Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · 6WBMVṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary SukavihṛdayānandinīLatn

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTVG40H62NPHNDY0PSDY6WBM

Scripture · text

Provisional

Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī

Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī

Kedārabhaṭṭa

Kedārabhaṭṭa: Vṛttaratnākara, with Sulhaṇa's Sukavihṛdayānandinī prathamo 'dhyāyaḥ namaḥ sarasvatyai / saśrīkaṃ prabhayā yutaṃ rucirayā prodbhāsitaṃ gaṅgayā nānāvaktravirājitaṃ śaśikalāpīḍocchrayā 'laṅkṛtam / āryopetamupasthitākhilagaṇasrakpūjitaṃ sarvadā chaṃdaḥśāstramiveśvar…

Provenance ledger

2 entries

  1. AttributionKedārabhaṭṭatextual
  2. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

IIText

san
<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://relaxng.org/ns/structure/1.0"?>
<?xml-model href="http://www.tei-c.org/release/xml/tei/custom/schema/relaxng/tei_all.rng" type="application/xml" schematypens="http://purl.oclc.org/dsdl/schematron"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:id="sa_kedArabhaTTa-vRttaratnAkara-comm">
  <teiHeader xml:lang="en">
  <fileDesc>
  <titleStmt>
	<title>Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī</title>
	<author>Kedārabhaṭṭa</author>
	<respStmt>
	 <resp>data entry</resp>
	 <name>Dhaval Patel</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>contribution to GRETIL</resp>
	 <name>Dhaval Patel</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>initial normalization and conversion to legacy GRETIL formats</resp>
	 <name>Reinhold Grünendahl</name>
	</respStmt>
	<respStmt>
	 <resp>normalization and conversion to TEI-conformant markup</resp>
	 <name>Maximilian Mehner</name>
	</respStmt>
  </titleStmt>

  <publicationStmt>
	<publisher>Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen</publisher>
	<availability>
	 <p>This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed.
	 If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETIL management at <email>gretil(at)sub(dot)uni-goettingen(dot)de</email>.
	 The file will be immediately removed pending resolution of the claim.</p>

	 <licence target="https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/">Distributed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.</licence>
	</availability>
	<date when-iso="2020-07-31"/>
  </publicationStmt>

  <notesStmt>
	<note>This file has been created by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus from <ref target="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/5_poetry/1_chandas/kvrtrsuu.htm">kvrtrsuu.htm</ref>. Due to the heterogeneity of the sources the header markup might be suboptimal. For the sake of transparency the header of the legacy file is documented in the <gi>note</gi> element below:</note>
	<note type="legacyheader">
	 Kedarabhatta: Vrttaratnakara, with Sulhana's Sukavihrdayanandini (comm.)
<lb/>Based on a manuscript from Patan.
<lb/>
<lb/>Input by Dhaval Patel
<lb/>
<lb/>BOLD for mula text and catch-words in comm.
<lb/>
<lb/>METRICS:
<lb/>^ = short
<lb/>_ = long
	</note>
  </notesStmt>

  <sourceDesc>
	<bibl>a manuscript from Patan.</bibl>
  </sourceDesc>
  </fileDesc>

  <encodingDesc>
  <projectDesc>
	<p>The Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL) is a resource platform providing standardized machine-readable texts in Indian languages that have been contributed by various individuals and institutions.</p>
  </projectDesc>

  <editorialDecl>
	<correction>
	 <p>Apparent errors have been silently corrected.</p>
	</correction>

	<normalization>
	 <p>GRETIL normalizes all texts contributed consistently for each language.
	 Sanskrit texts are normalized in accordance with the scheme of the International Alphabet of Sanskrit Transliteration (IAST) in order to facilitate word search across its corpus without additional transformations.</p>

	 <p>All characters that were fully equivalent to an IAST-conformant character in the text file contributed have been made to conform to the character list below.
	 Non-conformant characters with additional information including accents, capitalization, and whitespace have been preserved as <gi>orig</gi> elements inside <gi>choice</gi> elements with their IAST-conformant equivalent in <gi>reg</gi> elements for the creation of a plain text.
	 These additional informations will be available only in those transformations of this file that display the original information.</p>

	 <p><table>
	 <head>Characters Used for the Transliteration of Sanskrit according to IAST</head>
	 <row role="label">
	 <cell>Character</cell>
	 <cell>Character Name</cell>
	 <cell>Unicode Code Point</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>a</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A</cell>
	 <cell>U+0061</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ā</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER A WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+0101</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>i</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I</cell>
	 <cell>U+0069</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ī</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER I WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+012B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>u</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U</cell>
	 <cell>U+0075</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ū</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER U WITH MACRON</cell>
	 <cell>U+016B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṛ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E5B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṝ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E5D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḷ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E37</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḹ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L WITH DOT BELOW AND MACRON</cell>
	 <cell>U+1E39</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>e</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER E</cell>
	 <cell>U+0065</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>o</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER O</cell>
	 <cell>U+006F</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṃ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E43</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḥ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E25</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>'</cell>
	 <cell>APOSTROPHE</cell>
	 <cell>U+0027</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>k</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER K</cell>
	 <cell>U+006B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>g</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER G</cell>
	 <cell>U+0067</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṅ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT ABOVE</cell>
	 <cell>U+1E45</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>c</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER C</cell>
	 <cell>U+0063</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>j</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER J</cell>
	 <cell>U+006A</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ñ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH TILDE</cell>
	 <cell>U+00F1</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṭ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER T WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E6D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ḍ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER D WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E0D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṇ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER N WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E47</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>p</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER P</cell>
	 <cell>U+0070</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>b</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER B</cell>
	 <cell>U+0062</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>m</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER M</cell>
	 <cell>U+006D</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>y</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER Y</cell>
	 <cell>U+0079</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>r</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER R</cell>
	 <cell>U+0072</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>l</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER L</cell>
	 <cell>U+006C</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>v</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER V</cell>
	 <cell>U+0076</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ś</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH ACUTE</cell>
	 <cell>U+x015B</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>ṣ</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S WITH DOT BELOW</cell>
	 <cell>U+1E63</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>s</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER S</cell>
	 <cell>U+0073</cell>
	 </row>
	 <row>
	 <cell>h</cell>
	 <cell>LATIN SMALL LETTER H</cell>
	 <cell>U+0068</cell>
	 </row>
	 </table>
	</p>
  </normalization>

  <quotation marks="some">
	<p>If indicated unambiguously in the text file contributed quotation marks have been replaced with the <gi>q</gi> element and, in case a reference was provided, have been nested inside a <gi>cit</gi> with the respective reference provided in a <gi>ref</gi> element after the quote.</p>
  </quotation>

  <segmentation>
	<p>Unnumbered <gi>div</gi> elements are used to structure the text, using the <att>type</att> and <att>n</att> attributes in accordance with the <gi>refsDecl</gi>.</p>
  </segmentation>

  <interpretation>
	<p>Interpretive markup which is visible only in analytic transformations of this file consists of:
	<list>
	 <item>Highlighting in <gi>hi</gi> elements,</item>
	 <item>Corruptions in <gi>sic</gi> elements,</item>
	 <item>Remarks in <gi>note</gi> elements with the @resp attribute identifying the agency.</item>
	</list></p>
  </interpretation>
  </editorialDecl>

  <refsDecl>
  <p>A reference is given in the <att>xml:id</att> attributes consisting of
  <list>
	<item>a pragmatic abbreviation of the <label>title</label>: Vṛttaratnākara+comm = <!-- abbreviation -->,</item>
	<item>the number of the <label></label> in arabic numerals,</item>
	<item>the number of the <label>verse</label> in arabic numerals.</item>
  </list>
  </p>
  </refsDecl>
  </encodingDesc>

  <profileDesc>
  <langUsage>
  <language ident="en">English</language>
  <language ident="sa-Latn">Sanskrit</language>
  </langUsage>

  <textClass>
  <keywords scheme="http://gretil.sub.uni-goettingen.de/">
	<term>Sanskrit -- Poetry -- Chandas</term>
  </keywords>
  </textClass>
  </profileDesc>

  <revisionDesc>
  <listChange>
  <change when-iso="2020-07-31" who="Maximilian Mehner">TEI encoding by mass conversion of GRETIL's Sanskrit corpus</change>
  </listChange>
  </revisionDesc>

</teiHeader>

<text xml:lang="sa-Latn">
  <body>







<p>Kedārabhaṭṭa: Vṛttaratnākara, with Sulhaṇa's Sukavihṛdayānandinī</p>


<p>prathamo 'dhyāyaḥ</p>

<p>namaḥ sarasvatyai /
<lg>
<l>saśrīkaṃ prabhayā yutaṃ rucirayā prodbhāsitaṃ gaṅgayā</l>
<l>nānāvaktravirājitaṃ śaśikalāpīḍocchrayā 'laṅkṛtam /</l>
<l>āryopetamupasthitākhilagaṇasrakpūjitaṃ sarvadā</l>
<l>chaṃdaḥśāstramiveśvarasya jayati trailokyavaṃdyaṃ vapuḥ // 1</l>
</lg>
<lg>
<l>kṛṣṇātreyasya gotre samajani purā dākṣiṇātyāgraṇīryo</l>
<l>velādityābhidhānaḥ sukavirabhavadbhāsvarastasya sūnuḥ /</l>
<l>tatputraḥ sulhaṇākhyaḥ sulalitapadāṃ vṛttaratnākarākhya-</l>
<l>chaṃdovṛttiṃ sa cakre sukavihṛdayānaṃdanīnāmadheyām // 2</l>
</lg></p>

<p>śāstrāraṃbhe śāstrakāra iṣṭādhikṛtadevatānamaskārapūrvakaśāstrasaṃbaṃdhaprayojanaṃ ślokatrayeṇāha /
<l rend="bold">sukhasaṃtānasiddhyarthaṃ natvā brahmācyutārcitam /</l>
<l rend="bold">gaurīvināyakopetaṃ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram // KVrk_1.1 //</l>
<l rend="bold">vedārthaśaivaśāstrajñaḥ pavyeko 'bhūddvijottamaḥ /</l>
<l rend="bold">tasya putro 'sti kedāraḥ śivapādārcane rataḥ // KVrk_1.2 //</l>
<l rend="bold">tenedaṃ kriyate chando lakṣalakṣaṇasaṃyutam /</l>
<l rend="bold">vṛttaratnākaraṃ nāma bālānāṃ sukhabuddhaye // KVrk_1.3 //</l></p>

<p>vedānāmarthā vedārthāḥ / śivo devatā yeṣāṃ tāni śaivāni śāstrāṇi / vedārthāśca śaivaśāstrāṇi ca tāni jānātīti sa tathoktaḥ ya <hi rend="bold">pavyeko</hi> nāma <hi rend="bold">dvijottamo 'bhūttasya</hi> pavyekasya <hi rend="bold">kedāra</hi>nāmā śivacaraṇārādhanaparaḥ putro 'sti / <hi rend="bold">tena</hi> kedāreṇedaṃ vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ <hi rend="bold">chandaḥ</hi> <hi rend="bold">kriyate</hi> / <hi rend="bold">lakṣya</hi>mudāharaṇaṃ <hi rend="bold">lakṣaṇaṃ</hi> niyatākṣaramātrāgaṇaracanā tābhyāṃ <hi rend="bold">saṃyutaṃ</hi> <hi rend="bold">lakṣalakṣaṇasaṃyutam </hi>/ kiṃ nāma / <hi rend="bold">vṛttaratnākaraṃ</hi> <hi rend="bold">nāma</hi> / vṛttāni śrīprabhṛtīni tānyeva ratnāni teṣāmākara utpattisthānam / kimarthaṃ / <hi rend="bold">sukhasiddhaye</hi> / sukhena siddhiḥ sukhasiddhistasyai sukhasiddhaye / keṣām / <hi rend="bold">bālānāṃ</hi> mandabuddhīnām / kiṃkṛtvā / <hi rend="bold">natvā</hi> / kam / <hi rend="bold">śaṃkaraṃ</hi> mahādevam / kathaṃbhūtam / <hi rend="bold">lokaśaṃkaraṃ</hi> lokānāṃ śaṃ sukhaṃ karotīti lokaśaṃkarastam / punaḥ kathaṃbhūtam / <hi rend="bold">brahmācyutārcitaṃ</hi> viraṃcinārāyaṇapūjitam / punaḥ kathaṃbhūtaṃ / <hi rend="bold">gaurīvināyakopetaṃ</hi> gaurī ca vināyakaśca gaurīvināyakau tābhyāṃ upetaṃ saṃyutam / kimartham / <hi rend="bold">sukhasaṃtānasiddhyartham </hi>/ sukhaṃ paraṃ brahmānandātmakaṃ saṃtānaḥ putrapautrādi tayoḥ siddhiḥ prāptistadarthaṃ sukhasaṃtānasiddhyartham / <hi rend="bold">natvā</hi> praṇamyeti saṃbaṃdhaḥ / tribhirviśeṣakam || 1-3 ||</p>

<p>chandaḥśabdena kimucyate ityāha /
<l rend="bold">piṅgalādibhirācāryairyaduktaṃ laukikaṃ dvidhā /</l>
<l rend="bold">mātrāvarṇavibhedena chandastadiha kathyate // KVrk_1.4 //</l></p>

<p><hi rend="bold">tadi</hi>daṃ śāstre <hi rend="bold">chandaḥ</hi> <hi rend="bold">kathyate</hi> / <hi rend="bold">yatpiṃgalādibhirācāryaiḥ</hi> chandaḥśāstraprayoktṛbhi<hi rend="bold">rukta</hi>mabhihitam / <hi rend="bold">laukikaṃ</hi> loke bhavaṃ na vaidikaṃ / kāvyādiṣu tasyānupayogāt / <hi rend="bold">dvidhā</hi> dviprakāram / kathamityāśaṃkāyāṃ <hi rend="bold">mātrāvarṇavibhedene</hi>tyāha / mātrābhedena āryādi varṇabhedena śrīprabhṛti vṛttabhedeneti || 4 ||</p>

<p>atha granthasaṃkhyāmāha /
<l rend="bold">ṣaḍadhyāyanibaddhasya chandaso 'sya parisphuṭam /</l>
<l rend="bold">pramāṇamapi vijñeyaṃ ṣaṭtriṃśadadhikaṃ śatam // KVrk_1.5 //</l></p>

<p>adhīyanta i<hi rend="bold">tyadhyāyā</hi>ste ca vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ saṃjñābhidhānamātrāvṛttasamavṛttārdhasamavṛttaviṣamavṛttaṣaṭpratyayalakṣaṇāḥ <hi rend="bold">ṣaḍe</hi>va ṣaḍbhi<hi rend="bold">rnibaddhasya</hi> chandaḥśāstrasya <hi rend="bold">pramāṇaṃ</hi> saṃkhyā <hi rend="bold">ṣaṭtriṃśadadhikaṃ śataṃ vijñeyam </hi>|| 5 ||</p>

<p>atha gaṇanāmāha /
<l rend="bold">myarastajabhnagairlāntairebhirdaśabhirakṣaraiḥ /</l>
<l rend="bold">samastaṃ vāṅmayaṃ vyāptaṃ trailokyamiva viṣṇunā // KVrk_1.6 //</l></p>

<p>&amp;#8216;<hi rend="bold">&#8216;gala'; iti prathamākṣaragrahaṇamātreṇa gurulaghuśabdayorgrahaṇami</hi>'tyāmnāyaḥ / <hi rend="bold">ebhi</hi>rmayarasatajabhanalagai<hi rend="bold">rdaśabhirakṣaraiḥ</hi> / <hi rend="bold">samasta</hi>mapi śabdabrahma <hi rend="bold">vyāptam </hi>/ kimiva / <hi rend="bold">trailokyamiva</hi> / kena / bhavagatā nārāyaṇena || 6 ||</p>

<p>eteṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha /
<l rend="bold">sarvagurmo mukhāntarlau yarāvaṃtagalau satau /</l>
<l rend="bold">gmadhyādyau jbhau trilo no 'ṣṭau bhavantyatra gaṇāstrikāḥ // KVrk_1.7 //</l></p>

<p>asmin chandaḥśāstre sarve guravo yasyāsau <hi rend="bold">sarvagurmo</hi> magaṇo yathā ( _ _ _ ) / <hi rend="bold">mukhāntarlau yarau</hi> mukhamādi aṃtarmadhyaṃ ādau madhye laghū yayostau mukhāntarlau yagaṇaragaṇau ( ^ _ _, _ ^ _) / <hi rend="bold">aṃtagalau satau</hi> / aṃte avasāne gurulaghū yayostau sagaṇatagaṇau yathā ( ^ ^ _, _ _ ^) / <hi rend="bold">gmadhyādyau jbhau</hi> / guru madhye ādau yayostau jagaṇabhagaṇau yathā ( ^ _ ^, _ ^ ^) / <hi rend="bold">trilo naḥ</hi> / trilaghurnagaṇo yathā ( ^ ^ ^ ) / ete mayarasatajabhanā<hi rend="bold"> 'ṣṭau gaṇā bhavanti</hi> varṇavṛttagaṇā bhavantītyarthaḥ / mātrāgaṇānāṃ vakṣyamāṇasūtre vidhānāt / caturgurvādīnāmapi gaṇādisaṃjñā mā bhūdityāśaṃkya niyamannāha / <hi rend="bold">trikā</hi> iti trayaḥ parimāṇaṃ yeṣāṃ te trikā iti || 7 ||</p>

<p>atha mātrāgaṇānāha /
<l rend="bold">jñeyāḥ sarvāntamadhyādiguravo 'tra catuḥkalāḥ /</l>
<l rend="bold">gaṇāścaturlaghūpetāḥ paṃcāryādiṣu saṃsthitāḥ // KVrk_1.8 //</l></p>

<p><hi rend="bold">āryā</hi>prabhṛtiṣu mātrāvṛtteṣu <hi rend="bold">catuḥkalā</hi> <hi rend="bold">pañca gaṇā</hi> jñātavyāḥ / katham / <hi rend="bold">sarvādimadhyāṃtaguravaḥ</hi> sarve ca te ādiśca madhyaṃ ca antaśca sarvādimadhyāṃtāsteṣu guravo yeṣāṃ te sarvādimadhyāntaguravaḥ / <hi rend="bold">caturbhirlaghubhirupetāḥ</hi> sahitā veditavyāḥ || 8 ||</p>

<p>gurulaghuparijñānārthamāha /
<l rend="bold">sānusvāro visargānto dīrgho yuktaparaśca yaḥ /</l>
<hi rend="bold">vā pādāntastvasau gvakro jñeyo 'nyo mātṛko lṛjuḥ // KVrk_1.9 // iti /
</hi>
sahānusvāreṇa vartata iti <hi rend="bold">sānusvāraḥ</hi> / <hi rend="bold">visargāntaḥ</hi> savisargaḥ / <hi rend="bold">dīrgho</hi> dvimātraḥ / <hi rend="bold">yuktaparaḥ</hi> saṃyogaparo <hi rend="bold">yo</hi> bhavati / <hi rend="bold">cakārādvyaṃjanāṃto 'pi gṛhyate</hi> / parimitākṣaramātro gaṇāracito vakṣyamāṇalakṣaṇo vṛttasya caturthāṃśaḥ <hi rend="bold">pāda</hi>stasyā<hi rend="bold">nte</hi> vartamāno laghurapi vibhāṣayā guruḥ syāt / sa ca kavisamayavyavahārāt dvitīyacaturthayoreva pādayorante veditavyaḥ / yathā /</p>

<p>prāyaḥ samāsannaparābhavānāṃ dhiyo viparyastatamā bhavanti /
asaṃbhave hemamayasya jantostathā 'pi rāmo lulubhe mṛgāya // iti /</p>

<p>tathā ca /
&amp;#8216;śriyaḥ patiḥ śrīmati śāsituṃ jagajjagannivāso vasudevasadmani'; ityādi dṛṣṭavyam /
sa ca prastāre <hi rend="bold">vakraḥ</hi> sthāpya laghulakṣaṇamāha / <hi rend="bold">jñeyo 'nyo mātṛko lṛjuḥ</hi> / anusvarādirahito anyo mātṛko ekamātro varṇo laghurbhavati / sa ca prastāre ṛjuḥ saralaḥ || 9 ||</p>

<p>yuktaparāśca ya ityanena prāpte gurutve apavādamāha /
<l rend="bold">padādāviha varṇasya saṃyogaḥ kramasaṃjñikaḥ /</l>
<l rend="bold">puraḥsthitena tena syāllaghutā 'pi kvacidguroḥ // KVrk_1.10 //</l></p>

<p>vibhaktyaṃtaṃ <hi rend="bold">padaṃ</hi> tasya padasyādau vartamāno yo <hi rend="bold">varṇa</hi>stasya <hi rend="bold">saṃyogaḥ</hi> / sa iha śāstre <hi rend="bold">kramasaṃjño</hi> jñeyaḥ / <hi rend="bold">tena</hi> krameṇa purovartinā prākpadāṃte vartamānasya prāpta<hi rend="bold">guru</hi>bhāva<hi rend="bold">syāpi</hi> <hi rend="bold">laghutā</hi> syāt / <hi rend="bold">kvacilla</hi>kṣānurodhena / nanu ka eṣaḥ <hi rend="bold">kramo</hi> nāma <hi rend="bold">saṃyoga</hi> ucyate / pūrvācāryāṇāṃ piṃgalanāgaprabhṛtīnāṃ kālidāsādīnāṃ ca kavīnāṃ samayaḥ parigṛhītaḥ / saṃyogaḥ kramasaṃyogaḥ || 10 ||</p>

<p>tatra <hi rend="bold">grasaṃyogena yathā</hi> / idamasyodāharaṇam /
<l rend="bold">taruṇaṃ sarṣapaśākaṃ navaudanaṃ picchalāni ca dadhīni /</l>
<l rend="bold">alpavyayena suṃdari grāmyajano miṣṭamaśnāti // KVrk_1.11 //</l></p>

<p><hi rend="bold">hrasaṃyogena yathā /
</hi></p>

<lg>
<l>tava hriyāpahriyā mama hrīrabhūt śaśigṛhe 'pi hṛtaṃ na dhṛtā tataḥ /</l>
<l>vahalabhrāmarameṣakatāmasam mama priye kva sa yeṣyati tatpunaḥ //</l>
</lg>

<p>iti</p>

<lg>
<l>nidravyo hriyameti hrīparigataḥ prabhraśyate tejasaḥ</l>
<l>nistejaḥ paribhūyate paribhavānnirvedamāgacchati /</l>
<l>nirviṇṇaḥ śucameti śokavivaśo buddhyāḥ paribhraśyate</l>
<l>nirbuddhiḥ kṣayametyaho nidhanatā sarvāpadāmāspadam //</l>
</lg>

<p>mamaiva te hṛte / yathā /
snehādgehādbhujagatanayālokakautūhalena sthūlottuṃgastanabharalasanmadhyabhaṃgānapekṣāḥ /
paurā nāryastaralanayanānandamutpādayantyo dhāvanti sma drutamapahriyaḥ sraṃsamānottarīyāḥ // iti /
bodhapradīpe 'pi yathā /
<lg>
<l>yajñairyeṣāṃ pratipadamiyaṃ maṇḍitā bhūtadhātrī</l>
<l>nirjityaitadbhuvanavalayaṃ yaiḥ pradattaṃ dvijebhyaḥ /</l>
<l>te 'pyetasmin gurubhavahṛde budbudastambhalīlaṃ</l>
<l>dhṛtvā dhṛtvā sapadi vilayaṃ bhūbhujaḥ saṃprayātāḥ //</l>
</lg></p>

<p>śiśupālavadhe yathā /
prāptanābhihṛdamajjanamāśu prasthitaṃ nivasanagrahaṇāya / iti /</p>

<l rend="bold">bhrasaṃyogena yathā /</l>
<lg>
<l>śaśimukhi bhramaro 'yaṃ padmabuddhyā '; 'nanaṃ te /</l>
<l>samabhilaṣati pātuṃ tyaktavallīprasūnaḥ //</l>
</lg>

<p>tathā ca /
bhramati bhramaramārīkānane vipramukte / ityādi /
<lg>
<l>varatarukusumeṣu vyomagaṃgāmbujeṣu tridaśakarikaṭeṣu svarvadhūkuṃtaleṣu /</l>
<l>sthitaśayitavibuddhaprītikaste bhramo 'yaṃ bhramasi bhramara yena tvaṃ mudhā ketakeṣu //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">padādāviti kim / anyatra mā bhūt /
</hi>
<hi rend="bold">grasaṃyogena yathā /
</hi>asamagravilokanena kiṃ te dayitaṃ paśya varoru nirviśaṃkā /
na hi jātu kuśāgrapītamambhaḥ sucireṇāpi karotyapetatṛṣṇam // iti</p>

