय अनुजकुशबीरा । आपुचले जहँ रथ रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>आये जब प्रभुयान समीपा । कहि दुर्बचन सुनाय महीपा ॥</l><lb/>
<l>राजन समर करहु किन आई । की रण ते अब जाहु पराई ॥</l><lb/>
<l>दो० असकहि पर चास्यो प्रभुहि विशिख बाणधरिचाप ।</l><lb/>
<l>लखि खींचत शारङ्ग कुश उठे देव सब कांप ।</l><lb/>
<l>त्रासमान सुरऋषय मुनीशा । विधि हरि हर पदनायोशीशा ॥</l><lb/>
<l>नाथ कौन कारण यह देखी । कहो बुझाय कृपालु विशेखी ॥</l><lb/>
<l>काके प्रभु बालक ये दोऊ । प्रबलप्रेचण्डनजगअसकोऊ ॥</l><lb/>
<l>जाके समर सेन रघुनाथा । विकल पुकारत यथा अनाथा ॥</l><lb/>
<pb n="55"/>
<l>वय किशोर मृदु गात सुहाई । रूप देखि बहु काम लजाई ॥</l><lb/>
<l>ते पुनि कीन्ह समर अतिभारी । दल दश चारि क्षोहिणी मारी ॥</l><lb/>
<l>उर सन्देह नाथ लखि होई । बेगि बुझाय कहो प्रभु सोई ॥</l><lb/>
<l>तब विरञ्चि प्रभु कथा रसाला । कहिसमुझाय सुरन त्यहिकाला ॥</l><lb/>
<l>परम कौतुकी कोशल भूपा । अलखअखण्डअनामअरूपा ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>निष्काम नाम निरूप सो प्रभु प्रकट है अवधेशके ।</l><lb/>
<l>मखराखि विश्वामित्र मुनिप्रणसिद्ध किय मिथिलेशके ॥</l><lb/>
<l>स्वइ ब्रह्म अजय अरूप अविगत देह धरि लीला करी ।</l><lb/>
<l>नहिं जान कोउ अजान सब लखि चरित भवसागर तरी ॥</l><lb/>
<l>सुखधाम रामनमामि असकहि चारमुख अस्तुतिकियो ।</l><lb/>
<l>बैराट रूप लखाय देवन आप परिपूरण भयो ॥</l><lb/>
<l>दो० जबहिं जीति लंकेश रण आये पुर श्रीराम ।</l><lb/>
<l>गर्वबढ़यो सब अनुजके कहि विधिगे निजधाम ॥</l><lb/>
<l>त्यहि कारण कौतुक कियो कृपासिन्धु रघुराज ।</l><lb/>
<l>गर्व निवास्यो अनुज सब सुन अस भारद्वाज ॥</l><lb/>
<l>तब प्रभ देख बलि रिपु आछे । कटि में रुचिर काछनी काछे ॥</l><lb/>
<l>कर सरोज धनुबाण बिराजै । कोटिनभानुज्योतिछबि छाजै ॥</l><lb/>
<l>निपट निरंकुश युगल कुमारा । बिन संख्या योधारण मारा ॥</l><lb/>
<l>मोहिं यहँ आय समरके काजा । जो न लड़ों तो होय अकाजा ॥</l><lb/>
<l>अस विचारि प्रभु शोचे भाई । निज उर मन्त्र समर ठहराई ॥</l><lb/>
<l>भयो क्रोध गिरिराजकुमारी । सजग भये रथ राम खरारी ॥</l><lb/>
<l>धनुष चढ़ाय विषम शरजोरे । बोले बचन सुधारस बोरे ॥</l><lb/>
<l>मैं अब लग त्वहिं बालबिचारी । कीन क्षमा सब चूक तुम्हारी ॥</l><lb/>
<l>यदपि अनीतिमहा तुम कीन्ही । तदपि न मैं एको चित दीनही ॥</l><lb/>
<l>दो० सजग होहु रण खेतमें कहों वचन परमान ।</l><lb/>
<l>रिसबश शर जोरत भये खींच चापलग कान ॥</l><lb/>
<pb n="56"/>
<l>कुश विलोकि कोप्यो युवराजा । लिय धनुबाण समरके काजा ॥</l><lb/>
<l>सुमिरि मातुपद बारम्बारा । भयो क्रोध खगराज अपारा ॥</l><lb/>
<l>विशिख बाण छोड़े त्यहिकाला । चलेतुरितजहँ अवधभुवाला ॥</l><lb/>
<l>आवत देख विषमशर भारी । प्रभुकौतुकी काटि महि डारी ॥</l><lb/>
<l>ज्वइ ज्वइ बाणगये कुशप्रेरे । स्वइ स्वइ शरनमारि प्रभुफेरे ॥</l><lb/>
<l>देखि प्रताप नरेश अपारा । सुवनसियानिजहृदयविचारा ॥</l><lb/>
<l>यह कोउ भूप महाबलवाना । जासु समीप जाय नहिं बाना ॥</l><lb/>
<l>हृदय कोप बरषा शर कीन्हे । तुरितबिमानतोपि प्रभुलीन्हे ॥</l><lb/>
<l>दण्ड एक प्रभु यान भवानी । पस्यो न देखि सुरन भयमानी ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>नहिं पस्यो देखि विमान प्रभु यक दण्ड अस कौतुकभयो ।</l><lb/>
<l>ह्वै परम विकल पुकारि देवन धीर नहिं काहुइ रह्यो ॥</l><lb/>
<l>अवलोकि चरित अपार प्रभु नर नाग मुनि शोचहिं खड़े ।</l><lb/>
<l>ब्रह्मादि विष्णु गणेश सुरपति देव सब बाहन चढ़े ॥</l><lb/>
<l>प्रभु देखि रिपु परताप बल हँसि चाप शायक कर लई ।</l><lb/>
<l>सब बाण बाणन काटि अपने निमिष महँ रजसम कई ॥</l><lb/>
<l>असच रितक रि प्रभुश ायकन पुनि आय तरकस में भरे ।</l><lb/>
<l>रथ निरखि शोभित अवधपति सुर सुमनकी वरषा करे ॥</l><lb/>
<l>सो० देखि प्रताप महीप अस्तुति नभते करत सुर ।</l><lb/>
<l>बोले जाय समीप परम क्रोध करि बीर कुश ॥</l><lb/>
<l>कहि बहु बचन बहुरि शर मारा । स्वउ शर राम काटिमहिडारा ॥</l><lb/>
<l>अमित निषङ्ग शरन बिनकीन्हे । बाणखण्डि डारिमहिदीन्हे ॥</l><lb/>
<l>ज्वइ ज्वइ लव शर मार खगेशा । स्वइस्वइकाटिदीन्हअवधेशा ॥</l><lb/>
<l>यहि प्रकार तहँ होय लड़ाई । देखों ठाढ़ सुनहु गिरिजाई ॥</l><lb/>
<l>तबलव एक बाण अतिभारी । अतिसकोपि प्रभु ऊपरमारी ॥</l><lb/>
<l>बाचे अब कोशल रघुराई । ध्वजा पताका काटि गिराई ॥</l><lb/>
<l>परम निडर लखि प्रभुमुसकाने । चापचढ़ाय श्रवणलग ताने ॥</l><lb/>
<pb n="57"/>
<l>छोड़े बाण अमित तेहि काला । कहिकहिसुन्दरबचनरसाला ॥</l><lb/>
<l>मारन योग सुवन दोउ नाहीं । भय देखायआवहुमोहिंपाहीं ॥</l><lb/>
<l>सो० प्रभु आयसुधरिशीश चलेचापतजि बाणसब ।</l><lb/>
<l>कीन कहानिजईश लीनघेरि चहुँदिशिरिपुहि ॥</l><lb/>
<l>लवहि घेरि बहु त्रास दिखावें । प्रभुरुखपाय पास नहिं आवे ॥</l><lb/>
<l>ऐसी भांति सुनो मुनिराई । घेरेहु लवहि बाण रघुराई ॥</l><lb/>
<l>लीन छाय बाणन रणखेतू । सूझि न परै कतहुं खगकेतू ॥</l><lb/>
<l>भयोबिकलत्यहिक्षण लव बीरा । बोले रिपु सन्मुख मतिधीरा ॥</l><lb/>
<l>होहु सजग भूपति यहिकाला । मारिबिषमशर करों बिहाला ॥</l><lb/>
<l>छांड़यो अतिकराल बहुबाना । चल्योसोसन्मुखश्रीभगवाना ॥</l><lb/>
<l>तेजवन्त शर बिषम बिलोका । प्रभुनिजवाण प्रेरितेहिरोका ॥</l><lb/>
<l>भै बाणनते विविध लड़ाई । रधुबर शर तेहि मारिगिराई ॥</l><lb/>
<l>लखिप्रभुता लव अवधभुआरा । बनै न कछु उरकरत बिचारा ॥</l><lb/>
<l>सो० बनैनकरत बिचार समुझि भूप बलवान अति ।</l><lb/>
<l>क्षणक्षण होतखभार बरणिनजाय खगेशगति ॥</l><lb/>
<l>दो० उमा सुभटसब मारि कुश मुदित पूजिरणखेत ।</l><lb/>
<l>अनुज पास गवने तुरत परम अनन्द समेत ॥</l><lb/>
<l>देखि लवहि कुश संकट भारी । चलेसजग धनुबाण सँवारी ॥</l><lb/>
<l>जाय देखिगति अनुजदुखारी । घेरे चहुंदिशि बाणनिहारी ॥</l><lb/>
<l>तमकि सकोप तूणिशर खींचे । फूंकि सुधारि चापगहिखींचे ॥</l><lb/>
<l>छाँड़यो बाण कोपि कुश बीरा । फिरे उमा प्रभुके सब तीरा ॥</l><lb/>
<l>प्रविशे शर निषङ्ग सब आई । देखि प्रताप हँसे रघुराई ॥</l><lb/>
<l>पूंछा कुश अनुजहि मृदुबानी । सकलकथा लवतुरतबखानी ॥</l><lb/>
<l>सुनिरिसभे कुश सुनहुभवानी । चले सकोप बाण धनुतानी ॥</l><lb/>
