Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · 71MFPratyakṣalakṣaṇa of the TarkarahasyaLatn

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTVGDQYRW8A6SE66YXWB71MF

Scripture · shastra

Provisional

Pratyakṣalakṣaṇa of the Tarkarahasya

Pratyakṣalakṣaṇa of the Tarkarahasya

Helmut Krasser

[M16a, Sh33] [1] tatra pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham abhrāntam, abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvārthakriyāsamarthaviparītākāratvarahitam.[2] __________NOTES__________ [1] Y I : 82. [2] Cf. NB I s. 4-6; PVin I 40, 1-9; PVinT 44b1-5; NBT 41, 5-42,2. ālocanājñānaṃ nirvikalpakam, tata…

Provenance ledger

3 entries

  1. Canonshastratextual
  2. AttributionHelmut Krassertextual
  3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

IIText

san
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="sa_pratyakSalakSaNa-of-the-tarkarahasya">
  <teiHeader xml:lang="en">
  <fileDesc>
  <titleStmt>
	<title>Pratyakṣalakṣaṇa of the Tarkarahasya</title>
	<author></author>
	<respStmt>
	 <resp>data entry</resp>
	 <name>Helmut Krasser</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>contribution to GRETIL</resp>
	 <name>Helmut Krasser</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>initial normalization and conversion to legacy GRETIL formats</resp>
	 <name>Reinhold Grünendahl</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>normalization and conversion to TEI-conformant markup</resp>
	 <name>Maximilian Mehner</name>
	</respStmt>
  </titleStmt>

  <publicationStmt>
	<publisher>Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen</publisher>
	<availability>
	 <p>This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed.
	 If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at <email>gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de</email>.
	 The file will be immediately removed pending resolution of the claim.</p>

	 <licence target="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.</licence>
	</availability>
	<date when-iso="2020-07-31"/>
  </publicationStmt>

  <notesStmt>
	<note>This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from <ref target="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/6_sastra/3_phil/buddh/tarkrplu.htm">tarkrplu.htm</ref>. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the <gi>note</gi> element below:</note>
	<note type="legacyheader">
	 Pratyaksalaksana text of Tarkarahasya
<lb/>Based on the edition by YAITA, Hideomi: Tarkarahasya kenyū (I).
<lb/>Journal of Naritasan Institute for Buddhist Studies No. 12 (1988), 82-98.
<lb/>
<lb/>Provided by Helmut Krasser, Wien
<lb/>
<lb/>Y I = Yaita ed.
<lb/>
<lb/>M = manuscript
<lb/>
<lb/>Sh = P. Shastri (ed.), Tarkarahasya, Tibetan Sanskrit Works Series, No. 20, Patna, 1979.
	</note>
  </notesStmt>

  <sourceDesc>
	<bibl>YAITA, Hideomi: Tarkarahasya kenyū (I). Journal of Naritasan Institute for Buddhist Studies No. 12 (1988), 82-98.</bibl>
  </sourceDesc>
  </fileDesc>

  <encodingDesc>
  <projectDesc>
	<p>The Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL) is a resource platform providing standardized machine-readable texts in Indian languages that have been contributed by various individuals and institutions.</p>
  </projectDesc>

  <editorialDecl>
	<correction>
	 <p>Apparent errors have been silently corrected.</p>
	</correction>

	<normalization>
	 <p>GRETIL normalizes all texts contributed consistently for each language.
	 Sanskrit texts are normalized in accordance with the scheme of the International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST) in order to facilitate word search across its corpus without additional transformations.</p>

	 <p>All characters that were fully equivalent to an IAST-conformant character in the text file contributed have been made to conform to the character list below.
	 Non-conformant characters with additional information including accents, capitalization, and whitespace have been preserved as <gi>orig</gi> elements inside <gi>choice</gi> elements with their IAST-conformant equivalent in <gi>reg</gi> elements for the creation of a plain text.
	 These additional informations will be available only in those transformations of this file that display the original information.</p>

	 <p><table>
	 <head>Characters Used for the Transliteration of Sanskrit according to IAST</head>
	 <row role="label">
	 <cell>Character</cell>
	 <cell>Character Name</cell>
	 <cell>Unicode Code Point</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>a</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A</cell>
	 <cell>U+0061</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ā</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+0101</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>i</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I</cell>
	 <cell>U+0069</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ī</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+012B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>u</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U</cell>
	 <cell>U+0075</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ū</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+016B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṛ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E5B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṝ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E5D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḷ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E37</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḹ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E39</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>e</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER E</cell>
	 <cell>U+0065</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>o</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER O</cell>
	 <cell>U+006F</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṃ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E43</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḥ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E25</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>'</cell>
	 <cell>APOSTROPHE</cell>
	 <cell>U+0027</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>k</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER K</cell>
	 <cell>U+006B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>g</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER G</cell>
	 <cell>U+0067</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṅ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE</cell>
	 <cell>U+1E45</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>c</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER C</cell>
	 <cell>U+0063</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>j</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER J</cell>
	 <cell>U+006A</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ñ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH TILDE</cell>
	 <cell>U+00F1</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṭ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER T WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E6D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḍ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER D WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E0D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṇ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E47</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>p</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER P</cell>
	 <cell>U+0070</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>b</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER B</cell>
	 <cell>U+0062</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>m</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M</cell>
	 <cell>U+006D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>y</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER Y</cell>
	 <cell>U+0079</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>r</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R</cell>
	 <cell>U+0072</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>l</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L</cell>
	 <cell>U+006C</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>v</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER V</cell>
	 <cell>U+0076</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ś</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH ACUTE</cell>
	 <cell>U+x015B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṣ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E63</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>s</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S</cell>
	 <cell>U+0073</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>h</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H</cell>
	 <cell>U+0068</cell>
	 </row>
	 </table>
	</p>
  </normalization>

  <quotation marks="some">
	<p>If indicated unambiguously in the text file contributed quotation marks have been replaced with the <gi>q</gi> element and, in case a reference was provided, have been nested inside a <gi>cit</gi> with the respective reference provided in a <gi>ref</gi> element after the quote.</p>
  </quotation>

  <segmentation>
	<p>Unnumbered <gi>div</gi> elements are used to structure the text, using the <att>type</att> and <att>n</att> attributes in accordance with the <gi>refsDecl</gi>.</p>
  </segmentation>