<l rend="bold">hrasaṃyogena yathā /</l>
<p>&amp;#8216;ājahratustaccaraṇau pṛthivyāmi'ti /
tathā ca /
pradyotasya priyaduhitaraṃ vatsarājo 'tra jahre /</p>

<l rend="bold">bhrasaṃyogena yathā /</l>
<p>kundāvadātairbhavato yaśobhiḥ śubhrīkṛtaṃ kiṃ paramāravīra /
adyāpi yadbibhrati kālimānamarātinārīvadanotpalāni // ityādi /</p>

<p><hi rend="bold">kvaciditi kim / sarvatra mā bhūt /
</hi></p>

<l rend="bold">grasaṃyogena yathā /</l>
<lg>
<l>&amp;#8216;mahī pādaghātādvrajati sahasā saṃśayapadam /</l>
<l>padaṃ viṣṇorbhrāmyadbhujaparigharugṇagrahaṇami'ti //</l>
</lg>

<l rend="bold">bhrasaṃyogena yathā /</l>
<p>&amp;#8216;tatra bhramatyeva mudhā ṣaḍaṃdhriri'ti /</p>

<p><hi rend="bold">kecitpādādāviti manyante / tadasaṃgatam /</hi> <hi rend="bold">sūtrodāharaṇayorghaṭanābhāvāt </hi>/
tathāpi /
taruṇaṃ sarṣapaśākaṃ navodanaṃ picchalāni dadhīni /
alpavyayena suṃdari grāmyajano miṣṭamaśnāti / ityudāharaṇamāryayā pradarśitam / āryāyāṃ pādavyavasthā nāsti / pūrvārdhottarārdhagrahaṇāt pūrvārdhottarārdhamityāryālakṣaṇaṃ kurvāṇo granthakāra evaṃ jñāpayati / tāvadāryāyāṃ pādavyavasthā nāsti paiṃgalīyasūtrapāṭhācca / svarā 'rdhañcāryārdhamiti / <hi rend="bold">tasmātpadādāviti pāṭhaḥ</hi> / śreyānityalamiti prasaṃgena || 11 ||</p>

<p>atha saṃjñāmāha /
<l rend="bold">abdhibhūtarasādīnāṃ jñeyāḥ saṃjñāstu lokataḥ /</l>
<l rend="bold">jñeyaḥ pādaḥ caturthāṃśo yatirvicchedasaṃjñitā // KVrk_1.12 //</l></p>

<p>tadyathā / catvāro 'bdhivedāḥ / pañca śarendriyāṇi / ṣaṭcartavaḥ / sapta svararṣayaḥ / aṣṭau vasavaḥ / nava naṃdarandhrāṇi / daśa diśāḥ / ekādaśa rudrāḥ / dvādaśādityāḥ / trayodaśa viśvedevāḥ / caturdaśa bhuvanāni / pañcadaśa tithaya ityādi /</p>

<p>pādalakṣaṇamāha /
<hi rend="bold">jñeyo pādaḥ caturthāṃśo</hi> / vakṣyamāṇalakṣaṇasya vṛttasya caturthāṃśo bhāgaḥ pādasaṃjño bhavet /</p>

<p>atha yatimāha /
<hi rend="bold">yatirvicchedasaṃjñitā</hi> / yatirvirāmādirācāryapāraṃparyāgatā saṃjñeyamadhyātpadacchinnākṣareṣu kartavyā / abdhyādi śabdāddhi sāṃkāḥ kṛtvā yatirityanena saha saṃbadhyante / ityayamarthaḥ śiṣyanti /
tatrāhurācāryāḥ /
<lg rend="bold">
<l>"yatiḥ sarvatra pādānte ślokārdhe tu viśeṣataḥ /</l>
<l>samudrādipadānte ca vyaktāvyaktavibhaktike //</l>
</lg>
<lg>
<l><hi rend="bold">kvacittu padamadhye 'pi samudrādau yatirbhavet /</hi></l>
<l><hi rend="bold">yadi pūrvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau //</hi></l>
</lg></p>

<lg>
<l><hi rend="bold">pūrvāṃtavatsvaraḥ saṃdhau kvacideva parādivat /</hi></l>
<l><hi rend="bold">dṛṣṭavyo yaticintāyāṃ yadyādeśaḥ parādivat //</hi></l>
</lg>

<p><hi rend="bold">[nityaṃ prākpadasaṃbaddhāścādayaḥ prākpadāntavat</hi> /
<l rend="bold">pareṇa nityasaṃbaddhāḥ prādayaśca parādivat"] //</l></p>

<p><hi rend="bold">yatiḥ sarvatra pādānte /
</hi>yathā /
śriyaḥ śreyakapolau tu sampūrṇendusamaprabhau
pratibimbaṃ hareryatra kastūrī maṇḍanāyate / ityādinetvevaṃ yathā /
namastasmai mahādevāya śaśikhaṇḍadhāriṇe / iti /</p>

<l rend="bold">ślokārdhe tu viśeṣataḥ /</l>
<lg>
<l>yathā /</l>
<l>rājasevāṃ vinā 'smākaṃ guṇo niṣphalatāmagāt /</l>
<l>aṃtaḥpurapurandhrīṇāṃ anarghyāmiva maṇḍanam // iti //</l>
</lg>

<p>agādityaṃtyavyañjanasyāṃtaḥpureṇetyakāreṇa saha saṃdhirna bhavati /
samāse 'pi na tvevaṃ yathā /
surāsuraśiroratnasphuraccaraṇamañjarī-
piṃjarīkṛtapādābjadvandvaṃ vandāmahe śivamiti /</p>

<p><hi rend="bold">samudrādipadānte ca vyaktāvyaktavibhaktike</hi> /
vyaktavibhaktike prakaṭavibhaktike / avyaktavibhaktike samāsāntavibhaktike / tayorudāharaṇaṃ yathā /
&amp;#8216;yakṣaścakre janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu'; iti /
vyaktāvyaktavibhaktika iti yatiḥ sarvatra pādānta ityanena saha saṃbadhyate / vastrīkṛtajagatkālaṃ kaṇṭhekālaṃ namāmyaham /
mahākālaṃ kalāśeṣaṃ śaśilekhāśikhāmaṇim //</p>

<lg>
<l>api ca /</l>
<l>namastuṃgaśiraścumbicandracāmaracārave /</l>
<l>trailokyanagarīraṃbhamūlastambhāya śambhave //</l>
</lg>

<l rend="bold">kvacittu padamadhye 'pi samudrādau yatirbhavet /</l>
<l rend="bold">yadi pūrvāparau bhāgau na syātāmekavarṇakau //</l>
<p>yathā /
&amp;#8216;paryāptaṃ taptacāmīkarakaṭakataṭe śliṣṭaśītetarāśā'viti /
<hi rend="bold">samudrādāviti kim /</hi> padamadhyayatirpadānte mā bhūt / yathā /
&amp;#8216;praṇamata bhavabaṃdhakleśanāśāya nārāyaṇacaraṇasarojadvandvamānaṃ dahetu'riti //</p>

<p><hi rend="bold">pūrvottarabhāgayorekākṣaratve tu padamadhye yatirduṣyati /</hi> yathā /
&amp;#8216;etasyāṃ gaṇḍatalamamalaṃ gāhave candrakakṣāmiti /
&amp;#8216;etāsāṃ rājati sumanasāṃ dāmakaṇṭhāvalambī'ti /
&amp;#8216;saṃtāpaṃ me janayati nitambo 'yamindīvarākṣyā'; iti /</p>

<l rend="bold">pūrvāntavatsvaraḥ saṃdhau kvacideva parādivat /</l>
<p>asyārthaḥ / yo yaṃ pūrvaparayorekadeśaḥ svarasaṃdhau vidhīyate sa kvacitpūrvāntavadbhavati kvacitparasyādivat /
pūrvāntavadyathā /
syādasthāne 'pagatayamunāsaṃgame vā 'bhirāmā / tathā /
jambhārātībhakumbhodbhavamiva dadhataḥ sāndrasindūrareṇum iti /
parādivadbhāvo yathā / mamaiva vyāyoge /
ye svārātividāritāsyasahasaivābhūdvibhinnaṃ raṇe
vāmāṃgaṃ kalakiṃkaṇīphalakavannistṛṃśavaddakṣiṇam /
ekaṃ ghātanipātadattamitaradghātapratīkārakṛd-
dhanyaḥ paśyati yudhyamānamiti sasvāṃgaṃ vimānasthitaḥ // ityādi /</p>

<p><hi rend="bold">yadyādeśaḥ parādivad /
</hi>yathā /
&amp;#8216;saptarṣihastāvacitāvaśeṣaṇye 'dho
 vivasvāni'ti /
ādiśabdāt &amp;#8216;vitataghanatuṣāraḥ kṣodaśubhrāṃśuvartma svavirale'tyādi /</p>

<p><hi rend="bold">nityaṃ prākpadasaṃbaddhāścādayaḥ prākpadāntavat</hi> /
tebhyaḥ pūrvā yatirna kartavyetyarthaḥ / yathā /
&amp;#8216;svāduḥsvacchaṃdasalilamidaṃ prītaye kasya na syādi'ti /</p>

<p><hi rend="bold">pareṇa nityasaṃbaddhāḥ prādayaśca parādivat /
</hi>tebhyaḥ parā yatirna kartavyetyarthaḥ / yathā /
&amp;#8216;duḥkhaṃ me prakṣipati hṛdaye duḥsahastadviyogaḥ'; ityādi sarvamūhyam || 12 ||</p>


<l rend="bold">yuksamaṃ viṣamaṃ cāyuksthānaṃ sadbhirnigadyate // KVrk_1.13(1) //</l>

<p>prathamatṛtīyādikaṃ sthānaṃ <hi rend="bold">ayuk viṣamaṃ</hi> dvitīyacaturthādikaṃ sthānaṃ <hi rend="bold">yuksamami</hi>ti /</p>

<p>atha vṛttabhedānāha /
<l rend="bold">samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ ca tathā param // KVrk_1.13(2) //</l></p>

<p>chandasi vartata iti / <hi rend="bold">vṛttaṃ</hi> vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ tridhā bhavati / <hi rend="bold">samamardhasamaṃ viṣamaṃ</hi> <hi rend="bold">ce</hi>ti / tatra samaṃ sarvāvayavatvātsamam śrīprabhṛti ardhasamamupacitrādi viṣamaṃ padacaturūrdhādi /</p>

<p>eteṣāṃ pratyekaṃ lakṣaṇamāha /
<l rend="bold">aṅdhrayo yasya catvārastulyalakṣaṇalakṣitāḥ /</l>
<l rend="bold">tacchaṃdaśāstratattvajñāḥ samaṃ vṛttaṃ pracakṣyate // KVrk_1.14 //</l></p>

<p><hi rend="bold">yasya</hi> vṛttasya <hi rend="bold">catvāro</hi> 'pi pādāḥ samalakṣaṇabhājo bhavanti / ta<hi rend="bold">dvṛttaṃ</hi> <hi rend="bold">samaṃ</hi> chandovidbhirācakṣyate /</p>

<p>athārdhasamamāha /
<lg rend="bold">
<l>prathamāṅdhrisamo yasya tṛtīyaścaraṇo bhavet /</l>
<l>dvitīyasturyavadvṛttaṃ tadardhasamamucyate // KVrk_1.15 //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">yasya</hi> vṛttasya prathamatṛtīyapādau tulyalakṣaṇau bhavataḥ / dvitīyacaturthau ca / ta<hi rend="bold">dvṛttaṃ</hi> <hi rend="bold">ardhasama</hi>mucyate /</p>

<p>viṣamalakṣaṇamāha /
<l rend="bold">yasya pādacatuṣke 'pi lakṣma bhinnaṃ parasparam /</l>
<l rend="bold">tadāhurviṣamaṃ vṛttaṃ chandaḥśāstraviśāradāḥ // KVrk_1.16 //</l></p>

<p>yasya vṛttasya caturṣvapi pādeṣu bhinnamanyādṛśaṃ parasparaṃ lakṣaṇaṃ bhavati <hi rend="bold">tadviṣama</hi>mityāhurācāryāḥ /</p>

<p>atha vṛttānāṃ pādaṃ niyamannāha /
<l rend="bold">ārabhyaikākṣarāt pādād ekaikākṣaravardhitaiḥ /</l>
<l rend="bold">pṛthak chando bhavet pādair yāvat ṣaḍviṃśatiṃ gatam // KVrk_1.17 //</l></p>

<p><hi rend="bold">ekākṣarātpādādekaikākṣaravṛddhyā</hi> pādaiḥ <hi rend="bold">chandaḥ</hi> syāt / kiṃ <hi rend="bold">yāvadgataṃ</hi> <hi rend="bold">ṣaṭviṃśatya</hi>kṣaramutkṛtiṃ yāvat /</p>

<l rend="bold">tadūrdhvaṃ caṇḍavṛṣṭyādidaṇḍakāḥ parikīrtitāḥ // KVrk_1.18(1) //</l>

<p>ṣaḍviṃśatyākṣarotkṛtijāterūrdhvaṃ <hi rend="bold">caṇḍavṛṣṭi</hi>prabhṛtayo <hi rend="bold">daṇḍakāḥ</hi> bhavanti / śeṣamiti prakaraṇam / tacca śāstrāntarebhyo 'vagantavyam / granthagauravabhayātkedāreṇātra noktam /</p>

<l rend="bold">śeṣaṃ gāthāstribhiḥ ṣaḍbhiścaraṇaiścopalakṣitāḥ // KVrk_1.18(2) //</l>

<p>śeṣaṃ jātiprakaraṇānantaraṃ tripadyaḥ ṣaṭpadyo <hi rend="bold">gāthāḥ</hi> syuḥ /</p>

<p>atha chandasāṃ jātīrāha /
<l rend="bold">uktātyuktā tathā madhyā pratiṣṭhā 'nyā supūrvikā /</l>
<l rend="bold">gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṃktireva ca // KVrk_1.19 //</l>
<l rend="bold">triṣṭup ca jagatī caiva tathā 'tijagatī matā /</l>
<l rend="bold">śarkarī sātipūrvā syādaṣṭyatyaṣṭī tataḥ smṛteḥ // KVrk_1.20 //</l>
<l rend="bold">dhṛtiścātidhṛtiścaiva kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ /</l>
<l rend="bold">vikṛtiḥ saṅkṛtiścaiva tathābhikṛtirutkṛtiḥ // KVrk_1.21 //</l>
<l rend="bold">ityuktā chaṃdasāṃ saṃjñāḥ kramaśo vacmi sāmpratam /</l>
<l rend="bold">lakṣaṇaṃ sarvavṛttānāṃ mātrāvṛttānupūrvakam // KVrk_1.22 //</l></p>

<p>ekākṣarā <hi rend="bold">uktā</hi> / dvyakṣarā <hi rend="bold">atyuktā</hi> / tryakṣarā <hi rend="bold">madhyā</hi> / caturakṣarā <hi rend="bold">pratiṣṭhā</hi> / paṃcākṣarā <hi rend="bold">supratiṣṭhā</hi> / ṣaḍakṣarā <hi rend="bold">gāyatrī</hi> / saptākṣarā <hi rend="bold">uṣṇik </hi>/ aṣṭākṣarā <hi rend="bold">anuṣṭup </hi>/ navākṣarā <hi rend="bold">bṛhatī</hi> / daśākṣarā <hi rend="bold">paṃktiḥ</hi> / ekādaśākṣarā <hi rend="bold">triṣṭup </hi>/ dvādaśākṣarā <hi rend="bold">jagatī</hi> / trayodaśākṣarā<hi rend="bold"> 'tijagatī</hi> / caturdaśākṣarā <hi rend="bold">śarkarī</hi> / paṃcadaśākṣarā <hi rend="bold">atiśarkarī</hi> / ṣoḍaśākṣarā <hi rend="bold">aṣṭiḥ</hi> / saptadaśākṣarā <hi rend="bold">atyaṣṭiḥ</hi> / aṣṭādaśākṣarā <hi rend="bold">dhṛtiḥ</hi> / ekonaviṃśatyakṣarā <hi rend="bold">atidhṛtiḥ</hi> / viṃśatyakṣarā <hi rend="bold">kṛtiḥ</hi> / ekaviṃśatyakṣarā <hi rend="bold">prakṛtiḥ</hi> / dvāviṃśatyakṣarā <hi rend="bold">ākṛtiḥ</hi> / trayoviṃśatyakṣarā <hi rend="bold">vikṛtiḥ</hi> / caturviṃśatyakṣarā <hi rend="bold">saṃkṛtiḥ</hi> / paṃcaviṃśatyakṣarā <hi rend="bold">abhikṛtiḥ</hi> / ṣaḍviṃśatyakṣarā <hi rend="bold">utkṛtiḥ</hi> / iti chaṃdasāṃ saṃjñā uktāḥ /
adhunā sarveṣāṃ vṛttānāṃ lakṣaṇamabhidhāsyāmi / lakṣyate jñāyate aneneti <hi rend="bold">lakṣaṇam </hi>/ paraṃ <hi rend="bold">mātrāvṛttānupūrvakam </hi>/ mātrāvṛttānyāryāprabhṛtīni prathamamuktvetyarthaḥ || 19-22 ||</p>

<p><hi rend="bold">iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānaṃdinyāṃ vṛttaratnākarachaṃdovṛttau prathamo 'dhyāyaḥ</hi> //</p>


<p>dvitiyo 'dhyāyaḥ
mātrāvṛttādhyāyaḥ</p>

<p>[āryā-prakaraṇam (2.1-7)]</p>

<p>mātrāvṛttādhyāyo dvitīyaḥ prārabhyate /
mātrāvṛttānupūrvakamityuktatvāt /
<l rend="bold">lakṣmaitatsapta gaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ /</l>
<l rend="bold">ṣaṣṭho 'yaṃ ca nalaghu vā prathame 'rdhe niyatamāryāyāḥ // KVrk_2.1 //</l>
<lg rend="bold">
<l>ṣaṣṭhe dvitīyalātparake nle mukhalācca sayatipadaniyamaḥ /</l>
<l>carame 'rdhe paṃcamake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ // KVrk_2.2 //</l>
</lg></p>

<p>[2.1] <hi rend="bold">āryāyā</hi> <hi rend="bold">etallakṣma</hi> lakṣaṇam / <hi rend="bold">sapta</hi> catuṣkalā <hi rend="bold">gaṇā</hi> guruṇā <hi rend="bold">upetā</hi> yuktā bhavanti / sāmānyenābhidhāya viśeṣamāha / <hi rend="bold">bhavati neha viṣame jaḥ</hi> iti / iha āryālakṣaṇe viṣame sthāne prathamatṛtīyādau jo jagaṇo na bhavati / <hi rend="bold">ṣaṣṭhaścāyaṃ</hi> jagaṇo bhavati / <hi rend="bold">nalaghu</hi> <hi rend="bold">vā</hi> / nagaṇayukto laghu vā bhavati / <hi rend="bold">niyataṃ</hi> niścita<hi rend="bold">māryāyāḥ</hi> / <hi rend="bold">prathame 'rdhe</hi> ādye dale iti / <hi rend="bold">carame 'rdhe</hi> dvitīye 'rdhe <hi rend="bold">ṣaṣṭho la</hi>ghureveti niyamaḥ /</p>

<p>[2.2] evamubhayorapyardhayorlakṣaṇamabhidhāya padaniyamamāha / <hi rend="bold">ṣaṣṭhe dvitīyalādi</hi>ti / ṣaṣṭhe gaṇe sarvalaghau dvitīyāllaghvakṣarādārabhya padaṃ bhavati / saptamaścetsarvalaghugaṇo bhavati tadā prathamākṣarādārabhya padaṃ <hi rend="bold">carame 'rdhe</hi> <hi rend="bold">paṃcamake</hi> dvitīye 'rdhe paṃcame sarvalaghau gaṇe tasmātpūrvoktāt / prathamākṣarāllaghvakṣarādārabhya padaniyamo bhavati / iti / atrārdhagrahaṇātpādavyavasthā nāstīti etacca prathamādhyāya eva padādāviti sūtre prapaṃcitamasti /
<lg>
<l>krameṇodāharaṇaṃ yathā /</l>
<l>vaṃdārudevavṛndairahamahamikayā sadaiva yā vaṃdyā /</l>
<l>svargāpavargadātrīṃ tāmāryāṃ saṃtataṃ naumi //</l>
</lg></p>

<lg>
<l>ityudāharaṇaṃ yathā /</l>
<l>yasyāṃganāmuvedyā kokilanādaśca malayagiripavanaḥ /</l>
<l>ekaikamastrakṛtyaṃ karoti sa jayati manojanmā || 1-2 ||</l>
</lg>

<l rend="bold">triṣvaṃśakeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ /</l>
<l rend="bold">pathyeti nāma tasyāśchandovidbhiḥ samākhyātam // KVrk_2.3 //</l>

<p><hi rend="bold">yasyā</hi> āryāyā <hi rend="bold">ādyeṣu</hi> <hi rend="bold">triṣu</hi> gaṇeṣu <hi rend="bold">pādo</hi> virāmo bhavati / sā <hi rend="bold">pathyā nāma</hi> / yathā /
<lg>
<l>ujjhitanepathyālakamujjhitatilakāṃjanaṃ yadeṇākṣyāḥ /</l>
<l>tasyāḥ smarāmi virahaprārambhe vadanamapi ramyam || 3 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">saṃlaṃghya gaṇatrayamādimaṃ sakalayordvayorbhavati pādaḥ /</l>
<l rend="bold">yasyāstaṃ piṃgalanāgo vipulāmiti samākhyāti // KVrk_2.4 //</l>

<p><hi rend="bold">yasyā</hi> āryāyā ādya<hi rend="bold">gaṇatraya</hi>mabhilaṃghya <hi rend="bold">dvayo</hi>rapyardhayoḥ <hi rend="bold">pādo</hi> virāmo yatirbhavati / sā <hi rend="bold">vipulā</hi> nāma yathā /
<lg>
<l>mama khalu na yāti nayanayugamacalanirmeṣapiśyatastṛptim /</l>
<l>trastamṛgaśiśudṛśastanvaṃgyā jaghanasthalīṃ vipulām //</l>
</lg></p>

<l rend="bold">sāmānyena vidhānametadādyaṃtobhayabhedapūrvakatvāttridhā bhavati /</l>
<p><hi rend="bold">tatrādivipulā</hi> yathā /
<lg>
<l>pramadānāṃ jayati kaṭākṣo 'yaṃ niśi sphuratsmaraśarābhaḥ /</l>
<l>hṛdayasthitānurāgaprakaṭanapaṭutāṃ dadhātsvairaṃ //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">antyavipulā</hi> yathā /
<lg>
<l>prītiṃ kasya na janayati prakurvatī keśabaṃdhanaṃ nārī /</l>
<l>darśitabhujamūlālaṃkārasubhūtārdranakhapaṃktiḥ //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">ubhayavipulo</hi>dāharaṇaṃ pūrvamevodāhṛtamiti || 4 ||</p>

<l rend="bold">ubhayārdhayorjakārau dvitīyaturyau gamadhyagau yasyāḥ /</l>
<l rend="bold">capaleti nāma tasyāḥ prakīrtitā nāgarājena // KVrk_2.5 //</l>

<p><hi rend="bold">yasyā</hi> āryāyā <hi rend="bold">ubhayorardhayordvitīyaturyau</hi> dvitīyacaturthau gurvormadhyagau gamadhyagau gamadhyagāviti / vadatā sūtrakṛtā gaṇaniyama uktaḥ / tathā hi <hi rend="bold">prathamo gaṇo 'ntagurureva tṛtīyo gaṇo dvigurureva paṃcamaścādigurureveti niścayaḥ</hi> / śeṣaṃ yathā proktam / sā āryā <hi rend="bold">capalā nāma</hi> yathā /
<lg>
<l>capalākṣi maunamudrāṃ tyajeti saṃbhāṣitā mayā sutanuḥ /</l>
<l>saṃjātaromaharṣā babhūvātyutsukā tanvī || 5 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajellakṣma capalāgataṃ yasyāḥ /</l>
<l rend="bold">śeṣe pūrvajalakṣmā mukhacapalā soditā muninā // KVrk_2.6 //</l>