<l>मारों भूपहि अस प्रण ठाना । सन्मुखआय कह्यो बलवाना ॥</l><lb/>
<l>सजग होहु महिपाल सकेहि । तजों न आज शप्तमुनि मोही ॥</l><lb/>
<l>दो० कहिकहि कोटिक बचन कटु उमाकरै को कान ।</l><lb/>
<pb n="58"/>
<l>छाँड़े बाण प्रचण्ड अति सन्मुख श्रीभगवान ॥</l><lb/>
<l>प्रभु जाना कोपे दोउ भाई । सुमिरिशिवाशिवचापचढ़ाई ॥</l><lb/>
<l>चले दुहूंदिशि बाण कराला । महातेज बड़वानल ज्वाला ॥</l><lb/>
<l>उत दोउबन्धु इतै रघुराई । समर भूमि खगहोय लड़ाई ॥</l><lb/>
<l>कोउ काहूसे मरै न मारा । युद्धकरैं करि क्रोध अपारा ॥</l><lb/>
<l>बीते बहुत दिवस यहि भाँती । चलैं बाण तीक्षणदिन राती ॥</l><lb/>
<l>टूटेचाप अमित मुनि ज्ञानी । झरे तीर तरकसन भवानी ॥</l><lb/>
<l>दोउदिशिते नभ बाणन छाई । शशिअरुभानु न परैलखाई ॥</l><lb/>
<l>अस संग्राम विलोकि खगेशा । डगीधरणिब्याकुलभयेशेशा ॥</l><lb/>
<l>सुर नर असुर सिद्ध मुनि झारी । भे सब जीव सचेत दुखारी ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>सबभे सचेत अचेत तब नहिं धीर मन काहू धरा ।</l><lb/>
<l>दशचार पुरके मध्यमें नभ घोर डरसब सुनिपरा ॥</l><lb/>
<l>रघुनाथ अरु दोउतनय सिय संग्रामबहुदिनसे मची ।</l><lb/>
<l>कहि दास चेरे कहैं सब असहोय जो बिधनारची ॥</l><lb/>
<l>सो० जानि न जाय खगेश गूढ़ चरित रघुबंशमणि ।</l><lb/>
<l>कहि न सकैं श्रुतिशेश गिरा शारदा मूक भइ ॥</l><lb/>
<l>दो० सो मैं कौनी भांति खग कहि समुझावों तोहिं ।</l><lb/>
<l>प्रभु लीला अवगाह नद पर न सूझै मोहिं ॥</l><lb/>
<l>असकहि कागभुशुण्डिमुनीशा । बारबार प्रभुपद धरिशीशा ॥</l><lb/>
<l>लाग्यो कहन खगेश सुनाई । पिता पुत्र जस करहिंलड़ाई ॥</l><lb/>
<l>ऋक्षनाथ अङ्गद हनुमाना । प्रभुसमीप ठाढ़े बलवाना ॥</l><lb/>
<l>देखिमहारण करहिं बिचारा । परमस भीत न जाहिनिहारा ॥</l><lb/>
<l>तहिं चितै बोले सुरत्रात्रा । ठाढ़ रहो धरि धरिज ताता ॥</l><lb/>
<l>कुसमय देखि बिषाद न कीजै । ईश रजाय शीश पर लीजै ॥</l><lb/>
<l>करम प्रधान समुझि मनमाहीं । धीर धरहु कछु संशय नाहीं ॥</l><lb/>
<l>इतना कहि प्रभु यान चलावा । देखिबीर दोउ बिस्मय पावा ॥</l><lb/>
<pb n="59"/>
<l>रिपु बलवान देखि दोउ भाई । अतिशयकोपिबाणझरिलाई ॥</l><lb/>
<l>दो० प्रभु कौतुकी विलोकि तब क्रोध तंश दोउ बीर ।</l><lb/>
<l>कीन्ह चरित अनुहार नर कृपासिन्धु रघुबीर ॥</l><lb/>
<l>सुनहु खगेश बखानहिं योगू । पावइँ मोह सुनत सबलोगू ॥</l><lb/>
<l>मनुज देहधरि कीरति काजा । कीन चहहिं प्रभुसो खगराजा ॥</l><lb/>
<l>देखि कुँवर दोउ सिय अनुहारी । उमाराम असहृदय बिचारी ॥</l><lb/>
<l>थहां बास कहुँ जनककुमारी । तासु तनय दोऊ बलधारी ॥</l><lb/>
<l>इनसों युद्धकिये भलनाहीं । हैहित हानि अयशजगमाहीं ॥</l><lb/>
<l>असविचारि प्रभुसुनुउरगारी । धनुष बाण करसों महिडारी ॥</l><lb/>
<l>बन्धुशोक ब्याप्यो उरभारी । परे विकल रथपर दनुजारी ॥</l><lb/>
<l>जामवन्त अङ्गद हनुबीरा । देखिचरित प्रभुभये अधीरा ॥</l><lb/>
<l>निरखिबन्धुदोउमुनित्यहिकाला । मुरछित रथदेखे महिपाला ॥</l><lb/>
<l>दो० धाये हरष समेत दोउ देख्यो आय समीप ।</l><lb/>
<l>गिस्यो बाण धनुहाथसों ब्याकुल पस्यो महीप ॥</l><lb/>
<l>जाय निकट बहुभांति जगावा । अङ्ग सचेत नेक नहिं पावा ॥</l><lb/>
<l>ह्वै निरभय तबदोड रणधीरा । लीनछीन पट भूषण बीरा ॥</l><lb/>
<l>करमुन्दर शर मुकुट अनूपा । लीन छड़ाय तुरँग रथ भूपा ॥</l><lb/>
<l>अस कौतुकलखि बालिकुमारा । सन्मुख आय तुरतललकारा ॥</l><lb/>
<l>लवकुश देखि महाभट भारी । भे रिसवश गिरिराजकुमारी ॥</l><lb/>
<l>बाणन बेधिलई कपि देही । बांदरसों जनु ह्वैगयो सेही ॥</l><lb/>
<l>मारिकपिहि रणभूमि सुवाई । गवने भवन मुदित दोउ भाई ॥</l><lb/>
<l>बांधि ऋक्षपति सुवन समीरा । चले अश्वचढ़ि दोउरणधीरा ॥</l><lb/>
<l>पहुंचेसदन अनुजदोउ साथा। जाय मातुपद नायो माथा ॥</l><lb/>
<l>दो० बिनयकीन दोउचरणगहि मातादीन अशीश ॥</l><lb/>
<l>रहहुचिरञ्चिविबन्धुदोउ जबलगमहि अज ईश ॥</l><lb/>
<l>आशिषपाय मुदित दोड भाई । भूपलूट सब मातु दिखाई ॥</l><lb/>
<l>मुकुट अनूप अमोल निहारी । मुन्दरिनिरखहिशोचभइभारी ॥</l><lb/>
<pb n="60"/>
<l>यहमुन्दरि कौशलपुर भूपा । मुकुटशीशप्रभूअधिकअनूपा ॥</l><lb/>
<l>सो कौनीविधि विधि इनपाई । इतनाकहि पुनि बाहर आई ॥</l><lb/>
<l>देखि ऋक्षपति पवनकुमारा । लागी रोदनकरै अपारा ॥</l><lb/>
<l>परी बिकलमहि सुधिनहिं तेही । करत बिलाप विविधबैदेही ॥</l><lb/>
<l>सुवननहीं ये जनम्यो काला । अवधनरेशबंश सब घाला ॥</l><lb/>
<l>देखि दशा माता दोउ भाई । परेचरण मुखबचन न आई ॥</l><lb/>
<l>रोदन करत विदेह कुमारी । छूटे केश न देह सँभारी ॥</l><lb/>
<l>छन्द ।</l><lb/>
<l>नहिं देहकी सुधिरही कछु ब्याकुल महाकरुणाकरै ।</l><lb/>
<l>दोउहाथ छातीमारि पुनिपुनि मुरछिभूतलमें परै ॥</l><lb/>
<l>तेहिसमयसियगतिदेखिखगपतिजातनहिंकबिसोंकही ।</l><lb/>
<l>बिनबैनके लोचन बिलोकत मीनबिन पानीरही ॥</l><lb/>
<l>दो० छत टूटत करुणकरत नेक न देह सँभार ।</l><lb/>
<l>लखनिजपति भूषणबसन बाढ़त शोचअपार ॥</l><lb/>
<l>तेहि क्षणजाय निकट हनुमाना । पद शिरनाय कह्यो बलवाना ॥</l><lb/>
<l>मातु धीरधरू कुसमय जानी । मिटै न विधिकर लिखाभवानी ॥</l><lb/>
<l>मैं सब चरित सुनावों माता । ज्यहिकारणअससबउतपाता ॥</l><lb/>
<l>दशरथकुल बन्दन रघुराई । यज्ञ अरम्भकीन हरषाई ॥</l><lb/>
<l>त्यहिलगिअश्व सुरेश मँगावा । पूजि तुरँग चहुंचक्नफिरावा ॥</l><lb/>
<l>रहे साथ रिपुसूदन बीरा । फिरेजीतिचहुंदिशिरणधीरा ॥</l><lb/>
<l>तबलगि हय यहिकानन आवा । मुनिवरबाग चरत इनपावा ॥</l><lb/>
<l>सो हय बांध्यो तनय तुम्हारे । करि रण रिपुसूदनको मारे ॥</l><lb/>
<l>तासुखोज भारत पुनि आये । कटक समेत सोउ मुरझाये ॥</l><lb/>
<l>दो० आये फिर सानुजलषण लैसँगसुभट अपार ।</l><lb/>
<l>मुरछितकीन्ह्यो समरकरि ताहू तनय तुम्हार ॥</l><lb/>
<l>प्रभुकहि लषणगये नहिं आये । यज्ञसभा मुनिवरहि सुनाये ॥</l><lb/>
<l>गगनगिरा त्यहिक्षण यहमाता । जूझे रण लक्ष्मण सुरत्राता ।</l><lb/>
<pb n="61"/>
<l>सुनि नभगिरा कृपाल भवानी । भये शोचबश शारँगपानी ॥</l><lb/>
<l>चले तुरित गुरु आयसु पाई । देखाआय दशा निजभाई ॥</l><lb/>
<l>कुसमय देखि धस्यो उर धीरा । लागे युद्धकरन रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>सो चरित्र सुनु जनककुमारी । भे मुरछित रथ रामखरारी ॥</l><lb/>