  <interpretation>
	<p>Interpretive markup which is visible only in analytic transformations of this file consists of:
	<list>
	 <item>Highlighting in <gi>hi</gi> elements,</item>
	 <item>Corruptions in <gi>sic</gi> elements,</item>
	 <item>Remarks in <gi>note</gi> elements with the @resp attribute identifying the agency.</item>
	</list></p>
  </interpretation>
  </editorialDecl>

  <refsDecl>
  <p>A reference is given in the <att>xml:id</att> attributes consisting of
  <list>
	<item>a pragmatic abbreviation of the <label>title</label>: Pratyakṣalakṣaṇa of the Tarkarahasya = <!-- abbreviation -->,</item>
	<item>the number of the <label></label> in arabic numerals,</item>
	<item>the number of the <label>verse</label> in arabic numerals.</item>
  </list>
  </p>
  </refsDecl>
  </encodingDesc>

  <profileDesc>
  <langUsage>
  <language ident="en">English</language>
  <language ident="sa-Latn">Sanskrit</language>
  </langUsage>

  <textClass>
  <keywords scheme="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/">
	<term>Sanskrit -- Śāstra -- Philosophy -- Buddhist</term>
  </keywords>
  </textClass>
  </profileDesc>

  <revisionDesc>
  <listChange>
  <change when-iso="2020-07-31" who="Maximilian Mehner">TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus</change>
  </listChange>
  </revisionDesc>

</teiHeader>

<text xml:lang="sa-Latn">
  <body>
<div>
<p><hi rend="bold">[M16a, Sh33] </hi>[1] tatra pratyakṣaṃ kalpanāpoḍham abhrāntam, abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsatvārthakriyāsamarthaviparītākāratvarahitam.[2]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[1] <hi rend="bold">Y I</hi>: 82.
[2] Cf. NB I s. 4-6; PVin I 40, 1-9; PVinT 44b1-5; NBT 41, 5-42,2.
</p>
</div>
<div>

<p>  ālocanājñānaṃ nirvikalpakam, tataḥ paraṃ jātyādiyojanātmakaṃ savikalpakam.[3]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[3] Cf. ŚV IV 112ab, 120; TS 1285, 1287; TBh 12, 6-7; VR 44, 10-12.
</p>
</div>
<div>

<p>avyapadeśyam avikalpakaṃ vyavasāyātmakam.[4]aparam,</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[4] Cf. NS 1, 1, 4; TR 43, 20-21; VR 44, 10.
</p>
</div>
<div>

<p>  "na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte/
  anuviddham[5]iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate[6]//"[7]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[5] <hi rend="it">Sh</hi> anubiddham.
[6] <hi rend="it">M </hi>bhāṣate.
[7] = VP I 131. Cf. PVinT 50a8-b4, 53b4-6.
</p>
</div>
<div>

<p>iti[8]nyāyāt sarvam eva śabdānuviddham, iti bhāṭṭa[9]śaivavaiyākaraṇāḥ[10].</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[8] <hi rend="it">M </hi>ito.
[9] <hi rend="it">M</hi> bhaṭṭa-.
[10] Cf. TRD 76, 4: "naiyāyikamatasya śaivaśāsanasya..."
</p>
</div>
<div>

<p>puruṣapravṛttyaṅgaṃ hi pramāṇam[11], tadaṅgatā ca saṃgatā tasya[12]vikalpakatvenaiva. na, arthasāmarthyena samudbhavāt.[13]tatrārthaḥ[14]pṛthivyādibhūtacatuṣṭayam. tatra pṛthvī[15]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[11] Cf. PV II 3: dhīpramāṇatā pravṛttes tatpradhānatvād; PVinT97a4f.
[12] <hi rend="it">Sh</hi> saṅgatā tvasya.
[13] Cf. PVin I 40, 10-11 (v. 4cd).
[14] <hi rend="it">Sh</hi> na cārthaḥ.
[15] <hi rend="it">Sh </hi>pṛvivī.
</p>
</div>
<div>

<p>mahāsanniveśavatī mṛd[16]rūparasagandhakaṭhinasparśādisvabhāvā, tatpradeśaviṣayasamudbhūtāś ca pāṣāṇaśoṇamaṇiveṇuvīraṇaprabhṛtayaḥ. evam āpaḥ[17]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[16] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh</hi> mṛt/.
[17] <hi rend="it">M </hi>āpa.
</p>
</div>
<div>

<p>śuklamadhuraśītadravasvabhāvāḥ sarasvatsaritsaraḥprabhṛtibhiḥ svabhāvair vivartante, kārakādikaṃ[18]ca tatkāryam. evam uṣṇeraṇasparśarūpaśabdasvabhāvo vahnyādiko[19][20]'pi.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[18] <hi rend="it">Sh </hi>karakā-.
[19] <hi rend="it">Sh</hi> bahny-.
[20] <hi rend="bold">Y I</hi>: 83.
</p>
</div>
<div>

<p>tasyālambanapratyayatvena[21]janyaṃ pāṣāṇādyākārajñānaṃ[22]niyamitapratibhāsatayā śabdasaṃsargāyogyam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[21] <hi rend="it">M </hi>-pratyakṣayatvena; <hi rend="it">Sh </hi>-pratyakṣayatnena.
[22] <hi rend="it">Sh</hi> -rakajñā-.
</p>
</div>
<div>

<p>  kathan<hi rend="bold"> [Sh34] </hi>dharmidharmābhidhānārthakriyāyojanā<hi rend="bold">[M16b]</hi>yāṃ[23]yogyaṃ[24]pravartakam iti cet,</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[23] <hi rend="it">Sh</hi> kiṃ khalu --- sādharmyābhidhānā-.
[24] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh</hi> -yām ayogyaṃ.
</p>
</div>
<div>

<p>  taddṛṣṭāv eva dṛṣṭeṣu saṃvitsāmarthyabhāvinaḥ[25]/
  smaraṇād abhilāṣeṇa vyavahāraḥ pravartate//[26]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[25] <hi rend="it">M </hi>-rthyaṃbhāvi-.
[26] = PVin I v. 18.Cf. TR 12,3-23.
</p>
</div>
<div>

<p>na vikalpakam[27]apy adhyakṣam[28]. svalpakālāvasthitatvena nirodhanād[29] ūrdhvasvabalotpannavyavahāro smārtavikalpam[30]apekṣate. tad evam tadutpannam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[27] <hi rend="it">Sh</hi> savikalpa-.
[28] <hi rend="it">M </hi>apyakṣadhyakṣaṃ.
[29] <hi rend="it">Or </hi>nirodhād ?. <hi rend="it">M </hi>nirodhānād ; <hi rend="it">Sh </hi>nidhānād.
[30] <hi rend="it">M </hi>-hārakasmārtta- ; <hi rend="it">Sh </hi>-hārakarmāt tu vika-.
</p>
</div>
<div>