<p><hi rend="bold">yasyā</hi> āryāyā <hi rend="bold">ādyaṃ</hi> <hi rend="bold">dala</hi>mardhaṃ <hi rend="bold">samasta</hi>mapi <hi rend="bold">capalā</hi>yā lakṣaṇaṃ <hi rend="bold">bhajet </hi>/ <hi rend="bold">śeṣe</hi> uttarārdhe pūrvoktalakṣaṇā <hi rend="bold">sā mukhacapalā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>yasyātsirācitāṃgī (?) laghustanī piṃgalākṣiyugalā ca /</l>
<l>mukhacapalā puruṣākṛtiratidīrghakṛśā parityājyā || 6 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">prākpratipāditamardhe prathame prathametare tu capalāyāḥ /</l>
<l><hi rend="bold">lakṣmāśrayeta soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā // KVrk_2.7 //</hi></l>


<p>yā āryā <hi rend="bold">prathame 'rdhe</hi> <hi rend="bold">prākpratipāditaṃ</hi> pūrvamuktaṃ <hi rend="bold">lakṣaṇamāśrayet prathametare</hi> tu uttarārdhe tu <hi rend="bold">capalāyā</hi> lakṣaṇaṃ <hi rend="bold">sā</hi> <hi rend="bold">jaghanacapalā</hi> <hi rend="bold">uktā</hi> <hi rend="bold">viśuddhadhībhi</hi>rnirmalabuddhibhiḥ / yathā /</p>

<lg>
<l>kuṃcitalocanayugalaṃ samadanamadamodasuṃdarālam /</l>
<l>surataṃ smarāmi tasyā mṛgīdṛśoḥ jaghanacapalāyāḥ || 7 ||</l>
</lg>

<p>// āryāprakaraṇam //</p>



<p>[gīti-prakaraṇam (2.8-11)]</p>

<l rend="bold">āryāprathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ /</l>
<l rend="bold">dalayoḥ kṛtayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ gītivānbhujaṅgeśaḥ // KVrk_2.8 //</l>

<p><hi rend="bold">āryā</hi>yāḥ prathame 'rdhe yaduktaṃ lakṣaṇaṃ tadyadi dvayorapyardhayorbhavati tāṃ <hi rend="bold">gīti</hi>miti <hi rend="bold">gītavān </hi>uktavān <hi rend="bold">bhujaṃgeśaḥ</hi> piṃgalanāgaḥ / yathā /
<lg>
<l>romāṃcaṃ janayaṃtī sukhayaṃtī netrayoryugaṃ yūnām /</l>
<l>sadyo manāṃsi madayati gītiḥ strīṇāṃ madena mattānām || 8 ||</l>
</lg></p>


<lg>
<l><hi rend="bold">āryādvitīyake 'ṃśe yadgaditaṃ lakṣaṇaṃ tatsyāt /</hi></l>
<l><hi rend="bold">yadyubhayorapi dalayorupagītiṃ tāṃ munirbrūte // KVrk_2.9 //</hi></l>
</lg>

<p><hi rend="bold">āryādvitīye</hi> 'rdhe <hi rend="bold">yallakṣaṇa</hi>muktaṃ <hi rend="bold">tadyadi</hi> dvayorapyardhayorbhavati <hi rend="bold">tāmupagīti</hi>miti piṃgalanāgo <hi rend="bold">munirbrūte</hi> / yathā /
<lg>
<l>śāradacaṃdrodyote pāyaṃpāyaṃ madhu svairam /</l>
<l>paurastrībhirabhīṣṭā kriyate sotkaṇṭhamupagītiḥ || 9 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">āryāśakaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhavedyasyāḥ /</l>
<l rend="bold">sodgītiḥ kila gaditā tadvadyatyaṃśabhedasaṃyuktā // KVrk_2.10 //</l>

<p><hi rend="bold">yasyā</hi> āryāyā uttarārdhalakṣaṇaṃ pūrvārdhe bhavati pūrvārdhalakṣaṇamuttarārdhe sā <hi rend="bold">udgītiḥ</hi> /
<lg>
<l>yathā /</l>
<l>maṇḍapanagaravadhūnāmudgītiṃ vatsamallāram /</l>
<l>ākarṇayati sa nūnaṃ dūrādābhyeti candrahariṇo 'pi || 10 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">āryāpūrvārdhaṃ yadi guruṇaikenādhikena nidhane yuktam /</l>
<l rend="bold">itarattadvannikhilaṃ yaddīyamuditaivamāryāgītiḥ // KVrk_2.11 //</l>

<p><hi rend="bold">yadyāryāyāḥ</hi> <hi rend="bold">pūrvārdha</hi>muttarārdhaṃ ca <hi rend="bold">nidhane</hi> 'vasāne <hi rend="bold">ekena guruṇādhikena yuktaṃ</hi> bhavati tadā '; '<hi rend="bold">ryāgīti</hi>ryathā /
<lg>
<l>strīṇāṃ harṣavatīnāṃ saśiraḥkampastuvanti (?) vigatavikalpāḥ /</l>
<l>apyāryāgītimimāmanekalayasundarāmākarṇya //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">skandhakamityike</hi> || 11 ||</p>

<p>  // gītiprakaraṇam //</p>


<p>[vaitālīya-prakaraṇam (2.12-20)]</p>

<l rend="bold">ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ /</l>
<l rend="bold">na samā 'tra parāśritā kalā vaitālīye 'nte ralau guruḥ // KVrk_2.12 //</l>

<p>siṃhāvalokitanyāyena &amp;#8216;tṛtīyayugdakṣiṇāntike'tyādisūtrapaṭhitaḥ pādaśabdo 'tra dṛṣṭavyaḥ / paiṃgalīyasūtrapādaśabdopādānāt / yathā &#8216;vaitālīyaṃ dviḥsvarā 'yukpādeṣu sarvo 'ntalā'; iti / yatra <hi rend="bold">viṣame</hi> pāde prathame tṛtīye <hi rend="bold">ṣaṭkalā</hi> mātrā bhavanti <hi rend="bold">same</hi> pāde dvitīye caturthe <hi rend="bold">aṣṭau</hi> kalā bhavanti / <hi rend="bold">ante</hi> 'vasāne ragaṇalaghū guruḥ ca bhavatastadvṛttaṃ <hi rend="bold">vaitālīyaṃ</hi> nāma / utsargeṇa yathā / kvacitprāye gurulaghubhāve 'pavādamāha / <hi rend="bold">na samā 'tra parāśritā kale</hi>ti / <hi rend="bold">samā</hi> dvitīyacaturthādikā <hi rend="bold">parāśritā</hi> tṛtīyapaṃcamādyāśritā na bhavati / same pāde dvitīye caturthe nirgatamaṃtaraṃ vyavadhānaṃ yāsāṃ tā nirantarā aṃtararahitā laghavo na bhaveyurityarthaḥ / yathā /</p>

<lg>
<l>praviśatyaniśaṃ nirargalā suparityaktavibhūṣaṇāṃśukā /</l>
<l>virahe tava sā varāṃganā vaitālīyamuvāha vibhramam || 12 ||</l>
</lg>

<l><hi rend="bold">paryante ryau tathaiva śeṣaṃ aupacchaṃdasikaṃ sudhībhiruktam // KVrk_2.13 //</hi></l>


<p>ṣaṇṇāmaṣṭānāṃ ca kalānāṃ <hi rend="bold">paryante</hi> 'vasāne <hi rend="bold">ryau</hi> ragaṇayagaṇau bhavataḥ / <hi rend="bold">śeṣaṃ</hi> pūrvavattadā vaitālīyameva <hi rend="bold">aupacchaṃdasikaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>bahuvipriyakārakaṃ parokṣe pratyakṣe priyacāṭukāradakṣam /</l>
<l>śaṭhavṛttamimaṃ drutaṃ vayasye aupacchaṃdasikaṃ vimuñca kāntam || 13 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">āpātalikā kathiteyaṃ bhādgurukāvatha pūrvavadanyat // KVrk_2.14 //</l>

<p>&amp;#8216;yadā ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalā'; ityādi sarvaṃ <hi rend="bold">pūrvavadbha</hi>vati / viśeṣoktau bhagaṇātparau gau gurū bhavataḥ tadā vaitālīyame<hi rend="bold">vāpātalikā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>naranātha bhavaṃtamarīṇāṃ nāśakaraṃ prasamīkṣya purastāt /</l>
<l>ripavo jahati sma bhayārtā āpātalikāṃ saṃgarabhūmim //</l>
</lg></p>

<p>āpātalikāṃ asthirāmityarthaḥ /
uktaṃ ca piṃgalavṛttau bhaṭṭaśrīhalāyudhena / yathā /
<lg>
<l>piṃgalakeśā kapilākṣī vācāṭā vikaṭonnatadantī /</l>
<l>āpātalikā punareṣā nṛpatikule 'pi na bhāgyamupaiti || 14 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">tṛtīyayugdakṣiṇāṃtikā samastapādeṣu dvitīyalaḥ // KVrk_2.15 //</l>

<p>vaitālīyameva sarveṣvapi <hi rend="bold">pādeṣu</hi> <hi rend="bold">dvitīyo</hi> <hi rend="bold">laghu</hi> <hi rend="bold">tṛtīye</hi>na saha yukto bhavati &amp;#8216;na samā 'tra parāśritā kale'ti bādhitvā tadā dakṣiṇāntikā nāma / yathā /
<lg>
<l>vavau maruddakṣiṇāntiko viyoginīnāṃ prāṇahārakaḥ /</l>
<l>prakaṃpitāśokacampake vasanta eṣo 'naṃgabodhakaḥ || 15 ||</l>
</lg></p>

<l><hi rend="bold">udīcyavṛttirdvitīyalaḥ sakto 'gryeṇa bhavedayugmayoḥ // KVrk_2.16 //</hi></l>


<p><hi rend="bold">ayugmayoḥ</hi> prathamatṛtīyayoḥ pādayoḥ <hi rend="bold">dvitīyo la</hi>ghuragrimena tṛtīyena laghunā saha yujyate tadā vaitālīyame<hi rend="bold">vodīcyavṛtti</hi>rnāma yathā /
<lg>
<l>giraṃ manojñāṃ pikāṃganā muditāścikyatsvayamudgiratyasau /</l>
<l>udīcyavṛttau divākare sahakāro 'pi tanoti mañjarī || 16 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">pūrveṇa yuto 'tha paṃcamaḥ prācyavṛttiruditeti yugmayoḥ // KVrk_2.17 //</l>

<p><hi rend="bold">laghurityanuvartate</hi> / samapādayordvitīyacaturthayoḥ <hi rend="bold">paṃcamo</hi> laghuḥ pūrveṇa caturthena laghunā saha yukto yadā syāttadā <hi rend="bold">prācyavṛtti</hi>rnāma vaitālīyaṃ bhavati / yathā /
<lg>
<l>svaguṇairanuraṃjitaprajaḥ prācyavṛttaparipālane rataḥ /</l>
<l>raṇabhūmiṣu bhīmavikramo viṃdhyavarmanṛpatirjayatyasau || 17 ||</l>
</lg></p>

<l><hi rend="bold">yadā samāvojayugmakau pūrvayorbhavati tatpravṛttakam // KVrk_2.18 //</hi></l>


<p><hi rend="bold">pūrvo</hi>ktayorudīcyaprācyavṛttyoḥ <hi rend="bold">samau</hi> sadṛśau <hi rend="bold">aujayugmakau</hi> viṣamasamau pādau <hi rend="bold">yadā</hi> bhavataḥ tadā vaitālīyameva <hi rend="bold">pravṛttakaṃ</hi> syāt / yathā /
<lg>
<l>pravṛttakānte duḥraśmibhirvyāptamaṃbaramidaṃ vilokyatām /</l>
<l>gṛhāṇa tāmbūlamuttamaṃ kopamāśu vijahīhi kopane || 18 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">asya yugmaracitā 'parāntikā // KVrk_2.19 //</l>

<p><hi rend="bold">asya</hi> pravṛttakasya samapādakṛtā samapādalakṣaṇayuktaiścaturbhiḥ pādai <hi rend="bold">racitā</hi> <hi rend="bold">aparāntikā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>tuṃgapīvaraghanastanālasā cārukuṇḍalavatī mṛgekṣaṇā /</l>
<l>pūrvacandravadanā 'parāntikā cittamunmadayatīyamaṃganā || 19 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">ayugbhavā cāruhāsinī // KVrk_2.20 //</l>

<p>pravṛttakasyaiva viṣamapādalakṣaṇayuktaiścaturbhiḥ pādaiḥ racitā <hi rend="bold">cāruhāsinī</hi> nāma yathā /
<lg>
<l>na kasya cetaḥ samanmathaṃ karoti sā suṃdarākṛtiḥ /</l>
<l>vicitravākyoktipaṇḍitā vilāsinī cāruhāsinī || 20 ||</l>
</lg></p>

<p>  // vaitālīyaprakaraṇam //</p>


<p>[vaktra-prakaraṇam (2.21-30)]</p>

<l><hi rend="bold">vaktraṃ nādyānnasau syātāmabdheryo anuṣṭubhi khyātam // KVrk_2.21 //</hi></l>


<p><hi rend="bold">&amp;#8216;pāda'; ityanuvartate</hi> / <hi rend="bold">anuṣṭubhya</hi>ṣṭākṣarāyāṃ jātau pādasya caturthādakṣarā<hi rend="bold">dyo</hi> yagaṇo yadā bhavati tadā <hi rend="bold">vaktraṃ</hi> nāma vṛttaṃ <hi rend="bold">khyātaṃ</hi> kathitam / <hi rend="bold">abdhe</hi>riti nirviśeṣaṇatvenādyādakṣarānnagaṇasagaṇau na bhavataḥ / yathā /
<lg>
<l>apāṇḍugaṇḍamākarṇaviśālanayanaṃ subhru /</l>
<l>virahe cārusarvāṃgyāstasyāḥ smarāmyahaṃ vaktram || 21 ||</l>
</lg></p>

<l><hi rend="bold">yujorjena saridbhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam // KVrk_2.22 //</hi></l>

<p><hi rend="bold">yujoḥ</hi> samapādayorcaturthādakṣarā<hi rend="bold">jjena</hi> jagaṇena pareṇa vaktrameva <hi rend="bold">pathye</hi>ti kīrtitam / yathā /
<lg>
<l>tvaddantidantalagnoruśākhāḥ pathyāyatāḥ drumāḥ /</l>
<l>kathayantīva bhagnānāṃ digjayaṃ tava bhūpate || 22 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">aujayorjena vāridhestadeva viparītādi // KVrk_2.23 //</l>

<p><hi rend="bold">viparitapathye</hi>tyarthaḥ / <hi rend="bold">yukpāde yagaṇa eva kartavyaḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>viparītānyapi priyaḥ kurvāṇo mudamādhatte /</l>
<l>anukūlastvasau sadā tena prāṇādhiko nūnam || 23 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">capalāvaktramayujornakāraścetpayorāśeḥ // KVrk_2.24 //</l>

<p>ya<hi rend="bold">dyayujo</hi>rviṣamayoḥ pādayoścaturthādakṣarānnagaṇo bhavet tadā <hi rend="bold">vaktra</hi>meva <hi rend="bold">capalā</hi> bhavati / <hi rend="bold">yukpādayoryagaṇa eva</hi> / yathā /
<lg>
<l>capalāpāṃganayane pakvabimboṣṭhi candrāsye /</l>
<l>svādhīnatvaṃ bhaja dayitaṃ tāruṇyamasthiraṃ yasmāt || 24 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">yasyāṃ laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā matā // KVrk_2.25 //</l>
<p><hi rend="bold">yukpāde</hi> dvitīyacaturthe laghuḥ <hi rend="bold">saptamo</hi> yasyāḥ <hi rend="bold">sā yugmavipulā</hi> nāma / nanu pathyālakṣaṇasāmyātpunaruktametat / naivam / vipulādhikārasyedānīmārabhyamānatvāt vinā 'nutpattiḥ pathyālakṣaṇaṃ tvayukpāde avaśyameva yagaṇena bhavitavyam / atra tu na niyamaḥ / yathā /
<lg>
<l>aho kasyāpi dhanyasya mahākulaprasūtayā /</l>
<l>prītiḥ svakāntayā sārdhaṃ vipulā jāyate gṛhe || 25 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">saitavasyākhileṣvapi // KVrk_2.26 //</l>

<p><hi rend="bold">saitavasyā</hi>cāryasya matena caturṣvapi pādeṣu saptamo laghuḥ kartavyaḥ / yathā /
<lg>
<l>aho dhanyasya kasyacitsukaverjāyate matiḥ /</l>
<l>nūnaṃ yayādhikriyate saitavaṃ kāvyamuttamam || 26 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">bhenābdhito bhādvipulā // KVrk_2.27 //</l>

<p><hi rend="bold">saitavasyeti nivṛttam </hi>/ &amp;#8216;<hi rend="bold">capalāvaktramayujornakāraścetpayorāśe'rityanuvartate</hi> / &#8216;<hi rend="bold">yasyāṃ laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā mate'ti sarvamanuvartanīyam /</hi> ayukpādayoḥ prathamatṛtīyayoścaturthyādakṣarātparayo yagaṇaṃ bādhitvā bhagaṇaścedbhavati tadā bhenopalakṣitā vipulā syāt <hi rend="bold">bhavipule</hi>tyarthaḥ / yathā /
<lg>
<l>viśālākṣī kāmagajakumbhāmbhavipulastanī /</l>
<l>madhyakṣāmā haṃsagatiḥ kasya na syādgatipradā //</l>
</lg></p>

<p>ayujoriti jātipakṣe dvayorapi pādayorgrahaṇam vyaktipakṣe punarekasya / ekapakṣe punaḥ prathamasya tṛtīyasya vā tathā cāhurmahākavayaḥ /
<lg>
<l>&amp;#8216;vaṭe vaṭe vaiśravaṇaścatvare catvare śiva'; iti /</l>
<l>&amp;#8216;yasya prabhādbhuvanaṃ śāśvate pathi tiṣṭhatī'ti /</l>
<l>&amp;#8216;upasthitaṃ prāñjalinā vinītena garutmatā'; iti mahākaviprayogāḥ || 27 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">itthamanyā raścaturthāt // KVrk_2.28 //</l>

<p><hi rend="bold">itthaṃ</hi> pūrvoktaprakāreṇāyukpādayo<hi rend="bold">ścaturthāda</hi>kṣarātparato ragaṇo bhavati tadā <hi rend="bold">ravipulā</hi> syāt / yathā /
<lg>
<l>tathā jitaḥ śatruvargo rājan bāhubalena te /</l>
<l>sahāntaḥpuro yathā 'sau tatāra vipulā nadī //</l>
</lg></p>

<p>vyaktipakṣe prathamapāde yathā /
[mahākavikālidāsavasvāgdevatāgurum /
yajñāne viṣayābhyānti darpaṇe pratibimbavat /]
tṛtīyapāde yathā /
kāminībhiḥ saha prītiḥ kasya nāma na rocate /
yadi na syādvārivīcicaṃcalaṃ hata jīvitam // iti || 28 ||</p>

<l><hi rend="bold">no 'mbudheścennavipulā // KVrk_2.29 //</hi></l>



<lg>
<l>ayukpādayoścaturthādakṣarāccennagaṇo bhavatīti tadā navipulā syāt /</l>
<l>līlayā yena vipulā daṃṣṭrāgreṇoddhṛtā mahī /</l>
<l>bibhratā saukaramapi vapurvandāmi taṃ harim //</l>
</lg>

<lg>
<l>atraiva bhāravikaviryathā /</l>
<l>yuyutsuneva kavacaṃ kimāmuktamidaṃ tvayā /</l>
<l>tapasvino hi vasate kevalājinavalkale //</l>
</lg>

<p>vyaktipakṣe prathamapāde yathā /
tava maṃtrakṛto maṃtrairdūrātsaṃśamitāribhiḥ /
pratyādiśyanta iva me dṛṣṭalakṣyabhidaḥ śarāḥ // ityādi || 29 ||</p>

<l><hi rend="bold">to 'mbudhestatpūrvā bhavet // KVrk_2.30 //</hi></l>


<p>ayukpādayoḥ caturthādakṣarācce<hi rend="bold">ttagaṇo</hi> bhavati tadā tatpūrvaṃ <hi rend="bold">tavipule</hi>tyarthaḥ / yathā /
tṛṣṇeyaṃ re tāta śriyaṃ saṃcitāṃ vipulāṃ hare -
dvihāya tasmāttāṃ bhava sukhī vairāgyasampadā //</p>

<lg>
<l>vyaktipakṣe prathamapāde yathā /</l>
<l>lokavatpratipattavyo laukiko 'rthaḥ parīkṣakaiḥ /</l>
<l>lokavyavahāraṃ prati sadṛśau bālapaṇḍitau //</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">anyeti grahaṇāt magaṇasagaṇavipulā 'pi boddhavyā /</hi> yathā mamaiva chandasi /
&amp;#8216;ambudhau natabharamasā auje tadyutavipulā bhavet'; / yathā /
<lg>
<l>sarvātiriktaṃ saubhāgyaṃ bibhratī cārulocanā /</l>
<l>strīlokasṛṣṭiḥ saumyeva niḥ sāmyamasya vedhasā // (?)</l>
</lg>
vyaktipakṣe prathamapāde yathā /
manobhirāmāḥ śṛṇvantau rathanemisvanonmukhaiḥ /
atha pradoṣe doṣajñaḥ saṃveśāya viśāṃpatim // iti /
<lg>
<l>tṛtīyapāde yathā /</l>
<l>adūravartinīṃ siddhiṃ rājanvigaṇayātmanaḥ /</l>
<l>upasthiteyaṃ kalyāṇī nāmni kīrtita eva yaditi //</l>
</lg></p>

<l rend="bold">savipulā yathā /</l>
<p>kṣaṇavidhvaṃsini kāye kā cintā maraṇe raṇe / iti /
<hi rend="bold">sarveṣāṃ vipulābhedānāṃ caturtho varṇaḥ prāyeṇa gururbhavati / ityāmnāyaḥ || || </hi>30
  // iti vaktraprakaraṇam //</p>



<p>[mātrāsamaka-prakaraṇam (2.31-38)]</p>

<l rend="bold">dvikaguṇitavasulaghuracaladhṛtiriti // KVrk_2.31 //</l>

<p><hi rend="bold">dvābhyāṃ</hi> <hi rend="bold">guṇitā</hi> <hi rend="bold">vasavo</hi> aṣṭau <hi rend="bold">laghava</hi> ityarthaḥ / ṣoḍaśabhirlaghubhi<hi rend="bold">racaladhṛti</hi>rnāma / yathā /
<lg>
<l>itarajanahitamitaramṛtaramatimanavaratamavanitilakamiva sapadi /</l>
<l>svayamapi jalanidhijananiratilaṣati puruṣavaramacaladhṛtivibhavinamiha //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">gītyārye</hi>ti piṃgalaḥ || 31 ||</p>

<l rend="bold">mātrāsamakaṃ navamo lgantaṃ // KVrk_2.32 //</l>

<p>&amp;#8216;dvikaguṇitavasulaghu'rityanuvartate / yadā acaladhṛtireva gurvanto bhavati navamośca laghureva tadā mātrāsamakaṃ nāma /
prāksūtrāllaghurityanuvartamāne 'pi &amp;#8216;navamo li'ti vadatā sūtrakāreṇānyeṣāṃ laghu vo 'nujñātastasmā'<hi rend="bold">nna samā 'tra parāśritā kale</hi>'tyapyanuvartanīyam / atraiva sūtre lakṣyalakṣaṇatvāt / yathā /
<lg>
<l>dhūlīdhūsaṃskṛtatanaśobhaḥ prakaṭitanūtanavadanadvaṃdvaḥ /</l>
<l>pramuditavadano jaṭilaśiraskaḥ khelati mātrāsamakaṃ bālaḥ || 32 ||</l>
</lg></p>

<l><hi rend="bold">jo nlāvathāmbudherviślokaḥ // KVrk_2.33 //</hi></l>


<p><hi rend="bold">ambudhe</hi>rlaghucatuṣṭayātparayo<hi rend="bold">rjagaṇo nlau</hi> nagaṇalaghū yadā bhavatastadā mātrāsamakameva <hi rend="bold">viśloko</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>muñcati tṛṇamiva gatavikalpaḥ putraṃ priyamaviślokaṃ yataḥ /</l>
<l>saṃgrāmabhuvi vijitārisamūhaḥ kṣoṇīmimāṃ sa sākṣadavyāt (?) || 33 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">tadyugalādvānavāsikā syāt // KVrk_2.34 //</l>

<p><hi rend="bold">tadyugalāda</hi>mbudhiyugalāllaghvaṣṭakātparayo jagaṇo nagaṇalaghū yadā bhavatastadā <hi rend="bold">vānavāsikā</hi> bhavet / yathā /
<lg>
<l>kuṃkumapaṃkānuliptagātrā madhyakṣāmā vipulanitambā /</l>
<l>asmākaṃ vānavāsikā strī cetaḥprītiṃ sapadi vidhatte || 34 ||</l>
</lg></p>


