Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · EC06KauśikasūtraLatn

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTP5QXTHQ3C8F9G92EF3EC06

Scripture · sutra

Provisional

Kauśikasūtra

Kauśikasūtra

The Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwig

atha vidhiṃ vakṣyāmaḥ sa punar āmnāyapratyayaḥ āmnāyaḥ punar mantrāś ca brāhmaṇāni ca tad yathābrāhmaṇaṃ vidhir evaṃ karmaliṅgā mantrāḥ tathānyārthaḥ tathā brāhmaṇaliṅgā mantrāḥ tadabhāve saṃpradāyaḥ pramuktatvād brāhmaṇānām yajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ devānāṃ pitṝṇāṃ ca prāṅmukha up…

Provenance ledger

3 entries

  1. Canonsutratextual
  2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
  3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

IIText

san
atha vidhiṃ vakṣyāmaḥ sa punar āmnāyapratyayaḥ āmnāyaḥ punar mantrāś ca brāhmaṇāni ca tad yathābrāhmaṇaṃ vidhir evaṃ karmaliṅgā mantrāḥ tathānyārthaḥ tathā brāhmaṇaliṅgā mantrāḥ tadabhāve saṃpradāyaḥ pramuktatvād brāhmaṇānām yajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ devānāṃ pitṝṇāṃ ca prāṅmukha upāṃśu karoti yajñopavītī devānām prācīnavītī pitṝṇām prāg udag vā devānām dakṣiṇā pitṝṇām prāgudag apavargaṃ devānām dakṣiṇāpratyag apavargaṃ pitṝṇām sakṛt karma pitṝṇām tryavarārdhaṃ devānām yathādiṣṭaṃ vā abhidakṣiṇam ācāro devānām prasavyaṃ pitṝṇām svāhākāravaṣaṭkārapradānā devāḥ svadhākāranamaskārapradānā pitaraḥ upamūlalūnaṃ barhiḥ pitṝṇām parvasu devānām pra yaccha parśum iti darbhāhārāya dātraṃ prayacchati oṣadhīr dāntu parvan ityupari parvaṇāṃ lūtvā tūṣṇīm āhṛtyottarato 'gner upasādayati nāgniṃ viparyāvarteta nāntarā yajñāṅgāni vyaveyāt dakṣiṇaṃ jānu prabhujya juhoti yā pūrvā paurṇamāsī sānumatir yottarā sā rākā yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūḥ adyopavasatha ityupavatsyadbhaktam aśnāti madhulavaṇamāṃsamāṣavarjam mamāgne varcaḥ iti samidha ādhāya vratam upaiti vratena tvāṃ vratapate iti vā brahmacārī vratī adhaḥ śayīta prātarhute 'gnau karmaṇe vāṃ veṣāya vāṃ sukṛtāya vām iti pāṇī prakṣālyāpareṇāgner darbhān āstīrya teṣūttaram ānaḍuhaṃ rohitaṃ carma prāggrīvam uttaraloma prastīrya pavitre kurute darbhāvaprachinnāntau prakṣālyānulomam anumārṣṭi viṣṇor manasā pūte sthaḥ iti tvaṃ bhūmim aty eṣy ojasā tvaṃ vedyāṃ sīdasi cārur adhvare tvāṃ pavitram ṛṣayo bharantas tvaṃ punīhi duritāny asmat iti pavitre antardhāya havir nirvapati devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ juṣṭaṃ nirvapāmi iti evam agniṣomābhyām iti indrāgnibhyām ityamāvāsyāyām nityaṃ pūrvam āgneyam niruptaṃ pavitrābhyāṃ prokṣati amuṣmai tvā juṣṭam yathādevatam ulūkhalamusalaṃ śūrpaṃ prakṣālitaṃ carmaṇyādhāya vrīhīn ulūkhala opyāvaghnaṃs trir haviṣkṛtā vācaṃ visṛjati haviṣkṛd ā dravehi iti avahatya suphalīkṛtān kṛtvā triḥ prakṣālya taṇḍulān agne varur yajñiyas tvādhi arukṣat iti carum adhidadhāti śuddhāḥ pūtāḥ ityudakam āsiñcati brahmaṇā śuddhāḥ iti taṇḍulān pari tvāgne puraṃ vayam iti triḥ paryagni karoti nekṣaṇena triḥ pradakṣiṇam udāyauti ata ūrdhvaṃ yathākāmam uttarato 'gner upasādayatīdhmam uttaraṃ barhiḥ agnaye tvā juṣṭaṃ prokṣāmi itīdhmam pṛthivyai iti barhiḥ darbhamuṣṭim abhyukṣya paścād agneḥ prāgagraṃ nidadhāti ūrṇamradaṃ prathasva svāsasthaṃ devebhyaḥ iti darbhāṇām apādāya ṛṣīṇāṃ prastaro 'si iti dakṣiṇato 'gner brahmāsanaṃ nidadhāti purastād agner āstīrya teṣāṃ mūlānyapareṣāṃ prāntair avacchādayan parisarpati dakṣiṇenāgnim ā paścārdhāt pari stṛṇīhi iti sampreṣyati devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā paristṛṇāmi iti evam uttarato 'yujo dhātūn kurvan yatra samāgacchanti tad dakṣiṇottaraṃ kṛṇoti stīrṇaṃ prokṣati haviṣāṃ tvā juṣṭaṃ prokṣāmi iti nānabhyukṣitaṃ saṃstīrṇam upayogaṃ labheta naidho'bhyādānam nānutpūtaṃ haviḥ nāprokṣitaṃ yajñāṅgam tasmin prakṣālitopavātāni nidadhāti sruvam ājyadhānīṃ ca vilīnapūtam ājyaṃ gṛhītvādhiśritya paryagni kṛtvodag udvāsya paścād agner upasādyodagagrābhyāṃ pavitrābhyām utpunāti viṣṇor manasā pūtam asi devas tvā savitot punātu acchidreṇa tvā pavitreṇa śatadhāreṇa sahasradhāreṇa supvot punāmi iti tṛtīyam tūṣṇīṃ caturtham śṛtaṃ havir abhighārayati madhvā samañjan ghṛtavat karātha iti abhighāryodañcam udvāsayati ud vāsayāgneḥ śṛtam akarma havyam ā sīda pṛṣṭham amṛtasya dhāma iti paścād ājyasya nidhāyālaṃkṛtya samānenotpunāti adārasṛt ityavekṣate ut tiṣṭhata ityaindram agnir bhūyām iti tisṛbhir upasamādadhāti asmai kṣatrāṇi etam idhmam iti vā yunajmi tvā brahmaṇā daivyena havyāyāsmai voḍheva jātavedaḥ indhānās tvā suprajasaḥ suvīrā jyog jīvema balihṛto vayaṃ te iti dakṣiṇato jāṅmāyanam udapātram upasādyābhimantrayate tathodapātraṃ dhāraya yathāgre brahmaṇaspatiḥ satyadharmā adīdharad devasya savituḥ save iti athodakam āsiñcati iheta devīr amṛtaṃ vasānā hiraṇyavarṇā anavadyarūpāḥ āpaḥ samudro varuṇaś ca rājā saṃpātabhāgān haviṣo juṣantām indrapraśiṣṭā varuṇaprasūtā apaḥ samudrād divam ud vahantu indrapraśiṣṭā varuṇaprasūtā divas pṛthivyā śriyam ud vahantu iti ṛtaṃ tvā satyena pariṣiñcāmi jātavedaḥ iti saha havirbhiḥ paryukṣya jīvābhir ācamyotthāya vedaprapadbhiḥ prapadyata oṃ prapadye bhūḥ prapadye bhuvaḥ prapadye svaḥ prapadye janat prapadye iti prapadya paścāt stīrṇasya darbhān āstīrya ahe daidhiṣavyod atas tiṣṭhāny asya sadane sīda yo 'smat pākatara iti brahmāsanam anvīkṣate nirastaḥ parāgvasuḥ saha pāpmanā nirastaḥ so 'stu yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti dakṣiṇā tṛṇaṃ nirasyati tad anvālabhya japati idam aham arvāgvasoḥ sadane sīdāmyṛtasya sadane sīdāmi satyasya sadane sīdāmīṣṭasya sadane sīdāmi pūrtasya sadane sīdāmi māmṛṣad deva barhiḥ svāsasthaṃ tvādhyāsadeyam ūrṇamradam anabhiśokam vimṛgvarīṃ ityupaviśyāsanīyaṃ brahmajapaṃ japati bṛhaspatir brahmā brahmasadana āsiṣyate bṛhaspate yajñaṃ gopāya yad ud udvata un nivataḥ śakeyam iti darbhaiḥ sruvaṃ nirmṛjya niṣṭaptaṃ rakṣo niṣṭaptā arātayaḥ pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ iti pratapya mūle sruvaṃ gṛhītvā japati viṣṇor hasto 'si dakṣiṇaḥ pūṣṇā datto bṛhaspateḥ taṃ tvāhaṃ sruvam ā dade devānāṃ havyavāhanam ayaṃ sruvo vi dadhāti homān śatākṣarachandasā jāgatena sarvā yajñasya samanakti viṣṭhā bārhaspatyeṣṭiḥ śarmaṇā daivyena iti oṃ bhūḥ śaṃ bhūtyai tvā gṛhṇe bhūtaye iti prathamaṃ grahaṃ gṛhṇāti oṃ bhuvaḥ śaṃ puṣṭyai tvā gṛhṇe puṣṭaye iti dvitīyam oṃ svaḥ śaṃ tvā gṛhṇe sahasrapoṣāya iti tṛtīyam oṃ jagacchaṃ tvā gṛhṇe 'parimitapoṣāya iti caturtham rājakarmābhicārikeṣu amuṣya tvā prāṇāya gṛhṇe 'pānāya vyānāya samānāyodānāya iti pañcamam agnāv agniḥ hṛdā pūtam purastād yuktaḥ yajñasya cakṣuḥ iti juhoti paścād agner madhyadeśe samānatra purastāddhomān dakṣiṇenāgnim udapātra ājyāhutīnāṃ saṃpātān ānayati purastāddhoma ājyabhāgaḥ saṃsthitahomaḥ samṛddhiḥ śāntānām ityetāvājyabhāgau vṛṣṇe bṛhate svarvide agnaye śulkaṃ harāmi tviṣīmate sa na sthirān balavataḥ kṛṇotu jyok ca no jīvātave dadhāti agnaye svāhā ityuttarapūrvārdha āgneyam ājyabhāgaṃ juhoti dakṣiṇapūrvārdhe somāya tvaṃ soma divyo nṛcakṣāḥ sugāṁ asmabhyaṃ patho anu khyaḥ abhi no gotraṃ viduṣa iva neṣo 'cchā no vācam uśatīṃ jigāsi somāya svāhā iti madhye haviḥ upastīryājyaṃ saṃhatābhyām aṅgulibhyāṃ dvir haviṣo 'vadyati madhyāt pūrvārdhācca avattam abhighārya dvir haviḥ pratyabhighārayati yato yato 'vadyati tad anupūrvam evaṃ sarvāṇyavadānāni anyatra sauviṣṭakṛtāt ud enam uttaraṃ naya iti purastāddhomasaṃhatāṃ pūrvām evaṃ pūrvāṃ pūrvāṃ saṃhatāṃ juhoti svāhāntābhiḥ pratyṛcaṃ homāḥ yām uttarām agner ājyabhāgasya juhoti rakṣodevatyā sā yāṃ dakṣiṇataḥ somasya pitṛdevatyā sā tasmād antarā hotavyā devaloka eva hūyante yāṃ hutvā pūrvām aparāṃ juhoti sāpakramantī sa pāpīyān yajamāno bhavati yāṃ parāṃ parāṃ saṃhatāṃ juhoti sābhikramantī sa vasīyān yajamāno bhavati yām anagnau juhoti sāndhā tayā cakṣur yajamānasya mīyate so 'ndhaṃbhāvuko yajamāno bhavati yāṃ dhūme juhoti sā tamasi hūyate so 'rocako yajamāno bhavati yāṃ jyotiṣmati juhoti tayā brahmavarcasī bhavati tasmājjyotiṣmati hotavyam evam asmai kṣatram agnīṣomau ityagniṣomīyasya agnīṣomā savedasā sahūtī vanataṃ giraḥ sa devatrā babhūvathuḥ yuvam etāni divi rocanāny agniś ca soma sakratū adhattam yuvaṃ sindhūṃr abhiśaster avadyād agnīṣomāv amuñcataṃ gṛbhītān agnīṣomā ya āhutiṃ yo vāṃ dāśāddhaviṣkṛtim sa prajayā suvīryaṃ viśvam āyur vyaśnavat indrāgnī rocanā divaḥ pari vājeṣu bhūṣathaḥ tad vāṃ ceti pra vīryam śnathad vṛtram uta sanoti vājam indrā yo agnī sahurī saparyāt irajyantā vasavyasya bhūreḥ sahastamā sahasā vājayantā indrāgnī asmān rakṣatāṃ yau prajānāṃ prajāvatī sa prajayā suvīryaṃ viśvam āyur vyaśnavat gomaddhiraṇyavad vasu yad vām aśvāvad īmahe indrāgnī vanemahi svāhā iti aindrāgnasya haviṣo 'māvāsyāyām prāk sviṣṭakṛtaḥ pārvaṇahomau samṛddhihomāḥ kāmyahomāś ca pūrṇā paścāt iti paurṇamāsyām yat te devā akṛṇvan bhāgadheyam ityamāvāsyāyām ākūtyai tvā svāhā kāmāya tvā svāhā samṛdhe tvā svāhā ākūtyai tvā kāmāya tvā samṛdhe tvā svāhā ṛcā