<l>तनय तुम्हार निकट तब जाई । पटभूषण सब लीन छडाई ॥</l><lb/>
<l>सेवकसहित भालुकुल । लायेबांधि भवन दोउ भ्राता ॥</l><lb/>
<l>बिनजाने असअनरथ भयऊ । कथासमस्तपवनसुतकह्यऊ ॥</l><lb/>
<l>सो० धीरजधरहुसँभारि परिहरिरिस दोउसुवनसन ।</l><lb/>
<l>मातु सकै को टारि होनहार सबसे कठिन ॥</l><lb/>
<l>कीशबचन सुनि नयन उधारी । चितैचहूँदिशिसुवननिहारी ॥</l><lb/>
<l>देखिमातु तेहिक्षण दोउ भाई । महाबिकल ह्वै पदशिरनाई ॥</l><lb/>
<l>बोले बचन बिगत अभिमाना । करनलगेदोउबहुबिधिआना ॥</l><lb/>
<l>मातु वृथा जो बचन सुनावैं । पाप दहैं बालक बध पावैं ॥</l><lb/>
<l>तुमहूँ कबहुँ न कहि समुझावा । बिनजाने कस दोष लगावा ॥</l><lb/>
<l>गिरैं सुपंथ सुबुधि जलजाता । जो हम जानिकीनरणमाता ॥</l><lb/>
<l>सो बध द्विज मारेकर दोषा । देहिंहमहिं बिधिकरिबहुरोषा ॥</l><lb/>
<l>बिधि हरिहर पदपङ्कज आनी । कीनकुचाल जोजानिभवानी ॥</l><lb/>
<l>जोकछु कही सो शिरपर लीना । बड़अपराध मातु हमकीना ॥</l><lb/>
<l>दो० ऐसीबिधिकहिवचनदोउ करहिं बिबिधबिधिआन ।</l><lb/>
<l>तदपि न होय प्रतोषसिय लगहिं बचन जनुबान ॥</l><lb/>
<l>पति देवर गुणशील बखानी । शीशधुनहिंसियसुनहुभवानी ॥</l><lb/>
<l>तेहि औसरकर दुसह बिषादू । कहिनजायअतिआरतनादू ॥</l><lb/>
<l>बाल्मीकि मुनिवर बिज्ञानी । निजआश्रमचरित्रसबजानी ॥</l><lb/>
<l>बलिसों मांगि बिदा मुनिराई । सुधाकमपडलु लीन भराई ॥</l><lb/>
<l>शोचबिबश मुनिराज सिधाई । कछुकदिवसमहँआश्रमपाई ॥</l><lb/>
<l>देखासियहिदुखितअतिदीना । जिमिअहिपतिमणिखोयमलीना ॥</l><lb/>
<l>पूँछा मुनि सब शिषन बुलाई । काके चलत सिया दुखपाई ॥</l><lb/>
<pb n="62"/>
<l>ते सब कारण मुनिहि सुनाई । आदिहुसेसब कहि समुझाई ॥</l><lb/>
<l>सुनत माहामुनि भयो दुखारी । लीनसुवन दोउसियाहँकारी ॥</l><lb/>
<l>दो० अतिमलीनमन बन्धुदोउ बालमीकि रूखपाय ।</l><lb/>
<l>कीन दण्डवत आय तब बैठे पद शिरनाय ॥</l><lb/>
<l>मुनिदोउ अनुजलायउरलीन्हे । आशिरबादबिबिधबिधिदीन्हे ॥</l><lb/>
<l>तजहुशोच उर धीरज आनहु । काल कर्मबश ईश्वर जानहु ॥</l><lb/>
<l>जाय बहुरि सियको समुझाई । बहु इतिहास पुराण सुनाई ॥</l><lb/>
<l>महिते सिय उठाय बैठाई । जलमँगाय बिधु बदन धुवाई ॥</l><lb/>
<l>कछुधीरज आन्यहु बैदेही । सुमिर रामपद परम सनेही ॥</l><lb/>
<l>तब बोले मुनिराज सुबानी । सुनहुसियानिश्चयउरआनी ॥</l><lb/>
<l>तो पति अजरअमर निष्कामी । पारब्रह्म ईश्वर उरयामी ॥</l><lb/>
<l>ताहि को सकै समररणजीती । कहें पुराण वेद अस नीती ॥</l><lb/>
<l>संशय अस न करिय उर काऊ । तुम जानहु रघुबीर सुभाऊ ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>जानहु प्रभाव स्वभावप्रभु केहिहेतु असकरुणाकरहु ।</l><lb/>
<l>करिछोह सुवन बोलाय कण्ठलगाय उरधीरज धरहु ॥</l><lb/>
<l>यहिभांति बारम्बार मुनि सियज्ञान उपदेशत भये ।</l><lb/>
<l>पुनि बोललीन्ह कुमारदोउ शिष संगलै प्रभुपहँ गये ॥</l><lb/>
<l>दो० पहुँचे मुनिवर भूमिरण सिया सुवन दोउ संग ।</l><lb/>
<l>सोवत रथपर दीख तहँ रघुकुल कमल पतंग ॥</l><lb/>
<l>सो० बिनय कीन कर जोर बार बार पदकञ्ज प्रभु ।</l><lb/>
<l>मुनिवर प्रीति न थोर लागे तब अस्तुति करन ॥</l><lb/>
<l>अस्तीतकीन महामुनि ज्ञानी । मथि सब वेद पुराणनछानी ॥</l><lb/>
<l>मुनि जो अस्तुति कीन भवानी । सगमनिगमनहिंजायबखानी ॥</l><lb/>
<l>सुनत बिनय रघुनायक जागे । उठेहरषि मुनिवर पदलागे ॥</l><lb/>
<l>मुनिहु लीन प्रभुको उरलाई । लखिनखशिखछबिनयनजुड़ाई ॥</l><lb/>
<l>पूँछिकुशल मुनिवर मृदुबानी । तुम्हरीकृपाकुशलमुनिज्ञानी ॥</l><lb/>
<pb n="63"/>
<l>भ्रातासहित सुभट यहि देशू । जूझे करि संग्राम मुनेशू ॥</l><lb/>
<l>को मुनिराज कुबँर वै दोऊ । जेहिसमान जगबीर न कोऊ ॥</l><lb/>
<l>इन्द्रजीत लोनासुर मारे । ताहि समर दोउ कुवँरसँहारे ॥</l><lb/>
<l>कहो मुनीश सुवन दोउकाके । पस्यों मुरछिलागे शरजाके ॥</l><lb/>
<l>सो० कहोनाथ समुझाय केहि नरेशके कुवँर दोउ ।</l><lb/>
<l>सुन्रि मुनिवर मुसकाय जोरिपाणिलागे कहन ॥</l><lb/>
<l>जब आज्ञा लक्ष्मण प्रभुपाई । त्यागिसियहिबनअवधसिधाई ॥</l><lb/>
<l>टेढ़ बिपिन अवलोकिकुमारी । कीन्हकलाप बिलाप पुकारी ॥</l><lb/>
<l>तेहि औसर मैं शिषन समेत । फिरत रह्यों बन कृपानिकेता ॥</l><lb/>
<l>देक्यों जाय बैठि तरुछाहीं । ब्याकुलअधिकदेहसुधिनाहीं ॥</l><lb/>
<l>धीरज दीन ताहि समुझाई । सकलचरिततिनमोहिंसुनाई ॥</l><lb/>
<l>जाना मैं तब जनककिशोरी । लै आयों आश्रमहिं बहोरी ॥</l><lb/>
<l>कछुदिन गये कुवँर दोउ जाई । भईमुदितसुधिअवधभुलाई ॥</l><lb/>
<l>पूँछिलगन शुभ घड़ी सुहाई । चूड़ाकरण उछाह कराई ॥</l><lb/>
<l>यज्ञोपवीत भली बिधि कीना । बिबिधदान महिदेवन दीना ॥</l><lb/>
<l>द० बैठे पुनि बिद्या पढ़न मम निकेत दोउसाथ ।</l><lb/>
<l>अल्प दिवसमहँ लीनपढ़ि सब विद्यारघुनाथ ॥</l><lb/>
<l>बहुरि धनुष विद्या सब सीखी । मैं पुनि दीन प्रेम दृढ़ देखी ॥</l><lb/>
<l>भये कुवँर बल बुद्धि निधाना । फिरहिंविपिनलीन्हे धनुबाना ॥</l><lb/>
<l>तेहि औसर बलि मोहिं बुलायो । मख्यकरनहित न्योतपठायो ॥</l><lb/>
<l>निज बाटिका सौंपि दोउभाई । गयों पताल सुनहु रघुराई ॥</l><lb/>
<l>समय पाय विधिव बात बिगारा । होनी होय को रोकनहारा ॥</l><lb/>
<l>तजो सो कोह आजु रघुराई । मिलहुकुवँरदोउकण्ठलगाई ॥</l><lb/>
<l>सुनि मृदु पञ्ज वचन मुनि धीरा । मिल्योतनयदोउहँसिरघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>अति आदर समीप बैठारे । बारबार दोउ सुवन निहारे ॥</l><lb/>
<l>प्रभुके निकट तनय दोउ सोहैं । देखत नभबासी सब मोहैं ॥</l><lb/>
<pb n="64"/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>मोहे नभबासी शिवकैलासी विधि हरसुरपति देवसबे ।</l><lb/>
<l>कहि मङ्गल मूला बरषहिं फूला शङ्ख निशान बजायचले ॥</l><lb/>
<l>निरखत सुखपावैं लवैं नभमहिलों ध्वनि छायरही ।</l><lb/>
<l>कहिगवननिकेताशक्तिसमेता अतिआनँदनहिं जायकही ॥</l><lb/>
<l>दो० याविधि देवन राम कहँ सुवन समेत निहार ।</l><lb/>
<l>मांगि बिदा गवने भवन अश्वविमान प्रचार ॥</l><lb/>
<l>तब मुनिसों बोले भगवाना । तुम मुनीश सर्वज्ञ सुजाना ॥</l><lb/>
<l>अबसो यतन करिय मुनिराई । जेहिप्रकार कौशलपुर जाई ॥</l><lb/>
<l>मरछा अनुज सुभट समुदाई । जाते जाय सो करिय उपाई ॥</l><lb/>