<l rend="bold">bāṇāṣṭanavasu yadi laścitrā // KVrk_2.35 //</l>

<p><hi rend="bold">paṃcamo 'ṣṭamo navamo</hi> yadi ce<hi rend="bold">llaghu</hi>rbhavati tadā <hi rend="bold">citrā</hi> nāma yathā /
<lg>
<l>dṛṣṭvā tava ripunagare śūnye citrāni dhavalagṛhabhittīnām /</l>
<l>yānti drutataramibhayūthātitrāsam naravarajanatā buddhyā || 35 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">aṣṭābhyo 'tha galāvupacitrā // KVrk_2.36 //</l>

<p>laghvaṣṭakādyadā gurulaghū bhavatastadā <hi rend="bold">upacitrā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>mānaṃ mānini muñca bhaja tvaṃ kāntaṃ yāvaditīritamālyā /</l>
<l>tāvadvyoma babhūva purastānnakṣatrairupacitritametat || 36 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">yadatītakṛtavividhalakṣmayutairmātrāsamakādipādaiḥ kalitam /</l>
<l rend="bold">aniyatavṛttaparimāṇasahitaṃ prathitaṃ jagatsu pādākulakam // KVrk_2.37 //</l>

<p><hi rend="bold">atītaṃ</hi> prāguktaṃ <hi rend="bold">kṛtaṃ</hi> <hi rend="bold">lakṣma</hi> lakṣaṇaṃ yena tena <hi rend="bold">yutaiḥ</hi> sahitaiḥ <hi rend="bold">mātrāsamaka</hi>viślokavānavāsikācitropacitrāṇāṃ <hi rend="bold">pādai</hi>ścaraṇaiḥ <hi rend="bold">kalitaṃ</hi> yuktaṃ <hi rend="bold">aniyatavṛttaparimāṇasahitaṃ</hi> aniyatamamaryādaṃ vṛttānāṃ parimāṇaṃ tena sahitam / ko 'rthaḥ / mātrāsamakādīnāṃ pañcānāmapi pādairyaiḥ kaiścidapi caturbhiḥ <hi rend="bold">pādākulaka</hi>miti kathitam /
atra mātrāsamakaviślokavānavāsikācitropacitrāṇāmudāharaṇam / yathā /
<lg>
<l>dakṣiṇamārutacalitāśoke kokilakalaravamuditāloke /</l>
<l>mugdhe manmathasuhṛdavasante pādākulakaṃ yāti patiste //</l>
</lg></p>

<lg>
<l>tathā viślokopacitrādipādairyathā /</l>
<l>vātāhatadalapaṅkajanetre asitadukūlācchāditagātre /</l>
<l>kathaya sakhi tvaṃ kva nu me vyaktaṃ pādākulakaṃ gacchasi naktam //</l>
</lg>

<lg>
<l>evamanye 'pi mahākaviprayogā yathā /</l>
<l>catvaramaṇḍapatarumūlāni saṃcitasalilānyavakūlāni /</l>
<l>kvacidapi na bhavati bhikṣāhāniḥ tatkiṃ kriyate mānamlāniḥ //</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">ante yamaka ityāmnāyaḥ</hi> || 37 ||</p>


<p>adhunā gurulaghupramāṇamāha /
<l rend="bold">vṛttasya lo vinā varṇairgā varṇā gurubhistathā /</l>
<l rend="bold">guravo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam // KVrk_2.38 //</l></p>


<p>yasya kasyaci<hi rend="bold">dvṛttasya laḥ </hi>kalā mātrā <hi rend="bold">varṇai</hi>rakṣarai<hi rend="bold">rvinā</hi> guravo bhavanti / <hi rend="bold">varṇā</hi> <hi rend="bold">gurubhistathā</hi> tāḥ kalā gurubhirvinā varṇā na bhavanti / <hi rend="bold">guravo rlairdalai nityaṃ</hi> tā eva kalā lairlaghubhirvinā <hi rend="bold">dale</hi> 'rdhe kṛte sati guravo bhavanti / yathā / asminneva vṛtte ekapaṃcāśatkalāvarṇaiḥ dvātriṃśadbhirvinā ekonaviṃśatiguravoḥ bhavanti / punastā eva mātrā ekonaviṃśatyā gurubhirvinā dvātriṃśadbhavanti / punastā kalā ekapaṃcāśattrayodaśabhirlaghubhirvinā aṣṭatriṃśadbhavanti / tato <hi rend="bold">dale</hi> 'rdhe kṛte sati ekonaviṃśatirguravo bhavantīti <hi rend="bold">pramāṇaṃ</hi> niyataṃ vṛttasyeti || 38 ||</p>

<l rend="bold">śikhiguṇitadaśalaghuracitamapagatalaghuyugalamaparamidamakhilam /</l>
<l><hi rend="bold">saguruśakalayugalakamapi suparighaṭitalalitapadaniciti bhavati śikhā // KVrk_2.39 //</hi></l>


<p><hi rend="bold">śikhi</hi>bhistribhi<hi rend="bold">rguṇitairdaśa</hi>bhi<hi rend="bold">rlaghu</hi>bhī <hi rend="bold">racitaṃ</hi> kṛtaṃ tacca <hi rend="bold">tadapagatalaghuyugalaṃ</hi> ca tathoktaṃ aṣṭāviṃśallaghukamityarthaḥ / <hi rend="bold">aparaṃ</hi> dvitīya<hi rend="bold">midamardhamakhilaṃ</hi> saṃpūrṇaṃ triṃśallaghukamityarthaḥ / <hi rend="bold">śakalayugalakamapi</hi> ardhadvayamamapi <hi rend="bold">saguru</hi> saha guruṇā vartateti saguru yadā bhavati tadā <hi rend="bold">śikhā</hi> nāma bhavati / <hi rend="bold">suparighaṭitāni</hi> <hi rend="bold">lalitapadāni</hi> teṣāṃ <hi rend="bold">nicitī</hi> racanāviśeṣā yatra kriyāviśeṣaṇe tattathoktam / yathā /
<lg>
<l>malayapavanacalitasuvikacavicikalamaliradhivasati muditamanāḥ /</l>
<l>śubhitasamayamuditapikayuvatirapi parimalabahulabakulataruśikhā //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">cūliketi vaktavye</hi> / chaṃdobhaṃgabhayācchikhetyuktamekārthatvānna doṣaḥ || || 39</p>

<l rend="bold">vinimayavihitaśakalayugalalaghulalitapadavitatiracitagaṇanicayā /</l>
<l rend="bold">śrutisukhakṛdiyamapi jagati jaśira upagatavati ñi sati bhavati khajā // KVrk_2.40 //</l>

<p>saiva śikhā <hi rend="bold">vinimaye</hi>na vyatyāsena <hi rend="bold">vihitaṃ</hi> <hi rend="bold">śakalayugala</hi>mardhadvayaṃ <hi rend="bold">lalitapadavitatyā</hi> <hi rend="bold">racitagaṇanicayā</hi> yadā bhavati tadā <hi rend="bold">khajā</hi> nāma / kva <hi rend="bold">sati</hi> / <hi rend="bold">ñi</hi> sati / ñi cavargīyapaṃcamasya cavargīyatṛtīyasya <hi rend="bold">śira</hi> urdhvavibhāgastasmi<hi rend="bold">nnupagatavati</hi> / ko 'rthaḥ / <hi rend="bold">khañjetyarthaḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>sasalilasaliladharavasumuditaśikhikulaviracitakalakalanikare /</l>
<l>suparihṛtanijayuvatigṛhanabhasi hata pathika kathamasi gamā //</l>
</lg></p>

<l>ekagurūṇi chaṃdasi khañjāśabdasya praveśayitumaśakyatvānnāma noktam || 40 ||</l>

<lg>
<l><hi rend="bold">aṣṭāvardhe gā dvyabhyastā yasyāḥ sā 'naṅgakrīḍoktā /</hi></l>
<l><hi rend="bold">dalamapaparamapi vasuguṇitasalilanidhilaghukaviracitapadavitati bhavati // KVrk_2.41 //</hi></l>
</lg>



<lg>
<l>dvābhyāṃ guṇitā 'ṣṭau guravo yasyāḥ sā ṣoḍaśaguruḥ prathame 'rdhe tvaparamapyardhaṃ vasubhiraṣṭabhirguṇitāḥ salilanidhilaghava iti dvātriṃśatsaṃkhyā laiḥ racitapadavitatiḥ anaṃgakrīḍā nāma /</l>
<l>tyaktānaṅgakrīḍāṃ muktavrīḍāṃ śatrukṣauṇīpālāḥ /</l>
<l>suviṣamavanabhuvi vidadhati bhayamiva naravaratilakasuvijitaripunivahā 'sau //</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">saumyetyeke</hi> || 41 ||</p>

<l rend="bold">triguṇanavalaghuravasitigururiti dalayugalakṛtatanuratirucirā // KVrk_2.42 //</l>

<p>tribhirguṇitārnava laghavo yasyāṃ sā tathoktā saptāviṃśallaghurityarthaḥ / <hi rend="bold">avasiti</hi>ravasānaṃ tasmin <hi rend="bold">guru</hi>ryasyāḥ sā tathoktā iti pūrvoktaprakāreṇa saptaviṃśallaghavo 'nte guruḥ evaṃ <hi rend="bold">dalayugalakṛtatanuḥ</hi> viracitaśarīrā <hi rend="bold">atirucirā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>samadagajagatirurukucayugakṛtanatatanuramalavadanakamalā /</l>
<l>anavaratamapaharati mama hṛdayamiha hi yuvatiriyamatirucirā || 42 ||</l>
</lg></p>

<p>  // iti mātrāsamakaprakaraṇam //</p>

<p>iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihadayānandinyābhidhānāyāṃ vṛttaratnākaracchaṃdovṛttau mātrāvṛttādhyāyo dvitīyaḥ samāptaḥ //</p>

<p>tṛtīyo 'dhyāyaḥ
samavṛttādhyāyaḥ</p>


<p><hi rend="bold">uktāyām
</hi></p>

<l rend="bold">g śrīḥ // KVrk_3.1 //</l>

<p>ekākṣarāyāṃ jātau eko gururyasya vṛttasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śrī</hi>rnāma / yathā /
<l>śrīstattailam || 1 ||</l></p>

<p><hi rend="bold">atyuktāyām
</hi></p>

<l rend="bold">gau strī // KVrk_3.2 //</l>

<p>gurudvayaṃ yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">strī</hi> nāma / yathā /
<l>ādyā sā strī gaurī pāyāt || 2 ||</l></p>

<p><hi rend="bold">madhyāyām
</hi></p>

<l rend="bold">mo nārī // KVrk_3.3 //</l>

<p>yatra <hi rend="bold">ma</hi>gaṇastadvṛttaṃ <hi rend="bold">nārī</hi> nāma /
<l>śrīnārīgoviṃdau bhūyāstavodbuddhyai || 3 ||</l></p>

<p><hi rend="bold">ro mṛgī // KVrk_3.4 // </hi></p>

<p>yatra <hi rend="bold">ra</hi>gaṇastadvṛttaṃ <hi rend="bold">mṛgī</hi> nāma / yathā /
kathyatāṃ yātyasau
<l>gītagā hā mṛgī || 4 ||</l></p>

<p><hi rend="bold">pratiṣṭhāyām
</hi></p>

<l rend="bold">mgau cetkanyā // KVrk_3.5 //</l>

<p><hi rend="bold">cedya</hi>di pāde magaṇagurū bhavataḥ tadvṛttaṃ <hi rend="bold">kanyā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>kāmakrīḍārūḍhāyāsā /</l>
<l>etāḥ kanyā kīdṛśyāstāḥ //</l>
</lg></p>

<lg>
<l>tathā ca /</l>
<l>sarveṣāṃ yaḥ sāmānyarddhiḥ /</l>
<l>tasyeśasstādbhūyo vṛddhyai || 5 ||</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">supratiṣṭhāyām
</hi></p>

<l rend="bold">bhgau giti paṃktiḥ // KVrk_3.6 //</l>

<p>yatra bhagaṇo dvau gurū bhavataḥ tadvṛttaṃ <hi rend="bold">paṃkti</hi>rnāma bhavati / yathā /
<lg>
<l>vyomani nīlāṃ nīradapaṃktim /</l>
<l>vīkṣya vipannāḥ proṣitavadhvaḥ || 6 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">gāyatryām
</hi></p>

<l rend="bold">tyau stastanumadhyā // KVrk_3.7 //</l>

<p>yatra tagaṇayagaṇau bhavataḥ tadvṛttaṃ <hi rend="bold">tanumadhyā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>kasyāpi mahadbhiḥ puṇyairanukūlā /</l>
<l>śyāmā tanumadhyā gehe bhavati strī || 7 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">śaśivadanā nyau // KVrk_3.8 //</l>

<p>yatra nagaṇayagaṇau bhavatastadvṛttaṃ <hi rend="bold">śaśivadanā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>malayajalepaḥ kuvalayaśayyā /</l>
<l>dahati viyoge śaśivadanāyāḥ || 8 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">tsau cedvasumatī // KVrk_3.9 //</l>

<p><hi rend="bold">cetta</hi>gaṇasagaṇau pāde bhavataḥ tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vasumatī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>pṛthvī dhṛtavatī rājñā nayavatā /</l>
<l>mudyajjanapadā ślāghyā vasumatī || 9 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">uṣṇihi</hi></p>

<l rend="bold">madhumatinanagāḥ // KVrk_3.10 //</l>
<p>nagaṇanagaṇaguravo yatra tadvṛttaṃ madhumatī nāma / yathā || 10 ||</p>

<l rend="bold">msau gaḥ syānmadalekhā // KVrk_3.11 //</l>

<p>magaṇasagaṇau guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">madanalekhā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>lāvaṇyāmbhasi magne tasyāḥ kāmamahebhe /</l>
<l>bhraṣṭeyaṃ stanakumbhādromalīmadalekhā || 11 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">kumāralalitā jsau g // KVrk_3.12 //</l>

<p>jagaṇasagaṇau guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">kumāralalitā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>kumāralalitāni pramodajananāni /</l>
<l>nayābhimudamagryāṃ vilokya namanīkā || (?) 12 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">saragā haṃsamālā // KVrk_3.13 //</l>

<p>yatra sagaṇaragaṇaguravastadvṛttaṃ <hi rend="bold">haṃsamālā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>śaradi prekṣya yāntīṃ muditāṃ haṃsamālām /</l>
<l>tyajati preyasīṃ kaḥ sukhalipsuḥ svatantraḥ || 13 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">anuṣṭubhi</hi></p>

<l rend="bold">mo mo go go vidyunmālā // KVrk_3.14 //</l>

<p>dvau magaṇau dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vidyunmālā</hi> nāma / yathā /
<hi rend="bold">caturbhiryatiḥ</hi> / yathā mamaiva chaṃdasi /
<hi rend="bold">mau gau vedairvidyunmālā</hi> /
<l>vyomni vyāpte taptarekhānākurvantī vaṃgyāṃmānamrāṃ tvāṃ bhartuḥ strīṇāṃ jāgaryakā vidyunmālā || (??) 14 ||</l></p>

<l rend="bold">bhau giti citrapadā gaḥ // KVrk_3.15 //</l>

<p>bhagaṇadvayaṃ gurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">citrapadā</hi> nāma / yathā /</p>

<lg>
<l>nūpuraśabdamanojñaṃ tālalayānvitagītam /</l>
<l>pīnapayodharayugmā nṛtyati vicitrapadeyam || 15 ||</l>
</lg>

<l rend="bold">māṇavakaṃ bhāttalagāḥ // KVrk_3.16 //</l>

<p>bhagaṇatagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">māṇavakaṃ</hi> nāma / yathā /
vāñchasi śaṃ cedvipulaṃ tarhi sakhe muñca śaṭha -
medhā kiṃ jñāsya ruciṃ mitramapi tvacapalam // (?)
<hi rend="bold">caturbhiryatirityāmnāyaḥ</hi> / <hi rend="bold">māṇavakākrīḍitamiti piṃgalaḥ</hi> || 16 ||</p>

<l rend="bold">mnau gau haṃsarutametat // KVrk_3.17 //</l>

<p>yatra magaṇanagaṇau dvau gurū tadvṛttaṃ <hi rend="bold">haṃsarutaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>dṛṣṭvā kāsakusumāni śrutvā haṃsarutametat /</l>
<l>kāmārtaḥ śaradi pāntha kaṣṭaṃ jīvati nikṛṣṭaḥ || 17 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">rjau samānikā galau ca // KVrk_3.18 //</l>

<p>ragaṇajagaṇau gurulaghū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">samānikā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>te samānikā ca yānti śatravo bhayena dhīra /</l>
<l>rājasaṃpadaṃ vihāya yadyajeyabāhavo 'pi || 18 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">pramāṇikā jarau lagau // KVrk_3.19 //</l>

<p>jagaṇaragaṇau laghugurū yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">pramāṇikā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>pravāti dakṣiṇānilaḥ supuṣpitāmrakiṃśukaḥ /</l>
<l>vasaṃta eṣa sāṃprataṃ pramāṇikā 'tra kokilā || 19 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">[campakamālā cedbhamasā gaḥ // KVrk_3.20 //</l>

<p>bhagaṇamagaṇasagaṇāḥ guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">caṃpakamālā</hi> nāma<hi rend="bold">]</hi> || 20 ||</p>

<l rend="bold">[nārācakaṃ tarau lagau // KVrk_3.21 //</l>

<p>tagaṇaragaṇau laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ nārācakaṃ nāma / yathā<hi rend="bold">]</hi> || 21 ||</p>

<l rend="bold">vitānamābhyāṃ yadanyat // KVrk_3.22 //</l>

<p><hi rend="bold">ābhyāṃ</hi> samānikāpramāṇikābhyāṃ <hi rend="bold">yadanyada</hi>ṣṭākṣaraṃ chandasta<hi rend="bold">dvitānaṃ</hi> nāma / <hi rend="bold">ābhyāṃ yadanyadi</hi>ti bruvan sūtrakāro vitānasyānekaprakāratvaṃ darśayati / anyathā gaṇaniyamaṃ brūyāt / yathā /
<lg>
<l>jyotsnāvitānamaindavaṃ paśya priye manoramam /</l>
<l>kopaṃ tyaja priyaṃ bhaja strīṇāṃ priyaṃ hi yauvanam //</l>
</lg></p>

<lg>
<l>anyacca /</l>
<l>tasyāḥ smarāmi suṃdaraṃ candropamānamānanam /</l>
<l>kaṃdarpacāpabhaṃguraṃ śrutibhramopaśobhitamiti //</l>
</lg>

<lg>
<l>api ca /</l>
<l>kaṃkālamāladhāraṇaṃ kaṃdarpadarpahāriṇam /</l>
<l>saṃsārabandhamocanaṃ vaṃdāmahe trilocanam //</l>
</lg>

<lg>
<l>&amp;#8216;anyadato hi vitānami'ti śvetapaṭajayadevena yaduktam /</l>
<l>ityanena gatārthatvāt || 22 ||</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">bṛhatyām
</hi></p>

<l><hi rend="bold">rānnasāviha halamukhī // KVrk_3.23 //</hi></l>


<p>yatra ragaṇanagaṇasagaṇāstadvṛttaṃ <hi rend="bold">halamukhī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>niṃditāṃ vapuṣi puruṣadveṣiṇīṃ viradaśanām /</l>
<l>tāṃ sakhe pariṇayavidhau dūratastyaja halamukhīm || 23 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">bhujagaśiśubhṛtā nau maḥ // KVrk_3.24 //</l>

<p>dvau nagaṇau magaṇaśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">bhujagaśiśubhṛtā</hi> nāma / <hi rend="bold">saptabhiryatirityāmnāyaḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>varatarulavalīvallīkisalayagahanachinnāḥ /</l>
<l>bhujagaśiśubhṛtā ramyā malayagirivanoddeśāḥ || 24 ||</l>
</lg></p>



<p><hi rend="bold">paṃktau</hi></p>

<l rend="bold">msau jgau śuddhavirāḍidaṃ matam // KVrk_3.25 //</l>

<p>magaṇasagaṇajagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śuddhavirāṭ </hi>nāma / yathā /
<lg>
<l>kurvan rājyamapīha saṃtataṃ kāmakrodhavivarjitaḥ sadā /</l>
<l>mitro me na samobhayānataḥ(?) satyaṃ śuddhavirāḍasi prabho || 25 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">mnau ygau ceti paṇava nāmedam // KVrk_3.26 //</l>

<p>yatra magaṇanagaṇayagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">paṇava</hi> nāma / <hi rend="bold">pañcabhiryatiḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>yāsāṃ vakṣyasi ghanavakṣoje hāraḥ saṃprati śuśubhe tāraḥ /</l>
<l>pādau nūpuraravavācālau bhrātastāḥ paṇavanitāḥ paśya || 26 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">rjau ragau mayūrasāriṇī syāt // KVrk_3.27 //</l>

<p>ragaṇajagaṇaragaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">mayūrasāriṇī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>vistāreṇa barhibhāraramyā barhiṇī mayūrasāraṇīyam /</l>
<l>garjitaṃ niśamya vāridānāṃ nṛtyati pramodanirbharāṅgī || 27 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">bhmau sagayuktau rukmavatīyam // KVrk_3.28 //</l>

<p>bhagaṇamagaṇasagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">rukmavatī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>cetasi yasyā jīvitanāthastatpriyakāryāsaktamanaskā /</l>
<l>devaguruśvaśrūdvijabhaktā rukmavatī syātkīrtimatī vā || 28 ||</l>
</lg></p>

<l><hi rend="bold">jñeyā mattā mabhasagayuktā // KVrk_3.29 //</hi></l>


<p>magaṇabhagaṇasagaṇaguravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">mattā</hi> nāma / <hi rend="bold">caturbhiryatirityāmnāyaḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>yaccūtāgre smaraśarabaṃdhau baddhāvāsā pikasahavayaḥ /</l>
<l>gāyantyetāḥ kalamiti mattāstanmadhye 'haṃ sakhi madhureṣaḥ || 29 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">narajagairbhavenmanoramā // KVrk_3.30 //</l>

<p>yatra nagaṇaragaṇajagaṇaguravo tadvṛttaṃ <hi rend="bold">manoramā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>yuvatiriṃdusuṃdarānanā pṛthughanastanī kṛśodarī /</l>
<l>gurunitambabhāramaṃtharā harati me mano manoramā || 30 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">tjau jo guruṇeyamupasthitā // KVrk_3.31 //</l>

<p>tagaṇajagaṇau jagaṇo guruśca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">upasthitā</hi> nāma / <hi rend="bold">atra dvābhyāmaṣṭabhiśca yatirityeke</hi> / yathā /
<lg>
<l>tyaktvā nijaśastramupasthitā ye prāṃjalayastava śatravaḥ /</l>
<l>teṣāmavanīśvara jīvitaṃ dattaṃ bhavatā samarājire || 31 ||</l>
</lg></p>


<p><hi rend="bold">triṣṭubhi</hi></p>

<l rend="bold">syādindravajrā yadi tau jagau gaḥ // KVrk_3.32 //</l>

<p>yatra tagaṇau dvau jagaṇo gurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">indravajrā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>syādindravajrādi karkaśaṃ me</l>
<l>ceto yadīye virahāgame 'smin /</l>
<l>nūnaṃ tadānīṃ yadi tadviyoga-</l>
<l>saṃtāpasaṃyatsahanakṣamaḥ syām || 32 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">upendravajrā jatajāstato gau // KVrk_3.33 //</l>

<p>yatra jagaṇatagaṇajagaṇā dvau gurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">upendravajrā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>upendravajrādi mahābhighātā</l>
<l>prayānti nāśaṃ smarato narasya /</l>
<l>aharniśaṃ tvāṃ vijitāmareśa</l>
<l>śrīkṛṣṇa viṣṇorguru me prasādam || 33 ||</l>
</lg></p>

<lg>
<l><hi rend="bold">anaṃtarodīritalakṣmabhājau pādau yadīyāvupajātayastāḥ /</hi></l>
<l><hi rend="bold">itthaṃ kilānyāsvapi miśritāsu smaranti jātiṣvidameva nāma // KVrk_3.34 //</hi></l>
</lg>


<p>na vidyante 'ntaraṃ vyavadhānaṃ yasya ta<hi rend="bold">danaṃtaraṃ</hi> <hi rend="bold">udīrita</hi>muktaṃ <hi rend="bold">lakṣma</hi> lakṣaṇam / bhajata iti yasyāḥ pādau tā<hi rend="bold">vanaṃtarodīritabhājau</hi> indravajropendravajrayorityarthaḥ /</p>