stomaṃ samardhaya gāyatreṇa rathantaraṃ bṛhad gāyatravartani svāhā pṛthivyām agnaye samanaman iti saṃnatibhiś ca prajāpate na tvad etāny anyaḥ iti ca upastīryājyaṃ sarveṣām uttarataḥ sakṛtsakṛd avadāya dvir avattam abhighārayati na havīṃṣi ā devānām api panthām aganma yacchaknavāma tad anupravoḍhum agnir vidvān sa yajāt sa iddhotā so 'dhvarān sa ṛtūn kalpayāti agnaye sviṣṭakṛte svāhā ity uttarapūrvārdhe 'vayutaṃ hutvā sarvaprāyaścittīyān homāñjuhoti svāheṣṭebhyaḥ svāhā vaṣaḍ aniṣṭebhyaḥ svāhā bheṣajaṃ sviṣṭyai svāhā niṣkṛtir duriṣṭyai svāhā daivībhyas tanūbhyaḥ svāhā ayāś cāgne 'sy anabhiśastiś ca satyam it tvam ayā asi ayāsā manasā kṛto 'yās san havyam ūhiṣe ā no dhehi bheṣajam svāhā iti oṃ svāhā bhūḥ svāhā bhuvaḥ svāhā svaḥ svāhoṃ bhūr bhuvaḥ svaḥ svāhā iti yan me skannaṃ manaso jātavedo yad vāskandaddhaviṣo yatra yatra utpruṣo vipruṣaḥ saṃ juhomi satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ svāhā iti yan me skannaṃ yad asmṛti iti ca skannāsmṛtihomau yad adya tvā prayati iti saṃsthitahomāḥ manasas pate iti uttamaṃ caturgṛhītena barhir ājyaśeṣe 'nakti pṛthivyai tvā iti mūlam antarikṣāya tvā iti madhyaṃ dive tvā iti agram evaṃ triḥ saṃ barhir aktam ity anupraharati yathādevatam sruvam agnau dhārayati yad ājyadhānyāṃ tat saṃsrāvayati saṃsrāvabhāgās taviṣā bṛhantaḥ prastareṣṭhā barhiṣadaś ca devāḥ imaṃ yajñam abhi viśve gṛṇantaḥ svāhā devā amṛtā mādayantām iti sruvo 'si ghṛtād aniśitaḥ sapatnakṣayaṇo divi ṣīda antarikṣe sīda pṛthivyāṃ sīdottaro 'haṃ bhūyāsam adhare matsapatnāḥ iti sruvaṃ prāgdaṇḍaṃ nidadhāti vi muñcāmi brahmaṇā jātavedasam agniṃ hotāram ajaraṃ rathaspṛtam sarvā devānāṃ janimāni vidvān yathābhāgaṃ vahatu havyam agniḥ agnaye svāhā iti samidham ādadhāti edho 'si iti dvitīyāṃ samid asi iti tṛtīyam tejo 'si iti mukhaṃ vimārṣṭi dakṣiṇenāgniṃ trīn viṣṇukramān kramate viṣṇoḥ kramo 'si iti dakṣiṇena pādenānusaṃharati savyam sūryasyāvṛtam ity abhidakṣiṇam āvartate aganma svaḥ ity ādityam īkṣate indrasya vacasā vayaṃ mitrasya varuṇasya ca brahmaṇā sthāpitaṃ pātraṃ punar utthāpayāmasi ity apareṇāgnim udapātraṃ parihṛtyottareṇāgnim āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ iti mārjayitvā barhiṣi patnyāñjalau ninayati samudraṃ vaḥ pra hiṇomi iti idaṃ janāsaḥ iti vā vīrapatny ahaṃ bhūyāsam iti mukhaṃ vimārṣṭi vratāni vratapataye iti samidham ādadhāti satyaṃ tvartena iti pariṣicyodañci havirucchiṣṭāny udvāsayati pūrṇapātraṃ dakṣiṇā nādakṣiṇaṃ haviḥ kurvīta yaḥ kurute kṛtyām ātmanaḥ kurute iti brāhmaṇam anvāhāryaṃ brāhmaṇān bhojayati yad vai yajñasyānanvitaṃ bhavati tad anvāhāryeṇānvāhriyate etad anvāhāryasyānvāhāryatvam īḍyā vā anye devāḥ saparyeṇyā anye devā īḍyā devā brāhmaṇāḥ saparyeṇyāḥ yajñenaiveḍyān prīṇāti anvāhāryeṇa saparyeṇyān te 'syobhe prītā yajñe bhavantīti imau darśapūrṇamāsau vyākhyātau darśapūrṇamāsābhyāṃ pākayajñāḥ kumbhīpākād eva vyuddhāraṃ juhuyāt adhiśrayaṇaparyagnikaraṇābhighāraṇodvāsanālaṃkaraṇotpavanaiḥ saṃskṛtya athāpi ślokau bhavataḥ ājyabhāgāntaṃ prāktantram ūrdhvaṃ sviṣṭakṛtā saha havīṃṣi yajña āvāpo yathā tantrasya tantavaḥ pākayajñān samāsādyaikājyān ekabarhiṣaḥ ekasviṣṭakṛtaḥ kuryānnānāpi sati daivata iti etenaivāmāvāsyo vyākhyātaḥ aindrāgno 'tra dvitīyo bhavati tayor vyatikrame tvam agne vratapā asi kāmas tadagre iti śāntāḥ aśnātyanādeśe sthālīpākaḥ puṣṭikarmasu sārūpavatse ājyaṃ juhoti samidham ādadhāti āvapati vrīhiyavatilān bhakṣayati kṣīraudanapuroḍāśarasān manthaudanau prayacchati pūrvaṃ triṣaptīyam udakacodanāyām udapātraṃ pratīyāt purastāduttarataḥ saṃbhāram āharati gor anabhiprāpād vanaspatīnām sūryodayanataḥ purastāduttarato 'raṇye karmaṇāṃ prayogaḥ uttarata udakānte prayujya karmāṇy apāṃ sūktair āplutya pradakṣiṇam āvṛtya apa upaspṛśyānavekṣamāṇā grāmam udāvrajanti āśyabandhyāplavanayānabhakṣāṇi saṃpātavanti sarvāṇyabhimantryāṇi strīvyādhitāvāplutāvasiktau śirastaḥ prakramyā prapadāt pramārṣṭi pūrvaṃ prapādya prayacchati trayodaśyādayas tisro dadhimadhuni vāsayitvā badhnāti āśayati anvārabdhāyābhimantraṇahomāḥ paścād agneś carmaṇi haviṣāṃ saṃskāraḥ ānaḍuhaḥ śakṛtpiṇḍaḥ jīvaghātyaṃ carma akarṇo 'śmā āplavanāvasecanānām ācāmayati ca saṃpātavatām aśnāti nyaṅkte vā abhyādheyānāṃ dhūmaṃ niyacchati śucinā karmaprayogaḥ purastāddhomavatsu niśākarmasu pūrvāhṇe yajñopavītī śālāniveśamaṃ samūhayatyupavatsyadbhaktam aśitvā snāto 'hatavasanaḥ prayuṅkte svastyayaneṣu ca ījyānāṃ diśyān balīn harati pratidiśam upatiṣṭhate sarvatrādhikaraṇam kartur dakṣiṇā trir udakakriyā anantarāṇi samānāni yuktāni śāntaṃ saṃbhāram adhikṛtasya sarvam viṣaye yathāntaram pra yaccha parśum iti darbhalavanaṃ prayacchati arātīyoḥ iti takṣati yat tvā śikvaḥ iti prakṣālayati yadyat kṛṣṇaḥ iti mantroktam palāśodumbarajambukāmpīlasragvaṅghaśirīṣasraktyavaraṇabilvajaṅgiḍakuṭakagarhyagalāvalavetasaśimbalasipunasyandanāraṇikāśmayoktatunyupūtudāravaḥ śāntāḥ citiprāyaścittiśamīśamakāsavaṃśāśāmyavākātalāśapalāśavāśāśiṃśapāśimbalasipunadarbhāpāmārgākṛtiloṣṭavalmīkavapādūrvāprāntavrīhiyavāḥ śāntāḥ pramandośīraśalalyupadhānaśakadhūmā jarantaḥ sīsanadīsīse ayorajāṃsi kṛkalāsaśiraḥ sīnāni dadhi ghṛtaṃ madhūdakam iti rasāḥ vrīhiyavāgodhūmopavākatilapriyaṅguśyāmākā iti miśradhānyāni grahaṇam ā grahaṇāt yathārtham udarkān yojayet ihaiva dhruvām eha yātu yamo mṛtyuḥ satyaṃ bṛhat ityanuvāko vāstoṣpatīyāni divyo gandharvaḥ imaṃ me agne yau te mātā iti mātṛnāmāni stuvānam idaṃ haviḥ nissālām arāyakṣayaṇam śaṃ no devī pṛśniparṇī ā paśyati tānt satyaujāḥ tvayā pūrvam purastād yuktaḥ rakṣohaṇam iti anuvākaś cātanāni ambayo yanti śaṃbhumayobhū hiraṇyavarṇāḥ nissālām ye agnayaḥ brahma jajñānam ity ekā uta devāḥ mṛgārasūktāny uttamaṃ varjayitvā apa naḥ śośucad agham punantu mā sasruṣīḥ himavataḥ prasravanti vāyoḥ pūtaḥ pavitreṇa śaṃ ca no mayaś ca naḥ anaḍudbhyas tvaṃ prathamaṃ mahyam āpaḥ vaiśvānaro raśmibhiḥ yamo mṛtyuḥ viśvajit saṃjñānam naḥ yady antarikṣe punar maitv indriyam śivā naḥ śaṃ no vāto vātu agniṃ brūmo vanaspatīn iti pṛthivyai śrotrāya iti triḥ pratyāsiñcati ambayo yanti śaṃbhumayobhū hiraṇyavarṇāḥ śaṃtatīyaṃ ca yadyantarikṣe punar maitv indriyam śivā naḥ śaṃ no vāto vātu agniṃ brūmo vanaspatīn iti pṛthivyai śrotrāya iti triḥ pratyāsiñcati iti śāntiyuktāni ubhayataḥ sāvitry ubhayataḥ śaṃ no devī ahatavāsaḥ kaṃse śāntyudakaṃ karoti atisṛṣṭo 'pāṃ vṛṣabhaḥ ityapo 'tisṛjya sarvā imā āpa oṣadhaya iti pṛṣṭvā sarvā ityākhyāta oṃ bṛhaspatiprasūtaḥ karavāṇīty anujñāpyauṃ savitṛprasūtaḥ kurutāṃ bhavān ityanujñātaḥ kurvīta pūrvayā kurvīteti gārgyapārthaśravasabhāgālikāṅkāyanoparibabhravakauśikajāṭikāyanakaurupathayaḥ anyatarayā kurvīteti yuvā kauśiko yuvā kauśikaḥ pūrvasya medhājananāni śuka sāri kṛśānām jihvāḥ badhnāti āśayati audumbara palāśa karkandhūnām ādadhāti āvapati bhakṣayati upādhyāyāya bhaikṣam prayacchati suptasya karṇam anumantrayate upasīdan japati dhānāḥ sarpiḥ miśrāḥ sarva hutāḥ tila miśrāḥ hutvā prāśnāti purastāt agneḥ kalmāṣam daṇḍam nihatya paścāt agneḥ kṛṣṇājine dhānāḥ anumantrayate sūktasya pāram gatvā prayacchati sakṛt juhoti daṇḍa dhānā ajinam dadāti aham rudrebhiḥ iti śukla puṣpa harita puṣpe kiṃstya nābhi pippalyau jātarūpa śakalena prāk stana grahāt prāśayati prathama pravadasya mātuḥ upasthe tālūni saṃpātān ānayati dadhi madhu āśayati upanītam vācayati vārṣaśatikam karma tvam naḥ medhe dyauḥ ca me iti bhakṣayati ādityam upatiṣṭhate yat agne tapasā iti āgrahāyaṇyām bhakṣayati agnim upatiṣṭhate prātar agnim girau aragarāṭeṣu divaspṛthivyāḥ iti saṃhāya mukham vimārṣṭi pūrvasya brahmacāri sāṃpadāni audumbarī ādayaḥ brahmacāri āvasathāt upastaraṇāni ādadhāti pipīlika udvāpe medaḥ madhu śyāmāka iṣīkatūlāni ājyam juhoti ājya śeṣe pipīlika udvāpān opya grāmam etya sarva hutān brahmacāribhyaḥ annam dhānāḥ tila miśrāḥ prayacchati etāni grāma sāṃpadāni vikāraḥ sthūṇā mūla avatakṣaṇāni sabhānām upastaraṇāni grāmīṇebhyaḥ annam surām surāpebhyaḥ audumbara ādīni bhakṣaṇa antāni sarva sāṃpadāni tris jyotiḥ kurute upatiṣṭhate upatiṣṭhate savyāt pāṇi hṛdayāt lohitam rasa miśram aśnāti pṛśnimanthaḥ jihvāyāḥ utsādyam akṣyoḥ paristaraṇam hṛdayam dūrśe upanahya tisraḥ rātrīḥ palpūlane vāsayati cūrṇāni karoti maiśradhānye manthe opya dadhi madhu miśram aśnāti asmin vasu yat ābadhnan nava prāṇān iti yugma kṛṣṇalam vāsitam badhnāti sārūpavatsam puruṣa gātram dvādaśa rātram saṃpātavantam kṛtvā an abhimukham aśnāti katham mahe iti mādānaka śṛtam kṣīra odanam aśnāti camase sarūpa vatsāyāḥ dugdhe vrīhi yavau avadhāya mūrchayitvā madhu pṛthivyai śrotrāya iti juhoti vatsaḥ virājaḥ iti mantha antāni sa hṛdayam tat u su sam jānīdhvam ā iha yātu sam vaḥ pṛcyantām sam vaḥ manāṃsi saṃjñānam naḥ iti sāṃmanasyāni uda kūli jam saṃpātavantam grāmam parihṛtya madhye ninayati evam surā kūli jam trihāyaṇyāḥ vatsataryāḥ śuktyāni piśitāni āśayati bhaktam surām prapām saṃpātavat karoti pūrvasya mama agne varcaḥ iti varcasyāni audumbarī ādīni trīṇi kumāryāḥ dakṣiṇam