<p>nirvikalpake'py astu vyavahārakam. tataś ca jñānair eva parasparam ālocy eva vyavahāryavyahārakair upadarśakopadarśyamānavyavasthā yādṛśī sthāpitā, kevalam anuvadāmas tādṛśīm aparavyutpattaye.</p>

<p>  tasmiṃś ca vikalpe'vidyānubhavavāsanopanīte[31][32]dravyam, tadāśritāś ca jātyādayo 'vidyābalena kalpitāḥ. kutaś cid anubhavasambandhāś ca saṃsthānopādhipāṣāṇarūparasādisvabhāvā[33]vibhāvyante. dravyādāv upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdhatvena bādhanād avidyātvam. upalambhasambhāvitatvāc[34] ca rūpāder arthakatvam[35][36], tato dravyāder apūrvārthatve'py anarthatvād aprāmāṇyam. rūpādau gṛhītagrahaṇāt smārtatvam.[37] na cāprasiddhaviśeṣyādikaṃ[38]durmativispanditam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[31] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh</hi> -nubhavavyasano-. (<hi rend="it">Cf</hi>. TR 39,1-2; 43,4: avidyānubhavavāsanā-)
[32] Cf. PV I 68-91, 205; PVSV 42, 13-18; 50, 17-20.
[33] Cf. NBT 41, 5-42,2. Cf. TBh 66, 11f.
[34] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh</hi> -bhavita-.
[35] <hi rend="it">M </hi>arthakaṃtvaṃ.
[36] Cf. PVSV ad PV I 215; PV III 6.
[37] Cf. HB* 2, 20-3,16.
[38] <hi rend="it">M </hi>-siddharaviśe- ; <hi rend="it">Sh</hi> -siddhe viśe.
</p>
</div>
<div>

<p>sādharmyādidṛgapekṣāyāṃ hi tathālakṣitaṃ rajataśuktivat.[39]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[39] Cf. PV III 360, 362.
</p>
</div>
<div>

<p>  [40]astīyam api yā tv antarupaplavasamudbhavā[41]//</p>

<p>  doṣodbhavā[42]prakṛtyā sā vitathapratibhāsinī/
  ana<hi rend="bold">[M17a]</hi>pekṣitasādharmyadṛgādi taimirādivat[43]//[44]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[40] <hi rend="bold">Y I</hi>: 84.
[41] <hi rend="it">M </hi>antarūpa-.
[42] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh</hi> -bhavāt.
[43] <hi rend="it">M </hi>-distaimi- ; <hi rend="it">Sh</hi> -di sauṣirā-.
[44] = PV III 361cd-362 = PVin I 53cd-54.Cf. PVSV 50, 17f.
</p>
</div>
<div>

<p>  ekaṃ dharmiṇam uddiśya nānādharmasamāśrayam/
  vidhāv ekasya tadbhājam ivānyeṣām[45]upekṣakam//</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[45] <hi rend="it">M </hi>-nyaiṣām.
</p>
</div>
<div>

<p>  niṣedhe tadviviktañ ca tadanyeṣām apekṣakam/
  <hi rend="bold">[Sh35]</hi> vyavahāram asatyārthaṃ prakalpayati dhīr yathā//</p>

<p>  taṃ tathaivāvikalpyārthabhedāśrayam[46]upāgatāḥ/
  anādivāsanodbhūtaṃ bādhante'rthaṃ na laukikam//[47]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[46] <hi rend="it">Sh</hi> -vikalpārtha" bhe-.
[47] = PV IV 232-4 = PVin II v.23-25 (= 24-26. Cf. Ch. Lindtner, Marginalia to Dharmakīrti's Pramāṇaviniścaya I-II, WZKS 28, 1984). Cf. PVin II-2 p. 43.
</p>
</div>
<div>

<p> yady ayam avidyāvirbhūtadravyādivivarto vikalpaḥ, katham akhilajantusantānasambhavī, kathañ ca mahadbhir api śāstrakṛdbhir anuvartitaḥ, kathañ ca bhavatām api pratipadyāpy avidyātvaṃ tathaiva dravyādivyavahārābhiniveśaḥ. niyatasvalakṣaṇapratibhāsajanitatvāt sarvasantānasambhavī, svalakṣaṇasyaiva dravyāditvena pratyākalanāt. tatprāptau tadarthakriyāpratilambhe samāptatvād abhilāṣasya[48]bādhakānavadhānam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[48] <hi rend="it">M </hi>abhilāsasya; <hi rend="it">Sh </hi>abhilāpasya.
</p>
</div>
<div>

<p> śāstrakārair api vikalpapratyayasyaiva sukhakāṅkṣadbhis[49]tathaiva vyavasthāpitam-</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[49] <hi rend="it">Sh </hi>svargaṃkāṅ-.
</p>
</div>
<div>

<p>  vikalpavyavahāreṣu samānau bālapaṇḍitau/[50]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[50] Cf. Tattvopaplavasiṃha (E. Franco, "Perception, Knowledge and Disbelief", Stuttgart, 1987), p. 68, 7: "lokavyavahāraṃ prati sādṛśau bālapaṇḍitau"; Traikālyaparīkṣā (Dignāga), v. 4 (= VP III-3-55) cd: jñānaṃ praty abhilāsaṃ ca sādṛśaṃ bālapaṇḍitau".
</p>
</div>
<div>

<p>kevalaṃ bādhitatvavyavasāyāt paṇḍitas taditaro bālaḥ. mokṣākāṅkṣayā pratikṣaṇakṣīṇatām abhilakṣya "pratyakṣasya parīkṣitaṃ sākṣātkaraṇaṃ[51]dravyādikaṃ prati nāstī"ty ākhyātam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[51] <hi rend="it">Sh</hi> -karaśaṃ.
</p>
</div>
<div>

<p>śāstrakārāṇām apy artheṣv atrā<hi rend="bold">[M17b]</hi>nyāviparītasvabhāvopasaṃhārasambhavāt. śāstraṃ [52] hi mohanivartanam[53]ārabdham. sthūlaparāmarśād[54]vyāmohaḥ, sa ca sūkṣmāvāntaraparāmarśād[55] apasarati.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[52] <hi rend="it">M om. </hi>ḥ.
[53] Cf. TR 11, 2: "śāstraṃ mohanivartanam"; 11, 13-14: "vyāmohāpohayarabdham eva śastram".
[54] <hi rend="bold">Y I</hi>: 85.
[55] <hi rend="it">Sh</hi> -marśad.
</p>
</div>
<div>