<l>सुनिप्रभुबचनकह्यो मुनिनाथा । दीजै रथ आपन रघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>बलिके सभा चरित सब जाना । जानि सुकाज सुधामैं आना ॥</l><lb/>
<l>चढ़िरथ नभ ऊपर प्रभु जाई । बरषि सुधा भट देउँ जियाई ॥</l><lb/>
<l>दीन तुरत रथ राम खरारी । तेहिचढ़िमुनिनभपन्थ सिधारी ॥</l><lb/>
<l>सुधाबारि मुनि वरषन लागे । बुन्द परत योधा सब जागे ॥</l><lb/>
<l>जागे रिपुसूदन भै चेतू । भारत लक्ष्मण सैन समेतू ॥</l><lb/>
<l>दो० गै मुरछा जगे सुभट जिमि मदगत मतवार ।</l><lb/>
<l>साजि बसन हथियार सब भये अश्व असवार ॥</l><lb/>
<l>भरत लषण रिपुसूदन बीरा । भूषण बसन सजे रणधीरा ॥</l><lb/>
<l>कसितरकस धनुबाण उठाई । चढ़ि चढ़िरथ निजदेवमनाई ॥</l><lb/>
<l>लियोताकि मुनिनायक बागू । चतुरङ्गिनी सुभटकर आगू ॥</l><lb/>
<l>देख्यो जाय बाग मुनिराई । नहिंतहँ तुरंग न रिपुदोउ भाई ॥</l><lb/>
<l>तौने समय दूत रघुराई । पहुंचे जाय जहां दोउभाई ॥</l><lb/>
<l>शीशनाय बोले करजोरी । मधुर बचन गिरिराजकिशोरी ॥</l><lb/>
<l>चलियनाथ रघुनाथ बुलाई । बानी सुनत परमसुख पाई ॥</l><lb/>
<l>बालमीकि मुनि आश्रम तीरा । कछु दिनते आये रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>दूतबचन सुनि तीनौ भाई । हांक्योरथकछुबिलम न लाई ॥</l><lb/>
<pb n="65"/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>हांके विमान प्रचारि घोड़े पवनते आतुरचले ।</l><lb/>
<l>ज़रवत्फकी तम्बू कनातैं तनी हैं झलकैं भले ॥</l><lb/>
<l>बहु शामियाने बादला मुक्कैशकी झालर सजी ।</l><lb/>
<l>खींची तनावी रेशमी दिन रात तहँ नौबत बजी ॥</l><lb/>
<l>अगणित मतङ्ग गयन्दपर बहुतासकी झूलैंपरी ।</l><lb/>
<l>बहुबाजि पवनसमान ऊपर जीन रतनन सों जरी ॥</l><lb/>
<l>असकहत फिरत नकीब खग बीरो तयारी कीजिये ।</l><lb/>
<l>महराजके सब अनुज आवत जाय आगे लीजिये ॥</l><lb/>
<l>डेवढ़ी कसामस चोबदारा मणिजड़ित आशालिये ।</l><lb/>
<l>कोउ भूपमिलै न जानपावै बिना कछु रिशबत दिये ॥</l><lb/>
<l>बहुबरि भटसुर आज ये जहँ आप प्रभु कोशलधनी ।</l><lb/>
<l>मसनन्द तकियालागतहँ सुन्दर मुशज्जरकीतनी ॥</l><lb/>
<l>बहु चौघड़े औ पानदान गुलाबपास धरे जहां ।</l><lb/>
<l>सुंदरगढ़न के अतरदान अनेक मुनि देखे तहां ॥</l><lb/>
<l>दो० काहूते नहिं जातकहि जस कछु बनी समाज ।</l><lb/>
<l>देश देश के भूप सब बैठे तहँ खगराज ॥</l><lb/>
<l>बहु आशेबरदार मुनीशा । खड़ेजहाँ जहँ प्रभुजगदीशा ॥</l><lb/>
<l>बालमीकि दोउ कुवँर समेता । शोभित तहँ जहँ कृपानिकेता ॥</l><lb/>
<l>तेहि औसर प्रभुके सब भाई । कीनप्रवेश उमा तहँ आई ॥</l><lb/>
<l>दूतन प्रभु पहँ जाय सुनाई । कह प्रभु आनहु वेगि बुलाई ॥</l><lb/>
<l>जब प्रभु अनुजन आवतदेखी । सहित सभा सब उठे विशेखी ॥</l><lb/>
<l>प्रथमहिं भरत दण्डवतकीन्हा । करगहिलायहृदयप्रभुलीन्हा ॥</l><lb/>
<l>पुनिलक्ष्मण प्रभुपदधरिशीशा । भुज पसारि भेंटे अवधेशा ॥</l><lb/>
<l>पाछे रिपुसूदन शिर नावा । प्रेमसमेत राम उर लावा ॥</l><lb/>
<l>पूंछत कुशल निकट बैठारी । गई सकल श्रम भये सुखारी ॥</l><lb/>
<l>दो० प्रभु आज्ञाते अनुज सब बैठि दण्डवत कीन ।</l><lb/>
<pb n="66"/>
<l>बहुरिमिलेप्रभुतनय दोउ हरषित आशिषदीन ॥</l><lb/>
<l>तब प्रभु मुनि आगे भये ठाढ़े । पुलकिशरीरनयन जलबाढ़े ॥</l><lb/>
<l>मोपर नाथ कीन तुम दाया । जनमउऋकणनहिंमैंमुनिराया ॥</l><lb/>
<l>रौरे नाथ अनुग्रह कीजै । अवधचलियसियसोंशिषदीजै ॥</l><lb/>
<l>पूरण यज्ञ नहीं बिन तीया । इतना नाथ हमैं करनीया ॥</l><lb/>
<l>असकहि प्रभु सुखपाल मँगाई । बालमीकि मुनिसंग पठाई ॥</l><lb/>
<l>लै सुखपाल मुनीश सिधाई । तेहि पाछे रिपुदवन बुलाई ॥</l><lb/>
<l>जाहु बेगि मुनिवर पहँ भाई । आनहुजनकसुरता समुझाई ॥</l><lb/>
<l>आयसु पाय भरत लघु भ्राता । चले सियापहँ हरषितगाता ॥</l><lb/>
<l>जाय शत्रुहन पद शिरनाई । आशिषदीन्ह लीन्हउरलाई ॥</l><lb/>
<l>दो० कुशल पूँछि बैठाय ढिग अति आदर सियमात ।</l><lb/>
<l>पूँछन लागीं कुशल प्रभु लषण भरत दोउ भ्रात ॥</l><lb/>
<l>मातु आज सब कुशल हमारी । चरणसरोज विलोकितुम्हारी ॥</l><lb/>
<l>तब मुनिवर मृदु बचन सुनाई । सुनों सिया असकहेरघुराई ॥</l><lb/>
<l>जेहि विधि अवधचलै चहेजाई । सोइ उपदेश देब मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>सुनि प्रभुवचन सुता सुखपायों । तोहित बचन हारि मैं आयों ॥</l><lb/>
<l>कर प्रतिपाल वचन अब मोरा । होयसुयशतिहुँपुर अतितोरा ॥</l><lb/>
<l>रिपुसूदनहुँ लिवावन आये । चरणपरे अबलों शिरनाये ॥</l><lb/>
<l>जिंमि २ मुनिवरकहिगिरिजाई । तिमितिमिअवनिसुतासकुचाई ॥</l><lb/>
<l>शोचत हृदय विदेह कुमारी । पतिगुरु आयसुसकैको टारी ॥</l><lb/>
<l>जाउँ अवध तो सब बिधिहानी । जो न जाउँ कोपैं मुनि ज्ञानी ॥</l><lb/>
<l>दो० दुहूँ भांति संकट सिया बनै रहत नाहिं जात ।</l><lb/>
<l>बन्दि चरण मुनिनाथके बोलीं अति मृदुगात ॥</l><lb/>
<l>तुमतो नाथ नीकि शिष दीन्ही । सबहिप्रकारमोरहितचीन्ही ॥</l><lb/>
<l>मैं तजिलाज कहों मुनि आजू । अबनहिंअवधमोरकछुकाजू ॥</l><lb/>
<l>बिन अपराध तजा मोहिं स्वामी । तुमहिंविदितसबअन्तरयामी ॥</l><lb/>
<l>तापर मोहिं कहत प्रभुजाना । यह सब मोर अभागानआना ॥</l><lb/>
<pb n="67"/>
<l>आयसु नाथ शीश परलीन्हा । जोकुकहियसोचाहियकीस्हा ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर सुनि सीताप्रिय बानी । रहेसकुचि तेहिसमयभवानी ॥</l><lb/>
<l>तजि सँकोच पुनि कह्योमुनेशू । सुनपुत्री तुव पितुमिथिलेशू ॥</l><lb/>
<l>अस इर्षा सपनेहु नहिंआनी । पतिव्रत धर्म्म पुराणबखानी ॥</l><lb/>
<l>यद्यपि पति सब औगुणखानी । तेहिको उचित देवकरिजानी ॥</l><lb/>
<l>सो० अस विचारि उर आनि करहु आज जो मैं कहहुँ ।</l><lb/>
<l>कीजै शिष सुखमानि सब प्रकार तुम कहँ सुखद ॥</l><lb/>
<l>धर्म्म नीति इतिहास सुनाई । सियागमन सुखपालमँगाई ॥</l><lb/>
<l>तुरित कहारन लीन उठाई । चले जहां राजित रघुराई ॥</l><lb/>
<l>मुनि रिपुसूदन पाछे जाहीं । परिहरिशोचहरष मनमाहीं ॥</l><lb/>
<l>जहँ राजित प्रभु अवध नरेशू । गे रिपुसूदन सहित मुनेशू ॥</l><lb/>
<l>भरतअनुज प्रभुपद शिरनाई । मुनिवरआशिषबचनसुनाई ॥</l><lb/>
<l>मुनिहिं दण्डवत करि रघुराई । रिपुसूदनहिं लीन उरलाई ॥</l><lb/>
<l>सिय आगमन कह्यो मुनिराजू । सुनि हरषे तिहुँपुर शिरताजू ॥</l><lb/>