ūrum abhimantrayate vapām juhoti agnim upatiṣṭhate prātar agnim girau aragarāṭeṣu divaspṛthivyāḥ iti dadhi madhu āśayati kīlāla miśram kṣatriyam kīlālam itarān kṣatriyam hasti varcasam iti hastinam hāstidantam badhnāti lomāni jatunā saṃdihya jātarūpeṇa apidhāpya siṃhe vyāghre yaśaḥ haviḥ iti snātaka siṃha vyāghra basta kṛṣṇa vṛṣabha rājñām nabhi lomāni daśānām śānta vṛkṣāṇām śakalāni etayoḥ prātar agnim girau aragarāṭeṣu divaspṛthivyāḥ iti sapta marmāṇi sthālīpāke pṛktāni aśnāti akuśalam yaḥ brāhmaṇaḥ lohitam aśnīyāt iti gārgyaḥ uktaḥ loma maṇiḥ sarvaiḥ āplāvayati avasiñcati avasiñcati catur aṅgulam tṛṇam rajaḥ haraṇa bindunā abhiścotya upamathya śuni kilāsam aje palitam tṛṇe jvaraḥ yaḥ asmān dveṣṭi yam ca vayam dviṣmaḥ tasmin rājayakṣmaḥ iti dakṣiṇā tṛṇam nirasyati gandha pravādābhiḥ alaṃkurute pūrvasya hastitrasanāni rathacakreṇa saṃpātavatā pratipravartayati yānenābhiyāti vāditraiḥ dṛtivastyor opya śarkarāḥ tottreṇa nagnapracchannaḥ vidmā śarasya mā no vidan adārasṛd svastidā ava manyur nirhastaḥ pari vartmāny abhibhūr indro jayāti abhi tvendra iti sāṃgrāmikāni ājyasaktūñ juhoti dhanuridhme dhanuḥ samidham ādadhāti evam iṣvidhme dhanuḥ saṃpātavad vimṛjya prayacchati prathamasyeṣuparyayaṇāni drughnyārtnījyāpāśatṛṇamūlāni badhnāti āre asāv ity apanodanāni phalīkaraṇatuṣabusāvatakṣaṇāny āvapati anvāha agnir naḥ śatrūn agnir no dūtaḥ iti mohanāni odanenopayamya phalīkaraṇān ulūkhalena juhoti evam aṇūn ekaviṃśatyā śarkarābhiḥ pratiniṣpunāti apvāṃ yajate saṃśitam iti śitipadīṃ saṃpātavatīm avasṛjati udvṛdhatsu yojayet imam indra iti yuktayoḥ pradānāntāni digyuktābhyāṃ namo devavadhebhyo iti upatiṣṭhate tvayā manyo yas te manyo iti saṃrambhaṇāni sene samīkṣamāṇo japati bhāṅgamauñjān pāśān iṅgiḍālaṃkṛtān saṃpātavato 'nūktān senākrameṣu vapati evam āmapātrāṇi iṅgiḍena saṃprokṣya tṛṇāny āṅgirasenāgninā dīpayati yāṃ dhūmo 'vatanoti tāṃ jayanti ṛdhaṅ mantras tad id āsa ity āśvatthyāṃ pātryāṃ trivṛti gomayaparicaye hastipṛṣṭhe puruṣaśirasi vāmitrāñ juhvad abhiprakramya nivapati varāhavihatād rājāno vediṃ kurvanti tasyāṃ pradānāntāni ekeṣvā hatasyādahana upasamādhāya dīrghadaṇḍeṇa sruveṇa rathacakrasya khena samayā juhoti yojanīyaṃ śrutvā yojayet yadi cin nu tvā namo devavadhebhyo ity anvāha vaiśyāya pradānāntāni tvayā vayam iti āyudhigrāmaṇye ni tad dadhiṣa iti rājñodapātraṃ dvau dvāvavekṣayet yaṃ na paśyen na yudhyeta ni tad dadhiṣe vanaspate ayā viṣṭhā agna indraś diśaś catasro iti navaṃ rathaṃ rājānaṃ sasārathim āsthāpayati brahma jajñānam iti jīvitavijñānam tisraḥ snāvarajjūr aṅgāreṣvavadhāya utkucatīṣu kalyāṇam sāṃgrāmikam etā vyādiśati madhye mṛtyur itare sene parājeṣyamāṇān mṛtyur ativartate jyeṣyanto mṛtyum agreṣūtkucatsu mukhyā hanyante madhyeṣu madhyā anteṣvavare evam iṣīkāḥ uccair ghoṣo upa śvāsaya iti sarvavāditrāṇi prakṣālya tagarośīreṇa saṃdhāvya saṃpātavanti trir āhatya prayacchati vihṛdayam ity uccaistarāṃ hutvā sruvam udvartayan somāṃśuṃ hariṇacarmaṇyutsīvya kṣatriyāya badhnāti pari vartmāni indro jayāti iti rājā triḥ senāṃ pariyāti uktaḥ pūrvasya somāṃśuḥ saṃdānaṃ vo ādānena iti pāśair ādānasaṃdānāni marmāṇi te iti kṣatriyaṃ saṃnāhayati abhayānām apyayaḥ indro manthatu iti pūtirajjur iti pūtirajjum avadhāya dhūmam iti dhūmam anumantrayate agnim ityagnim tasminn araṇye sapatnakṣayaṇīr ādadhāty aśvatthabadhakatājadbhaṅgāhvakhadiraśarāṇām uktāḥ pāśāḥ āśvatthāni kūṭāni bhāṅgāni jālāni bādhakadaṇḍāni svāhaibhyo iti mitrebhyo juhoti durāhāmībhya iti savyeneṅgiḍam amitrebhyo bādhake uttarato 'gner lohitāśvatthasya śākhāṃ nihatya nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ paritatya nīlalohitenāmūn iti dakṣiṇā prahāpayati ye bāhav ut tiṣṭhata iti yathāliṅgaṃ sampreṣyati homārthe pṛṣadājyam pradānāntāni vāpyāni vāpyais triṣandhīni vajrarūpāṇyarbudirūpāṇi śitipadīṃ saṃpātavatīṃ darbharajjvā kṣatriyāyopasaṅgadaṇḍe badhnāti dvitīyām asyati asmin vasu iti rāṣṭrāvagamanam ānuśūkānāṃ vrīhīṇām āvraskajaiḥ kāmpīlaiḥ śṛtaṃ sārūpavatsam āśayati abhīvartena iti rathanemimaṇim ayaḥsīsaloharajatatāmraveṣṭitaṃ hemanābhiṃ vāsitaṃ baddhvā sūtrotaṃ barhiṣi kṛtvā saṃpātavantaṃ pratyṛcaṃ bhṛṣṭīr abhīvartottamābhyām ācṛtati acikradat ā tvā gan iti yasmād rāṣṭrād avaruddhas tasyāśāyāṃ śayanavidhaṃ puroḍāśaṃ darbheṣūdake ninayati tato loṣṭena jyotir āyatanaṃ saṃstīrya kṣīraudanam aśnāti yato loṣṭas tataḥ saṃbhārāḥ tisṛṇāṃ prātaraśite puroḍāśe hvayante bhūto bhūteṣu iti rājānam abhiṣekṣyan mahānade śāntyudakaṃ karoty ādiṣṭānām sthālīpākaṃ śrapayitvā dakṣiṇataḥ parigṛhyāyā darbheṣu tiṣṭhantam abhiṣiñcati talpārṣabhaṃ carmārohayati udapātraṃ samāsiñcete viparidadhāne sahaiva nau sukṛtaṃ saha duṣkṛtam iti brahmā brūyāt yo duṣkṛtaṃ karavat tasya duṣkṛtaṃ sukṛtaṃ nau saheti āśayati aśvam ārohyāparājitāṃ pratipādayati sahasraṃ grāmavaro dakṣiṇā viparidhānāntam ekarājena vyākhyātam talpe darbheṣv abhiśiñcati varṣīyasi vaiyāghraṃ carmārohayati catvāro rājaputrās tālpāḥ pṛthakpādeṣu śayanaṃ parāmṛśya sabhāṃ prāpayanti dāsaḥ pādau prakṣālayati mahāśūdra upasiñcati kṛtasampannān akṣān ā tṛtīyaṃ vicinoti vaiśyaḥ sarvasvajainam upatiṣṭhata utsṛjāyuṣmann iti utsṛjāmi brāhmaṇāyotsṛjāmi kṣatriyāyotsṛjāmi vaiśyāya dharmo me janapade caryatām iti pratipadyate āśayati aśvam ārohyāparājitāṃ pratipādayati sabhām udāyāti madhumiśraṃ brāhmaṇān bhojayati rasān āśayati māhiṣāṇy upayāti kuryur gām iti gārgyapārthaśravasau neti bhāgaliḥ imam indra vardhaya kṣatriyaṃ me iti kṣatriyaṃ prātaḥ prātar abhimantrayate uktaṃ samāsecanaṃ viparidhānam savitā prasavānām iti paurohitye vatsyan vaiśvalopīḥ samidha ādhāya indra kṣatram iti kṣatriyam upanayīta tad āhur na kṣatriyaṃ sāvitrīṃ vācayed iti kathaṃ nu tam upanayīta yan na vācayet vācayed eva vācayed eva pūrvasya pūrvasyāṃ paurṇamāsyām astamita udakānte kṛṣṇacailaparihito nirṛtikarmāṇi prayuṅkte nāvyāyā dakṣiṇāvarte śāpeṭaṃ nikhanet apāṃ sūktair avasiñcati apsu kṛṣṇaṃ jahāti ahatavasana upamucyopānahau jīvaghātyāyā udāvrajati proṣya tām uttarasyāṃ sāṃpadaṃ kurute śāpeṭam ālipyāpsu nibadhya tasminn upasamādhāya saṃpātavantaṃ karoti aśnāti ādhāya kṛṣṇaṃ pravāhayati upamucya jaradupānahau savyena jaracchattraṃ dakṣiṇena śālātṛṇāṇy ādīpya jīrṇaṃ vīriṇam abhinyasyati anāvṛtam āvṛtya sakṛj juhoti savyaṃ praharaty upānahau ca jīrṇe vīriṇa upasamādhāya ayaṃ te yonir iti jaratkoṣṭhād vrīhīñ śarkarāmiśrān āvapati ā no bhara iti dhānāḥ yuktābhyāṃ saha koṣṭhābhyāṃ tṛtīyām kṛṣṇaśakuneḥ savyajaṅghāyām aṅkam anubadhyāṅke puroḍāśaṃ pra patetaḥ iti anāvṛtaṃ prapādayati nīlaṃ saṃdhāya lohitam ācchādya śuklaṃ pariṇahya dvitīyayoṣṇīṣam aṅkenopasādya savyena sahāṅkenāvāṅ apsvapavidhyati tṛtīyayā channaṃ caturthyā saṃvītam pūrvasya citrākarma kulāyaśṛtaṃ haritabarhiṣam aśnāti anvaktāḥ prādeśamātrīr ādadhāti nāvyayoḥ sāṃvaidye paścād agner bhūmiparilekhe kīlālaṃ mukhenāśnāti tejovrataṃ trirātram aśnāti tadbhakṣaḥ śaṃbhumayobhubhyāṃ brahma jajñānam asya vāmasya yo rohito ud asya ketavo mūrdhāhaṃ viṣāsahim iti salilaiḥ kṣīraudanam aśnāti manthāntāni dvitīyena pravatsyan haviṣām upadadhīta atha pratyetya atha pratyetya atha prārthayamāṇaḥ atha prārthayamāṇaḥ catvāro dhāyāḥ palāśayaṣṭīnāṃ bhavanti darbhāṇām upolavānāṃ catvāraḥ taṃ vyatiṣaktam aṣṭāvaram idhmaṃ sāttrike 'gnāvādhāyājyenābhijuhuyāt dhūmaṃ niyaccheta lepaṃ prāśnīyāt tam u cen na vinded atha sattrasyāyatane yajñāyatanam iva kṛtvā samudra ity ācakṣate karma ambayo yanti śaṃbhumayobhubhyāṃ brahma jajñānam ā gāvo ekā ca me iti gā lavaṇaṃ pāyayaty upatāpinīḥ prajananakāmāḥ prapām avaruṇaddhi saṃ saṃ sravantu iti nāvyābhyām udakam āharataḥ sarvata upāsecam tasmin maiśradhānyaṃ śṛtam aśnāti manthaṃ vā dadhimadhumiśram yasya śriyaṃ kāmayate tato vrīhyājyapaya āhārya kṣīraudanam aśnāti tadalābhe haritagomayam āhārya śoṣayitvā trivṛti gomayaparicaye śṛtam aśnāti śerabhaka iti sāmudram apsu karma vyākhyātam anapahatadhānā lohitājāyā drapsena saṃnīyāśnāti etāvad upaiti tṛṇānāṃ granthīn udgrathnann apakrāmati tān udāvrajann udapātrasyodapātreṇābhiplāvayati mukhaṃ vimārṣṭi eha yantu paśavo saṃ vo goṣṭhena prajāvatīḥ prajāpatir iti goṣṭhakarmāṇi gṛṣṭeḥ pīyūṣaṃ śleṣmamiśram aśnāti gāṃ dadāti udapātraṃ ninayati samūhya savyenādhiṣṭhāyārdhaṃ dakṣiṇena vikṣipati sārūpavatse śakṛtpiṇḍān guggululavaṇe pratinīya paścād agner nikhanati tisṛṇāṃ prātar aśnāti vikṛte sampannam āyam agan ayaṃ pratisaro ayaṃ me varaṇo arātīyor iti mantroktān vāsitān badhnāti uttamasya caturo jātarūpaśakalenānusūtraṃ gamayitvāvabhujya traidhaṃ paryasyati etam idhmam ity upasamādhāya tam imaṃ devatā iti vāsitam ullupya brahmaṇā tejasā iti badhnāti uttamo asi iti mantroktam akṣitās ta iti yavamaṇim prathamā ha vyuvāsa sā ity aṣṭakyāyā vapāṃ sarveṇa sūktena trir juhoti samavattānāṃ sthālīpākasya sahahutān ājyamiśrān hutvā paścād agner vāgyataḥ saṃviśati mahābhūtānāṃ kīrtayan saṃjihīte sīrā yuñjanti iti yugalāṅgalaṃ pratanoti dakṣiṇam uṣṭāraṃ prathamaṃ yunakti ehi