<p>  yathā rūpam iti cakṣurvijñānajanakatvena saṅketaḥ kṛtaḥ evaṃ svagrāhīndriyajñānāpekṣayā rasādike'pi vākyam[56]. tato ghaṭapaṭapaṅkapallavādiṣu tadanyavyāvṛttena rūpeṇa rūpādayo 'bhinnāḥ[57]vyavahriyante. vyavahārahetur ekapratyavamarśapratyayaḥ, ekasya pratyava<hi rend="bold">[Sh36]</hi>marśa[58]ekatvāropī[59]pratyavamarśa ity arthaḥ. sa cāpy avidyāvaśād[60] ekatvāropī. tadbalāt sāmānyaṃ kalpayanti, arūpādirūpasāmānyānupalambhāntaraparāmarśāt[61][62] tanniṣedhaḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[56] <hi rend="it">Sh </hi>vācyam.
[57] <hi rend="it">M om. </hi>ḥ.
[58] <hi rend="it">Sh</hi> -marśaḥ.
[59] <hi rend="it">M </hi>-āroropī.
[60] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>cāpi vidyā-.
[61] <hi rend="it"> Sh</hi> svarūpā-.
[62] Cf. TR 38, 11: "dravyam arūpādirūpam"; NC 780, 2: "na sāmānyākhyaḥ, arūpāditvāt, khapuṣpavat".
</p>
</div>
<div>

<p>  ekapratyavamarśārthajñānādyekārthasādhane/
  bhede'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat//[63]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[63] = PV I 73.
</p>
</div>
<div>

<p>tadatadvibhāgo'pi tadekaparāmarśabahulena sakṛd upapadyate. ataś[64]ca vānyonyāśrayaṇam api nāśrayaṇīyam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[64] <hi rend="it">Sh </hi>ata evānyo-.
</p>
</div>
<div>

<p>  dṛśyavikalpyāv[65]arthāv ekīkṛtya vyavahārapravṛtter[66]visaṃvādaś[67] ca. dṛśyaḥ sphuṭatvena gṛhyamāṇaḥ, pūrvatayā pratīyamāno vikalpyaḥ[68]. kaḥ punar asau, ubhayathāpi nīla evaikībhūto'rthaḥ. sa cāsphuṭo nīlo'rthakriyāvirahalakṣaṇabādhakapramāṇena.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[65] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-vikalpāv.
[66] VR 55, 16-17; 73, 25. Cf. PVSV 39, 7-8: "te tu..... dṛśyavikalpyāv arthāv ekīkṛtya pravartante". TUS p. 92; 93: "dṛśyavikalypāv arthāv ekikṛtya tadadhyavasāyena pravartante". Cf. J 226, 24-25; R 137, 3f.
[67] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-vṛtteravisaṃ-.
[68] <hi rend="it">Sh </hi>vikalpaḥ.
</p>
</div>
<div>

<p>"paramārthānyavyā<hi rend="bold">[M18a]</hi>vṛttisvabhāvo'poha[69]" ity ucyate. etena svavāgvirodho'pi pratyākhyātaḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[69] Cf. TR 37, 7: "ādyāpoho'nyavyāvṛttir".
</p>
</div>
<div>

<p>  "naimittikyāḥ śruter artham arthaṃ vā pāramārthikam[70]/
  śabdānāṃ pratirundhāno na bādhyas[71]tena varṇitaḥ//"[72]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[70] <hi rend="it">M </hi>pārapāramārthi-.
[71] <hi rend="it">Sh </hi>bādhyante (na varṇṇitaḥ). <hi rend="it">M </hi>(<hi rend="it">print </hi>!) <hi rend="it">not clear</hi>.
[72] = PV IV 128 = PVin III v.28. Cf. T. Tani, "The Problem of Interpretation on Pramāṇaviniścaya III ad vv. 28-29" (The Bulletin of the Kochi National College of Technology, No. 29, 1988).
</p>
</div>
<div>

<p>iti nyāyāt. tathaikapratyavamarśaniyame[73]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[73] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>tathā eka-.
</p>
</div>
<div>

<p>vācakaliṅgasambandhasāmānyasāmānādhikaraṇyādivyavahārā[74][75]jñātavyāḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[74] <hi rend="it">Sh </hi>-vahārāj.
[75] Cf. PV I 85-86; PVSV 42, 5-43, 11.
</p>
</div>
<div>

<p>  [76]vicchedaṃ sūcayann[77]ekam apratikṣipya vartate/
  yadānyaṃ tena sa vyāpta ekatvena ca bhāsate//</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[76] <hi rend="bold">Y I</hi>: 86.
[77] <hi rend="it">Sh </hi>sūtrayann.
</p>
</div>
<div>

<p>sāmānādhikaraṇyaṃ[78]syāt tadā buddhyanurodhataḥ/[79]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[78] <hi rend="it">M </hi>sāmānyanādhika-.
[79] = PV I 131-132ab.
</p>
</div>
<div>

<p>  [Sh37]anyathā nīlotpalādiśabdānāṃ guṇajātyādibhedād anekārthatvenaikatropasaṃhārābhāvān[80]na sāmānādhikaraṇyam, nāpi viṣayatve[81]'py ekatropasaṃhāras[82]tannimittānām ekatra samavāyād iti cet, āyāsevat[83]vivartate svapakṣanirvāhanirbandhenāndham-bhaviṣṇuḥ paraḥ. param ayam anupalambho bhūyiṣṭhadauṣṭaryaniṣṭhyūtaparānurodhaḥ[84]paripanthī. tataś cādyāpoho[85] 'nyavyāvṛttir[86][87]ekapratyavamarśaviṣayo[88]dṛśyavikalpyārthaikīkṛtaḥ[89]svabhāva ity anarthāntaram. gatam ānuṣaṅgikam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[80] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-tvena eka.
[81] <hi rend="it">Sh </hi>-pve.
[82] <hi rend="it">M </hi>ekaka.. posaṃ- (<hi rend="it">one letter not clear</hi>) ; <hi rend="it">Sh </hi>ekatopasaṃ-.
[83] <hi rend="it">Sh </hi>āyātmavat.
[84] <hi rend="it">M looks not </hi>-dau- (<hi rend="it">Sh</hi>).
[85] <hi rend="it">M </hi>-dyāppoho.
[86] <hi rend="it">Sh </hi>-poho'nanya-.
[87] Cf. TR 36, 12.
[88] <hi rend="it">Sh </hi>pratyeva-.
[89] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>vikalpā-.
</p>
</div>
<div>