<l>करिअस्तुति मुनिकहिसियरौनू । आयसु होय करों पुर गौनू ॥</l><lb/>
<l>भली नाथकहि मुनिमत धीरा । तुरित पयान कीन रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>दो० बहुरि निशान बजाय बहु चलन साज सब साज ।</l><lb/>
<l>बाहन चढ़ि भट भीरमुनि चले जहां रघुराज ॥</l><lb/>
<l>गजराजनपर कसी अमारी । बाजिनपर रचिजीन सवाँरी ॥</l><lb/>
<l>कोतल तुरंग अमितको । लाजैं हय रथ सूरज देखे ॥</l><lb/>
<l>वृषभ ऊँट बाहन संग जेते । वस्तु अनेक भरे सब तेते ॥</l><lb/>
<l>नित्यक्रिया करि पूजि पुरारी । प्रभुनिज भूषणबसन सवाँरी ॥</l><lb/>
<l>पुनि पट भूषण विविध मँगाई । अनुजन सुवनबोलिपहिराई ॥</l><lb/>
<l>बांधि तुणीर सुनहुँ मुनिराया । लीन हाथ धनुशर रघुराया ॥</l><lb/>
<l>अस्तुति बालमीकि मुनिकीन्हे । निजरथमुनिनायककहँदीन्हे ॥</l><lb/>
<l>तीनों अनुज कुवँर दोउ साथा । चढ़े बाजि पर मुनिरघुनाथा ॥</l><lb/>
<l>गणपति गौरि मनाय खरारी । करि आगे सब सैन हँकारी ॥</l><lb/>
<pb n="68"/>
<l>दो० तेहि औसर करुणायतन देखि सजग कटकाय ।</l><lb/>
<l>चले अवधपुर बिहँगपति शम्भु चरण शिरनाय ॥</l><lb/>
<l>आगे कीन तुरँग मख आछे । सियसुखपाल जायतेहिपाछे ॥</l><lb/>
<l>तेहि पाछे मुनिवर रथ जाई । चले साथ सेवक रघुराई ॥</l><lb/>
<l>तेहि पाछे कुश लौ दोउ भाई । छविनिधानकछुवरणिनजाई ॥</l><lb/>
<l>हय सवार पर चढ़बहु साथे । धनुषबाणशोभित दोउहाथे ॥</l><lb/>
<l>तेहि पाछे गज तीनों अनुजा । भरतलषणरिपुसूदनगिरिजा ॥</l><lb/>
<l>तुरंग सवार बाग मुरकाये । जाहिं चले करिवरहिंमिलाये ॥</l><lb/>
<l>सुभट अमित आगे कछु पाछे । सजि हथियार काछनीकाछे ॥</l><lb/>
<l>तेहि पाछे गिरिवर रघुबीरा । बैठि खवासी सुवन समीरा ॥</l><lb/>
<l>शोभित हाथ छत्रवत भाना । चांवरविबिध न जायबखाना ॥</l><lb/>
<l>दो० यहिविधि राजा राम मुनि भ्राता सुवनसमेत ।</l><lb/>
<l>भये पार तमसा उतर शोभा सीव निकेत ॥</l><lb/>
<l>बोलि दूत दुइ अवध पठाई । आयसु पाय चले शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>प्रथमहिं गुरु वशिष्ठ पहँआई । गहिपदमुनिप्रभुकुशलसुनाई ॥</l><lb/>
<l>आवत कुशल अवधपति नाथा । सीताअनुजसुवनदोउसाथा ॥</l><lb/>
<l>सुनि मुनिउर दूतन प्रियबानी । हरषे ऋषिन समेत भवानी ॥</l><lb/>
<l>बहुरि दूत गये राज दुवारे । जाय तहांनृप सचिवनिहारे ॥</l><lb/>
<l>शीश नाय मृदु बैन सुनाई । नाथ कुशल आये रघुराई ॥</l><lb/>
<l>सुनत सुमन्त उठ्यो हरषाई । मृतक शरीर प्राण जनु आई ॥</l><lb/>
<l>गयो तुरित जहँ प्रभु महतारी । समाचार सब कह्यो सुखारी ॥</l><lb/>
<l>सियासहितदोउशिशुसबभ्राता । लैमखबाजि फिरे सुरत्राता ॥</l><lb/>
<l>दो० बचन सुनत उच्छाह मय सुन हरषीं सबमात ।</l><lb/>
<l>बोल विप्र याचक नगर दान दीन बहु भांत ॥</l><lb/>
<l>समाचार पुरबासिन पावा । घरघर मंगल बाज बधावा ॥</l><lb/>
<l>सुधर प्रचारिक बेगि बोलाई । बहु रचना गृहद्वार बनाई ॥</l><lb/>
<l>राजद्वार की शोभा जैसी । कहँमति मोर कहूं अवतैसी ॥</l><lb/>
<pb n="69"/>
<l>गज मुक्ता की चौक पुराई । कञ्चन कलश अनूपसोहाई ॥</l><lb/>
<l>दधि अक्षत रोचन मिष्टाना । पान फूल पूगीफल नाना ॥</l><lb/>
<l>कौशल्यादि राम महतारी । मुदित आरती थारसवाँरी ॥</l><lb/>
<l>मणिगण हेम निछावरि हेतू । लिये सखी सब प्रेम समेतू ॥</l><lb/>
<l>जब प्रभुआय नगर नियराने । आगे जाय सचिव सनमाने ॥</l><lb/>
<l>चरण बन्दि सादर सुरत्राता । बैठ्योअनुजसहितदोउभ्राता ॥</l><lb/>
<l>दो० कीन सचिव पुनिदण्डवत बालमीकि मुनिदेख ।</l><lb/>
<l>सियपदबन्दि सुखेनअति धन्यभाग्य निजलेख ॥</l><lb/>
<l>तब प्रभुहरषि अवधपुर आई । आगे बाण निशान सुहाई ॥</l><lb/>
<l>हय गजके डंका मुनि बाजे । सुनि रौ मधुर मेघघनलाजे ॥</l><lb/>
<l>गलिन भीर हयमत्त गयन्दा । मग पावें नहिं पदचरवृन्दा ॥</l><lb/>
<l>नरनारी चढ़धाय अटारी । निरखैं छबि प्रभु होइँ सुखारी ॥</l><lb/>
<l>लखि सुखपाल विदेहकुमारी । युवतिन हृदयभयो सुखभारी ॥</l><lb/>
<l>देखि तनय सुन्दर सियदोऊ । जेहिशोभा उपमा नहिं कोऊ ॥</l><lb/>
<l>भरत लषण रिपुसूदन देखी । पुरबासी सुख लह्योविशेखी ॥</l><lb/>
<l>उत सब परम देखि अनुरागे । मणिगण हेम लुटावनलागे ॥</l><lb/>
<l>दिव्य सुखद सब पुरनर नारी । भूप दुवार आय दनुजारी ॥</l><lb/>
<l>दो० पुरबासिन कहँ देत सुख रविकुल कमल पतङ्ह ।</l><lb/>
<l>सैनसहित आये उमा शोभा कोटि अनङ्ग ॥</l><lb/>
<l>सिय सुखपाल सुनो उरगारी । जाय कहारन द्वार उतारी ॥</l><lb/>
<l>सखिनसङ्ग मन्दिर सियआंई । पति देवर मातहि शिरनांई ॥</l><lb/>
<l>सासुसबी सियको उरलाई । वदन अनूप निरखि सुखपाई ॥</l><lb/>
<l>तबमुनि प्रभुसब अनुजसमेता । तजिबाहनकिय गौन निकेता ॥</l><lb/>
<l>कौशल्यादि मातु हरषाई । करहिं आरती मंगल गाई ॥</l><lb/>
<l>वारहिं मणिगण विविधप्रकारा । जोजेहिभाव सो दीन्हअपारा ॥</l><lb/>
<l>तेहि औसर पुरग्राम उछाहू । बरणिनजायसुनहु खगनाहू ॥</l><lb/>
<l>दोड सिय सुवनराम महतारी । हृदय लगाय गोद बैठारी ॥</l><lb/>
<pb n="70"/>
<l>विविधदान महिदेवन दीन्हे । याचकसकलअयाचककीन्हे ॥</l><lb/>
<l>सो० ताहि समय रघुनाथ चरणसरोरुह मातुसब ।</l><lb/>
<l>सादर नायोमाथ मातहिं आशिष दीन तब ॥</l><lb/>
<l>गुरुकर पदुम गहे रघुराई । बारबार मुनिवर उर लाई ॥</l><lb/>
<l>जहँलग ऋषयमुनीश समाजू । दण्डप्रणाम कीन रघुराजू ॥</l><lb/>
<l>भरत लषण रिपुसूदन जाई । कुशलौ सहित चरण शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>आशिरबाद यथारुचि जेही । दीनहरषि मुनि नायक तेही ॥</l><lb/>
<l>पूंछेहुमुनि प्रभु कुशल बहोरी । कह प्रभुनाथ अनुग्रह तोरी ॥</l><lb/>
<l>देखि प्रीति बहुशील सनेहू । ऋषिनसहित मुनिभयोबिदेहू ॥</l><lb/>
<l>अति सुकुमारगात दोउबारे । पितुभ्रातहिकेहिबिधिरणमारे ॥</l><lb/>
<l>बहुरि बिचारि रामप्रभुताई । सुतन बिलोकि रहे मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>बारबार प्रभु सुयश बखानी । सकुचि राम बोले मृदुबानी ॥</l><lb/>
<l>दो० यज्ञकाज हितनाथ अब जस मोहिं आयसु होय ।</l><lb/>
<l>उठि प्रभात करुणायतन करों शीशधरि सोय ॥</l><lb/>
<l>सुनिप्रभुवचनहरषिमुनिनायक । लागे कहन सुनो रघुनायक ॥</l><lb/>
<l>भूप अमित कुलहते तम्हारे । तुमसम और न नयन निहारे ॥</l><lb/>
<l>हम प्रोहित रविकुल भगवाना । मिलेनकोउतुमसमयजमाना ॥</l><lb/>