pūrṇaka ity uttaram kīnāśā itarān aśvinā phālaṃ kalpayatām upāvatu bṛhaspatir yathāsad bahudhānyam ayakṣmaṃ bahupūruṣam iti phālam atikarṣati irāvān asi dhārtarāṣṭre tava me sattre rādhyatām iti pratimimīte apahatāḥ pratiṣṭhāḥ ity apūpaiḥ pratihatya kṛṣati sūktasya pāraṃ gatvā prayacchati tisraḥ sītāḥ prācīr gamayanti kalyāṇīr vāco vadantaḥ sīte vandāmahe tvā ity āvartayitvottarasmin sītānte puroḍāśenendraṃ yajate aśvinau sthālīpākena sītāyāṃ saṃpātān ānayanti udapātra uttarān śaṣpahaviṣām avadhāya sarvam anakti yatra saṃpātān ānayati tato loṣṭaṃ dhārayantaṃ patnī pṛcchaty akṛkṣateti akṛkṣāmeti kim āhārṣīr iti vittiṃ bhūtiṃ puṣṭiṃ prajāṃ paśūn annam annādyam iti uttarato madhyamāyāṃ nivapati abhyajyottaraphālaṃ prātar āyojanāya nidadhāti sītāśiraḥsu darbhān āstīrya plakṣodumbarasya trīṃstrīṃścamasān nidadhāti rasavato dakṣiṇe śaṣpavato madhyame puroḍāśavata uttare darbhān pratyavabhujya saṃvapati sārūpavatse śakṛtpiṇḍān guggululavaṇe pratinīyāśnāti anaḍutsāṃpadam payasvatīr iti sphātikaraṇam śāntaphalaśilākṛtiloṣṭavalmīkarāśivāpaṃ trīṇi kūdīprāntāni madhyamapalāśe darbheṇa pariveṣṭya rāśipalyeṣu karoti sāyaṃ bhuñjate pratyāvapanti śeṣam ā bhaktayātanāt anumantrayate ayaṃ no nabhasas patiḥ iti palye 'śmānaṃ saṃprokṣyānvṛcaṃ kāśī opyāvāpayati ā gāvo iti gā āyatīḥ pratyuttiṣṭhati prāvṛṣi prathamadhārasyendrāya trir juhoti prajāvatīḥ iti pratiṣṭhamānā anumantrayate karkīpravādānāṃ dvādaśadāmnyāṃ saṃpātavatyām ayaṃ ghāso [... au3 letterausjhjh] iha vatsām iti mantroktam yas te śokāya iti vastrasāṃpadī tisraḥ kūdīmayīr ūrṇanābhikulāya parihitā anvaktā ādadhāti atyanteṣīkāmauñjaparihitā madhunā pralipya cikkaśeṣu paryasya uta putraḥ iti jyeṣṭhaṃ putram avasāyayati mitaśaraṇaḥ sāṃpadaṃ kurute ardham ardhena ity ārdrapāṇir asaṃjñātvā prayacchati śāntaśākhayā prāgbhāgam apākṛtya pratyagni paricṛtati tasyā amāvāsyāyāṃ tisraḥ prādeśamātrīr ādadhāti tve kratum iti rasaprāśanī rasakarmāṇi kurute stuṣva varṣman iti prājāpatyāmāvāsyāyām astamite valmīkaśirasi darbhāvastīrṇe 'dhyadhi dīpaṃ dhārayaṃs trir juhoti taṇḍulasaṃpātān ānīya rasair upasicyāśnāti evaṃ paurṇamāsyām ājyotān ṛdhaṅmantro tad id āsa iti maiśradhānyaṃ bhṛṣṭapiṣṭaṃ lohitālaṃkṛtaṃ rasamiśram aśnāti abhṛṣṭaṃ plakṣodumbarasyottarato 'gnes triṣu camaseṣu pūrvāhṇasya tejasāgram annasya prāśiṣam iti pūrvāhṇe madhyandinasya tejasā madhyam annasya prāśiṣam iti madhyandine aparāhṇasya tejasā sarvam annasya prāśiṣam ity aparāhṇe ṛtumatyā striyā aṅgulibhyāṃ lohitam yat kṣetraṃ kāmayate tasmin kīlālaṃ dadhimadhumiśram saṃvatsaraṃ striyam anupetya śuktyāṃ reta ānīya taṇḍulamiśraṃ saptagrāmam dvādaśīm amāvāsyā iti kṣīrabhakṣo bhavaty amāvāsyāyāṃ dadhimadhubhakṣas tasya mūtra udakadadhimadhupalpūlanānyāsicya kravyādaṃ nāḍī pra viveśāgniṃ prajābhāṅgirato māyayaitau āvāṃ devī juṣāṇe ghṛtācī imam annādyāya pra viśataṃ svāhā iti niśāyām āgrayaṇataṇḍulān udakyān madhumiśrān nidadhāty ā yavānāṃ paṅkteḥ evaṃ yavān ubhayān samopya trivṛti gomayaparicaye śṛtam aśnāti samṛddham iti kāṅkāyanaḥ mamāgne varco iti sāttrikān agnīn darbhapūtīkabhāṅgābhiḥ paristīrya gārhapatyaśṛtaṃ sarveṣu saṃpātavantaṃ gārhapatyadeśe 'śnāti evaṃ pūrvasminn aparayor upasaṃhṛtya evaṃ droṇakalaśe rasān uktam ucchrayasva iti bījopaharaṇam ājyamiśrān yavān urvarāyāṃ kṛṣṭe phālenoduhyānvṛcaṃ kāśīn ninayati nivapati abhi tyam iti mahāvakāśe 'raṇya unnate vimite prāgdvārapratyagdvāreṣv apsu saṃpātān ānayati kṛṣṇājine somāṃśūn vicinoti somamiśreṇa saṃpātavantam aśnāti ādīpte sampannam tāṃ savitaḥ iti gṛṣṭidāma badhnāti saṃ mā siñcantv iti sarvodake maiśradhānyam divyaṃ suparṇaṃ ity ṛṣabhadaṇḍino vapayā indraṃ yajate anubaddhaśiraḥpādena gośālāṃ carmaṇāvacchādyāvadānakṛtaṃ brāhmaṇān bhojayati proṣya samidha ādāya ūrjaṃ bibhrad iti gṛhasaṃkāśe japati savyena samidho dakṣiṇena śālāvalīkaṃ saṃstabhya japati ativrajya samidha ādhāya sumaṅgali prajāvati suśīme ahaṃ vāṃ gṛhapatir jīvyāsam iti sthūṇe gṛhṇāty upatiṣṭhate yad vadāmīti mantroktam gṛhapatnyāsāde upaviśyodapātraṃ ninayati ihaiva sta iti pravatsyann avekṣate sūyavasāt sūyavase paśūn niṣṭhāpayati dūrvāgrair añjalāv apa ānīya darśaṃ dārśībhir upatiṣṭhate indrasya kukṣiḥ sāhasra ity ṛṣabhaṃ saṃpātavantam atisṛjati retodhāyai tvātisṛjāmi vayodhāyai tvātisṛjāmi yūthatvāyai tvātisṛjāmi gaṇatvāyai tvātisṛjāmi sahasrapoṣāyai tvātisṛjāmy aparimitapoṣāyai tvātisṛjāmi etaṃ vo yuvānaṃ iti purāṇaṃ pravṛtya navam utsṛjate samprokṣati uttareṇa puṣṭikāma ṛṣabheṇendraṃ yajate saṃpatkāmaḥ śvetena paurṇamāsyām satyaṃ bṛhad ity āgrahāyaṇyām paścād agner darbheṣu khadāyāṃ sarvahutam dvitīyaṃ saṃpātavantam aśnāti tṛtīyasyāditiḥ saptabhir bhūme mātar iti trir juhoti paścād agner darbheṣu kaśipu āstīrya vimṛgvarīṃ ity upaviśati yās te śivā iti saṃviśati yac chayānaḥ iti paryāvartate navabhiḥ śantivā iti daśamyā ud āyuṣety upottiṣṭhati ud vayaṃ ity utkrāmati udīrāṇā iti trīṇi padāni prāṅ vodaṅ vā bāhyenopaniṣkramya yāvat te iti vīkṣate unnatācca purastād agneḥ sīraṃ yuktam udapātreṇa saṃpātavatāvasiñcati āyojanānām apyayaḥ yasyāṃ sadohavirdhāne iti juhoti varo ma āgamiṣyatīti yasyām annaṃ ity upatiṣṭhate nidhiṃ bibhratīti maṇiṃ hiraṇyakāmaḥ evaṃ vittvā yasyāṃ kṛṣṇam iti vārṣakṛtasyācamati śirasy ānayate yaṃ tvā pṛṣatī ratha iti dyauḥ pṛṣaty ādityo rohitaḥ pṛṣatīṃ gāṃ dadāti pṛṣatyā kṣīraudanaṃ sarvahutam puṣṭikarmaṇām upadhānopasthānam salilaiḥ sarvakāmaḥ salilaiḥ sarvakāmaḥ atha bhaiṣajyāni liṅgī upatāpaḥ bhiṣajyam vacanāt anyat pūrvasya uda pātreṇa saṃpātavatā aṅkte valīḥ vimārṣṭi vidma śarasya adaḥ yat iti muñja śiraḥ rajjvā badhnāti ākṛti loṣṭa valmīkau parilikhya pāyayati sarpiṣā ālimpati apidhamati vidma śarasya iti pramehaṇam badhnāti ākhukiri pūtīka mathita jarat pramanda sa āvraskān pāyayati uttamābhyām āsthāpayati yānam ārohayati iṣum visṛjati vastim viṣyati vartim bibhetti ekaviṃśatim yavān dohanyām adbhiḥ ānīya drughnīm jaghane saṃstabhya phalataḥ avasiñcati āla bisa ulam phāṇṭam pāyayati udāvartine ca ambayaḥ yanti vāyoḥ pūtaḥ iti ca śāntāḥ uttarasya sa somāḥ cātanānām apanodanena vyākhyātam trapusa musala khadira tārṣṭāghānām ādadhāti ayugmān khādirān śaṅkūn akṣyau nividhya iti paścāt agneḥ samaṃbhūmi nihanti evam āyasa lohān tapta śarkarābhiḥ śayanam rāśi palyāṇi parikirati amāvāsyāyām sakṛt gṛhītān yavān an apahatān a pratīhāra piṣṭān ābhicārikam paristīrya tārṣṭāgha idhme āvapati yaḥ āgacchet tam brūyāt śaṇa śulbena jihvām nirmṛjānaḥ śālāyāḥ praskanda iti tathākurvann anādye hnuvāne vīriṇa tūla miśram iṅgiḍam prapuṭe juhoti idhmābarhiḥ śālāyām āsajati aparedyus vikṛte piśācataḥ rujati uktaḥ homaḥ vaiśravaṇāya añjalim kṛtvā japan ācamayati abhyukṣati niśi ulmuke saṃkarṣati svastyādyam kurute ayam devānām iti ekaviṃśatyā darbha piñjūlībhiḥ valīkaiḥ sārdham adhiśiras avasiñcati jarāyu jaḥ iti medaḥ madhu sarpiḥ tailam pāyayati mauñja praśnena śirasi apihitaḥ savyena titauni pūlyāni dhārayamāṇaḥ dakṣiṇena avakiran vrajati savyena titau praśnau dakṣiṇena jyām drughnīm praiṣa kṛt agratas yatra enam vyādhiḥ gṛhṇāti tatra titau praśnau nidadhāti jyām ca āvrajanam ghṛtam nastas pañca parvaṇā lalāṭam saṃstabhya japati amūḥ yāḥ iti pañca parvaṇā pāṃsu sikatābhiḥ parikirati arma kapālikām badhnāti pāyayati caturbhiḥ dūrvā agraiḥ dadhi palalam pāyayati anu sūryam iti mantra uktasya loma miśram ācamayati pṛṣṭhe ca ānīya śaṅkudhānam carmaṇi āsīnāya dugdhe saṃpātavantam badhnāti pāyayati pāyayati haridrā odana bhuktam ucchiṣṭān ucchiṣṭena ā prapadāt pralipya mantra uktān adhas talpe harita sūtreṇa savya jaṅghāsu baddhvā avasnāpayati prapādayati vadataḥ upasthāpayati kroḍa lomāni jatunā saṃdihya jātarūpeṇa apidhāpya naktaṃjātā suparṇaḥ jātaḥ iti mantra uktam śakṛdā ā lohitam praghṛṣya ālimpati palitāni ācchidya mārutāni apihitaḥ yat agniḥ iti paraśum japan tāpayati kvāthayati avasiñcati upa prāgāt iti udvijamānasya śukla prasūnasya vīriṇasya catasṛṇām iṣīkāṇām ubhayatas pratyuṣṭam badhnāti tri vidagdham kāṇḍa maṇim ulmuke svastyādyam mātṛnāmnoḥ sarva surabhi cūrṇāni anvaktāni hutvā śeṣeṇa pralimpati catuṣpathe ca śirasi darbha iṇḍve aṅgāra kapāle anvaktāni titauni pratīpam gāhamānaḥ vapati itaraḥ avasiñcati paścāt āma pātre opya āsicya mauñje tri pāde vayaḥ niveśane prabadhnāti agha dviṣṭā śam naḥ devī varaṇaḥ pippalī vidradhasya yāḥ babhravaḥ iti upottamena palāśasya catur aṅgulena ālimpati prathamena mantra uktam badhnāti dvitīyena mantra uktasya saṃpātavatā anulimpati tṛtīyena mantra uktam badhnāti caturthena āśayati pañcamena varuṇa gṛhītasya mūrdhni saṃpātān ānayati uttamena śākalam udagātām iti āplāvayati bahis apa iyam iti vyucchantyām babhroḥ iti mantra uktam ākṛti loṣṭa valmīkau parilikhya jīvakoṣaṇyām utsīvya badhnāti namaḥ te lāṅgalebhyaḥ iti sīra yogam adhiśiras avasiñcati namaḥ sanisrasa akṣebhyaḥ iti śūnya śālāyām apsu saṃpātān ānayati uttaram jarat khāte sa śālā tṛṇe tasmin ācamayati āplāvayati daśavṛkṣaḥ iti śākalaḥ daśa suhṛdaḥ japantaḥ abhimṛśanti kṣetriyāt tvā iti catuṣpathe kāmpīla śakalaiḥ parvasu baddhvā piñjūlībhiḥ āplāvayati avasiñcati pārthivasya iti udyati pṛṣṭha saṃhitau upaveśayati prāc mukham vyādhitam pratyak mukham a vyādhitam śākhāsu upaveśya vaitase camase upamanthanībhyām tṛṣṇā gṛhītasya śirasi mantham upamathya a tṛṣitāya prayacchati tasmin tṛṣṇām saṃnayati uddhṛtam udakam pāyayati sa vāsinau iti mantra uktam indrasya yā mahī iti khalvaṅgān alāṇḍūn hananān ghṛta miśrān juhoti bālān kalmāṣe kāṇḍe savyam pariveṣṭya sambhinatti pratapati ādadhāti ādadhāti savyena dakṣiṇāmukhaḥ pāṃsūn upamathya parikirati saṃmṛdnāti ādadhāti udyan ādityaḥ iti udyati go nāma iti āha asau iti sūkta ante te hatāḥ iti darbhaiḥ abhyasyati madhyandine ca pratīcīm aparāhṇe bāla stukām ācchidya khalva ādīni akṣībhyām te iti vībarham uda pātreṇa saṃpātavatā avasiñcati hariṇasya iti bandhana pāyana ācamana śaṅkudhāna jvālena avanakṣatre avasiñcati amita mātrāyāḥ sakṛt gṛhītān yavān āvapati bhaktam prayacchati muñcāmi tvā iti grāmye pūti śapharībhiḥ odanam araṇye tila śaṇa gomaya śāntā jvālena avanakṣatre avasiñcati mṛgāraiḥ muñca iti āplāvayati brāhmaṇaḥ jajñe iti takṣakāya añjalim kṛtvā japan ācamayati abhyukṣati kṛmuka śakalam saṃkṣudya dūrśa jarat ajina avakara jvālena saṃpātavati uda pātre ūrdhva phalābhyām digdhābhyām mantham upamathya rayidhāraṇapiṇḍān anvṛcam prakīrya chardayate haridrām sarpiṣi pāyayati rohaṇītyavanakṣatre 'vasiñcati pṛṣātakam pāyayati abhyanakti āpaśyati iti sadaṃpuṣpā maṇim badhnāti bhavāśarvau iti sapta kāmpīla puṭān apām pūrṇān saṃpātavataḥ kṛtvā dakṣiṇena avasicya paścāt apavidhyati tvayā pūrṇam iti kośena śamī cūrṇāni bhakte alaṃkāre śālām paritanoti uta amṛta asuḥ iti amati gṛhītasya bhaktam prayacchati kuṣṭha liṅgābhiḥ navanīta miśreṇa a pratīhāram pralimpati lākṣā liṅgābhiḥ dugdhe phāṇṭān pāyayati brahma jajñānam iti sūtikā ariṣṭakau prapādayati mantha ācamana upasthānam ādityasya dive svāhā imam yavam iti caturaḥ uda pātre saṃpātān ānayati dvau pṛthivyām tau pratyāhṛtya āplāvayati sa yave ca uttareṇa yavam badhnāti dadir hīti takṣakāyetyuktam dvitīyayā grahaṇī savyaṃ parikrāmati śikhāsici stambān udgrathnāti tṛtīyayā prasarjanī caturthyā dakṣiṇam iti daṃśma tṛṇaiḥ prakarṣyāhim abhinirasyati yato daṣṭaḥ pañcamyā valīkapalalajvālena ṣaṣṭhyārtnījyāpāśena dvābhyāṃ madhūdvāpān pāyayati navamyā śvāvitpurīṣam triḥśuklayā māṃsaṃ prāśayati daśamyālābunācamayati ekādaśyā nābhiṃ badhnāti madhulāvṛṣaliṅgābhiḥ khalatulaparṇīṃ saṃkṣudya madhumanthe pāyayati uttarābhir bhuṅkte dvāraṃ sṛjati agnis takmānam iti lājān pāyayati dāve lohitapātreṇa mūrdhni saṃpātān ānayati ote ma iti karīramūlaṃ kāṇḍenaikadeśam grāmāt pāṃsūn paścād agner mātur upasthe musalabudhnena navanītānvaktena triḥ pratīhāraṃ tālūni tāpayati śigrubhir navanītamiśraiḥ pradegdhi ekaviṃśatim uśīrāṇi bhinadmīti mantroktam uśīrāṇi prayacchati ekaviṃśatyā sahāplāvayati ā yaṃ viśantīti vayoniveśanaśṛtaṃ kṣīraudanam aśnāti pari dyām iveti madhuśībhaṃ pāyayati japañca asthisraṃsam iti śakalenāpsviṭe saṃpātavatāvasiñcati ābaya iti sārṣapaṃ tailasaṃpātaṃ badhnāti kāṇḍaṃ pralipya pṛktaṃ śākaṃ prayacchati catvāri śākaphalāni prayacchati kṣīraleham āṅkte aśnāti agner ivetyuktaṃ dāve imā yās tisra iti vṛkṣabhūmau jātā jvālenāvasiñcati śīrṣaphāṇṭākṣaiḥ nikaṭābhyām kṛṣṇaṃ niyānam ityoṣadhyābhiścotayate mārutānām apyayaḥ himavata iti syandamānā anvīpam āhārya valīkaiḥ pañca ca yā iti pañca pañcāśataṃ paraśuparṇān kāṣṭhair ādīpayati kapāle praśṛtaṃ kāṣṭhenālimpati kiṃstyaśvajāmbīlodakarakṣikāmaśakādībhyāṃ daṃśayati niśy ava mā pāpman iti titauni pūlyānyavasicyāpavidhya aparedyuḥ sahasrākṣāyāpsu balīṃstrīn puroḍāśasaṃvartāṃścatuṣpathe 'vakṣipyāvakirati yas te mada iti śamīlūnapāpalakṣaṇayoḥ śamīśamyākenābhyudya vāpayati adhiśiraḥ antardāva iti samantam agneḥ karṣvām uṣṇapūrṇāyāṃ japaṃstriḥ parikramya puroḍāśaṃ juhoti prāgnaye preta upadadhīta vaiśvānarībhyāṃ pāyanāni asthād dyaur ity apavātāyāḥ svayaṃsrastena gośṛṅgeṇa saṃpātavatā japan yāṃ te rudreti śūline śūlam ut sūrya iti śamībimbaśīrṇaparṇyāvadhi dyauś ca ma ity abhyajyāvamārṣṭi sthūṇāyāṃ nikarṣati idam id vā ity akṣataṃ mūtraphenenābhyudya prakṣipati prakṣālayati dantarajasāvadegdhi stambarajasā apacita ā susrasa iti kiṃstyādīni lohitalavaṇaṃ saṃkṣudyābhiniṣṭhīvati antarikṣeṇeti pakṣahataṃ mantroktaṃ caṅkramayā kīṭena dhūpayati glaur ity akṣatena vīhi svām ity ajñātāruḥ śāntyudakena saṃprokṣya manasā saṃpātavatā yā oṣadhaya iti mantroktasyauṣadhībhir dhūpayati madhūdaśvit pāyayati kṣīrodaśvit ubhayaṃ ca devā adur iti valmīkena bandhanapāyanācamanapradehanam uṣṇeṇa yathā mano 'va diva ity ariṣṭena devī devyāṃ yāṃ jamadagnir iti mantroktāphalaṃ jīvyalākābhyām amāvāsyāyāṃ kṛṣṇavasanaḥ kṛṣṇabhakṣaḥ purā kākasaṃpātād avanakṣatre 'vasiñcati yas te stana iti jambhagṛhītāya stanaṃ prayacchati priyaṅgutaṇḍulān abhyavadugdhān pāyayati agnāviṣṇū somārudrā sinīvāli vi te muñcāmi śumbhanīti mauñjaiḥ parvasu baddhvā piñjūlībhir āplāvayati avasiñcati tiraścirājer iti mantroktam ākṛtiloṣṭavalmīkau parilikhya pāyanāni apacitām iti vaiṇavena dārbhyūṣeṇa kṛṣṇorṇājyena kālabundai stukāgrair iti mantroktam caturthyābhinidhāyābhividhyati jyāstukājvālena yaḥ kīkasā iti piśīlavīṇātantrīṃ badhnāti tantryā kṣitikām vīriṇavadhrīṃ svayaṃmlānaṃ triḥ samasya apsu ta iti vahantyor madhye vimite piñjūlībhir āplāvayati avasiñcati uṣṇāḥ saṃpātavatīr asaṃpātāḥ namo rūrāyeti śakunīniveṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvā śīrṣaktim ity abhimṛśati uttamābhyām ādityam upatiṣṭhate indrasya prathama iti takṣakāyety uktam paidvaṃ prakarṣya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇasyāṃ nastaḥ ahibhaye sicyavagūhayati aṅgād aṅgād ity ā prapadāt daṃśmottamayā nitāpyāhim abhinirasyati yato daṣṭaḥ oṣadhivanaspatīnām anūktāny apratiṣiddhāni bhaiṣajyānām aṃholiṅgābhiḥ pūrvasya putrakāmāvatokayor udakānte śāntā adhiśiro 'vasiñcati āvrajitāyai puroḍāśapramandālaṃkārān saṃpātavataḥ prayacchati vaṣaṭ te pūṣann iti catura udapātre saṃpātān ānīya caturo muñjān mūrdhni vibṛhati prācaḥ pratīcīr iṣīkāḥ chidyamānāsu saṃśayaḥ uṣṇenāplāvayati dakṣiṇāt keśastukāt śālān granthīn vicṛtati ubhayataḥ pāśaṃ yoktram ābadhnāti yadi somasyāsi rājñaḥ somāt tvā rājño 'dhikrīṇāmi yadi varuṇasyāsi rājño varuṇāt tvā rājño 'dhikrīṇāmīty ekaviṃśatyā yavaiḥ srajaṃ parikirati anyā vo anyām avatv anyānyasyā upāvata sadhrīcīḥ savratā bhūtvāsyā avata vīryam iti saṃnayati mā te riṣan khanitā yasmai ca tvā khanāmasi dvipāccatuṣpād asmākaṃ mā riṣad devy oṣadhe srajo nāmāsi prajāpatiṣṭvām akhanad ātmane śalyasraṃsanam tāṃ tvā vayaṃ khanāmasy amuṣmai tvā śalyasraṃsanam ity astamite chattreṇa vāntardhāya phālena khanati atra tava rādhyatām ity agram avadadhāti iha mameti mūlam upayacchati ekasare 'nupalīḍhe kumāraḥ darbheṇa pariveṣṭya keśeṣūpacṛtati evaṃ ha vibṛhaśākavṛṣe avapanne jarāyuṇyupoddharanti srajenauṣadhikhananaṃ vyākhyātam catvāryumāphalāni pāṇāv adbhiḥ ścotayate saṃvartamāneṣu kumāraḥ brāhmaṇāyano 'ṅgānyabhimṛśati puṃnāmadheye kumāraḥ idaṃ janāsa ity asyai śiṃśapāśākhāsūdakānte śāntā adhiśiro 'vasiñcati āvrajitāyai nissālām ity avatokāyai kṛṣṇavasanāyai triṣu vimiteṣu prāgdvārapratyagdvāreṣv apsu saṃpātān ānayati palāśe sīseṣūttarān sīsānyadhiṣṭhāpyāplāvayati nidhāya kṛṣṇaṃ vrajati ādīpya brahmā evaṃ pūrvayoḥ pṛthaksaṃbhārye śākhāsūktam paścād agner abhitaḥ kāṇḍe iṣīke nidhāyādhyadhi dhāyine audumbarīr ādhāpayati uttamāvrajitāyai pativedanāni ā no agna ity āgamakṛśaram āśayati mṛgākharād vedyāṃ mantroktāni saṃpātavanti dvāre prayacchati udakaṃse vrīhiyavau jāmyai niśi hutvā dakṣiṇena prakrāmati paścād agneḥ prakṣālya saṃdhāvya saṃpātavatīṃ bhagasya nāvam iti mantroktam saptadāmnyāṃ saṃpātavatyāṃ vatsān pratyantān pracṛtantī vahati ahatena saṃpātavatā ṛṣabham abhyasyati udardayati yāṃ diśam jāmyai pra yad eta ity āgamakṛśaram imā brahmeti svasre ayam āyātīti purā kākasaṃpātād aryamṇe juhoti antaḥsraktiṣu balīn haranti āpatanti yataḥ puṃsavanāni rajaudvāsāyāḥ puṃnakṣatre yena vehad iti bāṇaṃ mūrdhni vibṛhati badhnāti phālacamase sarūpavatsāyā dugdhe vrīhiyavāvavadhāya mūrchayitvādhyaṇḍe bṛhatīpalāśavidaryau vā pratinīya paidvam iva parvatād diva ity āgamakṛśaram āśayati yugatardmanā saṃpātavantaṃ dvitīyam khe lūnāṃśca palāśatsarūn nivṛtte nighṛṣyādhāya śiśne grāmaṃ praviśati śamīm aśvattha iti mantrokte 'gniṃ mathitvā puṃsyāḥ sarpiṣi paidvam iva madhumanthe pāyayati kṛṣṇorṇābhiḥ pariveṣṭya badhnāti yantāsīti mantroktaṃ badhnāti ṛdhaṅmantra ity ekā yatheyaṃ pṛthivy acyuteti garbhadṛṃhaṇāni jambhagṛhītāya prathamāvarjaṃ jyāṃ trir udgrathya badhnāti loṣṭān anvṛcaṃ prāśayati śyāmasikatābhiḥ śayanaṃ parikirati yām icched vīraṃ janayed iti dhātṛvyābhir udaram abhimantrayate prajāpatir iti prajākāmāyā upasthe juhoti lohitājāpiśitānyāśayati prapāntāni yau te māteti mantroktau badhnāti yathedaṃ bhūmyā