<p><hi rend="bold">itthama</hi>munā prakāre<hi rend="bold">ṇānyāsvapi </hi>uktāprabhṛtiṣu jātiṣu <hi rend="bold">miśritāsvidamevo</hi>pajātiṃ <hi rend="bold">nāma smaranti</hi> vadanti chaṃdovidaḥ<hi rend="bold"> /</hi> yathā /
<lg>
<l>vihāya paṃkeruhakānanāni sphārasphuratketakamabhyupāsya /</l>
<l>meghāgame 'sminnupajātisarve bhramantyamī ṣaṭcaraṇā raṇaṃtaḥ //</l>
</lg></p>

<p>evamanyānyapyudāharaṇāni kumārasambhavādimahākāvyeṣu dṛṣṭavyāni /</p>

<p>samavṛttādhyāye 'pi prasaṃgādupajātīnāṃ pāṭhā lāghavārthaḥ / eṣāṃ prastāravaśāccaturdaśaprakārā bhavanti / te ca lekhakena pūrvapatre racitāḥ / atra prathamagaṇakṛta eva viśeṣaḥ / jata eva prastāryanto / yathā /</p>

<p>^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^ ^_^ __^
__^ ^_^ ^_^ __^ __^ ^_^ ^_^ __^ __^ ^_^ ^_^ __^ __^ ^_^
__^ __^ __^ __^ ^_^ ^_^ ^_^ __^ __^ __^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^
__^ __^ __^ __^ __^ __^ __^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^ ^_^
|| 34 ||</p>

<l rend="bold">sāndrapadaṃ bhtau nagagurubhiśca // KVrk_3.35 //</l>
<p>bhagaṇatagaṇanagaṇā dvau gurū tatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">sāndrapadaṃ</hi> nāma / yathā || 35 ||</p>

<l rend="bold">najajalagairgaditā sumukhī // KVrk_3.36 //</l>
<p>nagaṇajagaṇajagaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">sumukhī</hi> nāma / <hi rend="bold">paṃcabhiryatirityāmnāyaḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>sutajananī sukulaprabhavā</l>
<l>mṛduvacanā surate caturā /</l>
<l>bhavati gṛhe vipulaiḥ sukṛtaiḥ</l>
<l>mṛganayanā yuvatiḥ sumukhī || 36 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">dodhakavṛttamidaṃ bhabhabhādgau // KVrk_3.37 //</l>

<p>yatra bhagaṇatrayaṃ dvau gurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">dodhakaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>yasya narasya bhavediha sākṣādvṛttamadodhakayorapi tulyam /</l>
<l>tena samaṃ kathamarthavatāpi premakathāṃ kathayāmi vayasye || 37 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">śālinyuktā mtau tagau go 'bdhilokaiḥ // KVrk_3.38 //</l>

<p>yatra magaṇatagaṇatagaṇā dvau gurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śālinī</hi> nāma / <hi rend="bold">caturbhiḥ saptabhiryatirityāmnāyaḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>no jānīte śālinī vārāyāryaprāyeṇeha stādabhedaṃ manuṣyaḥ /</l>
<l>so 'pi prema prāpya devīpriyāyāḥ dhuryātmānaṃ vetti vaidagdhabhājām || 38 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">vātormīyaṃ gaditā mbhau tagau gaḥ // KVrk_3.39 //</l>

<p>magaṇabhagaṇatagaṇā gurudvayaṃ yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vātormī</hi> nāma / atra vakṣyāmaṇasūtre ca viśeṣānabhidhānā<hi rend="bold">tprāguktaiva yati</hi>ryathā /
<lg>
<l>balādvātormaya ete sanakrāḥ sāmudrāṇāṃ salilānāṃ samūhāḥ /</l>
<l>ābrahmādīnapi saṃhṛtya lokān yeṣāmantaḥ sukhaśāyī murāriḥ || 39 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">mbhau nlau gaḥ syādbhramaravilasitam // KVrk_3.40 //</l>

<p>magaṇabhagaṇanagaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">bhramaravilasitaṃ</hi> nāma /
<lg>
<l>prācyeva yatiryathā /</l>
<l>tyaktvā mānaṃ caraṇavipatitastanmanye 'haṃ priya sakhi niyatam /</l>
<l>tvadvaktrābjabhramaravilasitaṃ kartuṃ vāṃchatyayamiha dayitaḥ || 40 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">pañcarasairśrīrbhatanagagaiḥ syāt // KVrk_3.41 //</l>

<p>bhagaṇatagaṇanagaṇā dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śrīḥ</hi> nāma / <hi rend="bold">paṃcabhiḥ ṣaḍbhiryati</hi>ryathā /
<lg>
<l>dravyavimohājjalanidhiyānaṃ saṃgarabhūmau tyajati ca deham /</l>
<l>kṛtyamakṛtyaṃ gaṇayati naiva śrīrasalubdho dhruvamiha jantuḥ || 41 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">kuḍmaladaṃtītyeke</hi> /</p>

<l rend="bold">ro narāviha rathoddhatā lagau // KVrk_3.42 //</l>

<p>yatra ragaṇanagaṇaragaṇā laghugurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">rathoddhatā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>lagna eva padayorathoddhatānyāyatākṣivacanāni saṃvṛṇu /</l>
<l>satravābhiriti yā prabodhitā tāṃ smarāmi nijajīvitauṣadhim || 42 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">svāgateti ranabhādguruyugmam // KVrk_3.43 //</l>

<p>yasya pāde ragaṇanagaṇabhagaṇā gurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">svāgatā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>sarvalokasukhadāsvapi varṣāsvāgatāsu na sukhī ripuvargaḥ /</l>
<l>vindhyavarmanṛpate tava khaḍgabhrāntibhājamacirāmabhivīkṣya || 43 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">nanasagagururacitā vṛntā // KVrk_3.44 //</l>

<p>dvau nagaṇau sagaṇo gurudvayaṃ yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vṛntā</hi> nāma / atra maṇḍūkaplutanyāyena śālinyukteti sūtrā<hi rend="bold">dabdhilokairiti padamanuvartate </hi>/ tena hi caturbhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>madhukaracaraṇabharākrāntaṃ patha tadiha kusumamidaṃ vṛntāt /</l>
<l>kathayati viṣayaviyuktānāṃ vidhipariṇatimiva lokānām || 44 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">nanaralagurubhiśca bhadrikā // KVrk_3.45 //</l>

<p>dvau nagaṇau ragaṇo laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">bhadrikā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>vividhaparakathāpragalbhavāgativiralavisaṃsthuladvijā /</l>
<l>kapilacikurasaṃcayā kṛśā na bhavati vanitā prabhadrikā || 45 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">śyenikā rajau ralau gururyadā // KVrk_3.46 //</l>

<p>raganajagaṇaragaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śyenikā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>śyenikāśṛgālasaṃkule raṇe viṃdhyavarmadeva ye tvayā hatāḥ /</l>
<l>śatravasta eva tārakāśrayaṃ tanvate vimānagāḥ surāvṛtāḥ || 46 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">upasthitamidaṃ jsau tādgakārau // KVrk_3.47 //</l>

<p>jagaṇasagaṇatagaṇā dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">upasthitaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>upasthitamanekāścetakī culukyanṛpateḥ sainyaṃ viśālam /</l>
<l>avantipriya nihitvā na ko 'pi dhruvaṃ kṣititale jetuṃ samarthaḥ || 47 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">śikhaṇḍitamidaṃ jsau tgau guruścet // KVrk_3.48 //</l>

<p>jagaṇasagaṇau tagaṇagurū <hi rend="bold">guruścetta</hi>dvṛttaṃ <hi rend="bold">śikhaṇḍitaṃ</hi> nāma / yathā / 48</p>

<l rend="bold">mauktikamālā bhavedbhabhtalagāḥ // KVrk_3.49 //</l>
<p>bhagaṇabhagaṇatagaṇalaghuguravo yatra bhavettadvṛttaṃ <hi rend="bold">mauktikamālā</hi> nāma / yathā || 49 ||</p>

<l rend="bold">jagatyām /</l>

<l rend="bold">candravartma gaditaṃ tu ranabhasaiḥ // KVrk_3.50 //</l>

<p>yatra ragaṇanagaṇabhagaṇasagaṇā bhavanti tadvṛttaṃ <hi rend="bold">candravartma</hi> gaditam / yathā /
<lg>
<l>cakṣuṣī parivimṛśya karayugāt krāntaharyapariśobhitavadanā /</l>
<l>candravartma kathayetyativivaśā kāṃtamevamavadanniśi vanitā || 50 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau // KVrk_3.51 //</l>

<p>yatra jagaṇatagaṇajagaṇaragaṇāstadvṛttaṃ <hi rend="bold">vaṃśasthaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>svaveśmavaṃśasthamudīkṣya vāyasaṃ priyāgamāsaṃśinamuttameṃgitaiḥ /</l>
<l>jagāda kācinmuditā samāgate priye pradāsyāmi tavepsitaṃ khaga || 51 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">syādindravaṃśā tatajaiḥ rasaṃyutaiḥ // KVrk_3.52 //</l>

<p>yatra dvau tagaṇau jagaṇaragaṇau tadvṛttaṃ <hi rend="bold">indravaṃśā</hi> nāma yathā /
<lg>
<l>ādīndravaṃśāddivamastabhūruhapracchāditānekaguhā gṛho 'pi san /</l>
<l>dhārādhināthasya bhayena vidrutān bhūgopturiṣṭānna bhavāmi neśvaraḥ || 52 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">iha toṭakamambudhisaiḥ prathitam // KVrk_3.53 //</l>

<p>yatra catvāri sagaṇāstadvṛttaṃ <hi rend="bold">toṭakaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>tyaja mānamamānamanaṃtaguṇaṃ kuru vākyamidaṃ pariṇāmahitam /</l>
<l>tvayi toṭakajāyatanetrayuge tvaritaṃ dayitāṃtikamindumukhi || 53 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">drutavilambitamāha nabhau bharau // KVrk_3.54 //</l>

<p>nagaṇabhagaṇau bhagaṇaragaṇau yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">drutavilambitaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>drutavilambitagena tavāriṇā kvacidapi sthirabhāvamavindatā /</l>
<l>gurunitambabharālasagāminī pratipadaṃ svavadhūrnṛpa nindyate || 54 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">vasuyugaviratirnau myau puṭo 'yam // KVrk_3.55 //</l>

<p>dvau nagaṇau magaṇayagaṇau yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">puṭo</hi> nāma / <hi rend="bold">vasu</hi>bhiraṣṭabhi<hi rend="bold">ryugai</hi>ścaturbhiryatiḥ /
<lg>
<l>api caraṇanato 'haṃ tatprasīda tyaja sarasijanetre maunamudrām /</l>
<l>vacanamamṛtakalpaṃ śrotukāmā śravaṇapuṭanipeyaṃ sarvadā te || 55 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">pramuditavadanā bhavennau rarau // KVrk_3.56 //</l>

<p>dvau nagaṇau dvau ragaṇau yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">pramuditavadanā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>gurukucayugalāṃ viśaṃlakṣaṇāṃ vikaṭakaṭitaṭāṃ manojñāṃ sadā /</l>
<l>vividhasuratikelidakṣāmahaṃ pramuditavadanāṃ smarāmi priyām || 56 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">caturjagaṇaṃ vada mauktikadāma // KVrk_3.57 //</l>

<l rend="bold">nayasahitau nyau kusumavicitrā // KVrk_3.58 //</l>

<p>nagaṇayagaṇau punarnagaṇayagaṇau yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">kusumavicitrā</hi> nāma / <hi rend="bold">ṣaḍbhiryatirityupadeśaḥ</hi> /
<lg>
<l>yathā /</l>
<l>parihṛtaroṣā kṛtabahuveṣā saha nijabhartā taruṇi vasaṃte /</l>
<l>pramuditapuṃskokila iva ramyāṃ vraja vanarājiṃ kusumavicitrām || 58 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">rasairjasajasā jaloddhatagatiḥ // KVrk_3.59 //</l>

<p>yatra jagaṇasagaṇajagaṇā sagaṇaśca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">jaloddhatagati</hi>rnāma / yathā /
<lg>
<l>atītya sarito jaloddhatagatīranekagahanā kulānapi girīn /</l>
<l>samudrataramāśritā ripunṛpāḥ sukhaṃ na niśi śerate tava bhayāt || 59 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">bhujaṃgaprayātaṃ bhavedyaiścaturbhiḥ // KVrk_3.60 //</l>

<p>catvāro yagaṇā yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">bhujaṃgaprayātaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>vidagdhāṃganālocanānandakārī sakhi svecchayā vīkṣituṃ prāṇanāthaḥ /</l>
<l>mayā naiva labdho hata grāmamārge bhujaṃgaprayātānukāriṇyamuṣṇig (?) || 60 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">raiścaturbhiryutā sragviṇī saṃmatā // KVrk_3.61 //</l>

<p>catvāro ragaṇā yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">sragviṇī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>padmapatrāyatākṣī śaśāṃkānanā kuṃkumodvartitāṃgī ghanoccastanī /</l>
<l>aṃgahārairanekaprakārairyutā nṛtyati strī sakhe sragviṇī suṃdarā || 61 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">bhuvi bhavennabhajaraiḥ priyaṃvadā // KVrk_3.62 //</l>

<p>nagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇā yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">priyaṃvadā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>gurupayodharavatī sumadhyamā vipulapuṇyanicayaiḥ svaveśmani /</l>
<l>bhavati pārvaṇaśaśāṃkasuṃdarānanavatī priyatamā priyaṃvadā || 62 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">tyau tyau maṇimālā chinnā guhavaktraiḥ // KVrk_3.63 //</l>

<p>tagaṇayagaṇatagaṇayagaṇā yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">maṇimālā</hi> nāma / ṣaḍbhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>mātaḥ surasindho trailokyapavitre paśyāmi kadā te pāpāpahamambhaḥ /</l>
<l>caṃcanmaṇimālālaṃkāramaṇīnāṃ tyaktvā vanitānāṃ saṃgaṃ viṣatulyam || 63 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">dhīrairabhāṇi lalitā tabhau jarau // KVrk_3.64 //</l>

<p>yatra tagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇāstadvṛttaṃ <hi rend="bold">lalitā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>pīnonnatastanabharoparisphuraddhārāvalīsubhagamāyatekṣaṇā /</l>
<l>nṛtyatyasau sulalitaṃ hi nūpurādhvānaprabodhitamanobhavā vadhūḥ || 64 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">pramitākṣarā sajasasairuditā // KVrk_3.65 //</l>

<p>sagaṇajagaṇau sagaṇau yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">pramitākṣarā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>caraṇānatiṃ gatavati prasabhaṃ dayite nitāṃtasubhage subhage /</l>
<l>paruṣāṇi saṃtyaja vacāṃsi sakhi pramitākṣarā bhava śaśāṃkamukhi || 65 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">nanabharasahitā 'bhihitojjvalā // KVrk_3.66 //</l>

<p>dvau nagaṇau bhagaṇaragaṇau ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">ujjvalā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>iha śaradi bhavantyukāśayā (?) vimalataraśaśāṃkakarojjvalā /</l>
<l>vidadhati gamanaṃ vijayārthinaḥ pratidivasamavanīpatayaḥ svayam || 66 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">pañcāśvaiśchinnā vaiśvadevī mamau yau // KVrk_3.67 //</l>

<p>dvau magaṇau dvau yagaṇau ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vaiśvadevī</hi> nāma / pañcabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>vaśyātmā nityasnānaśīlo mahātmā mitre śatrau vā tulyacittapravṛttiḥ /</l>
<l>śraddhāsaṃpanno vaiśvadevī ca loke sa svargastrīṇāṃ vallabhaḥ syātsadaiva || 67 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">abdhyaṃgaiḥ syājjaladharamālā mbhau smau // KVrk_3.68 //</l>
<p>magaṇabhagaṇasagaṇamagaṇā yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">jaladharamālā</hi> nāma / caturbhiraṣṭabhiśca yatiḥ / yathā /
<lg>
<l>satyākāśe jaladharamālāvyāpte nīpāmode prasarati jhaṃjhāvāte /</l>
<l>varṣākāle muditamayūravrāte tyaktvā kāntāṃ vrajasi kathaṃ pātha tvam || 68 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">iha navamālinī najaparau bhyau // KVrk_3.69 //</l>

<p>nagaṇajagaṇabhagaṇayagaṇā yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">navamālinī</hi> nāma / ihetyavagrahaṇādabdhyaṃgairiti padavirītatayā vipariṇamati tenāṣṭabhiḥ caturbhiryathā /
<lg>
<l>tava niśitāsighātadalitā riddhipadakumbhamauktikasamūhaiḥ /</l>
<l>kṛtanavamālinīva bhajati tvāṃ prati smaraṃ narendra jayalakṣmīḥ || 69 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">svaraśaraviratirnau rau prabhā nāma // KVrk_3.70 //</l>

<l rend="bold">bhavati najāvatha mālatī jarau // KVrk_3.71 //</l>

<p>nagaṇajagaṇau jagaṇaragaṇau yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">mālatī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>bhramarayuvā bhramatīha mālatītarutalamapyapahāya ketakīm /</l>
<l>yuvatijanena gṛhīta nāma kaḥ kathamapi na pratibodhametyasau || 71 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">varatanurityeke</hi> /</p>

<l rend="bold">jarau jarau vadanti pañcacāmaram // KVrk_3.72 //</l>

<l rend="bold">iti vada tāmarasaṃ najajādyaḥ // KVrk_3.73 //</l>

<p>nagaṇajagaṇau jagaṇayagaṇau yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">tāmarasa</hi>miti vada śikṣamiti śeṣaḥ / yathā /
<lg>
<l>mṛdutaratāmarasāruṇapādavraṇatitivisravadasrajalaughāḥ /</l>
<l>vidadhati parva tirodhasi yānaṃ karapihitoccakru vā ripuvadhaḥ || 73 ||</l>
</lg></p>

<p>atijagatyām /</p>

<l rend="bold">turagarasayatirnau tatau gaḥ kṣamā // KVrk_3.74 //</l>

<p>yatra dvau nagaṇau dvau tagaṇau guruśca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">kṣamā</hi> nāma / yathā /
saptabhiḥ ṣaḍbhiśca yatiḥ / yathā /
<lg>
<l>cakitamṛgadṛśā nekṣito līlayā trivalitavadanaśrīcayāhaṃ muhuḥ /</l>
<l>na ca surataṭinī na kṣamā cāśritā gatamidamadhunā jīvitaṃ me vṛthā || 74 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">mnau jrau gastridaśayatiḥ praharṣiṇīyam // KVrk_3.75 //</l>

<p>magaṇanagaṇajagaṇaragaṇaguravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">praharṣiṇī</hi> nāma / tribhirdaśabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>lolākṣī vipulanitambabaddhakāñcī pīnoccastanayugalā suromarājiḥ /</l>
<l>nṛtyantī sulalitamaṃgahāraramyaṃ vārastrī gamanalasatpraharṣiṇīyam || 75 ||</l>
</lg></p>

<p>[pāṭhāntaram:
<hi rend="bold">caturgrahairiha rucirā jabhau syau gaḥ // KVrk_3.76* //</hi>]</p>

<l rend="bold">caturgrahairiha rucirā jabhau sjagāḥ // KVrk_3.76 //</l>

<p>jagaṇabhagaṇasagaṇajagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">rucirā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>samīhate ya iha parāpadāpadaṃ viyaccharittaṭaruciroṭajālayaḥ /</l>
<l>mṛgīdṛśo vadanasarojadarśanaṃ na tasya tatpramadakaraṃ kavat || 76 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">vedai randhrairmtau yasagā mattamayūram // KVrk_3.77 //</l>

<p>yatra magaṇatagaṇayagaṇasagaṇaguravastadvṛttaṃ <hi rend="bold">mattamayūram </hi>/ caturbhirnavabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>cañcaṃ cūtaṃ puṣpitakaṃ kellitarūbhiḥ krīḍatkroḍaṃ saṃcaradunmattamṛgodham /</l>
<l>snigdhacchāyaṃ vāritatāpaṃ tarukhaṇḍaiḥ mādyadbhṛṃgaṃ mattamayūraṃ vanametat || 77 ||</l>
</lg></p>

<p>[pāṭhāntaram:
<hi rend="bold">najasajagairbhavati mañjubhāṣiṇī // KVrk_3.78* //</hi>]</p>

<l rend="bold">sajasā jagau bhavati mañjubhāṣiṇī // KVrk_3.78 //</l>

<p>yasya pāde sagaṇajagaṇasagaṇajagaṇā guruśca tadvṛttaṃ mañjubhāṣiṇī nāma / yathā /
<lg>
<l>smara suṃdarākṛtimanekavallabhaṃ caraṇapraṇāmanatamīpsitaṃ patim /</l>
<l>paruṣoktibhiḥ kimiti khedayasyamu sakhi vallabhā bhavati mañjubhāṣiṇī || 78 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">iha naṃdinī sajasasairguruyuktaiḥ // KVrk_3.79 //</l>

<l>saśca jaśca saśca saśca taiḥ sagurubhirnandinī || 79 ||</l>

<l rend="bold">nanataragurubhiścandrikā caturbhiḥ // KVrk_3.80 //</l>

<p>dvau nagaṇau tagaṇaragaṇau guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">candrikā</hi> nāma / caturbhiryatiryathā /
<lg>
<l>vitarati kumudānāṃ śriyaṃ samagrāṃ tama iva vanitānāṃ bhinatti mānam /</l>
<l>tatamapi bhuvanaṃ candrikā bhuvasthādhavalitamiva cakre śaranniśāsu //</l>
</lg></p>

<l>aṣṭabhiryatirityeke || 80 ||</l>


<p><hi rend="bold">śakvaryām
</hi></p>

<l rend="bold">mtau nsau gāvakṣagrahaviratirasaṃbādhā // KVrk_3.81 //</l>

<p>magaṇatagaṇanagaṇasagaṇā dvau gurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">asaṃbādhā</hi> nāma / <hi rend="bold">akṣai</hi>rindriyaiḥ pañcabhi<hi rend="bold">rgrahai</hi>rnavabhiśca yatiḥ / yathā /
<lg>
<l>yāvadgaccheyaṃdayitavihitasaṃketasthānasyābhyāṃ saṅkṛtanivṛtatulākoṭiḥ /</l>
<l>tāvaccakre 'gre drutamudayamayaṃ vairī bhitvā saṃbaṃdhānyapi sakhi timirāṇīnduḥ || 81 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">nanarasalaghugaiḥ svarairaparājitā // KVrk_3.82 //</l>

<p>dvau nagaṇau ragaṇasagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">aparājitā</hi> nāma /
saptabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>turagarajavatīṃ tulārkamahīpateritaranṛpaśataiścamūmaparājitām /</l>
<l>jayati vijayidoryugaikasahāyavānavanipatirasau pramārakulodbhavaḥ || 82 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">nanabhanalagiti praharaṇakalikā // KVrk_3.83 //</l>

<p>nagaṇau bhagaṇanagaṇalaghuguravaśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">praharaṇakalikā</hi> nāma / <hi rend="bold">iti śabdasyāvyayasya grahaṇātsaiva yatiḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>raṇabhuvi bhavatā praharaṇakalitā parahṛtavanitāstava nṛpa ripavaḥ /</l>
<l>vidadhati śayanaṃ kṛtatṛṇaśayanā vanabhuvi satataṃ bhayacakitahṛdaḥ || 83 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">uktā vasaṃtatilakā tabhajā jagau gaḥ // KVrk_3.84(1) //</l>

<p>tagaṇabhagaṇau dvau jagaṇau dvau gurū ca yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vasaṃtatilakā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>bhrātarvasaṃtatilakānatimuktakaṃ ca saṃdaśyate 'tra kimu matparamastvametat /</l>
<l>nā 'haṃ sa yo 'bhavadanekavidhotsavaśrīḥ saṃpratyasatyavirahaikagṛhaṃ priyāyāḥ //</l>
</lg></p>

<l rend="bold">siṃhoddhateyamuditā munikāśyapena // KVrk_3.84(2) //</l>
<p>iyameva vasaṃtatilakā <hi rend="bold">kaśyapa</hi>syācāryasya matena <hi rend="bold">siṃhoddhatā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>unnidrapadmavadanaḥ subhago 'ṅganānāmāraktapādatalapāṇīradīnasattvaḥ /</l>
<l>siṃhoddhatā samagalaḥ suviśālavakṣāḥ syādīdṛśo narapatiḥ puruṣaḥ pṛthivyāḥ //</l>
</lg></p>