<l>यह न बड़ाई तहां तुम्हारी । दीनदयालु भक्त हितकारी ॥</l><lb/>
<l>मुनि वशिष्ठ रघुबीर बड़ाई । करत वदन परसबहिंसुनाई ॥</l><lb/>
<l>प्रभुकहसकुचकृपामुनि कीन्ही । सकल बड़ाई आपुहि दीन्ही ॥</l><lb/>
<l>मैं सेवक सब भांति तुम्हारा । परमधर्म यह नाथ हमारा ॥</l><lb/>
<l>मुनि रघुबीर गूढ़ ब्योहारा । को समरथ जगकेरै बिचारा ॥</l><lb/>
<l>सुनहुं राम अस कह मुनिराजा । भोरहि कीजै मखका काजा ॥</l><lb/>
<l>दो० भलेनाथ कहि नायशिर प्रभुमुनि आयसुपाया ।</l><lb/>
<l>राज द्वार गमने तुरत निशा दण्डयुग आय ॥</l><lb/>
<l>गई निशा युग दण्ड मुनीशा । राज द्वार आये अवधेशा ॥</l><lb/>
<l>सचिव आय सादर शिरनाई । प्रेम पुलक बोले रघुराई ॥</l><lb/>
<pb n="71"/>
<l>गुरु पितु मातु अनुग्रह ताता । आयोंकुशलसहितसमभ्राता ॥</l><lb/>
<l>सुनि प्रभु बचन सचिव हरषाई । कहि जैजीव चरण शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>कहहु बचन अति नीति सुहाई । तुम समान तुमहीं रघुराई ॥</l><lb/>
<l>सेवक विनय नाथ सुनि लीजै । महल जाय मोजनकछुकीजै ॥</l><lb/>
<l>सुनि यह वचन भवन प्रभुआये । दासी दास तुरत जल लाये ॥</l><lb/>
<l>भ्राता सुतन बोलि रघुनाथा । उठेकरन भोजन यकसाथा ॥</l><lb/>
<l>षटरस व्यञ्जन भरिभरिथारी । सादर परसि दीन महतारी ॥</l><lb/>
<l>दो० लागे जेवन रामतब अनुजन सुवन समेत ।</l><lb/>
<l>जोइभोजन प्रभु चाहते सोइ कौशल्या देत ॥</l><lb/>
<l>करिभोजन गिरिजा रघुराई । कीन्ह्योशयनमहलनिजजाई ॥</l><lb/>
<l>अनुजहिसुवनहि बोलिसप्रीती । सोवहु तात निशा बहुबीती ॥</l><lb/>
<l>आयसु पाय चरण शिरनाई । निजनिजभवनगये सब भाई ॥</l><lb/>
<l>राममातु पहँ गये दोड भाई । सुन्दर पलँग बिछायसोवाई ॥</l><lb/>
<l>सिया सासु अनुशासन पाई । गई जहां राजित रघुराई ॥</l><lb/>
<l>करि बहुभांति चरण सेवकाई । सोई सिय प्रभु आयसु पाई ॥</l><lb/>
<l>सोवत सिय सुखसेज बिलोकी । देखिकलाबिधुनिजरथरोकी ॥</l><lb/>
<l>आपते अधिकदेखि सियशोभा । बहुमयङ्कहिरदयअतिक्षोभा ॥</l><lb/>
<l>शोभा कोटिकाम रति थोरी । नहिं उपमाछबिजनककिशोरी ॥</l><lb/>
<l>दो० रति समेत लाज्यो मदन रजनीपति सकुचाय ।</l><lb/>
<l>सियमुखशोभासुरसलखि जहँ तहँ रहे लजाय ॥</l><lb/>
<l>प्रात समय रघुनायक जागे । बन्दीजन गुण गावनलागे ॥</l><lb/>
<l>भोरहिं सियउठ प्रीतम पासू । गई महल जहँ सोवतसासू ॥</l><lb/>
<l>कौशल्या पद चापन लागी । परसत हाथ सासुतबजागी ॥</l><lb/>
<l>पद शिरनाय विदेहकुमारी । आशिषदीन्ह राम महतारी ॥</l><lb/>
<l>निशा बिगत जागे दोउभाई । पितुमातहि सादर शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>निज मातहि प्रणामपुनिकीन्हा । देखिसुवनसियशाशिषदीन्हा ॥</l><lb/>
<l>तब रघुनाथ मात पहँ जाई । चरण बन्दि बैठे मुनिराई ॥</l><lb/>
<pb n="72"/>
<l>माता दीन अशीश सुखारी । सुन हरषे रघुबंश खरारी ॥</l><lb/>
<l>तात चरण बन्द्यो दोउ भ्राता । प्रभुसकुचेबिलोकिढिगमाता ॥</l><lb/>
<l>दो० तेहि औसर भारत लषण रिपुसूदन मुनि आय ।</l><lb/>
<l>बन्दि रामपद मात पद सिय पद शीश नवाय ॥</l><lb/>
<l>तब अनुजन बिलोकिदोउभाई । दण्डप्रणाम कीन शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>अनुजन सुवन समेत सुनीशा । मज्जन करन चले अवधेशा ॥</l><lb/>
<l>नित्यक्रिया करि सरयू तीरा । गुरु समीप आये रघुबीरा ॥</l><lb/>
<l>गुरुहि प्रणाम कीन शिरनाई । दई अशीष हरषि मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>अवनिसुता कहँ बेगि बुलाई । कीजै काज समय रघुराई ॥</l><lb/>
<l>गिरिजा प्रभुगुरू आयसु पाई । रिपुसूदनहिंकह्यो समुझाई ॥</l><lb/>
<l>जाहु बेगि माता पहँ भाई । सादर जनकसुतहि लै आई ॥</l><lb/>
<l>गे रिपुघन कौशल्या पाहीं । गहिपदकह्यो हरषमनमाहीं ॥</l><lb/>
<l>मातु सियहि मुनिनाथ बुलाई । सुनि रघुनाथ जननिहरषाई ॥</l><lb/>
<l>सो० सादर सिय अन्हवाय भूषण बसन अनूपसजि ।</l><lb/>
<l>युवतिनसङ्ग पठाय चली सियापद सासुगहि ॥</l><lb/>
<l>मखसमाज सियजब पगधारी । रूपराशि नहिं जाय निहारी ॥</l><lb/>
<l>नखशिख भूषण बसन बिराजैं । नूपुर शब्द मधुरध्वनिबाजैं ॥</l><lb/>
<l>ऋषिन देखि सियकीनप्रणामा । जानिशिरोमणितेहिसुखधामा ॥</l><lb/>
<l>जाय सिया गुरु पद शिरनाई । दीन अशीष हरषिमुनिराई ॥</l><lb/>
<l>कुशर साथरी मुनिन मँगाई । कलश समीप मुनीशबिछाई ॥</l><lb/>
<l>गांठि जोरि मुनिवर बैठारी । राम सियहिसनग्रीशदुलारी ॥</l><lb/>
<l>प्रथमहिं गुरु अभिषेक मुनेशू । पुनिसबऋषिमुनिकीनखगेशू ॥</l><lb/>
<l>वेदनध्वनि त्यहि समय सुहाई । नभते सुरन सुमनरिलाई ॥</l><lb/>
<l>बरणत छबि सियराम भवानी । शारद शेषहुमति सकुचानी ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>सकुचात मति श्रुतिशेष शारद अपरकी गिनती कई ।</l><lb/>
<l>ब्रह्मादिशिवसनकादि असछबि देखि मति चकृतभई ॥</l><lb/>
<pb n="73"/>
<l>अविगत अभेद अपार अगम न पार लखिकाहूपरै ।</l><lb/>
<l>सो नीच निपट अयान चेरे कौन विधि वरणन करै ॥</l><lb/>
<l>दो० जक्त मातु पितु रामसिय शोभा शील निधान ।</l><lb/>
<l>सोकेहिविधि वरणनकरों सुनहुं सुता हिमवान ॥</l><lb/>
<l>श्यामलगौर मनोहर जोरी । भुवनचतुर्दश की अबि थोरी ॥</l><lb/>
<l>पूजा सकल मुनीश कराई । तुरँग यज्ञ तेहि समयमँगाई ॥</l><lb/>
<l>करमंत्रबत अश्व अन्हवाई । पूजा कीन वेद जस गाई ॥</l><lb/>
<l>ऋषिन तहां मुनि आयसुपाई । मख हय हत्यो अवारनलाई ॥</l><lb/>
<l>घृत कपूर पयकेर मिलाई । अति पुनीत शाकल्य बनाई ॥</l><lb/>
<l>ऋषि मुनिवर कोबिदमखजेते । करहिं वेदध्वनि सादर तेते ॥</l><lb/>
<l>देवन सहित समाज सुरेशा । ऋषि अट्ठासी सहसखगेशा ॥</l><lb/>
<l>विधिहरिहरसुनिअवध उछाहू । यज्ञसभा आये खग नाहू ॥</l><lb/>
<l>जस बिधान मख वेदन गाई । तस प्रभु कीन सुनो खगराई ॥</l><lb/>
<l>दो० घृतकपूरहय मांस यव रुचिशाकल्यखगेश ।</l><lb/>
<l>करतहोम रघुकुलतिलकशोभितसभाऋषेश ॥</l><lb/>
<l>भयो होम बहु दिवस भवानी । बसुधा अनल तेज अकुलानी ॥</l><lb/>
<l>जहँलग महि अकाश औकासू । धूम होम सब कीन निवासू ॥</l><lb/>
<l>भानुतेज शशि शीतल ताई । पेस्यो न लखि काहू गिरिजाई ॥</l><lb/>
<l>ज्वालाहोम प्रचण्ड बखानी । नभ पाई आहुति हरषानी ॥</l><lb/>
<l>जयजयकार रह्यो मखछाई । निभते सुर दुन्दुभी बजाई ॥</l><lb/>
<l>पूरण आहुति कीन कृपाला । बोले मुनि तब बचन रसाला ॥</l><lb/>
<l>यज्ञदान यहि औसर कीजै । शुभआाशिषऋषिमुनिद्विजलीजै ॥</l><lb/>