<p>  sāmānyavyavahāravad[90]ghaṭādidravyavyavahāro'pi jñeyaḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[90] <hi rend="it">M </hi>-vadyadghaṭā-.
</p>
</div>
<div>

<p>teṣām eva ghaṭādīnāṃ[91]sādhāraṇaṃ yat phalam udakāharaṇam, tatra <hi rend="bold">[M18b]</hi> ye hetavo na bhavanti ghaṭasanniveśenāvasthitā rūpādayaḥ, tebhyo vyavacchede ghaṭaśrutiḥ. evaṃ ghaṭādiśrutir api vivṛtā. uktañ ca</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[91] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>rūpādīnāṃ.
</p>
</div>
<div>

<p>  "rūpādiśaktibhedānām anākṣepeṇa vartate/
  tatsamānaphalāhetuvyavacchede[92]ghaṭaśrutiḥ//</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[92] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-cchedagha-.
</p>
</div>
<div>

<p>  tato[93]na rūpaṃ ghaṭa ity ekādhikaraṇā śrutiḥ/
  bhedaś[94]cāyam ato jātisamudāyābhidhāyinoḥ[95]//"[96]iti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[93] ato <hi rend="it">in all PV-kārikā editions</hi>.
[94] bhedo'yam īdṛśo <hi rend="it">in Miyasaka's edition </hi>(Acta Indologica, II, p. 16).
[95] <hi rend="it">M </hi>-yi(?)nor.
[96] = PV II 100-1.
</p>
</div>
<div>

<p>  saṃsthānavarṇāvayavair viśiṣṭe yaḥ pravartate/
  śabdo na tasyāvayave pravṛttir upalabhyate//[97]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[97] = VP II-155 (b-pāda wa "...'rthe prayujyate". mata "...yaḥ..." no variant mo aru.).
</p>
</div>
<div>

<p>[98]yathā cakracitrāḍhakādayaḥ[99].</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[98] <hi rend="bold">Y I</hi>: 87.
[99] <hi rend="it">M </hi>cakra / citra-āḍhakā-.
</p>
</div>
<div>

<p>  <hi rend="bold">[Sh38]</hi> nanu tantuṣu prāvaraṇādikāryaṃ sambhavi, ghaṭe[100]'sambhavi[101], tatas tat tebhyo'rthāntaraṃ ghaṭaḥ[102]. yathā -- udakadhāraṇam asambhavi paṭe ghaṭe sambhavat, paṭād ghaṭaṃ bhedena vyavasthāpayati. satyam. sidhyaty evam arthāntaram. na punaḥ kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇaṃ[103]dravyaṃ parābhipretaṃ sidhyati. raṇḍākaraṇḍaparipiṇḍitebhyo hi tantubhyas[104]tānapratitānībhūtā anye[105]tantavaḥ śaktibhede'pi bhinnāḥ sidhyanti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[100] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>paṭe.
[101] <hi rend="it">M </hi>-ṭe sambhavi.
[102] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>paṭaḥ.
[103] Cf. VS 1, 1.4: "kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇam iti dravyalakṣaṇam".
[104] Cf. VR 37, 1f.: "raṇḍākaraṇḍapiṇḍitatantubhyaḥ.....sitātānavitānavasthā... ".
[105] <hi rend="it">Sh </hi>-bhūtāstvanye.
</p>
</div>
<div>

<p>  na vayaṃ dravyasyopari baddhakruddhaḥ[106], kin tarhi pratyakṣam evan nakṣate[107] 'nupalabhamānaṃ dravyam arūpādirūpam[108]. tasmān naikarūpā rūpādayas tantvādayo vā, teṣām evāntaraśaktibhedād rūpatantughaṭapaṭarajjuprabhṛtayo vyapadeśāḥ[109], na tu vyapa<hi rend="bold">[M19a]</hi>deśebhyo[110]'rthāntaraparikalpanam[111]ucitam. tad uktam "aparāparapratyayayogena[112]pratikṣaṇaṃ santavantaḥ[113]saṃskārā yady api kutaścit sāmyāt[114] sarūpāḥ pratīyante, tathāpi bhinna evaiṣāṃ svabhāvaḥ[115], tena kiñcid eva kasya cit kāraṇam"[116] iti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[106] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-krudhaḥ.
[107] <hi rend="it">M </hi>-kṣam evannakṣamevannakṣate.
[108] Cf. TR 36, 2-3: "arūpādirūpasāmānya- (<hi rend="it">Sh</hi> wa svarūpādirūpasāmānya-)".
[109] Cf. PV I 82.
[110] <hi rend="it">M repeats </hi>vyapa.
[111] <hi rend="it">Sh om. </hi>pari.
[112] <hi rend="it">Sh </hi>-pranyaya-.
[113] <hi rend="it">Sh </hi>santantanta (santanvānāḥ?).
[114] <hi rend="it">M </hi>sāmyat sarū-; <hi rend="it">Sh </hi>sāmānyarūpāḥ.
[115] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-vas tena.
[116] = HB 12*, 4-7 = VR 9, 17-19.
</p>
</div>
<div>

<p>  dravyādiparaparikalpitaṃ dṛśyam adṛśyaṃ[117]vāstu[118].</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[117] <hi rend="it">M </hi>dṛśyadṛśyaṃ.
[118] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>vā'stu.
</p>
</div>
<div>

<p>  "apravṛttiḥ[119]pramāṇānām apravṛttiphalāsati/"[120]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[119] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh om. </hi>ḥ.
[120] = PV I 3ab.
</p>
</div>
<div>

<p>iti nyāyāt[121]sad iti na vyavahartavyam. ekapratyavamarśam apekṣyāpunarupalabhyamānena[122] vyavahāraḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[121] <hi rend="it">M </hi>'satīti nyā-; <hi rend="it">Sh </hi>'satī" iti nyā-.
[122] <hi rend="it">Sh </hi>-rśamanape-.
</p>
</div>
<div>

<p>tad evam [Sh39] indriyārthād utpadyamānaṃ niyatapratibhāsam[123][124]api yatpratibhāsāc[125] cāvidyānubhavavāsanāvaśād[126][127]udīyamānaṃ jñānam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[123] Cf. NBT 49, 1-51, 3.
[124] Y I: 88.
[125] <hi rend="it">Sh</hi> yat pra-.
[126] <hi rend="it">M </hi>-sāñ cāvi- ; <hi rend="it">Sh </hi>-sā'rthyā'vi-.
[127] Cf. TR 34, 9; 43, 4.
</p>
</div>
<div>