adhi yathā vṛkṣaṃ vāñcha me yathāyaṃ vāha iti saṃspṛṣṭayor vṛkṣalibujayoḥ śakalāvantareṣusthakarāñjanakuṣṭhamadughareṣmamathitatṛṇam ājyena saṃnīya saṃspṛśati uttudas tvety aṅgulyopanudati ekaviṃśatiṃ prācīnakaṇṭakān alaṃkṛtān anūktān ādadhāti kūdīprāntāni sasūtrāṇi navanītānvaktaṃ kuṣṭhaṃ trir ahnaḥ pratapati trirātre dīrghotpale 'vagṛhya saṃviśati uṣṇodakaṃ tripāde pattaḥ prabadhyāṅguṣṭhābhyām ardayañśete pratikṛtim āvalekhanīṃ dārbhyūṣeṇa bhāṅgajyena kaṇṭakaśalyayolūkapattrayāsitālakāṇḍayā hṛdaye vidhyati sahasraśṛṅga iti svāpanam udapātreṇa saṃpātavatā śālāṃ saṃprokṣyāparasmin dvārapakṣe nyubjati evaṃ nagnaḥ ulūkhalam uttarāṃ sraktiṃ dakṣiṇaśayanapādaṃ tantūn abhimantrayate asthād dyaur iti niveṣṭanam āveṣṭanena vaṃśāgram avabadhya madhyamāyāṃ badhnāti śayanapādam utpale ca ākṛṣṭe ca ākarṣeṇa tilāñjuhoti idaṃ yat preṇya iti śiraḥkarṇam abhimantrayate keśān dhārayati bhagena mā nyastikedaṃ khanāmīti sauvarcalam oṣadhivacchuklaprasūnaṃ śirasyupacṛtya grāmaṃ praviśati rathajitām iti māṣasmarān nivapati śarabhṛṣṭīr ādīptāḥ pratidiśam abhyasyatyarvācyā āvalekhanyāḥ bhagam asyā varca iti mālāniṣpramandadantadhāvanakeśam īśānahatāyā anustaraṇyā vā kośam ulūkhaladaraṇe triśile nikhanati mālām upamathyānvāha trīṇi keśamaṇḍalāni kṛṣṇasūtrena vigrathya triśile 'śmottarāṇi vyatyāsam athāsyai bhagam utkhanati yaṃ te bhagaṃ nicakhnus triśile yaṃ catuḥśile idaṃ tam utkhanāmi prajayā ca dhanena ceti imāṃ khanāmīti bāṇāparṇīṃ lohitājāyā drapsena saṃnīya śayanam anuparikirati abhi te 'dhām ity adhastāt palāśam upacṛtati upa te 'dhām ity uparyupāsyati kāmaṃ vineṣyamāṇo 'pāghenāsaṃkhyātāḥ śarkarāḥ parikiran vrajati saṃmṛdnañjapati asaṃmṛdnan īrṣyāyā dhrājiṃ janād viśvajanīnāt tvāṣṭreṇāham iti pratijāpaḥ pradānābhimarśanāni prathamena vakṣaṇāsu mantroktam agner iveti paraśuphāṇṭam ava jyām iveti dṛṣṭvāśmānam ādatte dvitīyayābhinidadhāti tṛtīyayābhiniṣṭhīvati chāyāyāṃ sajyaṃ karoti ayaṃ darbha ity oṣadhivat agne jātān iti na vīraṃ janayet prānyān iti na vijāyetety aśvatarīmūtram aśmamaṇḍalābhyāṃ saṃghṛṣya bhakte 'laṃkāre sīmantam anvīkṣate api vṛśceti jāyāyai jāram anvāha klībapade bādhakaṃ dhanur vṛścati āśaye 'śmānaṃ praharati tṛṣṭika iti bāṇāparṇīm ā te dada iti mantroktāni saṃspṛśati api cānvāhāpi cānvāha ambayo yantīti kṣīraudanotkucastambapāṭāvijñānāni sāṃgrāmikaṃ vedivijñānam venas tad iti pañcaparveṣukumbhakamaṇḍalustambakāmpīlaśākhāyugedhmākṣeṣu pāṇyor ekaviṃśatyāṃ śarkarāsvīkṣate kumbhamahatena pariveṣṭyādhāya śayane vikṛte saṃpātān atinayati anatīkāśam avacchādyārajovitte kumāryau yena haretāṃ tato naṣṭam evaṃ sīre sākṣe loṣṭānāṃ kumārīm āha yam icchasi tam ādatsveti ākṛtiloṣṭavalmīkau kalyāṇam catuṣpathād bahucāriṇī śmaśānānna ciraṃ jīvati udakāñjaliṃ ninayety āha prācīnam apakṣipantyāṃ kalyāṇam jarāyuja iti durdinam āyan pratyuttiṣṭhati anvṛcam udavajraiḥ asyulmukakiṣkurūn ādāya nagno lalāṭam unmṛjānaḥ utsādya bāhyato 'ṅgārakapāle śigruśarkarā juhoti kerārkāvādadhāti varṣaparītaḥ pratilomakarṣitas triḥ parikramya khadāyām arkaṃ kṣipraṃ saṃvapati namas te astu yas te pṛthu stanayitnur ity aśaniyuktam apādāya prathamasya somadarbhakeśānīkuṣṭhalākṣāmañjiṣṭhībadaraharidraṃ bhūrjaśakalena pariveṣṭya manthaśirasyurvarāmadhye nikhanati dadhi navenāśnāty ā saṃharaṇāt āśāpālīyaṃ tṛtīyāvarjaṃ dṛṃhaṇāni bhaumasya dṛtikarmāṇi puroḍāśān aśmottarān antaḥsraktiṣu nidadhāti ubhayān saṃpātavataḥ sabhābhāgadhāneṣu ca asaṃtāpe jyotirāyatanasyaikato 'nyaṃ śayāno bhaumaṃ japati iyaṃ vīrud iti madughaṃ khādann aparājitāt pariṣadam āvrajati nec chatrur iti pāṭāmūlaṃ pratiprāśitam anvāha badhnāti mālāṃ saptapalāśīṃ dhārayati ye bhakṣayanta iti pariṣadyekabhaktam anvīkṣamāṇo bhuṅkte brahma jajñānam ity adhyāyān upākariṣyann abhivyāhārayati prāśam ākhyāsyan brahmodyaṃ vadiṣyan mamāgne varca iti vibhuṅkṣyamāṇaḥ pramattarajjuṃ badhnāti sabhā ca meti bhakṣayati sthūṇe gṛhṇāty upatiṣṭhate yad vadāmīti mantroktam aham asmīty aparājitāt pariṣadam āvrajati dūṣyā dūṣir asīti srāktyaṃ badhnāti purastād agneḥ piśaṅgaṃ gāṃ kārayati paścād agner lohitājam yūṣapiśitārtham mantroktāḥ vāśākāmpīlasitīvārasadaṃpuṣpā avadhāya dūṣyā dūṣir asi ye purastād īśānāṃ tvā samaṃ jyotir uto asy abandhukṛt suparṇas tvā yāṃ te cakrur ayaṃ pratisaro yāṃ kalpayantīti mahāśāntim āvapate niśyavamucyoṣṇīṣyagrataḥ prokṣan vrajati yatāyai yatāyai śāntāyai śāntivāyai bhadrāyai bhadrāvati syonāyai śagmāyai śivāyai sumaṅgali prajāvati suśīme 'haṃ vāmābhūr iti abhāvād apavidhyati kṛtyayāmitracakṣuṣā samīkṣan kṛtavyadhanīty avaliptaṃ kṛtyayā vidhyati uktāvalekhanī dūṣyā dūṣir asīti darvyā triḥ sārūpavatsenāpodakena mathitena gulphān pariṣiñcati śakalenāvasicya yūṣapiśitānyāśayati yaṣṭibhiścarma pinahya praiṣakṛt parikramya bandhān muñcati saṃdaṃśena anyatpārśvīṃ saṃveśayati śakalenoktam abhyakteti navanītena mantroktam darbharajjvā saṃnahyottiṣṭhaivety utthāpayati savyena dīpaṃ dakṣiṇenodakālābvādāya vāgyatāḥ praiṣakṛd agrataḥ anāvṛtam agoṣpadam anudakakhātam dakṣiṇāpravaṇe vā svayaṃdīrṇe vā svakṛte veriṇe 'nyāśāyāṃ vā nidadhāti alābunā dīpam avasicya yathā sūrya ity āvṛtyāvrajati tiṣṭhaṃstiṣṭhantīṃ mahāśāntim uccair abhinigadati marmāṇi samprokṣante kṛṣṇasīreṇa karṣati adhi sīrebhyo daśa dakṣiṇā abhicāradeśā mantreṣu vijñāyante tāni marmāṇi yad adaḥ saṃprayatīr iti yenecchennadī pratipadyeteti prasiñcan vrajati kāśadividhuvakavetasān niminoti idaṃ va āpa iti hiraṇyam adhidadhāti ayaṃ vatsa itīṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvā ihettham ity avakayā pracchādayati yatredam iti ninayati mārutaṃ kṣīraudanaṃ mārutaśṛtaṃ mārutaiḥ paristīrya mārutena sruveṇa mārutenājyena varuṇāya trir juhoti uktam upamanthanam dadhimanthaṃ baliṃ hṛtvā saṃprokṣaṇībhyāṃ prasiñcan vrajati pāṇinā vetreṇa vā pratyāhatyopari nipadyate ayaṃ te yonir ity araṇyor agniṃ samāropayati ātmani vā upāvaroha jātavedaḥ punar devo devebhyo havyaṃ vaha prajānan ānandino modamānāḥ suvīrā indhīmahi tvā śaradāṃ śatānīty upāvarohayati yāṃ tvā gandharvo akhanad vṛṣaṇas te khanitāro vṛṣā tvam asy oṣadhe vṛṣāsi vṛṣṇyāvati vṛṣaṇe tvā khanāmasīty ucchuṣmāparivyādhāv āyasena khanati dugdhe phāṇṭāvadhijyam upastha ādhāya pibati mayūkhe musale vāsīna ity ekārkasūtram ārkaṃ badhnāti yāvadaṅgīnam ity asitaskandham asitavālena ā vṛṣāyasvety ubhayam apyeti samutpatantu pranabhasveti varṣakāmo dvādaśarātram anuśuṣyet sarvavrata upaśrāmyati maruto yajate yathā varuṇaṃ juhoti oṣadhīḥ saṃpātavatīḥ praveśyābhinyubjati viplāvayeta śvaśiraeṭakaśiraḥkeśajaradupānaho vaṃśāgre prabadhya yodhayati udapātreṇa saṃpātavatā saṃprokṣyāmapātraṃ tripāde 'śmānam avadhāyāpsu nidadhāti ayaṃ te yonir ā no bhara dhītī vety artham utthāsyann upadadhīta japati pūrvāsvaṣāḍhāsu gartaṃ khanati uttarāsu saṃcinoti ādevanaṃ saṃstīrya udbhindatīṃ saṃjayantīṃ yathā vṛkṣam aśanir idam ugrāyeti vāsitān akṣān nivapati ambayo yanti śaṃbhumayobhū hiraṇyavarṇā yad adaḥ punantu mā sasruṣīr himavataḥ prasravanti vāyoḥ pūtaḥ pavitreṇa śaṃ ca no mayaś ca no anaḍudbhyas tvaṃ prathamaṃ mahyam āpo vaiśvānaro raśmibhir ity abhivarṣaṇāvasecanānām uttamena vācaspatiliṅgābhir udyantam upatiṣṭhate snāto 'hatavasano niktvāhatam ācchādayati dadāti yathā māṃsam iti vacanam vatsaṃ saṃdhāvya gomūtreṇāvasicya triḥ pariṇīyopacṛtati śiraḥkarṇam abhimantrayate vātaraṃhā iti snāte 'śve saṃpātān abhyatinayati palāśe cūrṇeṣūttarān ācamayati āplāvayati cūrṇair avakirati trir ekayā ceti bhadrād adhīti pravatsyann upadadhīta japati yānaṃ saṃprokṣya vimocayati dravyaṃ saṃpātavad utthāpayati nirmṛjyopayacchati ubhā jigyathur ity ārdrapādābhyāṃ sāṃmanasyam yānena pratyañcau grāmān pratipādya prayacchati āyātaḥ samidha ādāyorjaṃ bibhrad ity asaṃkalpayann etya sakṛd ādadhāti ṛcaṃ sāmety anupravacanīyasya juhoti yuktābhyāṃ tṛtīyām ānumatīṃ caturthīm samāvartanīyasamāpanīyayoścaiṣejyā apo divyā iti paryavetavrata udakānte śāntyudakam abhimantrayate astamite samitpāṇir etya tṛtīyavarjaṃ samidha ādadhāti idāvatsarāyeti vratavisarjanam ājyaṃ juhuyāt samidho 'bhyādadhyāt idāvatsarāya parivatsarāya saṃvatsarāya prativedayāma enat yad vrateṣu duritaṃ nijagmimo durhārdaṃ tena śamalenāñjmaḥ yan me vrataṃ vratapate lulobhāhorātre samadhātāṃ ma enat udyan purastād bhiṣag astu candramāḥ sūryo raśmibhir abhigṛṇātv enat yad vratam atipede cittyā manasā hṛdā ādityā rudrās tan mayi vasavaś ca samindhatām vratāni vratapataya upākaromy agnaye sa me dyumnaṃ bṛhad yaśo dīrgham āyuḥ kṛṇotu me iti vratasamāpanīr ādadhāti trirātram arasāśī snātavrataṃ carati nir lakṣmyam iti pāpalakṣaṇāyā mukham ukṣatyanvṛcaṃ dakṣiṇāt keśastukāt palāśena phalīkaraṇān hutvā śeṣaṃ pratyānayati phalīkaraṇatuṣabusāvatakṣaṇāni savyāyāṃ pādapārṣṇyāṃ nidadhāti apanodanāpāghābhyām anvīkṣan pratijapati dīrghāyutvāyeti mantroktaṃ badhnāti karśaphasyeti piśaṅgasūtram araludaṇḍaṃ yad āyudham phalīkaraṇair dhūpayati ati dhanvānīty avasānaniveśanānucaraṇātinayanejyā vāstoṣpatīyaiḥ kulijakṛṣṭe dakṣiṇato 'gneḥ saṃbhāram āharati vāstoṣpatyādīni mahāśāntim āvapate madhyame garte darbheṣu vrīhiyavam āvapati śāntyudakaśaṣpaśarkaram anyeṣu ihaiva dhruvām iti mīyamānām ucchrīyamāṇām anumantrayate abhyajyeti mantroktam pūrṇaṃ nārīty udakumbham agnim ādāya prapadyante dhruvābhyāṃ dṛṃhayati śaṃbhumayobhubhyāṃ viṣyandayati vāstoṣpate pratijānīhy asmān svāveśo anamīvo na edhi yat tvemahe prati nas tajjuṣasva catuṣpado dvipada āveśayeha anamīvo vāstoṣpate viśvā rūpāṇy āviśan sakhā suśeva edhi naḥ iti vāstoṣpataye kṣīraudanasya juhoti sarvānnāni brāhmaṇān bhojayati maṅgalyāni ye agnaya iti kravyādanupahata iti palāśaṃ badhnāti juhoti ādadhāti udañcanenodapātryāṃ yavān adbhir ānīyollopam ye agnaya iti pālāśyā darvyā mantham upamathya kāmpīlībhyām upamanthanībhyām śamanaṃ ca ya ātmadā iti vaśāśamanam purastād agneḥ pratīcīṃ dhārayati paścād agneḥ prāṅmukha upaviśyānvārabdhāyai śāntyudakaṃ karoti tatraitat sūktam anuyojayati tenainām ācāmayati ca samprokṣati ca tiṣṭhaṃstiṣṭhantīṃ mahāśāntim uccair abhinigadati ya īśe paśupatiḥ paśūnām iti hutvā vaśām anakti śirasi kakude jaghanadeśe anyatarāṃ svadhitidhārām anakti aktayā vapām utkhanati dakṣiṇe pārśve darbhābhyām adhikṣipatyamuṣmai tvā juṣṭam iti yathādevatam nissālām ity ulmukena triḥ prasavyaṃ pariharaty anabhipariharan ātmānam darbhābhyām anvārabhate paścād uttarato 'gneḥ pratyakśīrṣīm udakpādīṃ nividhyati sam asyai tanvā bhavety anyataraṃ darbham avāsyati atha prāṇān āsthāpayati prajānanta iti dakṣiṇatas tiṣṭhan rakṣohaṇaṃ japati saṃjñaptāyāṃ juhoti yad vaśā māyum akratoro vā paḍbhir āhata agnir mā tasmād enaso viśvān muñcatv aṃhasa iti udapātreṇa patnyabhivrajya mukhādīni gātrāṇi prakṣālayate mukhaṃ śundhasva devayajyāyā iti prāṇān iti nāsike cakṣur iti cakṣuṣī śrotram iti karṇau yat te krūraṃ yad āsthitam iti samantaṃ rajjudhānam caritrāṇīti pādān samāhṛtya nābhim iti nābhim meḍhram iti meḍhram pāyum iti pāyum yat te krūraṃ yad āsthitaṃ tacchundhasveti avaśiṣṭāḥ pārśvadeśe 'vasicya yathārthaṃ vrajati vapāśrapaṇyāvājyaṃ sruvaṃ svadhitiṃ darbham ādāyābhivrajyottānāṃ parivartyānulomaṃ nābhideśe darbham āstṛṇāti oṣadhe trāyasvainaṃ svadhite mainaṃ hiṃsīr iti śastraṃ prayacchati idam aham āmuṣyāyaṇasyāmuṣyāḥ putrasya prāṇāpānāv apakṛntāmīty apakṛtya adharapravraskena lohitasyāpahatya idam aham āmuṣyāyaṇasyāmuṣyāḥ putrasya prāṇāpānau nikhanāmīty āsye nikhanati vapayā dyāvāpṛthivī prorṇuvāthām iti vapāśrapaṇyau vapayā pracchādya svadhitinā prakṛtyotkṛtya āvraskam abhighārya vāyo ve stokānām iti darbhāgraṃ prāsyati pratyuṣṭaṃ rakṣa iti carum aṅgāre nidadhāti devas tvā savitā śrapayatviti śrapayati suśṛtāṃ karoti yadyaṣṭāpadī syād garbhamañjalau sahiraṇyaṃ sayavaṃ vā ya ātmadā iti khadāyāṃ tryaratnāvagnau sakṛjjuhoti viśasya samavattānyavadyet hṛdayaṃ jihvā śyenaś ca doṣī pārśve ca tāni ṣaṭ yakṛdvṛkkau gudaśroṇī tāny ekādaśa daivatāni dakṣiṇaḥ kapilalāṭaḥ savyā śroṇir gudaś ca yaḥ etāni trīṇi tryaṅgāni sviṣṭakṛdbhāga eva tad avadya prajñātāni śrapayet hoṣyan dvirdvir devatānām avadyet sakṛtsakṛt sauviṣṭakṛtānām vapāyāḥ samiddha ūrdhvā asyeti juhoti yuktābhyāṃ tṛtīyām ānumatīṃ caturthīm jātavedo vapayā gaccha devāṃs tvaṃ hi hotā prathamo babhūtha ghṛtasyāgne tanvā saṃbhava satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ svāhā ūrdhvanabhasaṃ mārutaṃ gacchatam iti vapāśrapaṇyāvanupraharati prācīm ekaśṛṅgāṃ pratīcīṃ dviśṛṅgām pitryeṣu vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatraitān vettha nihitān parāke medasaḥ kulyā upa tān sravantu satyā eṣām āśiṣaḥ santu kāmāḥ svāhā svadheti vapāyās trir juhoti samavattānām sthālīpākasya samrāḍ asy adhiśrayaṇaṃ nāma sakhīnām abhy ahaṃ viśvā āśāḥ sākṣīya kāmo 'si kāmāya tvā sarvavīrāya sarvapuruṣāya sarvagaṇāya sarvakāmāya juhomi anv adya no 'numatiḥ pūṣā sarasvatī mahī yat karomi tad ṛdhyatām anumataye svāheti juhoti ka idaṃ kasmā adāt kāmas tad agre yad annaṃ punar maitv indriyam iti pratigṛhṇāti uttamā sarvakāmā vaśayā pākayajñā vyākhyātāḥ utāmṛtāsuḥ śivās ta ity abhyākhyātāya prayacchati drughaṇaśiro rajjvā badhnāti pratirūpaṃ palāśāyolohahiraṇyānām yena someti yājayiṣyan sārūpavatsam aśnāti nidhane yajate yaṃ yācāmi yad āśaseti yāciṣyan mantroktāni patitebhyo devāḥ kapotarcā kapotam amūn hetir iti mahāśāntim āvapate parīme 'gnim ity agniṃ gām ādāya niśi kārayamāṇas triḥ śālāṃ pariṇayati paro 'pehi yo na jīva iti svapnaṃ dṛṣṭvā mukhaṃ vimārṣṭi atighoraṃ dṛṣṭvā maiśradhānyaṃ puroḍāśam anyāśāyāṃ vā nidadhāti paryāvarta iti paryāvartate yat svapna ityaśitvā vīkṣate vidma te svapneti sarveṣām apyayaḥ nahi te agne tanva iti brahmacāryācāryasyādahana upasamādhāya triḥ parikramya puroḍāśaṃ juhoti trirātram aparyāvartamānaḥ śayīta nopaśayīteti kauśikaḥ snānīyābhiḥ snāyāt aparyavetavrataḥ pratyupeyāt avakīrṇine darbhaśulbam āsajyeti āvapati evaṃ saṃpātavatodapātreṇāvasicya mantroktaṃ śāntyudakena samprokṣya saṃ sam id iti svayaṃ prajvalite 'gnau agnī rakṣāṃsi sedhatīti sedhantam yad asmṛtīti saṃdeśam aparyāpya pratno hīti pāpanakṣatre jātāya mūlena mā jyeṣṭhaṃ tṛte devā iti parivittiparivividānāvudakānte mauñjaiḥ parvasu baddhvā piñjūlībhir āplāvayati avasiñcati pheneṣūttarān pāśān ādhāya nadīnāṃ phenān iti praplāvayati sarvaiśca praviśyāpāṃ sūktaiḥ devaheḍanena mantroktam ācāryāya upadadhīta khadāśayasyāvapate vaivasvataṃ yajate catuḥśarāvaṃ dadāti uttamarṇe mṛte tadapatyāya prayacchati sagotrāya śmaśāne nivapati catuṣpathe ca kakṣān ādīpayati divo nu mām iti vīdhrabindūn prakṣālayati mantroktaiḥ spṛśati yasyottamadantau pūrvau jāyete yau vyāghrāv ity āvapati mantroktān daṃśayati śāntyudakaśṛtam ādiṣṭānām āśayati pitarau ca idaṃ yat kṛṣṇa iti kṛṣṇaśakuninādhikṣiptaṃ prakṣālayati upamṛṣṭaṃ paryagni karoti pratīcīnaphala ity apāmārgedhme 'pāmārgīr ādadhāti yad arvācīnam ity ācāmati yat te bhūma iti vikhanati yat ta ūnam iti saṃvapati prehi prahareti kāpiñjalāni svastyayanāni bhavanti prehi prahara vā dāvān gṛhebhyaḥ svastaye kapiñjala pradakṣiṇaṃ śatapattrābhi no vada bhadraṃ vada dakṣiṇato bhadram uttarato vada bhadraṃ purastān no vada bhadraṃ paścāt kapiñjala śunaṃ vada dakṣiṇataḥ śunam uttarato vada śunaṃ purastān no vada śunaṃ paścāt kapiñjala bhadraṃ vada putrair bhadraṃ vada gṛheṣu ca bhadram asmākaṃ vada bhadraṃ no abhayaṃ vada āvadaṃstvaṃ śakune bhadram āvada tūṣṇīm āsīnaḥ sumatiṃ cikiddhi naḥ yad utpatan vadasi karkarir yathā bṛhad vadema vidathe suvīrāḥ yauvanāni mahayasi jigyuṣām iva dundubhiḥ kapiñjala pradakṣiṇaṃ śatapattrābhi no vada iti kāpiñjalāni svastyayanāni bhavanti yo abhy u babhruṇāyasi svapantam atsi puruṣaṃ śayānam agatsvalam ayasmayena brahmaṇāśmamayena varmaṇā pary asmān varuṇo dadhad ity abhyavakāśe saṃviśatyabhyavakāśe saṃviśati ubhayataḥ paricchinnaṃ śaramayaṃ barhir ābhicārikeṣu dakṣiṇataḥ saṃbhāram āharatyāṅgirasam iṅgiḍam ājyam savyāni dakṣiṇāpavargāṇi dakṣiṇāpravaṇe iriṇe dakṣiṇāmukhaḥ prayuṅkte sāgnīni agne yat te tapa iti purastāddhomāḥ tathā tad agne kṛṇu jātaveda ity ājyabhāgau nir amuṃ nudeti saṃsthitahomāḥ kṛttikārokārodhāvāpyeṣu bharadvājapravraskenāṅgirasaṃ daṇḍaṃ vṛścati mṛtyor ahaṃ iti bādhakīm ādadhāti ya imām ayaṃ vajra iti dviguṇām ekavīrān saṃnahya pāśān nimuṣṭitṛtīyaṃ daṇḍaṃ saṃpātavat pūrvābhir badhnīte vajro 'si sapatnahā tvayādya vṛtraṃ sākṣīya tvām adyavanaspate vṛkṣāṇām udayuṣmahi sa na indra purohito viśvataḥ pāhi rakṣasaḥ abhi gāvo 'nūṣatābhi dyumnaṃ bṛhaspate prāṇa prāṇaṃ trāyasvāso 'save mṛḍa nirṛte nirṛtyā naḥ pāśebhyo muñca iti daṇḍam ādatte bhaktasyāhutena mekhalāyā granthim ālimpati ayaṃ vajra iti bāhyato daṇḍam ūrdhvam avāgagraṃ tisṛbhir anvṛcaṃ nihanti antar upaspṛśet yad aśnāmīti mantroktam yat pātram āhanti phaḍḍhato 'sāviti idam aham āmuṣyāyaṇasyāmuṣyāḥ putrasya prāṇāpānāv apyāyacchāmīty āyacchati ye 'māvāsyāṃ iti saṃnahya sīsacūrṇāni bhakte 'laṃkāre parābhūtaveṇor yaṣṭyā bāhumātryālaṃkṛtayāhanti dyāvāpṛthivī urviti paraśupalāśena dakṣiṇā dhāvataḥ padaṃ vṛścati anvak tris tiryak triḥ akṣṇayā saṃsthāpya āvraskāt pāṃsūn palāśam upanahya bhraṣṭre 'bhyasyati sphoṭatsu stṛtaḥ paścād agneḥ karṣvāṃ kūdyupastīrṇāyāṃ dvādaśarātram aparyāvartamānaḥ śayīta tata utthāya trir ahna udavajrān praharati nadyā anāmasampannāyā aśmānaṃ prāsyati uṣṇe 'kṣatasaktūn anūpamathitān anucchvasan pibati kathaṃ trīṃstrīn kāśīn trirātram dvau dvau trirātram ekaikaṃ ṣaḍrātram dvādaśyāḥ prātaḥ kṣīraudanaṃ bhojayitvocchiṣṭānucchiṣṭaṃ bahumatsye prakirati saṃdhāvatsu stṛtaḥ lohitaśirasaṃ kṛkalāsam amūn hanmīti hatvā sadyaḥ kāryo bhāṅge śayane lohitālaṃkṛtaṃ kṛṣṇavasanam anūktaṃ dahati ekapadābhir anyo 'nutiṣṭhati aṅgaśaḥ sarvahutam anyam paścād agneḥ śarabhṛṣṭīr nidhāyodag vrajatyā svedajananāt nivṛtya svedālaṃkṛtā juhoti kośa uraḥśiro 'vadhāya padāt pāṃsūn paścād agner lavaṇamṛḍīcīs tisro 'śītīr vikarṇīḥ śarkarāṇām viṣaṃ śirasi bādhakena avāgagreṇa praṇayann anvāha pāśe sa iti kośe granthīn udgrathnāti āmum ity ādatte