<l>प्रभुआयसुलखिसचिवसुजाना । अमितगयन्दतुरँगसजियाना ॥</l><lb/>
<l>भूषण बसन हेम मणि हीरा । प्रभुपहँराखिसचिवमतिधीरा ॥</l><lb/>
<l>दो० आयसुपार्यवशिष्ठमुनि सुनो उमा चितलाय ।</l><lb/>
<l>दीन दान रघुवंशमणि याचक विप्र बुलाय ॥</l><lb/>
<l>काहू हय काहू गजराजा । काहू रथ भूषण खगराजा ॥</l><lb/>
<pb n="74"/>
<l>जो जेहि भाव दीन स्वइ दाना । रङ्कहि कीन्ह्यो राव समाना ॥</l><lb/>
<l>याचक बहुविधि कीरति गावैं । भूसुर आशिष बचन सुनावैं ॥</l><lb/>
<l>अवनिकुमारि दीन जो दाना । सोखगपतिनहिंजायबखाना ॥</l><lb/>
<l>सुनहुंराम कह मुनि तेहि काला । कीजै पैकरमा मखशाला ॥</l><lb/>
<l>सुनि प्रभुगुरू मृदुगिरा सुहाई । सियसमेत पर दक्षिण लाई ॥</l><lb/>
<l>बहुरिकीनऋषिमुनिहिंप्रणामा । सीता सहित राम सुखधामा ॥</l><lb/>
<l>पुनिप्रभु गुरु वशिष्ठ पहँ जाई । सीता सहित चरण शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>दै आशिष अस कह मुनिराई । अग्नि बिनय कीजै रघुराई ॥</l><lb/>
<l>दो० भलीनाथ कहि अवधपति सिय समेत खगपाल ।</l><lb/>
<l>जाय कीन अस्तुति अमित जहां होमकी ज्वाल ॥</l><lb/>
<l>प्रभुहि निहोरत नेह निहारी । ज्वाल राह मखबाजिनिकारी ॥</l><lb/>
<l>दीन तुरँग प्रभु लीन सुखारी । जयध्वनिछायो तिहुं उरगारी ॥</l><lb/>
<l>तब प्रभु तुरँग सुरेशहि दीना । पदशिरनायबिनय तिनकीना ॥</l><lb/>
<l>करि बहुभांति विनय सुरराजू । गयो लोकतजिसहितसमाजू ॥</l><lb/>
<l>बिदाकीन प्रभु ऋषिन बुलाई । करि सन्मान सुनहुं खगराई ॥</l><lb/>
<l>निजनिज भवनगवनसबकीन्हे । तबप्रभुमुनिकहँआयसुदीन्हे ॥</l><lb/>
<l>अबप्रभुभवनगवन निज कीजै । मन्दिर जाय दान बहु दीजै ॥</l><lb/>
<l>आगे मुनि सियरघुबर पाछे । गानकरहिं याचक सब आछे ॥</l><lb/>
<l>भेरि निशान द्वार बहुबाजे । ऋतुपावसके घन जनुगाजे ॥</l><lb/>
<l>दो० सियसमेत रघुबंश मणि गुरुवशिष्ठ मुनिसाथ ।</l><lb/>
<l>शुभनक्षत्र प्रवेश किय निज मन्दिर रघुनाथ ॥</l><lb/>
<l>मन्दिर भीर याचकन देखी । प्रभुसे तब मुनि कह्योबिशेखी ॥</l><lb/>
<l>प्रथमहिं धेनु द्विजन कहँ दीजै । महिदेवन शुभआशिषलीजै ॥</l><lb/>
<l>तेहि पाछे याचकहि बुलाई । दीजै दान देव सुखदाई ॥</l><lb/>
<l>सुनिप्रभुगुरु मृदुबयनरसाला । कोटि धेनु मांगीं तेहि काला ॥</l><lb/>
<l>कामधेनु हैं सुरस मुनीशा । कीन कुशस्थ कौशला धीशा ॥</l><lb/>
<l>सुरभि दान महि देवन दीन्हे । पदगहिविनयभांतिबहुकीन्हे ॥</l><lb/>
<pb n="75"/>
<l>दै आशिष महिदेव सिधाये । तब प्रभुयाचक नगरबुलाये ॥</l><lb/>
<l>याचक बोलि दीन बहु दाना । चलेभेवन यश करत बखाना ॥</l><lb/>
<l>गुरु सतकार कीन रघुराई । विविध प्रकार सुनहु मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>दो० हाथजोरिप्रभु बिनयकरि चरण कमल शिरनाय ।</l><lb/>
<l>हय गयन्द भूषण बसन दीन लीन मुनिराय ॥</l><lb/>
<l>कहमुनि प्रभु आशिष ममलेहू । आयसू होय जाउँ मैं गेहू ॥</l><lb/>
<l>सियसमेत प्रभु गहिमुनि पाऊ । भवनगये मुनिवर खगराऊ ॥</l><lb/>
<l>छोख्यो गांठ सुमित्रा आई । तबसियसासुचरणशिरनाई ॥</l><lb/>
<l>केकै कौशल्या पद लागी । दीन अशीश प्रेम अनुरागी ॥</l><lb/>
<l>तीनिउ मातु चरण जल जाता । गह्योकृपानिधिजनसुखदाता ॥</l><lb/>
<l>रानी सब न्योछावर वारैं । सिय रधुनन्दन बदननिहारैं ॥</l><lb/>
<l>उतसव विविधकौशल्याकीन्ही । पटभूषण युवतिनकहँ दीन्ही ॥</l><lb/>
<l>देत अशीश गंई निज धामा । हिये राखि मूरति सियरामा ॥</l><lb/>
<l>कृपासिन्धु प्रभु दीनदयाला । बोलिसचिबअसकहखगपाला ॥</l><lb/>
<l>दो० ब्रह्मभोज विधि वेगिसब तातकरहु तुम जाय ।</l><lb/>
<l>न्योतो द्विज सुरदीपभर हैं आयसु मुनिराय ॥</l><lb/>
<l>जस कछु ब्रह्मभोज विधि होई । कीजै तात जाय अब सोई ॥</l><lb/>
<l>मैं जो राउर आयसु पावों । प्रागआदि तीरथकरि आवों ॥</l><lb/>
<l>सुनिप्रभुवचनसचिवमहिपाला । बन्दिचरण बोले तेहिकाला ॥</l><lb/>
<l>प्रभु सर्ब्बज्ञ चराचर ईशा । जगपालकघालक रजनीशा ॥</l><lb/>
<l>मैं सेवक सब विधि रघुराई । प्रभुता निजमोहिंदीनबड़ाई ॥</l><lb/>
<l>अवशिनाथ तीरथ सब कीजै । तीरथबासिन कहँ सुख दीजै ॥</l><lb/>
<l>मोहिं जो आयसु देहिं गुसांई । सो मैं करब दास की नाई ॥</l><lb/>
<l>सचिवबचनसुनिप्रभु रणधीरा । नित्यक्रिया करि सरयू तीरा ॥</l><lb/>
<l>सियसमेत चढ़िसुभग बिमाना । गुरुपद बन्दि चले भगवाना ॥</l><lb/>
<l>दो० प्रथम धपाप नहायप्रभु काशी कीन प्रवेश ।</l><lb/>
<l>भोरहि उठि अस्नायकिय सीता राम खगेश ॥</l><lb/>
<pb n="76"/>
<l>शिवहिपूजि मिलि तीरथ बासी । चले प्रागकहँ प्रभुसुखरासी ॥</l><lb/>
<l>पवन ते बेग चले हय रथके । आये निकट राज तीरथके ॥</l><lb/>
<l>उतर देवसरि कृपानिधाना । सीतासहित कीन आरनाना ॥</l><lb/>
<l>प्रोहित तीरथ राज बुलाई । बिविध दान दीन्ह्यो रघुराई ॥</l><lb/>
<l>पूजिदेव तीरथ अति हेतू । भरद्वाज पहँ गे खगकेतू ॥</l><lb/>
<l>करि प्रणाम मुनिवरहि खगेशा । सीतासहित चले अवधेशा ॥</l><lb/>
<l>यमुन उतरिकरि मज्जन पाना । चित्रकूट आये गवाना ॥</l><lb/>
<l>मन्दाकिनी पुनीत नहाई । भरतकूप आये रघुराई ॥</l><lb/>
<l>भरत कूप सब तीरथ खानी । निशाजानि प्रभु रहेभवानी ॥</l><lb/>
<l>दो० होतप्रभात नहाय प्रभु । मिलिमुनिऋषिनसमाज ।</l><lb/>
<l>बालमीकि मुनि आश्रमहिं चलेहरषि रघुराज ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर निकट जाय रघुराई । दण्डप्रणाम कीन शिरनाई ॥</l><lb/>
<l>मुनिहुँ बहुत प्रभुअस्तुतिकीन्ही । कन्दमूलफल भोजन दीन्ही ॥</l><lb/>
<l>रैनि बिहाय भानुकुल केतू । चले यानचढ़ि सियासमेतू ॥</l><lb/>
<l>नीमषार मिश्रिष प्रभु आये । मिलिसबऋषिनपरमसुखपाये ॥</l><lb/>
<l>जनक सुता समेत रघुराई । करि अरनान तहां गिरिजाई ॥</l><lb/>
<l>दीन दान महिदेव बुलाई । तीरथ पूजि चले रघुराई ॥</l><lb/>
<l>सई उतरि गोमती नहावा । तमसा पार राम रथआवा ॥</l><lb/>
<l>कौशल पुर आये रघुनाथा । गुरु पदबन्दिजोरिदोउहाथा ॥</l><lb/>
<l>जाय भवन मातहि शिरनावा । प्रेमपुलकि मातहिं उरलावा ॥</l><lb/>
<l>सो० पूँछि कुशाल पुनि मात कह प्रभु चरणप्रतापतुव ।</l><lb/>
<l>तहि औसर सब भ्रात आयराम पद पदुमगह ॥</l><lb/>
<l>अनुजन सुबन बोलि रघुराई । भोजन कीन जाय खगराई ॥</l><lb/>
<l>अर्द्ध निशा लखि दीनदयाला । कीन्ह्योशयनजायतेहिकाला ॥</l><lb/>
<l>प्रात उठे गुरु पद शिरनाई । बन्दि विप्र मुनि आयसु पाई ॥</l><lb/>