<p>  atra prayogaḥ ----- yat pūrvāparakālasvabhāvānanusandhāyi[128]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[128] Cf. TBh 11, 15f: "pūrvāparam anusandhāya śabdasaṅkīrṇākārā pratītir.....; PV III 174=PVin I v.8.
</p>
</div>
<div>

<p>rūpādyekākāraniyatapratibhāsaṃ jñānaṃ na tat[129]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[129] <hi rend="it">Sh inserts</hi> tu; <hi rend="it">M </hi>tat tat?
</p>
</div>
<div>

<p>saṅketavyavahārakālopayogiśabdasaṃsargayogyapratibhāsam, yathā rūpādivikalpavijñānasvarūpaviṣayo'nubhavaḥ[130][131], yathoktasādhanopetañ ca cakṣūrūpajanitaṃ[132] vijñānam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[130] <hi rend="it">Sh inserts </hi>hy ; <hi rend="it">M </hi>-ṣayo anu-.
[131] Cf. NB I s. 5: "abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā pratītiḥ kalpanā".
[132] <hi rend="it">M </hi>vijñātanaṃ.
</p>
</div>
<div>

<p>  ayaṃ kāraṇaviruddhopalambhaḥ[133][134]sambhāvanīyaḥ[135]. nāsiddhiḥ[136].</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[133] M <hi rend="it">inserts/ </hi>(daṇḍa).
[134] Cf. PV III 287.
[135] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-nīyo.
[136] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-ddhisin-.
</p>
</div>
<div>

<p>sindhuravadhūvidhūtatvena</p>

<p>  "pratibhāso'sya nāsyeti nopapattes tu gocaraḥ/" iti,
  "saṃvedanasya tādātmye na vivādo'sti kasya cit/"[137]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[137] = PV III 422ab.
</p>
</div>
<div>

<p>iti nyāyāt. svarūpasaṃvedanād eva yathoktaniyatasvabhāvasiddheḥ. aniyatapratibhāse śabdasaṅketasya susaṅkalitatvāt[138]kāryakāraṇabhāvasiddhau satyāṃ na śaṃsanīyam[139] aṃśenāpi[140] saṃśayāvahatvam asya. nāpi virodho'pi nāmāsya sannidhānam anubadhnāti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[138] <hi rend="it">Sh </hi>sasaṅka-.
[139] <hi rend="it">M </hi>saṃśa-.
[140] M -nīyaṃ maṃśe-.
</p>
</div>
<div>

<p>sapakṣatām āvahati, vikalpavijñānasvabhāvānu[M19b]bhave sambhavāt.[141]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[141] Cf. TR 39, 6: "yathā rūpādivikalpajñānasvarūpaviṣayo'nubhavaḥ".
</p>
</div>
<div>

<p>jñānaparokṣatāpakṣas tu kṣapayiṣyate.</p>

<p>  aniyatapratibhāsaṃ kathaṃ kāraṇaṃ[142]śabdayojanāyāḥ. ucyate---</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[142] <hi rend="it">Sh </hi>karaṇaṃ.
</p>
</div>
<div>

<p>  "viśeṣaṇaṃ[143]viśeṣyañ ca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim/
  gṛhītvā saṅkalayyaitat tathā pratyeti nānyathā//</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[143] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh om. </hi>ṃ.
</p>
</div>
<div>

<p>yathā daṇḍini"[144]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[144] = PV III 145-146a. Cf. PVin I v. 7.
</p>
</div>
<div>

<p>yad vijñānaṃ viśeṣaṇarūpatayā vācakaṃ paricchinatti, rūpatayā ca nīlādikam.</p>

<p>sambandhavyavahārakālavyāpināpi[145]svabhāvena viśeṣaṇaṃ viśeṣyañ ca bhavad bhavet.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[145] Y I: 89.
</p>
</div>
<div>

<p>tādṛśañ ca rūpaṃ gṛhṇad viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ [Sh40] vā gṛhṇīyāt.</p>

<p>viśeṣaṇaviśeṣyayoś[146]ca sambandham. laukikīṃ sthitiṃ puruṣo daṇḍī na puruṣī daṇḍa iti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[146] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-ṇaviśeṣayoś.
</p>
</div>
<div>

<p>śiromān[147]samagreṇa[148]śṛṅgeṇa śṛṅgī, na galake lambamānena. tathā samastaṃ smṛtvā viśeṣaṇayuktaviśeṣyaṃ sakṛd gṛhṇāti, nānevaṃrūpatve.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[147] <hi rend="it">M </hi>-mād?
[148] <hi rend="it">M </hi>-grena.
</p>
</div>
<div>

<p>  tathā hi puruṣaś cāsti daṇḍaś ca, kiṃ na sarve daṇḍinaḥ saṃyogāc cet, saṃyogo'py asti.</p>

<p>kiṃ na sarve daṇḍinaḥ, saṃyogasya guṇatvena yatrāsau samavetaḥ sa eva daṇḍīti cet, samavāyo'py asti. kiṃ na sarve daṇḍinaḥ, yadaṅgatayā gṛhyate sa eva daṇḍīti cet, evaṃ tarhi daṇḍāder api[149]sāṃvṛtatām abhikhyāyāta[150].</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[149] <hi rend="it">M looks</hi> -devapi <hi rend="it">or</hi> -decapi.
[150] <hi rend="it">M </hi>-vṛtāti?āyātaṃ; <hi rend="it">Sh </hi>-vṛtā'bhivyāpātam(?).
</p>
</div>
<div>

<p>  yat pūrvāparakālānanusandhāyi viśeṣaṇena saha viśeṣyasyāgrāhakañ[151]ca[152]tan niyatapratibhāsam ucyate, tat kathaṃ na kāraṇaṃ viruddham.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[151] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>-syagrāha-.
[152] <hi rend="it">Sh om</hi>. ca.
</p>
</div>
<div>

<p>prabalavikalpavāsanāpavanarayapreryamāṇātmano jñānapādapasyānyatra pratipacchāyānyatrādhyavasāyapāṇḍupatraprayātaḥ[153][154].</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[153] <hi rend="it">M </hi>'nyatrāvadhya-.
[154] <hi rend="it">Sh </hi>-trapātaḥ!
</p>
</div>
<div>

<p>  atha ko[155]'dhyavasāyo nāma. yadi grahaṇaṃ grahaṇam iti vaktavyam, athāpi [M20a] tadabhāvas tathāpy agrahaṇam evāstu. satyam. asannihitatayānusandhānam adhyavasāyo grahaṇaviśeṣaḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[155] <hi rend="it">Or </hi>kathaṃ ko?<hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>kathako.
</p>
</div>
<div>