<l rend="bold">uddharṣiṇī nigaditā munisaitavena // KVrk_3.84(3) //</l>

<p>saiva vasaṃtatilakā <hi rend="bold">saitava</hi>muninā <hi rend="bold">uddharṣiṇī</hi> <hi rend="bold">nigaditā</hi> uktā / yathā /
<lg>
<l>saṃvatsare rasapayonidhisūryasaṃkhyaiḥ śrīvikramānnarapate racitā mameyam /</l>
<l>uktā sanāmabhirudāharaṇyairudārairuddharṣiṇī bhavatu cetasi satkavīnām //</l>
</lg></p>

<l rend="bold">gomena saivamuditā madhumādhavīti // KVrk_3.84(4) //</l>

<l>vasaṃtatilakāmityeke || 84 ||</l>

<l><hi rend="bold">induvadanā bhajasanaiḥ saguruyugmaiḥ // KVrk_3.85 //</hi></l>


<p>bhagaṇajagaṇasagaṇanagaṇā dvau gurū ca yasya pāde tadvṛtta<hi rend="bold">minduvadanā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>mārutavaśapracalitotpaladalākṣaṃ śobhanalalāṭataṭamadhyakṛtapuṇḍram /</l>
<l>re pathika saṃprati madhau madanabandhau saṃsmarasi tadvadanaminduvadanāyāḥ || 85 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">dviḥ saptacchidalolā msau mbhau gau caraṇe cet // KVrk_3.86 //</l>

<p>yasya caraṇe pāde magaṇasagaṇamagaṇabhagaṇā dvau gurū tadvṛttaṃ <hi rend="bold">alolā</hi> nāma / <hi rend="bold">sapta</hi>bhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>yo deva dvijabhaktaḥ saṃsāreṣu viraktaḥ śrautasmārtavidhīnāṃ kartā tyaktavikalpaḥ /</l>
<l>maitraḥ kāruṇikātmā krodhāmarṣavimuktastasya śrībhuvane syāllolā nūnamalolā || 86 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">atiśakvaryām /</l>

<l rend="bold">dvihatahayalaghuratha giti śaśikalā // KVrk_3.87 //</l>

<p><hi rend="bold">dvihatahayalaghu</hi>rityarthaḥ guruśca bhavati yasya caraṇe tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śaśikalā</hi> nāma / saptabhiraṣṭabhiryatiḥ / pāriśeṣyādyathā /
<lg>
<l>kusumaśaratanudahanaśirasi jaṭāmukuṭataṭamaṇiramalakiraṇā /</l>
<l>tava bhavatu sukhakṛdayamiha satataṃ pravipadi sunabhasi vasati śaśikalā || 87 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">sragiti bhavati rasanavakayatiriyam // KVrk_3.88 //</l>

<p>ṣaḍbhirnavabhiśca yadā <hi rend="bold">yati</hi>rbhavati tadā <hi rend="bold">sragi</hi>ti nāma / <hi rend="bold">māle</hi>ti vaktavye chaṃdobhaṃgabhayāt sragityuktam / ekārthatvānna doṣaḥ / yathā /
<lg>
<l>ghanaparimalamilitamadhupanicayā sragiyamurasi tava śaśimukhi śuśubhe /</l>
<l>kaṭakayugalamapi kalaravasubhagaṃ śriyamidamiha janayati sucaraṇayā || 88 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">vasuhayayatiriti maṇiguṇanikaraḥ // KVrk_3.89 //</l>

<p>iyameva śaśikalā <hi rend="bold">vasva</hi>ṣṭabhi<hi rend="bold">rhayaiḥ</hi> saptabhiryadā <hi rend="bold">maṇiguṇanikaraḥ</hi> nāma / yathā /
parajanahitakaravaradhanakalitaḥ suvacanakṛtavarajanasukhanivahaḥ /
<l>bhavabhuvi bhavakṛtavarataramahimā sa bhavati naravara maṇiguṇanikaraḥ || || 89</l></p>

<l rend="bold">nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ // KVrk_3.90 //</l>

<p>dvau nagaṇau magaṇo dvau yagaṇau yasya tadvṛttaṃ <hi rend="bold">mālinī</hi> nāma / yathā / aṣṭabhiḥ saptabhiryatiḥ /
<lg>
<l>navajaladharamālāmālinīṃ tāṃ vilokya</l>
<l>nijadayitaviyogaprāntabhāvaṃ nibodham /</l>
<l>na na khalu jaladharāṇāṃ nādamākarṇya kaści-</l>
<l>dbhavati śithilabuddhirveśma gantuṃ pravāsī || 90 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">bhavati najau bhajau rasahitau prabhadrakam // KVrk_3.91 //</l>

<p>yasya pāde nagaṇajagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇāstadvṛttaṃ <hi rend="bold">prabhadrakaṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>alabhata duścareṇa tapasā himādrijā</l>
<l>yamiha patiṃ patiṃ trijagatāṃ maheśvaram /</l>
<l>pavanasamuddhutāmaliśikhāhutasmaro</l>
<l>diśatu satāṃ sadaiva savi suprabhadrakam || 91 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">sajanā nayau śaradaśakaviratirelā // KVrk_3.92 //</l>

<p>sagaṇajagaṇanagaṇanagaṇayagaṇā yatra tadvṛtta<hi rend="bold">melā</hi> nāma / paṃcabhirdaśabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>varacaṃdanadrumakiśalayamaricailā-</l>
<l>lavalīlatāprabhṛtivanamiha dhunvan /</l>
<l>malayānilaḥ sapadi vidalitaprayukta-</l>
<l>pramadājanaḥ prasaritapatibandhuḥ || 92 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">mrau myau yāntau bhavetāṃ saptāṣṭabhiścandralekhā // KVrk_3.93 //</l>

<p>yasya pāde magaṇaragaṇamagaṇā dvau yagaṇau tadvṛttaṃ <hi rend="bold">candralekhā</hi> nāma / saptabhiraṣṭabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>vibhrāntiścandralekhāṃ cūḍāmaṇisthānabhṛttāṃ</l>
<l>yastārtīyaṃ ca netraṃ jājvalyamānaṃ lalāṭe /</l>
<l>kaṇṭhe yasyāsthimālā bhasmāṃgarāgaḥ śarīre</l>
<l>kalpāṃtāṃ vaḥ sa daśyāttrailokyanātho girīśaḥ || 93 ||</l>
</lg></p>


<p><hi rend="bold">aṣṭau</hi></p>

<l rend="bold">bhratrinagaiḥ rasāt khamṛṣabhajagavilasitam // KVrk_3.94 //</l>

<p>bhagaṇaragaṇau trayo nagaṇā guruśca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">ṛṣabhagajavilasitaṃ</hi> nāma / ṣaṭdaśabhiryatiḥ /
<lg>
<l>yatra catuṣpatheṣu vividhayuvatijanatā</l>
<l>sāmamanorameṣu tava ripuvaranagare /</l>
<l>tvadbhujavikrameṇa nṛpativara vijayati</l>
<l>saṃprati tatra vanyamṛṣabhagajavilasitam || 94 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">najabhajaraiḥ sadā bhavati vāṇinī gayuktaiḥ // KVrk_3.95 //</l>

<p>nagaṇajagaṇabhagaṇajagaṇaragaṇā guravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vāṇinī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>cakitamṛgekṣaṇā gurunitambabaddhakāñcī</l>
<l>guṇakalakiṃkiṇīravavibodhāsameṣuḥ /</l>
<l>janayati vāṇinī caturavākyapaṇḍiteyaṃ</l>
<l>mudamadhikāṃ sakhe manasi karoti dṛṣṭā || 95 ||</l>
</lg></p>



<p><hi rend="bold">atyaṣṭau</hi></p>

<l rend="bold">rasaiḥ rudraiśchinnā yamanasabhalā gaḥ śikhariṇī // KVrk_3.96 //</l>

<p>yagaṇamagaṇanagaṇasagaṇabhagaṇā laghugurū ca yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śikhariṇī</hi> nāma / ṣaḍbhirekādaśabhiryatiḥ /
<lg>
<l>śaśāṃkāsyā caṃcatkuvalayadalaspardhinayanā</l>
<l>salīlaṃ gacchaṃtī gurujaghanabhārālasagatiḥ /</l>
<l>iyaṃ pīnottuṃgastanaśikhariṇī vāravanitā</l>
<l>kaṭākṣairvikṣobhaṃ janayati munīnāmapi hṛdi || 96 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">jasau jasayalā vasugrahayatiśca pṛthvī guruḥ // KVrk_3.97 //</l>

<p>jagaṇasagaṇajagaṇasagaṇayagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">pṛthvī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>kimityayamasaṃskṛtastava sukeśi keśoccayaḥ</l>
<l>kimityuta sumekhalāvirahitā ca pṛthvī kaṭiḥ /</l>
<l>tadehi kuru maṇḍanaṃ tyaja ruṣaṃ vasaṃtotsave</l>
<l>yataḥ sutanu pañcaṣairapi dinairvayo yāsyati || 97 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">diṅmuni vaṃśapatrapatitaṃ bharanabhanalagaiḥ // KVrk_3.98 //</l>

<p>bhagaṇaragaṇanagaṇabhagaṇanagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vaṃśapatrapatitaṃ</hi> nāma / daśabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>naiva vidustṛṣāturadhiyastava ripunagare</l>
<l>maṃdiradīrghikāsu salilaṃ savidhamapi mṛgāḥ /</l>
<l>ambujavaṃśapatrapatitadrumadalanikaraiḥ</l>
<l>chāditamātape tu mahati kṣitipati talakā (?) || 98 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">rasayugahayairnsau mrau slau go yadā hariṇī tadā // KVrk_3.99 //</l>

<p>nagaṇasagaṇau magaṇaragaṇau sagaṇalaghuguravo yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">hariṇī</hi> nāma / ṣaḍbhiḥ caturbhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>vadanamamalaṃ dhatte śobhāṃ śaśāṃkasamāśritāṃ</l>
<l>śravaṇayugalaṃ dolālīlāṃ tanoti manobhuvaḥ /</l>
<l>stanaparisare hāraḥ sphāraḥ sphuratyatinirmalaḥ</l>
<l>kimiha na cettasyāhāri dhruvaṃ hariṇīdṛśaḥ //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">ṛṣabhacaritamityeke</hi> || 99 ||</p>

<l rend="bold">mandākrāntā jaladhiṣaḍagaiḥ mbhau natau tādgurū cet // KVrk_3.100 //</l>

<p>magaṇabhagaṇanagaṇā dvau tagaṇau dvau gurū ca yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">mandākrāntā</hi> nāma / caturbhiḥ ṣaḍbhiścedyatirbhavati / yathā /
<lg>
<l>mandākrāntādharakisalayā pāṇipadmaṃ dhunānā</l>
<l>gāḍhāśleṣapraṇayiśithilā vepamānāṃgayaṣṭiḥ /</l>
<l>svidyadvaktrā pulakitatanuḥ kiṃcidāmīlitākṣī</l>
<l>cetaḥprītiṃ janayati bhṛśaṃ nūtanoḍhā vivoḍhā || 100 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">yadi bhavato najau bhajajalā gururnarkuṭakam // KVrk_3.101 //</l>

<p>naganajagaṇabhagaṇā dvau jagaṇau laghugurū aha tadvṛttaṃ <hi rend="bold">narkuṭakaṃ</hi> nāma / <hi rend="bold">avitathami</hi>ti anye / yathā /
<lg>
<l>surabhisamāgame virahiṇījanaśokakare</l>
<l>kṛtabahumaṇḍanā tvamatibhāmani madvacanaiḥ /</l>
<l>nijadayitāṃtikaṃ yadi na yāsi gataṃ tadaho</l>
<l>avitathavākyakauśalamidaṃ mama niṣphalatām || 101 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">muniguhakārṇavaiḥ kṛtayatiṃ vada kokilakam // KVrk_3.102 //</l>

<p>narkuṭakameva saptabhiḥ <hi rend="bold">guhakaiḥ</hi> kārtikeyaśirobhiḥ ṣaḍbhiścaturbhiḥ kṛtayatiṃ tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vada</hi> <hi rend="bold">kokilakaṃ</hi> he śiṣyeti viśeṣaḥ / yathā /
<lg>
<l>madanamahotsave muditakokilakāntarave</l>
<l>na bhajati yā priyaṃ praṇayasundaramindumukhi /</l>
<l>dhruvamiha sābalā svayamaharniśameva bhṛśaṃ</l>
<l>sakhi paritapyate gurumanobhavatāpavatī || 102 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">dhṛtau</hi></p>

<l rend="bold">syādbāṇartvaśvaiḥ kusumitalatāvellitā mtau nayau yau // KVrk_3.103 //</l>

<p>magaṇatagaṇau nagaṇastrayo yagaṇā yatra tadvṛttaṃ <hi rend="bold">kusumitalatāvellitā</hi> nāma / paṃcabhiḥ ṣaḍbhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>udyānābjānāṃ prakaradhunanāvāsasaurabhyasaṃpat</l>
<l>kaṃkolailānāṃ kusumitalatāvellitānyaḥ punānaḥ /</l>
<l>āgastyo vāyurdivi suratāyāsayātāṃganānāṃ</l>
<l>svedāmbhobindūnharati punarapyādiśansaṃgamecchām || 103 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">atidhṛtyām
</hi></p>

<l rend="bold">rasartvaśvairymau nsau raraguruyutā meghavisphūrjitaṃ syāt // KVrk_3.104 //</l>

<p>yagaṇamagaṇanagaṇasagaṇā dvau ragaṇau guruśca yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">meghavisphūrjitaṃ</hi> nāma / ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>samāyātaḥ svairaṃ kuṭajakusumāmodavāhī samīraḥ</l>
<l>śrutaṃ dhairyaṃ dhvaṃsi prasabhamadhunā meghavisphūrjitaṃ ca /</l>
<l>viyoge sadbhartuḥ nijalavaṇimā 'dhaḥkṛtasvaṃtijasya</l>
<l>prayāntī me prāṇā kuliśakaṭhinā meghanāśaṃ tathāpi || 104 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">sūryāśvairmasajastatāḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam // KVrk_3.105 //</l>

<p>magaṇasagaṇajagaṇasagaṇā dvau tagaṇau gururyasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">śārdūlavikrīḍitaṃ</hi> nāma / dvādaśabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>śrīkhaṇḍācalakaṃdarātsarabhasaṃ nirgatya sāṃdraṃ drumāṃ-</l>
<l>ścaṃcaccampakacārukesarabharaṃ dhanvanmuhurlīlayā /</l>
<l>itthaṃ vibhradayaṃ vasantapavanaḥ śārdūlavikrīḍitam</l>
<l>strīṇāṃ mānagajaṃ haniṣyati haṭhāt mānotkaṭānāmapi || 105 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">[kṛtau]</hi></p>

<l rend="bold">jñeyā saptāśvaṣaḍbhirmarabhanayayuto bhlau gaḥ suvadanā // KVrk_3.106 //</l>

<p>yasya vṛttasya pāde magaṇaragaṇabhagaṇanagaṇayagaṇabhagaṇalaghugurustadvṛttaṃ <hi rend="bold">suvadanā</hi> nāma / saptabhiḥ saptabhiḥ ṣaṣṭhaśca yatiḥ /
<lg>
<l>rambhāstambhopamoruḥ sugurughanakucā sāraṃganayanā</l>
<l>madhyakṣāmā suromāvaliramalamadaṃtā candravadanā /</l>
<l>hṛtsthaṃ bhāvaṃ kaṭākṣairnijamiva kathayatyeṣā suvadanā</l>
<l>yūnāṃ cetāṃsi sadyo madayati yuvatiśchekoktikuśalā || 106 ||</l>
</lg></p>


<l rend="bold">trī rajau galau bhavedihedṛśena lakṣaṇena vṛttanāma // KVrk_3.107 //</l>

<p>trīnvārānragaṇajagaṇau gurulaghū yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">vṛttanāma</hi> vṛttābhidhānamityarthaḥ /
<lg>
<l>saṃpadāptisambhavo madaḥ kadācideva mānase nagasya</l>
<l>na pramāṇavidyayā paraprameyajālabhaṃgadakṣayā 'pi /</l>
<l>nāpyarūparūpayā parāṃganābhimarśano rasaḥ kadāpi</l>
<l>tasya vṛttamīdṛśaṃ śirobhiruhyate narairato vicāryaḥ || 107 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">prakṛtau</hi></p>

<l rend="bold">mrabhnairyānāṃ trayeṇa trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam // KVrk_3.108 //</l>

<p>magaṇaragaṇabhagaṇanagaṇā yagaṇatrayaṃ yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">sragdharā</hi> nāma / vāratrayaṃ saptabhiryatiḥ /
yāsāmunnidrapadmadyutimukhamamalaṃ sphāravisphāritākṣam
cañcatkāñcīguṇena sphuradurumaṇinā '; 'vartalakṣmīṃ vitanvat /
<lg>
<l>cetaḥprītiṃ narāṇāṃ vidadhati vilasannābhimadhyapradeśā</l>
<l>gacchantyo</l>
<l> rājamārge vikacavicakilasragdharā rājavadhvaḥ || 108 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">ākṛtau</hi></p>

<l rend="bold">bhrau naranā ranāvatha gururdigarkaviramaṃ hi madrakamidam // KVrk_3.109 //</l>

<p>bhagaṇaragaṇanagaṇā ragaṇanagaṇaragaṇanagaṇaguravo yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">madrakaṃ</hi> nāma / daśabhirdvādaśabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>tvatkathitairalīkavacanaiḥ karomi kathamasya kopamasamam</l>
<l>yasya na vipriyaṃ sakhi mayā śrutaṃ na ca nirīkṣitaṃ kathamapi /</l>
<l>madrakarairayaṃ priyatamaḥ karoti vacanairmanaḥ samadanam</l>
<l>pāśyavimuktajālamadhunā mamāṅdhriyugale luṭhatyapi bhṛśam || 109 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">vikṛtau</hi></p>

<l rend="bold">yadiha najau bhajau bhjabhalagāstadāśvalalitaṃ harārkayatimat // KVrk_3.110 //</l>

<p>yasya pāde nagaṇajagaṇau bhagaṇajagaṇabhagaṇajagaṇabhagaṇalaghuguravo bhavanti tadvṛttaṃ <hi rend="bold">aśvalalitaṃ</hi> nāma / ekādaśabhirdvādaśabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>samaravinirjitārinivahakṣitīśvaravicitramaśvalalitam</l>
<l>hṛdayacamatkṛtipradamidaṃ vilokya bhavato vadanti kavayaḥ /</l>
<l>dhruvamurarīcakāra nṛpaterdivaspatirimaṃ turaṃgamavaraṃ</l>
<l>bahutaramanyathā na viyati krathairiha vivelate 'tibahulaiḥ (?) || 110 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">mattākrīḍaṃ mau tnau nau nlau giti bhavati vasuśaradaśayatiyutam // KVrk_3.111 //</l>

<p>yasya pāde dvau magaṇau tagaṇanagaṇau dvau nagaṇau nagaṇalaghuguravastadvṛttaṃ <hi rend="bold">mattākrīḍaṃ</hi> nāma / aṣṭabhiḥ pañcabhi daśabhiśca yatiḥ / yathā /</p>

<lg>
<l>dṛṣṭvā cāndraṃ bimbaṃ rātrau karanikaravinihitatimiranikaram</l>
<l>gāyanti sma svairaṃ yasminsuvikasitakusumavati madhusamaye /</l>
<l>paurā baddhāstasmin saṃpratyavanipatitilaka tava nagare</l>
<l>mattākrīḍātisvacchandaṃ vigatabhayabhavabhamitamṛganivahāḥ || 111 ||</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">saṃkṛtau</hi></p>

<l rend="bold">bhūtamunīnairyatiriha bhatanāḥ sbhau bhanayāśca yadi bhavati tanvī // KVrk_3.112 //</l>

<p>bhagaṇatagaṇanagaṇasagaṇā dvau bhagaṇau nagaṇayagaṇau yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">tanvī</hi> nāma / paṃcabhiḥ saptabhirādityaiśca yatiḥ / yathā /
<lg>
<l>yā mukhapadmaṃ śaśadharasadṛśaṃ sundaralolanayanamatiramyam</l>
<l>subhru bibharti tribhuvanajayino vāsanivāsamiva makaraketoḥ /</l>
<l>pīnanitambā gurukucayugalā vṛttasukomalabhujakarayugmā</l>
<l>sā mama citte janayati yuvatī harṣamanalpamiyamiha sutanvī || 112 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">atikṛtau</hi></p>

<l rend="bold">krauñcapadā bhmau sbhau nananā ngī iṣuśaravasumuniviratiriha bhavet // KVrk_3.113 //</l>

<p>bhagaṇamagaṇasagaṇabhagaṇāścatvāro nagaṇā guruśca yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">krauñcapadā</hi> nāma / pañcabhiraṣṭabhiḥ saptabhiśca yatiḥ / yathā /</p>

<lg>
<l>krauñcapadā yā romaśagātrī vikaṭadaśanataniratiparuṣatanuḥ</l>
<l>piṃgaladṛṣṭiḥ sūkṣmanitambā kapilakacanicayaviṣamakucayugā /</l>
<l>yā ca hasantī locanavāri prakaṭayati rahasi nijapativimukhī</l>
<l>muñca sakhe tāmiṣṭatamaṃ ceccirataramiha tava cara viṣayasukham || 113 ||</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">utkṛtau</hi></p>

<l rend="bold">vasvīśāśvacchedopetaṃ mamatanayuganarasalagairbhujaṃgavijṛmbhitam // KVrk_3.114 //</l>

<p>dvau magaṇau tagaṇastrayo nagaṇā ragaṇasagaṇau laghugurū ca yasya pāde tadvṛttaṃ <hi rend="bold">bhujaṃgavijṛmbhitaṃ</hi> nāma / aṣṭabhirekādaśabhiḥ saptabhiryatiḥ / yathā /
<lg>
<l>prāleyāṃśujyotsnākāṃtadyutiśubhamavimalasadvitānamanohare</l>
<l>krīḍāgāre cañcacciratra kusumaparimalamiladalivrajeśudhayojjvale /</l>
<l>premodrekā veśyāvṛttaṃ kulayuvatirapi vitanute yadā suratotsave</l>
<l>preyānapyānandeneva prakaṭayati rahasi na tadā bhujaṃgavijṛmbhitam || 114 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">mo nāḥ ṣaṭ sagagiti yadi navarasarasaśarayatiyutamapavāhākhyam // KVrk_3.115 //</l>

<p>yasya pāde magaṇo nagaṇā ṣaṭ sagaṇo dvau gurū ca yatra tadvṛtta<hi rend="bold">mapavāhaṃ</hi> nāma / navabhiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhiḥ paṃcabhiḥ yatiḥ / yathā /
<lg>
<l>ātmānaṃ kalayati tṛṇamiva suragurudharaṇitalasuragavāmartho</l>
<l>yo nityaṃ vikasitamukhakamalamiha vitarati dhanamamalamarthibhyaḥ /</l>
<l>saṃpatyā samupahasitadhanadavibhavanivahadaurabhyāt</l>
<l>lokaḥ paśyati vigalitabahuvidhimatimatikṛśatanumapavāhaṃ tam || 115 ||</l>
</lg></p>


<p>// uktādijātiprakaraṇam //</p>


<p>ata evaṃ urdhvaṃ śeṣajātiprakaraṇaṃ bhavati / taccātra noktaṃ granthagauravabhayātkedāreṇa evamuktādijātiṣu utkṛtyavasānāsu śrīprabhṛti apavāhāntāni samavṛttāni padarśa(?) / &amp;#8216;<hi rend="bold">yatkiṃciddṛśyate chandaḥ ṣaḍviṃśatyadhikākṣaram / śeṣajātyādikaṃ muktvā tatsarvaṃ daṇḍakā vidu</hi>'rityādilakṣaṇān daṇḍakānāha /</p>

<l rend="bold">yadiha nayuktagalaṃ tataḥ saptarephāstadā caṇḍavṛṣṭiprayāto bhaveddaṇḍakaḥ // KVrk_3.116 //</l>

<p>iha śāstre <hi rend="bold">caṇḍavṛṣṭiprayāto</hi> nāma <hi rend="bold">daṇḍako</hi> <hi rend="bold">bhavet </hi>/ yadā nagaṇau dvau saptaragaṇāśca bhavanti / <hi rend="bold">śatamāṇḍavābhyāmṛṣibhyāmanekā 'sya saṃjñā kṛtā</hi> / yathā /
kuvalayadaladīrghanetrā sumadhyā pṛthuśroṇibimbā navaprāgasaṃsaktahṛt
prathamavirahapīḍitā sā mṛtā preyasī garjitaṃ vāridānāṃ niśamya dhruvam /
nabhasi kuṭajapuṣpasaṃbhāragaṃdhāsavonmattabhṛṃgāṃganā gīyamānāgame
hata pathika vṛthā kimāyāsa................................... /
<hi rend="bold">caṇḍavṛṣṭirityeke</hi> || 116 ||</p>

<l rend="bold">praticaraṇavivṛddharephāḥ syurarṇārṇavavyālajīmūtalīlākaroddāmaśaṃkhādayaḥ // KVrk_3.117 //</l>
<p>caraṇaṃ caraṇaṃ prati <hi rend="bold">praticaraṇaṃ</hi> ragaṇānāṃ vṛddhyā ihārṇādayo daṇḍakāssyuḥ /</p>

<p><hi rend="bold">aṣṭabhī ragaṇairarṇo yathā /
</hi>śramasalilamapakaroti drutaṃ kāminīnāṃ rasāyāsajaṃ maruccīkarāmodavān
<lg>
<l>janayati madhupasya tīradrumālī lasatpallavālaṃkṛtāṃ kāminīvibhramādeśakam /</l>
<l>ayamiha dayitaiḥ purorṇānidhiṃ yasya śakyaṃ samasāyuvajraprahārānabhijñabhyusī (?)</l>
<l>bhujagapuravadhūlasallocanānandakaro sphurantī na līlāṃ tanoti rājātmajaḥ //</l>
</lg></p>

<l rend="bold">navabhī ragaṇairarṇavo yathā /</l>
<lg>
<l>trinayananagatuṃgaśṛṃgaśriyaṃ bibhraduddaṇḍaḍiṃḍīrapiṇḍāvadātaistaraṃgottarairullasan</l>
<l>makaratimitimiṃgilo vistṛtādhiṣṭhitakroḍasaṃprāptaśobhairnabhaḥprāṃgaṇajñāpakaiḥ /</l>
<l>bhujagaśayanaśayito devadevasya yo vāsa veśmaśriyo janenārṇavaso 'yamagrīḥ priye</l>
<l>tava nayanapathaṃ prayātastanotuṃ pramodaṃ vinodāspadaṃ tīrasaṃbhūtapunnāgapūgadrumaiḥ //</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">daśabhī ragaṇaiḥ vyālo yathā /
</hi>prasayati malayānile viprayuktāṃganādīrghaniḥśvāsasaṃparkasaṃvavardhitaprauhitāvematonandani
<lg>
<l>sphuḍitabakulakarṇikārāmradunnāgamākaṃdakaṃkillisaccampakāmodavāhinyamuṣmin vasaṃtāgame /</l>
<l>bhaja caraṇayugānataṃ saṃnatāṃgipriyaṃ prītisaṃdohakāminī nāma nagāturāṇāṃ mṛgīcakṣuṣām</l>
<l>taruṇīmani (?) sakhi sphurajjvālajihvāgralole 'ṅganānāṃ sadā saukhyaṃ vidhvaṃsinā 'nena kiṃ dagdhamānena te //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">tairekādaśabhirjīmūtairyathā /
</hi>
priyavirahitakāminī jīvitā sā vināśaikadakṣāniloddhūtakādambapuṣpāsavāmūrcchitāśeṣabhṛṃgadhvajo /
<lg>
<l>nabhasi nabhamivāṃkṣasaudāminīmālayālaṃkṛtaṃ nīlajīmūtapaṃktiṃ balākāvalīsevitāṃ locanānandadām /</l>
<l>viracitamadhurasvaraṃ cātakānāṃ ca ramyaṃ samūhaṃ tu sāskāṃtamapyunmadaṃ(?) bhāvinīṃ tṛptimākāṃkṣamāṇam /</l>
<l>muhukṛtavitatasubarhibhāraḥ</l>
<l> śikhīsaṃvanmanmathā preyasī prītimutpādayan nṛtyati svāṅdhrivinyāsasauṃdaryavat //</l>
</lg></p>

<l rend="bold">dvādaśabhirlīlākaro yathā /</l>
<lg>
<l>abhinavanavapallavāsvādasaṃśuddhakaṇṭhānyapuṣṭāṃganāsuṃdarāradhvagītadhvaniprāptabodhiryadi cakravāle vane /</l>
<l>kusumitabahupāṭalā karṇikārāmrasatsiṃduvārottamāśokasatpuṣpabhārā vanaśrīkṛtāśeṣaśākhālasatpallave vane /</l>
<l>vilapati vanitā ghanasyābhimānagrahaṃ lāsyalīlākaro mādhavī pallavānāmayaṃ kāmadevaikabandhavasantānilo /</l>
<l>jagati vijayinīṃ smarājñāmivāviṣkarotyaṃganānāṃ ratāyāsajasvedabinduprasaktālakaprāṃtakaṃpaṃ vidhitsurmuhuḥ //</l>
</lg>

<l rend="bold">trayodaśabhī ragaṇairuddāmo yathā /</l>
<lg>
<l>śaśadharasadṛśaṃ mukhāmbhoruhaṃ bibhratī pakvabimbādharoddāmahārāvalīśobhitoccastanī sūkṣmaromāvalīprāptanābhihṛdā /</l>
<l>śravaṇayuganiveśitasvarṇatāṇḍaṃkasaṃlagnaratnaprabhāsitāpāṃgaraṃgāṃgaṇotsaṃgasaṃnṛtyamānekṣaṇakṣobhitakṣmātalā /</l>
<l>kalaravavarakiṃkiṇīpakvaṇanmekhalālaṃkṛtaśroṇibimbānuvṛttānupūrvoruyugmā sarojāruṇāṅdhridvayanyastasannūpurā /</l>
<l>hṛdayamaśaraṇaṃ munīnāmapīyaṃ salīlaṃ vrajaṃtī karoti sphuraccīvaraprāṃjalodbodhitānaṃgalakṣmīkṛtāśeṣalokaṃ bhṛśām //</l>
</lg>

<l rend="bold">caturdaśabhī raiḥ śaṃkho yathā /</l>
<lg>
<l>kvacidupari taraccaṃdavallīvitānaiḥ kvaciddrumāṇāṃ latāsaṃcayaiḥ saṃcarannakracakraiḥ kvacinnīrasaṃbhūtapūgadrumaiḥ śobhitam /</l>
<l>kvacidapi ghanasāṃmrahiṃtālatālāvalīcārutāmbūlavallīsamūhaiḥ (?) kvacidvyālasallolakolāhalotpāditorvīprakaṃpam /</l>
<l>kvacidabhinavacampakonnidracaṃcatprastanāsavāmodasaṃparkaḥ saṃprāptasaurabhyasaṃpatsamīrāgamātītatoyakaṇaiḥ sekitaṃ nīrahṛtaṃ vidrutam /</l>
<l>salilanidhimanekaratnākaraprītisaṃdohadaṃ setusīmaṃtamaṃtaṃ vilokya drutaṃ vilocanānāṃ nipātaṃ ca yasyāśu sāphalyamāpādayaḥ //</l>
</lg>

<p><hi rend="bold">ādiśabdātpaṃcadaśabhiḥ raiḥ samudraḥ ṣoḍaśairbhujaṃga ityevamādayo yatheṣṭakṛtanāmāno daṇḍakā bhavanti</hi> || 117 ||</p>


<l rend="bold">pracitakasamabhidho dhīradhībhiḥ smṛto daṇḍako nadvayāduttaraiḥ saptabhiryaiḥ // KVrk_3.118 //</l>

<p><hi rend="bold">nagaṇadvayā</hi>naṃtaraṃ <hi rend="bold">saptabhiryaiḥ</hi> <hi rend="bold">pracitako</hi> nāma <hi rend="bold">daṇḍakaḥ smṛtaḥ</hi> / pūrvavadatrāpi praticaraṇavivṛddharephakrameṇa yagaṇādisamastagaṇavṛddhyā daṇḍakā bhavanti / yathā /
pūrvamekaikākṣaravṛddhyā chaṃdasāṃ vṛddhiruktāstathā rephopalakṣitā trayeṇa vṛddhiḥ sā cācāryapāraṃparyopadeśāt tāvadgrāhyā yāvadekonamakṣarasāhasraṃ bhavanti / yadyapi kaiściduktaṃ sahasrākṣaraparyantā daṇḍakā iti tathāpi tṛkāṇāṃ vṛddhyā ekonameva sahasraṃ bhavantīti || 118 ||</p>

<p>// iti daṇḍakaprakaraṇam //</p>


<p>iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānaṃdinyabhidhānāyāṃ vṛttaratnākarachandovṛttau samavṛttādhyāyastṛtīyaḥ //</p>



<p>caturtho 'dhyāyaḥ
ardhasamavṛtādhyāyaḥ</p>

<p>athārdhasamavṛttādhyāyamāha /</p>

<l rend="bold">viṣame yadi sau salagā dale / bhau yuji bhādgurukāvupacitram // KVrk_4.1 //</l>

<p>atra pāde iti vaktavye ardhasamavṛttādhyāye tvardhāpekṣayā ardha ityuktaṃ sūtrakāreṇeti na doṣaḥ / <hi rend="bold">viṣame</hi> prathame tṛtīye pāde trayaḥ sagaṇā laghurgururyadi <hi rend="bold">yuji</hi> same dvitīye caturthe bhagaṇatrayaṃ dvau gurū tadā <hi rend="bold">upacitrā</hi> nāmārdhasamavṛttaṃ bhavati / yathā /
<lg>
<l>tvadarātipure kṣiti yoddhase muktamahoragakaṃcukevaṃti (?) /</l>
<l>upacitramudīkṣya divā bhayānno viviśurbhavanāni hariṇyaḥ || 1 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">bhatrayamojagataṃ guruṇī cedyuji ca najau jyayutau drutamadhyā // KVrk_4.2 //</l>

<p>yasyārdhasamavṛttasya <hi rend="bold">auje</hi> viṣame prathame tṛtīye pāde <hi rend="bold">bhagaṇatrayaṃ</hi> dvau gurū yadi <hi rend="bold">yuji</hi> same dvitīye caturthe nagaṇajagaṇau jagaṇayagaṇau ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">drutamadhyā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>dṛṣṭivilāsaviśeṣamaśeṣaṃ vividhagatīravacoracanāṃ ca /</l>
<l>yauvanameva vadhū drutamadhyāpayati manobhavadattavivekā || 2 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">sayugātsagurū viṣame cet / bhāviha vegavatī yuji bhādgau // KVrk_4.3 //</l>

<p><hi rend="bold">viṣame</hi> pāde trayaḥ sagaṇā guruśca <hi rend="bold">yuji</hi> same bhavaṇatrayaṃ dvau gurū ca tadā <hi rend="bold">vegavatī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>sukṛtaikanidheḥ smarabandhoḥ kasyacidālayamāli salīlam /</l>
<l>iyamunnatapīnanitambā gacchati vegavatī madanārtā || 3 ||</l>
</lg></p>


<l rend="bold">auje taparau jarau guruścet / msau jgau bhadravirāḍbhavedanoje // KVrk_4.4 //</l>

<p><hi rend="bold">auje</hi> viṣame pāde prathame tṛtīye tagaṇātparau jagaṇaragaṇau <hi rend="bold">guruśce</hi>dyadi bhavati <hi rend="bold">anoje</hi> same dvitīye caturthe pāde magaṇasagaṇajagaṇā gurū ca bhavanti tadvṛttaṃ <hi rend="bold">bhadravirāṭ </hi>nāma / yathā /
<lg>
<l>kundendusamujjvalena baddhaṃ brahmāṇḍodaravartināṃ narendra /</l>
<l>nītā haraśailasaṃdhyamete śuddhabhadravirāḍ payase yaśaste || 4 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">asame sajau saguruyuktau ketumatī same bharanagādgaḥ // KVrk_4.5 //</l>

<p><hi rend="bold">asame</hi> viṣame pāde sagaṇajagaṇasagaṇā guruśca <hi rend="bold">same</hi> dvitīye caturthe bhagaṇaragaṇanagaṇā dvau gurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">ketumatī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>bhavatā raṇāṃgaṇagatena prasphuritāsimātrasacivena /</l>
<l>vijitāmarāśvagajayuktā ketumatī narendra ripusenā || 5 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">ākhyānikī tau jagurū gamoje jatāvanoje jagurū guruścet // KVrk_4.6 //</l>

<p><hi rend="bold">auje</hi> prathame tṛtīye pāde tagaṇau dvau jagaṇo gurū ca <hi rend="bold">anoje</hi> dvitīye caturthe jagaṇatagaṇau jagaṇo dvau <hi rend="bold">gurū</hi> ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">ākhyānikī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>ye ye tvayā saṃjati śatrubhūpā hatā hatāśeṣavipakṣavarga /</l>
<l>ākhyānikī kīrtiravantinātha babhūva te saṃcaritāṃtarikṣe || 6 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">jatau jagau go viṣame same syāttau jgau gameṣā viparītapūrvā // KVrk_4.7 //</l>

<p>yasya prathame tṛtīye pāde jagaṇatagaṇajagaṇā dvau gurū ca <hi rend="bold">same</hi> pāde dvau tagaṇau jagaṇo dvau gurū ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">viparītākhyānikī</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>dhruvaṃ samāgacchati jīviteśa śrutvādikāruṇyaparaṃ vaco me /</l>
<l>bhavenna ceddaivavaśādihānyā ākhyānikī me viparītapūrvā //</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">ākhyānikī vārtāhārikocyate</hi> / etayośca pūrvoktopajātyaṃtargatatve viśeṣasaṃjñārdhasamavṛttādhyāye pāṭhaḥ || 7 ||</p>

<l rend="bold">sayugātsalaghū viṣame gururyuji nabhau ca bharau hariṇaplutā // KVrk_4.8 //</l>

<p>yasyā <hi rend="bold">viṣame</hi> pāde sagaṇatrayaṃ laghugurū ca <hi rend="bold">same</hi> pāde nagaṇabhagaṇau bhagaṇaragaṇau ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">hariṇaplutā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>yadi śīghragatirhariṇaplutānsuviṣamāṃstanute pathikaḥ pathi /</l>
<l>jaladāgamane priyayā tadā bhavati saṃgatirardhaśarīrayā || 8 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">ayuji nanaralā guruḥ same njamaparavaktramidaṃ tato jarau // KVrk_4.9 //</l>
<p>viṣame pāde nagaṇau ragaṇo laghuśca guruśca bhavanti <hi rend="bold">same</hi> pāde nagaṇajagaṇau jagaṇaragaṇau tadvṛttaṃ <hi rend="bold">aparavaktraṃ</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>jaladagalapiśaṃgalocanaṃ madanaripoḥ śaśikhaṇḍamaṇḍitam /</l>
<l>apaharatu bhayāni dakṣiṇaṃ tadaparavaktrabhayaṃkaraṃ satām //</l>
</lg></p>

<l>asya vaitālīyāntargatatve 'pi viśeṣasaṃjñārtha ihopanyāsaḥ || 9 ||</l>

<l rend="bold">ayuji nayugarephato yakāro yuji ca najau jaragāśca puṣpitāgrā // KVrk_4.10 //</l>

<p>yasya viṣame pāde nagaṇadvayaṃ ragaṇātparo yagaṇaḥ same nagaṇajagaṇau jagaṇaragaṇau guruśca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">puṣpitāgrā</hi> nāma /
<lg>
<l>calakiśalayavatyaśokaśākhā tava caraṇāhatimātrapuṣpitāgrā /</l>
<l>śaśimukhi sakhi muñca mānamasyā madanamahotsava eṣa yāti śūnyā //</l>
</lg></p>

<l>iyamapyaupacchandasikaṃ viśeṣasaṃjñājñāpakārthamatrocyate || 10 ||</l>

<p><hi rend="bold">vadantyaparavaktrākhyaṃ
 vaitālīyaṃ vipaścitam /</hi></p>

<l rend="bold">puṣpitāgrābhidhaṃ kecidaupacchaṃdasikaṃ tathā // KVrk_4.11 //</l>

<l rend="bold">syādayugmake rajau rajau same tu jarau jarau gururyavātparā matīyam // KVrk_4.12 //</l>

<p>yasya viṣame pāde ragaṇajagaṇau ragaṇajagaṇau same jagaṇaragaṇau jagaṇaragaṇau guruśca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">yavātparāmatīyaṃ</hi> bhavatītyarthaḥ / yathā /
<lg>
<l>mālavakṣitīśa māsamudgaśāli yavānatāribhūyamedinī samagrā /</l>
<l>ātmasātkṛtā tvayā ripūn vijitya samagrasainyasaṃyutānapi prasahya || 12 ||</l>
</lg></p>

<p>iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānandinyabhidhānāyāṃ vṛttaratnākaracchaṃdovṛttau ardhasamavṛttādhyāyaḥ caturthaḥ /</p>



<p>pañcamo 'dhyāyaḥ
viṣamavṛttādhyāyaḥ
viṣamavṛttādhyāya ārabhyate /
<l rend="bold">mukhapādo 'ṣṭabhirvarṇaiḥ /</l></p>


<p>[padacaturūrdhva-prakaraṇam (5.1-5)]</p>

<l rend="bold">pare 'smāt makarālayaiḥ kramādvṛddhāḥ /</l>
<l rend="bold">satataṃ yasya vicitraiḥ pādaiḥ saṃpannasauṃdaryam /</l>
<l rend="bold">tadabhihitamamaladhībhiḥ padacaturūrdhvābhidhaṃ vṛttam // KVrk_5.1 //</l>

<p>prathamapādo 'ṣṭākṣaraḥ / <hi rend="bold">pare</hi> ca dvitīyatṛtīyacaturthāḥ / <hi rend="bold">asmātpra</hi>thamapādā<hi rend="bold">tmakarālayai</hi>ścaturbhiścaturbhirakṣaraiḥ <hi rend="bold">kramādvṛddhā</hi> vardhitāḥ / kramāditi ko 'rthaḥ / dvitīyo dvādaśākṣaraḥ / tṛtīyo ṣoḍaśākṣaraḥ / caturtho viṃśatyakṣara iti kramādvṛddhiṃ prāptāḥ / <hi rend="bold">satata</hi>manavarataṃ iti vividhaiścaturviṃśatiprakāraprastāreṇa <hi rend="bold">vicitraiḥ pādaiḥ</hi> prāptasauṃdaryaṃ ta<hi rend="bold">dvṛttaṃ</hi> ācāryaiḥ <hi rend="bold">padacaturūrdhvaṃ</hi> nāmoktam / yathā /
<lg>
<l>ākramyamākṛṣya dhanu-</l>
<l>rye tvayā nihitā raṇāṃgaṇe śaraiḥ /</l>
<l>ripavaḥ sahasā gatāsavaḥ kṣitipate śrutam /</l>
<l>padacaturūrdhvaṃ na calanti tatraiva nipatanti saśalyāḥ //</l>
</lg></p>

<p>atra gaṇapādābhāvāt gurulaghū neṣyate / atra ca prastāryamāṇaṃ caturviṃśatidhā bhavati / ṣoḍaśadvādaśaaṣṭau ṣoḍaśaviṃśatidvādaśa aṣṭau ityādi || 1 ||</p>

<l rend="bold">prathamamuditavṛtte /</l>
<l rend="bold">viracitaviṣamacaraṇabhāji /</l>
<l rend="bold">gurukayugalanidhana iha kalita āṅā /</l>
<l rend="bold">vidhṛtarucirapadavitatiyatiriha bhavati pīḍaḥ // KVrk_5.2 //</l>

<p><hi rend="bold">prathamamuditavṛtte</hi> padacaturūrdhve viracitān viṣamān aṣṭaudvādaśaṣoḍaśaviṃśatyakṣarān padān bhajatīti tasmin <hi rend="bold">viṣamacaraṇabhāji</hi> <hi rend="bold">iha</hi> chaṃdasi <hi rend="bold">āṅā</hi> <hi rend="bold">kalito</hi> yuktaḥ <hi rend="bold">pīḍo</hi> bhavati / <hi rend="bold">āpīḍa ityarthaḥ</hi> / kva sati ityāha / <hi rend="bold">gurukayugalanidhane</hi> gurudvayaṃ nidhane 'vasāne yasya tasminsati / kīdṛśaṃ ityāha / <hi rend="bold">vidhṛtarucirāṇāṃ pādānāṃ vitatyā yati</hi>rvirāmo yasya sa tathoktaḥ / ante gurudvayopādanādatra śeṣāṇāṃ laghutvamasyānujñānaṃ kedāreṇeti manyāmahe / yathā /
<lg>
<l>dhruvamiha vanitānāṃ</l>
<l>hṛdi vinihitadayitaguṇānām /</l>
<l>prasarati malayamaruti virahavatīnāṃ</l>
<l>smarasuhṛdi vijayini bhavati niyatamasuvināśaḥ //</l>
</lg></p>

<p>dvigurūṇi chaṃdasi āpīḍeti trayāṇāṃ gurūṇāṃ apraveśā<hi rend="bold">cchargaṇḍa</hi> iti nāma noktam /
idamapi pūrvavaccaturviṃśatiprastāro bhavati / tebhyaścaturviṃśatibhyastrīnavakṛṣya samānyabhidhātumāha || 2 ||</p>

<p><hi rend="bold">prathamamitaracaraṇasamutthaṃ</hi></p>

<l rend="bold">śrayati jagati lakṣma /</l>
<p><hi rend="bold">itaraditaracaraṇajanitamapi ca turyaṃ
caraṇayugakamavikṛtamaparamiha kalikā sā // KVrk_5.3 //</hi></p>

<p>āpīḍasya <hi rend="bold">prathamaṃ turyaṃ</hi> caturthaṃ <hi rend="bold">itaracaraṇasamutthaṃ</hi> dvitīyapādaṃ dvādaśākṣaropalakṣitaṃ <hi rend="bold">lakṣma</hi> śrayati bhajati / ko 'rthaḥ / prathamapade dvādaśākṣaraḥ / dvitīyo 'ṣṭākṣaraḥ / aparamapi <hi rend="bold">caraṇayugalamavikṛtama</hi>pratyayābhāvamityevaṃlakṣaṇā <hi rend="bold">kalikā</hi> nāma / <hi rend="bold">mañjarīti vaktavye</hi> chaṃdobhaṃgabhayāt kaliketyuktamekārthatvānna doṣaḥ / yathā /
<lg>
<l>adhamajanasuhṛdi kalikāle</l>
<l>sujanakṛtavirodhe /</l>
<l>sakaluṣamuṣi sapadi vidhuvanāyāḥ</l>
<l>tadanu vimanamanasi mudamiha janayati nivāsā || 3 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">dviguruyutasakalacaraṇāṃtā</hi></p>

<l rend="bold">mukhacaraṇaracitamanubhavati tṛtīyaḥ /</l>
<p><hi rend="bold">caraṇa iha hi lakṣma
prakṛtamaparamakhilamapi yadi bhavati lavalī sā // KVrk_5.4 //</hi></p>

<p>yasyā<hi rend="bold">stṛtīyaḥ</hi> pādaḥ prathama<hi rend="bold">caraṇaracitaṃ</hi> lakṣaṇa<hi rend="bold">manubhavati</hi> dvābhyāṃ gurubhyāṃ yutā sakalacaraṇānāmanto yasyāḥ sā tathoktā <hi rend="bold">lavalī</hi> nāma / <hi rend="bold">aparaṃ</hi> lavalyāṃ sarvamapi prāktanaṃ prastutaṃ pūrvavaditi bhavati / yathā /
<lg>
<l>gaganatalamamalamalimetat</l>
<l>sapadi śaśabhṛdayaṃ analavitikaraughaiḥ /</l>
<l>janayati ca lavalyāḥ</l>
<l>calamiti sarasaṃ bhuvidbhavipariṇati(?) paripīḍaḥ || 4 ||</l>
</lg></p>

<p><hi rend="bold">prathamamadhivasati yadi turyaṃ
caramacaraṇapadamavasitiguruyugmā /</hi>
<hi rend="bold">nikhilaparamuparitanasamamiha lalitapādā
tadiyamamṛtadhārā // KVrk_5.5 //</hi></p>

<p><hi rend="bold">prathamaṃ</hi> pādamaṣṭākṣaraṃ <hi rend="bold">caramacaraṇapadaṃ</hi> paścimapādasthānaṃ ya<hi rend="bold">dyadhivasati</hi> / <hi rend="bold">apara</hi>mapyanyatsarvaṃ <hi rend="bold">uparitanaṃ</hi> pūrvavat / ante gurudvayayuktā sulalitapadapaṃkti<hi rend="bold">ramṛtadhārā</hi> nāma / yathā /
<lg>
<l>śaśadharamukhi sakhi parirambhaṃ</l>
<l>tava mama vapuṣi malayajarasaniṣekaḥ /</l>
<l>śravaṇapuṭayugalasukhakṛdaticaturamabhihṛdyā</l>
<l>vacanamamṛtadhārā //</l>
</lg></p>