<l>करि अस्नान पूजि त्रिपुरारी । कृपासिन्धु सेवक हितकरी ॥</l><lb/>
<l>अति आदर भूसुरुन बुलाई । चरण धोय भोजन करवाई ॥</l><lb/>
<pb n="77"/>
<l>उठे जेयँ भूसुर खगपाला । पान दक्षिणा दीन कृपाला ॥</l><lb/>
<l>बहुरि प्रणाम कीन रघुबीरा । चलेअशीशतद्विजमतिधीरा ॥</l><lb/>
<l>प्रभु आयसु मुनिनायक पाई । बठे राजसभा तब जाई ॥</l><lb/>
<l>वर्ष सहस दश कीन्ह्यि राजू । सुखीभये सब अवधसमाजू ॥</l><lb/>
<l>छन्द ॥</l><lb/>
<l>भये सुखी अवध समाज सब सपनेहु कलेश न पावहीं ।</l><lb/>
<l>नर नारि हर्ष समेत विधिसों जोरि हाथ मनावहीं ॥</l><lb/>
<l>वरदेहु अस विधना हमैं जो कहैं यह वानी पढ़ैं ।</l><lb/>
<l>कह दास चेरे राम सिय नित राज्य कौशलपुर करैं ॥</l><lb/>
<l>सो० ऐसेइ बचन खगेश कहैं परस्पर नारि नर ।</l><lb/>
<l>शारद शेश गणेश ग्रामदेव शिरनाय सब ॥</l><lb/>
<l>मखइतिहास रुचिर मैं गाई । रामचरित सब तुम्हैं सुनाई ॥</l><lb/>
<l>आगे सुनहु अपर इतिहासा । कहों यथामति बुधिपरकासा ॥</l><lb/>
<l>हरन मोह तम भानु समानू । दहनबिपिनअघप्रबलकृशानू ॥</l><lb/>
<l>मृतक शरीर सजीवनमूरी । जनमन पापकरहिं सब दूरी ॥</l><lb/>
<l>सोमोसों क्यहिविधि कहि जाई । पोत नेक हीरा गति पाई ॥</l><lb/>
<l>पाछे यज्ञ भयो उतसाहा । सोउछाह सुनिये खगनाहा ॥</l><lb/>
<l>प्रभुअनुजनरनिवास बिहँगधर । कीन प्रकटदुइदुइसुतसुन्दर ॥</l><lb/>
<l>राममातु मुनिवरहिं बुलाई । पूँछी जन्मलगन हरषाई ॥</l><lb/>
<l>मुनिवर बचन बिचार बखानी । शुभ नक्षत्र भे बालक रानी ॥</l><lb/>
<l>दो० भये लगन सुन्दर तनय कहों बचन सुनुरानि ।</l><lb/>
<l>हौइहैं सुतयुग बिदित सब सुखशोभागुणखानि ॥</l><lb/>
<l>असकहिमुनिरघुपतिपहँ आई । कृपासिन्धु मुनिपदशिरनाई ॥</l><lb/>
<l>परसिचरण सादर बैठारी । बोले बचन भक्तभय हारी ॥</l><lb/>
<l>नाथकृपातव सिन्धु अपारा । मम स्वारथ जनु पूरण तारा ॥</l><lb/>
<l>उमँगत प्रेम बारिअधिकाई । अति मृदुचितराउरमुनिराई ॥</l><lb/>
<pb n="78"/>
<l>धकरिनि जाय नारतब छीना । भूषण बसन निछावरिलीना ॥</l><lb/>
<l>युवती सुनत तुरत उठिधाई । गावत मङ्गल मन्दिर आई ॥</l><lb/>
<l>ढाढ़िनिबहुबिधि सोहिलगावैं । नाचिगाय रनिवास रिझावैं ॥</l><lb/>
<l>भेरि निशान ढोल सहनाई । बाजैं द्वार बरणि नहिं जाई ॥</l><lb/>
<l>नाचहिं रम्भ अधिक उरगारी । गानकरहिं सुरपाल सँभारी ॥</l><lb/>
<l>दो० हय गज धरणी धाम धन राजद्वार रघुनाथ ।</l><lb/>
<l>देत याचकन बोलिप्रभु विविधिभांति खगनाथ ॥</l><lb/>
<l>राघवकुल जसरीति भवानी । कीनहीं तस कौशल्या रानी ॥</l><lb/>
<l>नामकरण जब औसर आई । राममातु मुनिवरहि बुलाई ॥</l><lb/>
<l>सुनत महामुनि मन्दिर आये । कौशल्यहि शिशुनाम सुनाये ॥</l><lb/>
<l>जबमुनिवर शिशुनाम सुनावा । जो कछुनेग उचित सो पाव ॥</l><lb/>
<l>दै आशिष मुनिराज सिधाये । याचक विविधदान तब पाये ॥</l><lb/>
<l>कछू दिवस बीते मुनिराई । लागे फिरन सुवन अँगनाई ॥</l><lb/>
<l>बाल बिनोद निरखि सब रानी । होहिं मुदितनहिंजायबखानी ॥</l><lb/>
<l>भूप अजिर खेलहिं सब भाई । मतहिगोद बसहिं पुनिजाई ॥</l><lb/>
<l>माता हरषि गोद तब लीन्हीं । क्षुधितबिलोकिक्षीरमुखदीन्हीं ॥</l><lb/>
<l>दो० कीन मुदित चूड़ाकरण दीन भूसुरन दान ।</l><lb/>
<l>यज्ञोपवीत कियो फिर कृपासिन्धु भगवान ॥</l><lb/>
<l>विद्याकहँ गुरुपास पठाई । लागे पढ़न कुवँर सब जाई ॥</l><lb/>
<l>अल्पकाल विद्यासब लीन्हीं । गुरुसतकार भांतिबहु कीन्हीं ॥</l><lb/>
<l>लै शर धनु करकमलन माहीं । कुशलवसँगबनखेलन जाहीं ॥</l><lb/>
<l>मारैंमृग खग विवहू बराहू । फिरहिं अशंकन भय उरकाहू ॥</l><lb/>
<l>यज्ञ स्वयम्बर सुन जेहि देशा । जायँतहां सब अनुजखगेशा ॥</l><lb/>
<l>करिछलबल बहुविधि संग्रामा । कुवँरि बिवाहि फिरैंलै धामा ॥</l><lb/>
<l>छवो अनुज यहिविधि मुनिराई । कियेब्याहभूजबलबरिआई ॥</l><lb/>
<l>कुवँर कुवँरि मृदु बदन निहारी । कौशल्यादि मुदित महतारी ॥</l><lb/>
<pb n="79"/>
<l>उत्सव अभितभवन अतिथोरा । उमँगिचल्योपुरते चहुँओरा ॥</l><lb/>
<l>सो० देखितनय मति धीर नीति धर्म अति साधुचित ।</l><lb/>
<l>चेरे प्रभु रघुबीर पाय समय मुनिसन कह्यो ॥</l><lb/>
<l>प्रभु अभिलाष एक मनमाहीं । तुम तजि नाथ कहों केहिपाहीं ॥</l><lb/>
<l>भये अनुज आठो नृप योगू । देहु राज्य सुख पावहिं लोगू ॥</l><lb/>
<l>बहुत दिवस बीते मोहिं स्वामी । तुमहिं विदितसबअन्तर्य्यमी ॥</l><lb/>
<l>सुनि रघुनाथ मनोहर बानी । प्रेम पुलकि बोले मुनिज्ञानी ॥</l><lb/>
<l>कसनकहहु असनीति कृपाला । दीजै सुतहिं राज्य महिपाला ॥</l><lb/>
<l>आठ भाग बसुधा सब कीन्ही । आठो सुतनबांटि प्रभुदीन्ही ॥</l><lb/>
<l>गजहय रथ सुखपाल भवानी । सोसब दीन न जायबखानी ॥</l><lb/>
<l>पुनि सबतनय समीप बुलाई । निजकुलधर्म्म उमासमुझाई ॥</l><lb/>
<l>दो० गुरु समीप सबसुतन कहँ दीन राम उपदेश ।</l><lb/>
<l>करहुराज्यधर्म नीति सों प्रजहि न होय कलेश ॥</l><lb/>
<l>असकहि प्रभु गिरिराजकुमारी । कीन चरित कछु अवधबिहारी ॥</l><lb/>
<l>सो प्रसङ्ग नहिं सकों बखानी । प्रभुमहिमा मति दृष्टभवानी ॥</l><lb/>
<l>अतिशय गूढ़ चरित रघुराई । आगम निगम पुराणन गाई ॥</l><lb/>
<l>राम चरित अवगाह अपारा । को समरथ जग चाहै पारा ॥</l><lb/>
<l>वेदौ जासु अन्त नहिं पावै । सो केहिभांति उमाकोउगावै ॥</l><lb/>
<l>गुणगावत शारद श्रुति शेषा । सकुचि रहे करिशोच विशेषा ॥</l><lb/>
<l>रामचरित पावन खगकेतू । भवसागर तरिहैं हित सेतू ॥</l><lb/>
<l>रामचरित सुंदर सुखदाई । कलिमलदहनसुनों मुनिराई ॥</l><lb/>
<l>छन्द</l><lb/>
<l>प्रभुसकल कलिमल हरनसंशय शोकमोह नशावनी ।</l><lb/>
<l>कहिदास चेरे भजन बिन पावे न गति अनपावनी ॥</l><lb/>
<l>असजानि जिय कोऊ चतुर जगमोह माया त्यागहीं ।</l><lb/>
<l>भवसिन्धु तरि क्षणमाहिं ते रघुबीर पुद अनुरागहीं ॥</l><lb/>
<pb n="80"/>
<l>सो० राम बिनय इतिहास कहैं सुनैं जे प्रेमसों ।</l><lb/>
<l>ते काटहिं भवफांस रहैं सुखी तिहुंकालमा ॥</l><lb/>
<l>माधहि मास अनूप शुक्लपक्ष तिथिदुइजशुभा ।</l><lb/>
<l>कहीहैमति अनुरूपलवकुशकथाविचित्रअति ॥</l><lb/>
<trailer>इतिश्रीरामाश्वमेधसम्पूर्णम्</trailer>
</div>
</body>
</text>
</TEI>Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.
URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTHDWNMFE3JQMZEGQR9VFH9K