<p>  yat smaraṇādisāmagrīrahitendriyajanitaṃ[156]tan nirvikalpam[157]astu, yat smaraṇādisāmagrīsavyapekśendriyajaṃ tad vikalpakam[158]astu. na, <hi rend="bold">[Sh41]</hi> aviṣaye'vṛtteḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[156] <hi rend="it">Sh </hi>grīsavyapekṣendri-.
[157] <hi rend="it">Sh </hi>-lpakam.
[158] <hi rend="it">Sh </hi>tat savikal-.
</p>
</div>
<div>

<p>pratyakṣasyāsannihitaṃ[159]viśeṣaṇatvādi na viṣayaḥ. viśeṣaṇatvaṃ hi na vastunaḥ[160]sampraty asti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[159] Y I: 90.
[160] <hi rend="it">Sh </hi>vastutah.
</p>
</div>
<div>

<p>astitve[161]kiṃ[162]smaraṇena, tataś ca smaraṇenopanītam api viśeṣaṇatvādi nāsannihitatvaṃ[163] jahāti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[161] <hi rend="it">M </hi>astiketve.
[162] <hi rend="it">Sh </hi>ki.
[163] <hi rend="it">Sh </hi>tvādinā sanni-.
</p>
</div>
<div>

<p>tasmād asannihitatvāt pratyakṣāviṣayaḥ.</p>

<p>  na ca jātyādiviśiṣṭārthavikalpaś cakṣurarthasannidhāv eva bhavati, atītādiṣv api sambhavāt, vinā cārthaiḥ nimīlitavilocanasyāpi[164]gaur iti vikalpanāt.[165]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[164] <hi rend="it">Sh </hi>-cananyāyi-.
[165] Cf. TBh 12, 15f. TBh 13,2-4: yadi punaḥ kalpanājñānam arthād upajāyate, tenāpi tadā ghaṭādir artho dṛśyeta. tataś cāndhasyāpi rūpadarśanaprasaṅgaḥ, na cāsti.
</p>
</div>
<div>

<p>  nānyathedantayeti[166]cet. idantayā viśiṣṭaṃ jñānaṃ na[167]sannihitārthaniścayarūpam adhyakṣam akṣasāpekṣañ ca, ubhayanirapekṣatvāt[168]. tathā hi "śuklo gaur ayam" iti cākṣuṣo[169] 'nantaraṃ tathā spṛśato 'pi "sukumāraḥ śuklo 'yaṃ gaur" iti. ubhayaviṣayam api niścayanam idantayā viśiṣṭam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[166] <hi rend="it">M </hi>-dantatprayeti.
[167] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh om</hi>. na.
[168] <hi rend="it">M </hi>ubhaya / nira-.
[169] <hi rend="it">M </hi>cakṣu-.
</p>
</div>
<div>

<p>na cāndhatamase rūpasya śaktir asti, na vā cakṣuṣaḥ. na ca sparśenendriyeṇa[170]rūpagrahaṇam evaṃ sparśasya cakṣuṣi vyabhicāro vācyaḥ. tasmāc cakṣuḥsparśanābhyāṃ[171]bhinnaṃ viṣayam upalabhyānyad eva tatsahacarasamudāyaviṣayaṃ smārtam[172]abhedajñānam utpadyate.[173][174] tathā viśeṣyān svair indriyair bhinnān upalabhyārthāntaravya[M20b]vacchedaviṣayam[175]abhedena[176] sarvatra mānasaṃ jñānam utpadyate. na bhāvaguṇatvayoḥ pratyakṣam, tasyānupalakṣaṇāt[177].</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[170] <hi rend="it">Sh </hi>spārśe-.
[171] <hi rend="it">Sh om</hi>. ḥ.
[172] <hi rend="it">Sh </hi>sparśam.
[173] = PSV (M. Hattori, "Dignāga, on Perception" Harvard Oriental Series, No. 47, Cambridge, 1968) p. 48, 6-10 (translation); p. 204, 35-37; p. 205, 34-36.
[174] = PSV (M. Hattori, op. cit.) p. 48, 15-28 (translation); p. 206, 1-7; 205, 37-207,5.
[175] artha(<hi rend="it">Tib</hi> don) <hi rend="it">added from PSV</hi>.
[176] <hi rend="it">Sh </hi>-ṣayabhede.
[177] <hi rend="it">Sh </hi>-palambhāt.
</p>
</div>
<div>

<p>pratyakṣābhimāna eṣa[178]kutārkikāṇām, pratyakṣāsannivṛttitvāt.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[178] <hi rend="it">M </hi>-mānaṃ eṣa; <hi rend="it">Sh </hi>mānam eṣu.
</p>
</div>
<div>

<p>  uktañ ca [Sh42] "darśanasparśanānvayo[179]mānasa eva smārto[180]vibhrama" iti. "yam aham adrakṣaṃ tam eva[181]hi spṛśāmī"ti[182]vikalpād[183]dravyaparikalpaḥ kalpāvadhivyasanam, bhrāntyaiva samarthitatvāt. tasmān mano 'bhisaṃskṛtam arthaviśeṣaṇam arthaṃ nendriyaṃ pratyeti.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[179] <hi rend="it">Sh </hi>-rśanā'nanvayo.
[180] Y I: 91.
[181] <hi rend="it">M </hi>yamahāmudrākṣakaṃ tam eva; <hi rend="it">Sh </hi>yamahāmudrākṣita[?]meva.
[182] NBh ad NS 3, 1, 1: "...yam aham adrākṣaṃ cakṣuṣā taṃ sparśanenāpi spṛśāmīti... "; NV ad NS 1, 1, 14: "...yam aham adrākṣaṃ taṃ spṛśāmīti... ".
[183] <hi rend="it">Sh </hi>-lpāt.
</p>
</div>
<div>

<p>  yat pratyekaṃ samudāye ca tad vastuno rūpam[184], tad yathā nīlatvam. yat pratyekam asat samudāye cāsti sa samudāyadharmaḥ, yathā caturasratvādi.[185]sthaulyaṃ tu samudāyapratibhāsadharmaḥ[186].[187]bahuṣu pratibhāsamāneṣu nirantareṣu sthūlam iti pratyayaḥ. tena rūpaṃ sparśo vā sthūlaḥ, na tu tadatiriktaṃ dravyaṃ sthūlam apatibhāsanāt.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[184] Cf. TR 43,7-8: "śuklaṃ hi rūpaṃ pratyekaṃ samudāye cāsti vastuno rūpam".
[185] Cf. NBT 41,5-42,2; DhPr 42,23-24 ("sanniveśaś catursratvādiḥ pratibhāsadharmaḥ"); 43, 9-10 ("eko'yaṃ sthūla iti tu tathābhūtapratibhāsāśrayeṇa vyavasthāpyamānatvāt pratibhāsadharma ity ucyate. na vastudharmaḥ pratyekam aparisamāpter"; PVinT 10b2-3 "maṅ po rnams śes pa gcig la snaṅ ba na riṅ po la sogs pa'i dbyibs tshogs pa'i yul la rnam par gnas pa ni so sor snaṅ pa'i chos yin gyi dṅos po'i chos ma yin pa'i phyir dkar po ma bzuṅ na de'i chos sam g'zan gyi chos kyi dbyibs ma bzuṅ bas na slu ba yin pa'i phyir ser por śes pa ni tshad ma ma yin no. "
[186] <hi rend="it">M </hi>-prati..bhāsa-.
[187] Cf. TBh 66, 18-19: "yady evaṃ kathaṃ pratibhāsadharmaḥ sthaulyam ity uktaṃ dharmottareṇa".
</p>
</div>
<div>

<p>  atha yadi pratibhāsadharmaḥ sthaulyaṃ tadā tat kim āntaram āhosvid bahiḥ, atha tad antar na[188]na bahir yad eva ca punar nistattvam[189]āropitam iti cet. tadāpi nāsty eveti vaktavyam. kim ucyate, "pratibhāsadharmaḥ sthaulyam" iti. satyam, sthaulyaṃ nāmāsthūlaparāvṛttaṃ rūpam, na vidhirūpaṃ kiñ cit. tato nistattvam[190]api sthūlaparāmarśena[191]vyavahriyamāṇatvāt saṃvṛtisad etan, na tu nāsty eva sarvathā. sāmānyam evaikapratyavamarśaviṣayatvena yathāsti. āha ca --</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[188] <hi rend="it">M </hi>no; <hi rend="it">Sh </hi>yo.
[189] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>nistatvam.
[190] <hi rend="it">M</hi> &amp; <hi rend="it">Sh </hi>nistatvam.
[191] <hi rend="it">Sh </hi>-lamaparā-.
</p>
</div>
<div>

<p>  "sthūlapratyavamarśasya hetutvāt sthūlatā dhiyaḥ/
  sthūladhīhetubhāvena bhā<hi rend="bold">[M21a]</hi>vānāṃ[192]sthūlatā matā//"[193]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[192] <hi rend="it">M repeats</hi> venabhā.
[193] Cf. PV I 109: "ekapratyavamarśasya hetutvād dhir abhedinī/ ekadhīhetubhāvena vyaktīnām apy abhinnatā//"
</p>
</div>
<div>

<p>  [Sh43] pratyavamarśa eva kiṃ sthūlam āropayatīti cet.</p>

<p>  "astīyam api yā tv antarupaplavasamudbhavā/
  doṣodbhavā prakṛtyā sā vitathapratibhāsinī//"[194]</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[194] = PV III 361cd-362ab.
</p>
</div>
<div>

<p>iti nyāyād avidyānubhavavāsanābhāvitvād ity asakṛd uktam.[195][196]tena sthūlaṃ nīlam iti pratibhāse 'pi na[197]nīle vasturūpe vibhramaḥ. vibhramas tu śaṅkhe pītapratibhāsaḥ. śuklaṃ[198]hi rūpaṃ pratyekaṃ samudāye[199]cāsti vastuno rūpam.[200]tatsamudāyadharmaś ca saṃsthānam.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[195] Cf. TR 34, 9f; 39, 1f.
[196] Y I: 92.
[197] <hi rend="it">Sh</hi> ta.
[198] <hi rend="it">M </hi>śuklahi.
[199] <hi rend="it">Sh</hi> samudaye.
[200] Cf. TR 42, 5: "yat pratyekaṃ samudāye ca tad vastuno rūpam".
</p>
</div>
<div>

<p>śuklāpratibhāse tadātmakasaṃstānasyāpratibhāsaḥ. tataḥ pītaśaṅkhajñānaṃ nāṅgenāpi saṃvādakam, nāpi ca vastunaḥ sākṣātkārakam. ato viśeṣaṇadvayaṃ vipratipattinirākaraṇārtham.</p>

<p>  yat punar bhrāntijñāne[201], "alaukikatvād ubhayātmayogāt smṛtipramoṣād viparītacittair[202]" ityādinānāvyavahṛtiḥ. tatra na nāmni vivadāmahe. vivakṣitavasturūpaṃ na sākṣātkṛtam iti tu paramārthaḥ.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[201] <hi rend="it">M </hi>punabhrā-.
[202] <hi rend="it">M </hi>-citter.
</p>
</div>
<div>

<p>  "tato 'rthād vijñānaṃ pratyakṣam"ity ācāryavasubandhupādānāṃ lakṣaṇaṃ nyūnam.</p>

<p>naiyāyikīyam "indriyārthasannikarṣotpannaṃ jñānam avyapadeśyam avyabhicāri vyavasāyātmakaṃ pratyakṣam". vaiśeṣikīyam "dravyeṣu pratyakṣam ātmendriyamano 'rthasannikarṣād yan niṣpadyate tad anyad" iti. <hi rend="bold">[Sh44]</hi> kāpilānām api "śrotrādivṛttiḥ pratyakṣam. śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇānāṃ[203]manasādhiṣṭhitā[204]vṛttiḥ [M21b] śabdasparśarūparasagandheṣu yathākramaṃ grahaṇe vartamānā pratyakṣaṃ pramāṇam".</p>

<p>__________NOTES__________
[203] <hi rend="it">Sh </hi>-traṃtvak-.
[204] <hi rend="it">M </hi>manusā-; <hi rend="it">Sh </hi>-ṇānāmarthasādhi-.
</p>
</div>
<div>

<p>mīmāmsāyām "satsaṃprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam". sarvam etad dravyaguṇātmādinirākaraṇād[205]ayathārtham.</p>

<p>__________NOTES__________</p>

<p>[205] <hi rend="it">Sh om.</hi> tmā.
</p>
</div>
<div>

<p>iti tarkarahasye svaparapratyakṣalakṣaṇanyāyanirṇayo dvitīyaḥ.</p>

  </div>
</body>
</text>
</TEI>
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTVGDQYRW8A6SE66YXWB71MF

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published

Pratyakṣalakṣaṇa of the Tarkarahasya · Manuscript · Vamshanidhi