<l>piṃgalanāgastu padacaturūrdhvādiṣu prathamapādaviparyāse sati maṃjaryādi nāmāni vīkṣyati || 5 ||</l>

<p>  // padacaturūrdhvaprakaraṇam //</p>



<p>[udgatā-prakaraṇam (5.6-8)]</p>

<l rend="bold">sajamādime salaghukau ca nasajagurukeṣvathodgatā /</l>
<l rend="bold">tryaṅdhrigatabhanajalā gayutā sajasā jagau caraṇamekata paṭhet // KVrk_5.6 //</l>

<p>prathamapāde sagaṇajagaṇasagaṇā laghuśca tathā dvitīyapāde nagaṇasagaṇajagaṇaguravo bhavanti trisaṃkhyopalakṣito 'ṅdhri<hi rend="bold">straṅdhri</hi>stṛtīyaḥ pādastasmin <hi rend="bold">gatā</hi> bhagaṇanagaṇajagaṇalaghuguravastairyutā / caturthe caraṇe sagaṇajagaṇasagaṇā jagaṇo guruśca yatra sā <hi rend="bold">udgatā</hi> nāma / <hi rend="bold">ekata</hi> iti / prathamaṃ dvitīyena sahāvilaṃbitaṃ paṭhedityarthaḥ / yathā /
<lg>
<l>jitamatsarā sukṛtino 'pi parihṛtakalaṃkabāṃdhavāḥ /</l>
<l>vīkṣya sapadi yuvatiṃ vikṛtiṃ niyataṃ prayāti vipulodgatāstanuḥ || 6 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">caraṇatrayaṃ bhajati lakṣma yadi sakalamudgatāgatam /</l>
<l rend="bold">rnau bhagau bhavati saurabhakaṃ caraṇe yadīha bhavatastṛtīyake // KVrk_5.7 //</l>

<p>yadyudgatāyāstṛtīye pāde ragaṇanagaṇabhagaṇaguravo bhavanti tadā <hi rend="bold">saurabhakaṃ</hi> nāma vṛttaṃ bhavet / yathā /
<lg>
<l>malayānilaḥ priyaviyuktayuvatijanatāviyatyataḥ /</l>
<l>maṃdamaṃdamayametitarāṃ ghanasārasaurabhakamudvamanniva || 7 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">nayugaṃ sakārayugalaṃ ca bhavati caraṇe tṛtīyake /</l>
<l rend="bold">taduditamurumatibhirlalitaṃ yadi śeṣamasya khalu pūrvatulyakam // KVrk_5.8 //</l>

<p><hi rend="bold">yadyu</hi>dgatāyā<hi rend="bold">stṛtīye caraṇe </hi>dvau nagaṇau dvau sagaṇau ca bhavataḥ tadā <hi rend="bold">lalitaṃ</hi> nāma / śeṣamudgatāvat / yathā /
<lg>
<l>lalitāṃgahāraramaṇīyamabhinavalalitaṃ samāṃsalam /</l>
<l>iyamatinayati mudā pramattā purato vayasya tava lāsyamuttamam || 8 ||</l>
</lg></p>

<p>// udgatāprakaraṇam //</p>



<p>[upasthitapracupita-prakaraṇam (5.9-11)]</p>

<p><hi rend="bold">msau jbhau gau prathamāṅdhrirekataḥ pṛthaganyat</hi></p>

<l rend="bold">tritayaṃ sanajaragāstathā nanau saḥ /</l>
<p><hi rend="bold">trinaparikalitajayau</hi></p>

<l rend="bold">pracupitamitamuditamupasthitapūrvam // KVrk_5.9 //</l>

<p>yasya prathame pāde magaṇasagaṇajagaṇabhagaṇā dvau gurū <hi rend="bold">ekataḥ</hi> / <hi rend="bold">pṛthak anyattritayaṃ</hi> pādatritayaṃ kathamityarthaḥ / dvitīye pāde sagaṇanagaṇajagaṇaragaṇā guruśca tathā tṛtīye pāde dvau nagaṇau sagaṇaścaturthe nagaṇatrayaṃ jagaṇayagaṇau ca tadvṛttaṃ <hi rend="bold">upasthitapūrvaṃ</hi> <hi rend="bold">upasthitapracupitami</hi>tyarthaḥ / yathā /
<lg>
<l>āruhyānyabhṛtapriyā lasatsahakāraṃ prakaṭīkṛtanavamaṃjariṃ sagarvā /</l>
<l>nijakalaravaninadaiḥ prakaṭayati ratipatimahotsavamāli || 9 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">nau pāde 'tha tṛtīyake sanau nasayuktau prathamāṅdhrikṛtayatistu vardhamānam /</l>
<l rend="bold">tritayamaparamapi pūrvasadṛśamiha bhavati pratatamatibhiriti gaditaṃ khalu vṛttam // KVrk_5.10 //</l>

<p>tadeva padacaturūrdhvaṃ <hi rend="bold">tṛtīye</hi> pāde nagaṇau sagaṇanagaṇau ca bhavataḥ prathamasya caturūrdhvasyāṅdhiḥ prathamāṅdhrivat kṛtā yatiryasya kriyāviśeṣaṇasya ta<hi rend="bold">tprathamāṅdhrikṛtayati</hi>ryathā bhavati / eva<hi rend="bold">mapara</hi>pādatrayaṃ <hi rend="bold">pūrvasadṛśamiha</hi> tantre ta<hi rend="bold">dvṛttaṃ</hi> ācāryai<hi rend="bold">rvardhamānaṃ</hi> nāmoktam / yathā /
<lg>
<l>pādena svayamunnatastanībhiraśokaḥ pramadābhirabhihataḥ pravardhamānaḥ /</l>
<l>vikasitakusumasamṛddhimanubhavati bakulatarurapi varayuvatimukhāsavasiktaḥ || 10 ||</l>
</lg></p>

<l rend="bold">asminneva tṛtīyake pāde tajarā syuḥ prathame ca viratirārṣabhaṃ bruvanti /</l>
<l rend="bold">tacchuddhavirāṭpuraḥ sthitaṃ tritayamaparamapi yadi pūrvasamaṃ syāt // KVrk_5.11 //</l>

<p>asminneva padacaturūrdhvavṛtte tṛtīye pāde tagaṇajagaṇaragaṇā bhaveyuḥ, aparaṃ pādatrayamapi pūrvasamaṃ bhavati tadā <hi rend="bold">śuddhavirāṭpuraḥsthitaṃ</hi> <hi rend="bold">ārṣabhaṃ</hi> vadanti <hi rend="bold">śuddhavirāḍārṣabhamityarthaḥ</hi> / yathā /
<lg>
<l>bibhrāṇā vadanaṃ śaśāṃkabiṃbasamānaṃ kamalāyatanayanā kṛśāṃgaśobhitā /</l>
<l>pīnoccapayodharadvayā janayati mudamadhikatarāṃ vaniteyam || 11 ||</l>
</lg></p>

<p>  // upasthitapracupitaprakaraṇam //</p>



<l rend="bold">viṣamākṣarapādaṃ vā pādairasamaṃ daśadharmavat /</l>
<l rend="bold">yacchaṃdo noktamatra gātheti tatsūribhiḥ proktam // KVrk_5.12 //</l>

<p>viṣamākṣarāṇi yeṣu te pādā yasmin <hi rend="bold">viṣamākṣarapādaṃ</hi> yadevameva aṣṭau daśasaptanavākṣaraṃ vā sarvapādairasamaṃ tripādaṃ ṣaṭpādaṃ vā <hi rend="bold">daśadharmavat </hi>/ yathā /
daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtirāṣṭra nibodha tān /
mattaḥ pramatta unmattaśśrāṃtaḥ kruddho bubhukṣitaḥ /
tvaramāṇaśa bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśaḥ // iti ṣaṭpadī gāthā /
ityevamādi asmin cchaṃdasyarthe noktaṃ prayogeṣu dṛśyate tadgātheti vidvadbhiruktam / <hi rend="bold">maṃgalagītikāveṣṭakavipadvidhruvakacaccarīpāddhatikādvipathaka</hi>prabhṛti tatsarvaṃ gāthāsaṃjñamavagantavyam / chaṃdasāmānaṃtyātpratipadamabhidhātumaśakyaṃ tatsarvasaṃgrahaṇīyaṃ ekā saṃjñā kṛteti || 12 ||</p>

<p>iti sulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānandinyabhidhānāyāṃ vṛttaratnākaracchaṃdovṛttau viṣamavṛttādhyāyaḥ paṃcamaḥ //</p>





<p>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ
ṣaṭpratyayādhyāyaḥ</p>


<p>[prastāraḥ]</p>

<l rend="bold">prastāro naṣṭamuddiṣṭamekadvyādilagukriyā /</l>
<l rend="bold">saṃkhyā caivādhvayogaśca ṣaḍete pratyayāḥ smṛtāḥ // KVrk_6.1 //</l>

<p>idānīṃ uktānāṃ vṛttānāṃ ṣaṭpratyayānāha /
<l rend="bold">pāde sarvagurāvādyāllaghuṃ nyasya guroradhaḥ /</l>
<l rend="bold">yathopari tathā śeṣaṃ bhūyaḥ kuryādamuṃ vidhim // KVrk_6.2 //</l>
<l rend="bold">ūne dadyādgurūṇyevaṃ yāvatsarvalaghurbhavet /</l>
<l rend="bold">prastāro 'yaṃ samākhyātaḥ chaṃdovicitivedibhiḥ // KVrk_6.3 //</l></p>

<p><hi rend="bold">pāde sarvagurau</hi> yāvatāṃ varṇānāṃ vṛttasya pādastāvaṃta eva guravo vilikhyante / yathā / caturakṣaracchaṃdasi ādyā<hi rend="bold">dguroradhaḥ</hi> adhovibhāge laghuṃ varṇaṃ nyasya sthāpayitvā tadanaṃtaraṃ nyastalaghoḥ sakāśāt śeṣebhyo varṇebhyo adhaḥ kiṃ sthāpyata ityāha / <hi rend="bold">yathopari tathā śeṣaṃ</hi> / yadyupari gurustadā adhastādapi gururyadyupari laghustadā adhastādapi laghuḥ śeṣam / upari tulyo dīyate ityarthaḥ / tena laghoranaṃtaraṃ trīṇi gurūṇī sthāpyante / <hi rend="bold">bhūyaḥ</hi> punarapi <hi rend="bold">kuryādamuṃ vidhimiti</hi> / laghuṃ nyasya guroradhaḥ yathopari tathā śeṣamiti punarapyamuṃ vidhiṃ kuryāt / yadā upari gururbhavati laghuṃ nyasya guroradha iti vidherabhāvādyaḥ pūrvadeśā<hi rend="bold">dūne dadyādgurūṇi</hi> iti ūnapradeśo gurubhiḥ pūryata ityarthaḥ / <hi rend="bold">evama</hi>nena prakāreṇa tāvannyāsaḥ kartavyo <hi rend="bold">yāvatsarvalaghuḥ</hi> pado bhavati / prastāryate iti <hi rend="bold">prastāraḥ</hi> varṇānāṃ vinyāsaviśeṣaḥ / evaṃ caturakṣarapāde ṣoḍaśavṛttāni bhavanti / chaṃdāṃsi vilīyante asyāmiti <hi rend="bold">chaṃdoviciti</hi>śchaṃdaḥśāstram / <hi rend="bold">prastāro</hi> vyākhyātaḥ || 2-3 ||</p>


<p>[naṣṭam]</p>

<p>idānīṃ naṣṭaṃ vyākhyātumāha /
<l rend="bold">naṣṭasya yo bhavedaṃkaḥ tasyārdhe 'rdhe same ca laḥ /</l>
<l rend="bold">viṣame caikamādhāya tadardhe 'rdhe gururbhavet // KVrk_6.4 //</l></p>

<p>prastāradarśitānāṃ vṛttānāṃ madhye yadvṛttaṃ naṣṭaṃ luptaṃ bhavati tasya <hi rend="bold">naṣṭasya yo bhavedaṃka</hi> ekādisaṃkhyā <hi rend="bold">tasya ardhe 'rdhe same ca</hi> aṃke sati <hi rend="bold">lo</hi> laghurbhavati / <hi rend="bold">viṣame</hi> <hi rend="bold">ekaṃ</hi> <hi rend="bold">ādhāya</hi> prakṣipya <hi rend="bold">tasyārdhe 'rdhe gururbhavet </hi>/ yathaitasmiṃścaturakṣare chaṃdasi paṃcamaṃ vṛtaṃ naṣṭam / tasya aṃkaḥ paṃca sa ca ardhaṃ na prayacchati / saikaḥ kriyate tadā ṣaḍbhavanti / te ardhaṃ kriyante / ardhitāstrayo bhavanti / tadardhe guruḥ prāpyate punastrayo 'rdhaṃ na prayacchanti / saikāścatvāraḥ / te 'pi ardhastadardhe punarlabdho gurudvayoḥ samatvāt / tadardhe laghuḥ prāpyate punareko 'rdhaṃ na prayacchati / saikordvyaḥ tadardhe punarapi gurureva labhyate / itthaṃ naṣṭasyodāharaṇam / tathā ca / ādyau dvau gurū tābhyāṃ parako laghustato gururiti / '; '; / '; etaccaturakṣare chaṃdasi paṃcamaṃ vṛttaṃ bhavati || 4 ||</p>

<p>[uddiṣṭam]</p>

<p>uddiṣṭaṃ vyākhyātumāha /
<l rend="bold">uddiṣṭaṃ dviguṇānādyāduparyaṃkānsamālikhet /</l>
<l rend="bold">laghusthā ye tu tatrāṃkāstaiḥ saikairmiśritairbhavet // KVrk_6.5 //</l></p>

<p>kenacittadvṛttaṃ prastāryakatamat iti saṃkhyāparijñānā uktaṃ taduddiṣṭamucyate / pūrvatra vṛttaṃ na jñāyate / ataḥ saṃkhyayā naṣṭamuddhriyate / atra punarvṛttaṃ jñāyate saṃkhyā na jñāyate ataḥ saṃkhyāparijñānārthaṃ uddiṣṭamidamucyate / tasya uddiṣṭavṛttasya prathamādakṣarādārabhya upari <hi rend="bold">dviguṇā</hi>naṃkān samālikhet / yathā / asminneva caturākṣare chaṃdasi ekaṃ vṛttaṃ uddiṣṭaṃ tasya dvau varṇau gurū tato laghustato 'pi guruḥ / tatra uddiṣṭe vṛtte laghuni tiṣṭhantīti laghusthā ye punaraṃkāścatvāraḥ taiścaturbhiḥ saikaiḥ ekena sahitaiḥ paṃcabhiruddiṣṭaṃ bhavet / uddiṣṭasaṃkhyā bhavet / caturakṣarāyāṃ jātau tatpaṃcamaṃ vṛttaṃ bhavatītyarthaḥ || 5 ||</p>

<p>[ekadvayādilagakriyā]</p>

<p>ekadvyādilagukriyārthamāha /
<l rend="bold">varṇān vṛttabhavān saikān auttarādharyataḥ sthitān /</l>
<l rend="bold">ekādikramaśaścaitānuparyupari nikṣipet // KVrk_6.6 //</l>
<l rend="bold">upāntyato nivarteta tyajannaikaikamūrdhvataḥ /</l>
<l rend="bold">uparyādyādgurorevamekadvyādilagukriyā // KVrk_6.7 //</l></p>

<p>yāvaṃta eva <hi rend="bold">vṛttabhavā varṇā</hi> tāvata eva <hi rend="bold">saikān </hi>ekasahitānyathā / caturakṣarajātau catvāro ye varṇāstān saikān paṃca / auttarādharyataḥsthitān uparyuparibhāvena sthitān <hi rend="bold">ekādikrameṇai</hi>va <hi rend="bold">etānupari upari nikṣipet </hi>nidadhyāt / <hi rend="bold">upāntyato</hi> antyasamīpā<hi rend="bold">nnivarteta</hi> vyādyudyeta / <hi rend="bold">tyajan </hi>pariharan <hi rend="bold">ekaikaṃ</hi> <hi rend="bold">ūrdhva</hi>bhāgāt / <hi rend="bold">evama</hi>nena prakāreṇa kasmādiyaṃ ekadvyādilagukriyāṃ pravartata ityāha / <hi rend="bold">uparyādyādguro</hi>riti uparisthitān ādyādguroḥ / ko 'rthaḥ / sarvaguruvarṇavṛttasakāśāt ityarthaḥ / ādyaṃ kila sarvagurvakṣaramekaṃ vṛttaṃ parikalpate / etacca prastāre darśitaṃ yathā /</p>

<p><hi rend="bold">&amp;#8216;pāde sarvagurāvādyāllaghuṃ nyasye'</hi>ti tena tasmāt adha iyaṃ <hi rend="bold">ekadvyādilagukriyā</hi> pravartate / tatra paṃcasu varṇeṣu uttarādharabhāvena sthāpiteṣu adhaḥsthita ekastaduparisthe nikṣipyate / sa ca tathaiva tiṣṭhati <hi rend="bold">tyajannekaikamūrdhvata</hi> iti vīpsavaśādekadaiva sthitimaṃtareṇa nikṣiptatvāt punarnikṣepabhāvādekaikatyāgaśca na saṃbhavati tasmātsvarūpeṇa sthita eva upari kṣipyate / tato dvitīye sthāne dvau varṇau bhavataḥ tau tṛtīyena kṣipyeta tatra trayo bhavanti / tacca caturthe nikṣipyante te catvāro bhavanti / &#8216;<hi rend="bold">upāntyato nivartate tyajannekaikamūrdhvataḥ'</hi> uparitanamekaṃ tyajyate tatra na kṣipyate ityarthaḥ / vīpsā ta eva adhobhāgāt punarnikṣepe kriyā pravartate tena adhaḥsthita eva eko dvitīye sthāne nikṣipyate tatra ca trayo bhavanti / tacca tṛtīye nikṣipyante tatra ṣaṭbhavanti upari ekaṃ tyajannivarteta / ādyaṃ ekaṃ vṛttaṃ sarvaguruḥ tasmāddekadvyādilagukriyā pravartete / tata ekaḥ sarvaguruḥ catvāri dvilaghūni ṣaṭtrilaghūni catvāri caturlaghūni ekaṃ sarvalaghuḥ eṣā lagukriyā sarvalaghuprastāreṇa pratīyate asyāstu eṣa eva kramaḥ paṃcākṣarādivṛtteṣvapi || 6-7 ||</p>

<p>[udāharaṇam -
  1
  41
  631
 4321
11111]</p>

<p>[saṅkhyānam]</p>

<p>saṃkhyārthamāha /</p>

<l rend="bold">[lagukriyāṅkasandohaḥ bhavetsaṃkhyāvimiśrite /</l>
<p><hi rend="bold">uddiṣṭāṅkasamāhāraḥ saiko vā janayedimām // KVrk_6.8 // ]</hi></p>

<p><hi rend="bold">lagukriyāyāṃ</hi> ye <hi rend="bold">aṃkā</hi>steṣāṃ <hi rend="bold">sandoha</hi>stasmi<hi rend="bold">nvimiśrite</hi> pīḍīkṛte <hi rend="bold">saṃkhyā</hi> bhavet / iyaṃ tāvaddhāraṇaṃ syāt / tathā ekaścatvāraḥ ṣaṭcatvāraḥ ekameṣāmekīkṛtā vai ṣoḍaśa bhavanti caturakṣarajātau prastāryamāṇāyāṃ ṣoḍaśa vṛttāni bhavantītyarthaḥ / sa ca prastāraḥ pūrvameva vyākhyātaḥ /</p>

<p>pakṣāntaramāha /
uddiṣṭasya vṛttasya upari ye <hi rend="bold">aṃkā</hi> dviguṇāsteṣāṃ <hi rend="bold">samāhāraḥ</hi> ekībhāvaḥ <hi rend="bold">saiko</hi> vā athavā <hi rend="bold">janayedu</hi>tpādaye<hi rend="bold">dimāṃ</hi> saṃkhyām / yathā / caturakṣarajātau dviguṇā ye aṃkā uparyāropitāsteṣāṃ samāhāraḥ paṃcadaśa saikaḥ ṣoḍaśeti || 8 ||</p>

<p>[adhvayogaḥ]</p>

<p>adhvārthamāha /
<l rend="bold">saṃkhyaiva dviguṇaikonā sadbhiradhvā prakīrtitaḥ /</l>
<l rend="bold">vṛttasyāṃgulikīṃ vyāptimadhaḥ kuryāttathāṃgulam // KVrk_6.9 //</l></p>

<p>caturakṣarajātau yā ṣoḍaśa<hi rend="bold">saṃkhyā</hi> <hi rend="bold">syāddviguṇā</hi> dvātriṃśatiḥ <hi rend="bold">ekonā</hi> ekarahitā ekatriṃśatiḥ <hi rend="bold">sadbhiḥ</hi> paṇḍitai<hi rend="bold">radhvā</hi> mārgaḥ <hi rend="bold">prakīrtitaḥ</hi> / katham / <hi rend="bold">vṛttasya</hi> <hi rend="bold">āṃgulikīṃ</hi> aṃgulapramāṇāṃ <hi rend="bold">vyāptiṃ</hi> kuryāt || 9 ||</p>

<p>adhunā punarapi kaviranvayapūrvakaṃ pitrā saha sātmānaṃ nirddiśati /
<l rend="bold">vaṃśe 'bhūtkaśyapasya prakaṭaguṇagaṇaḥ śaivasiddhāntavettā /</l>
<l rend="bold">vipraḥ pavyekanāmā vimalataramatiḥ śaivatatvāvabodhe // KVrk_6.10 //</l>
<l rend="bold">kedārastasya sūnaḥ śivacaraṇayugārādhanaikāgracittaḥ /</l>
<l><hi rend="bold">chaṃdastenābhirāmaṃ praviracitamidaṃ vṛttaratnākarākhyām // KVrk_6.11 //</hi></l></p>


<p><hi rend="bold">vaṃśe</hi> 'nvaye '<hi rend="bold">bhūjjā</hi>taḥ <hi rend="bold">kaśyapasya</hi> kaśyaṃ somaṃ pibatīti kaśyapaḥ kaśyapaśabdena yadyapi surā evābhidhīyate kathyate / tathāpyatra somamucyate surāpānasya brāhmaṇe dije niṣiddhatvāt anvayārthena vaṃśārthena kranuyāyitvamuktaṃ syāt (?) / śivasya ete <hi rend="bold">śaivā</hi> ye <hi rend="bold">siddhāntā</hi>steṣāṃ <hi rend="bold">vettā</hi> / &amp;#8216;vida-vicāraṇe'; ityetasya rūpaṃ na punaḥ &#8216;vida-jñāne'; / tasyāśakyatvāt / yo hi vicārayati cintayati so avaśyaṃ vetti nahyaviditaṃ vicārayituṃ śaknoti viśeṣeṇa pratipūrayati svargāpavargādikāni sa <hi rend="bold">vipraḥ vimalataramatiḥ</hi> vimalā vistīrṇā taralā manoharā matiryasya atiśayena vimalamatiḥ / kva / <hi rend="bold">śaivaśāstrāvabodhe</hi> / <hi rend="bold">kedāra</hi>nāmā tasya putraḥ śivaḥ śānto devatāviśeṣaḥ tasyārādhanaṃ tatra ekāgraṃ tanniṣṭhaṃ cittaṃ yasya saḥ / tathā <hi rend="bold">tena</hi> kedāreṇā<hi rend="bold">bhirāmaṃ</hi> ramaṇīyaṃ manoharaṃ <hi rend="bold">chaṃdaḥ</hi> <hi rend="bold">pra</hi>karṣeṇa <hi rend="bold">viracitaṃ</hi> <hi rend="bold">vṛttaratnākarākhyām </hi>|| 10-11 ||</p>

<p>iti paṃḍitaśrīsulhaṇaviracitāyāṃ sukavihṛdayānandinyabhidhānāyāṃ chaṃdovṛttau ṣaṭpratyayādhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ samāptaḥ //</p>

<lg>
<l>śrīḥ /</l>
<l>śubhaṃ bhūyāllekhakasya /</l>
<l>vasuyugme ....... śuklaśca paṃcamyāṃ haṃsarājena muninā 'likhaṭṭīkā manoramā //</l>
</lg>

  </body>
</text>
</TEI>
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTVG40H62NPHNDY0PSDY6WBM

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published

Vṛttaratnākara with Sulhaṇa's commentary Sukavihṛdayānandinī · Manuscript · Vamshanidhi