marmaṇi khādireṇa sruveṇa gartaṃ khanati bāhumātram atīva ya iti śarair avajvālayati avadhāya saṃcitya loṣṭaṃ sruveṇa samopya amum unnaiṣam ity uktāvalekhanīm chāyāṃ vā upaninayate anvāha bhrātṛvyakṣayaṇam ity araṇye sapatnakṣayaṇīr ādadhāti grāmam etyāvapati pumān puṃsa iti mantroktam abhihutālaṃkṛtaṃ badhnāti yāvantaḥ sapatnās tāvataḥ pāśān iṅgiḍālaṃkṛtān saṃpātavato 'nūktān sasūtrāṃścamvā marmaṇi nikhanati nāvi praiṇān nudasva kāmeti mantroktaṃ śākhayā praṇudati te 'dharāñca iti praplāvayati bṛhann eṣām ity āyantaṃ śapyamānam anvāha vaikaṅkateneti mantroktam dadir hīti sāgnīni deśakapaṭu prakṣiṇāti te 'vadan iti netṝṇāṃ padaṃ vṛścati anvāha brahmagavībhyām anvāha ceṣṭām vicṛtati ūbadhye śmaśāne trir amūn harasvety āha dvitīyayāśmānam ūbadhyagūhe dvādaśarātraṃ sarvavrata upaśrāmyati dvir udite stṛtaḥ avāgagreṇa nivartayati upa prāgād iti śune piṇḍaṃ pāṇḍuṃ prayacchati tārchaṃ badhnāti juhoti ādadhāti idaṃ tad yuje yat kiṃ cāsau manasety āhitāgniṃ pratinirvapati madhyamapalāśena phalīkaraṇāñjuhoti nir amum ity aṅguṣṭhena trir anuprastṛṇāti śaraṃ kadvindukoṣṭhair anunirvapati lohitāśvatthapalāśena viṣāvadhvastaṃ juhoti tvaṃ vīrudhām iti mūtrapurīṣaṃ vatsaśepyāyāṃ kakucair apidhāpya sampiṣya nikhanati śepyānaḍe śepyāyām yathā sūrya ity anvāha uttarayā yāṃstān paśyati indrotibhir agne jātān yo na stāyad dipsati yo naḥ śapād iti vaidyuddhatīḥ sāṃtapanety ūrdhvaśuṣīḥ ghraṃsaśṛtaṃ puroḍāśam ghraṃsavilīnena sarvahutam ud asya śyāvāv itīṣīkāñjimaṇḍūkaṃ nīlalohitābhyāṃ sūtrābhyāṃ sakakṣaṃ baddhvoṣṇodake vyādāya pratyāhuti maṇḍūkam apanudatyabhinyubjati upadhāvantam asadan gāva iti kāmpīlaṃ saṃnahya kṣīrotsikte pāyayati lohitānāṃ caikkaśam aśiśiṣoḥ kṣīraudanam āmapātram abhyavanenekti sapatnahanam ity ṛṣabhaṃ saṃpātavantam atisṛjati āśvatthīr avapannāḥ svayam indrasyauja iti prakṣālayati jiṣṇave yogāyety apo yunakti vātasya raṃhitasyāmṛtasya yonir iti pratigṛhṇāti uttamāḥ pratāpyādharāḥ pradāyainam enān adharācaḥ parāco 'vācas tapasas tam unnayata devāḥ pitṛbhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatiḥ prathamo devatānām ity atisṛjati idam ahaṃ yo mā prācyā diśo 'ghāyur abhidāsād apavādīd iṣugūhas tasyemau prāṇāpānāvapakrāmāmi brahmaṇā dakṣiṇāyāḥ pratīcyā udīcyā dhruvāyā vyadhvāyā ūrdhvāyāḥ idam aham yo mā diśām antardeśebhya ity apakrāmāmīti evam abhiṣṭhānāpohananiveṣṭanāni sarvāṇi khalu śaśvad bhūtāni brāhmaṇād vajram udyacchamānācchaṅkante māṃ haniṣyasi māṃ haniṣyasīti tebhyo 'bhayaṃ vadeccham agnaye śaṃ pṛthivyai śam antarikṣāya śaṃ vāyave śaṃ dive śaṃ sūryāya śaṃ candrāya śaṃ nakṣatrebhyaḥ śaṃ gandharvāpsarobhyaḥ śaṃ sarpetarajanebhyaḥ śivam mahyam iti yo va āpo 'pāṃ yaṃ vayam apām asmai vajram ity anvṛcam udavajrān viṣṇoḥ kramo 'sīti viṣṇukramān mamāgne varca iti bṛhaspatiśirasaṃ pṛṣātakenopasicyābhimantryopanidadhāti pratijānan nānuvyāharet uttamenopadraṣṭāram udehi vājinnity ardharcena nāvaṃ majjatīm samiddho 'gnir ya ime dyāvāpṛthivī ajaiṣmety adhipāśān ādadhāti pade pade pāśān vṛścati adhipāśān bādhakāñśaṅkūṃstān saṃkṣudya saṃnahya bhraṣṭre 'dhyasyati aśiśiṣoḥ kṣīraudanādīni trīṇi gartedhmāvantareṇāvalekhanīṃ sthāṇau nibadhya dvādaśarātraṃ saṃpātān abhyatininayati ṣaṣṭhyodavajrān praharati saptamyācāmati yaś ca gām ity anvāha nir durarmaṇya iti saṃdhāvyābhimṛśati svasti dāḥ ye te panthānaḥ iti adhvānam dakṣiṇena prakrāmati vyudasyati asaṃkhyātāḥ śarkarāḥ tṛṇāni chittvā upatiṣṭhate āre amūḥ pāre pātam na ye enam pariṣīdanti yat āyudham daṇḍena vyākhyātam diṣṭyā mukham vimāya saṃviśati trīṇi padāni pramāya uttiṣṭhati tisraḥ diṣṭīḥ pretam pādau iti avasasya pāyayati upasthāḥ te iti trīṇi opya atikrāmati svasti mātre iti niśi upatiṣṭhate indram aham iti paṇyam saṃpātavat utthāpayati nimṛjya diś yuktābhyām doṣaḥ gāya pātam naḥ iti pañca anaḍudbhyaḥ yamaḥ mṛtyuḥ viśva jit śakadhūmam bhavāśarvau iti upadadhīta uttamena sārūpavatsasya rudrāya tris juhoti upottamena suhṛdaḥ brāhmaṇasya śakṛt piṇḍān parvasu ādhāya śakadhūmam kim adya ahar iti pṛcchati bhadram su maṅgalam iti pratipadyate yuktayoḥ yuktayoḥ mā naḥ devāḥ yaḥ te sarpaḥ iti śayana śālā urvarāḥ parilikhati tṛṇāni yuga tardmanā saṃpātavanti dvāre pracṛtati ūbadhyam sambhinatti nikhanati ādadhāti apāmārga prasūnān kudrīcī śaphān parācīna mūlān udite iti khādiram śaṅkum saṃpātavantam udgṛhṇan nikhanan gāḥ anuvrajati ninayanam samuhya cāre sārūpavatsasya indrāya tris juhoti diśyān balīn harati pratidiśam upatiṣṭhate madhye pañcamam a nirdiṣṭam a nirdiṣṭam śeṣam ninayati brahma jajñānam bhavāśarvau iti āsannam araṇye parvatam yajate anyasmin bhava śarva paśupati ugra rudra mahādeva īśānānām pṛthak āhutīḥ goṣṭhe ca dvitīyam aśnāti darbhān ādhāya dhūpayati bhūtyai vaḥ puṣṭyai vaḥ iti prathama jayoḥ mithunayoḥ mukham anakti tisraḥ nalada śākhāḥ vatsān pāyayati śākhayā udaka dhārayā gāḥ parikrāmati aśma varma me iti ṣaṭ aśmanaḥ saṃpātavataḥ sraktiṣu upari adhastāt nikhanati alasālā iti āla bheṣajam trīṇi silāñjālā agrāṇi urvarā madhye nikhanati hatam tardam iti ayasā sīsam karṣan urvarām parikrāmati aśmanaḥ avakirati tardam avaśirasam vadanāt keśena samuhya urvarā madhye nikhanati uktam cāre balīn harati āśāyai āśā pataye aśvibhyām kṣetra pataye yadā etebhyaḥ kurvīta vāgyataḥ tiṣṭhet ā astamayāt ye panthānaḥ iti parītya upadadhīta prayacchati yasyāḥ te yat te devī viṣāṇā pāśān iti unmocana pratirūpam saṃpātavantam karoti vācā baddhāya bhūmi parilekham āyane iti śamanam antarā hradam karoti śāle ca avakayā śālām paritanoti śapyamānāya prayacchati nidagdham prakṣālayati mahīm u su iti taraṇāni ālambhayati dūrāt nāvam saṃpātavatīm nau maṇim badhnāti prapathe iti naṣṭa eṣiṇām prakṣālita abhyakta pāṇi pādānām dakṣiṇān pāṇīn nimṛjya utthāpayati evam saṃpātavataḥ nimṛjya ekaviṃśatim śarkarāḥ catuṣpathe avakṣipya avakirati namaskṛtya iti mantra uktam aṃhaḥ liṅgānām āpaḥ bhojana havīṃṣi abhimarśana upasthānam ādityasya svayam haviṣām bhojanam viśve devāḥ iti āyuṣyāṇi sthālīpāke ghṛta piṇḍān pratinīya aśnāti asmin vasu yat ābadhnan nava prāṇān iti yugma kṛṣṇalam ādiṣṭānām sthālīpāke ādhāya badhnāti āśayati āyuḥ dāḥ iti godānam kārayiṣyan saṃbhārān saṃbharati amamrim ojomānīm dūrvām akarṇam aśma maṇḍalam ānaḍuha śakṛt piṇḍam ṣaṣ darbha prāntāni kaṃsam ahate vasane śuddham ājyam śāntāḥ oṣadhīḥ navam udakumbham bāhyatas śānta vṛkṣasya idhmam prāñcam upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhiḥ udapātram upasādya paricaraṇena ājyam paricarya nityān purastāddhomān hutvā ājya bhāgau ca paścāt agneḥ prāc mukhaḥ upaviśya anvārabdhāya śāntyudakam karoti tatra etat sūktam anuyojayati tris eva agnim samprokṣati tris paryukṣati tris kārayamāṇam ācāmayati ca samprokṣati ca śakṛt piṇḍasya sthāla rūpam kṛtvā suhṛde brāhmaṇāya prayacchati tat suhṛd dakṣiṇatas agneḥ udak mukhaḥ āsīnaḥ dhārayati atha asmai anvārabdhāya karoti āyuḥ dāḥ iti anena sūktena ājyam juhvan mūrdhni saṃpātān ānayati dakṣiṇe pāṇau aśma maṇḍale udapātre uttara saṃpātān sthāla rūpe ānayati amamrim ojomānīm ca udapātre avadhāya sthāla rūpe dūrvām śāntyudakam uṣṇa udakam ca ekadhā abhisamāsicya ā ayam agan savitā kṣureṇa iti udapātram anumantrayate aditiḥ śmaśru iti undati yat kṣureṇa iti udak pattram kṣuram adbhiḥ ścotya tris pramārṣṭi yena avapat iti dakṣiṇasya keśa pakṣasya darbha piñjūlyā keśān abhinidhāya pracchidya sthāla rūpe karoti evam eva dvitīyam karoti evam tṛtīyam evam eva uttarasya keśa pakṣasya karoti atha nāpitaṃ samādiśatyakṣaṇvan vapa keśaśmaśrur oma parivapa nakhāni kurviti punaḥ prāṇaḥ punar maitv indriyam iti trir nimṛjya tvayi mahimānaṃ sādayāmīty antato yojayet athainam uptakeśaśmaśruṃ kṛttanakham āplāvayati hiraṇyavarṇā ity etena sūktena gandhapravādābhir alaṃkṛtya svaktaṃ ma ity ānakti athainam ahatena vasanena paridhāpayati paridhatteti dvābhyām ehy aśmānam ātiṣṭheti dakṣiṇena pādenāśmamaṇḍalam āsthāpya pradakṣiṇam agnim anupariṇīya athāsya vāso nirmuṣṇāti yasya te vāsa ity anayā athainam apareṇāhatena vasanenācchādayaty ayaṃ vaste garbhaṃ pṛthivyā iti pañcabhiḥ yathā dyaur manase cetase dhiya iti mahāvrīhīṇāṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā śāntyudakenopasicyābhimantrya prāśayati prāṇāpānāv ojo 'sīty upadadhīta tubhyam eva jarimanniti kumāraṃ mātāpitarau triḥ samprayacchete ghṛtapiṇḍān āśayataḥ cūḍākaraṇam ca godānena vyākhyātam paridhāpanāśmamaṇḍalavarjam śive te stām iti paridānāntāni pārthivasya mā pra gāmeti catasraḥ sarvāṇyapiyanti amamrim ojomānīṃ ca dūrvāṃ ca keśāṃśca śakṛtpiṇḍaṃ caikadhābhisamāhṛtya śāntavṛkṣasyoparyādadhāti adhikaraṇaṃ brahmaṇaḥ kaṃsavasanaṃ gaur dakṣiṇā brāhmaṇān bhaktenopepsanti upanayanam āyam aganniti mantroktam yat kṣureṇety uktam yenāvapad iti śakṛd apiñjūli laukikaṃ ca samānām ā paridhānāt upetapūrvasya niyataṃ savān dāsyato 'gnīn ādhāsyamānaparyavetavratadīkṣiṣyamāṇānām soṣṇodakaṃ śāntyudakaṃ pradakṣiṇam anupariṇīya purastād agneḥ pratyaṅmukham avasthāpya āha brūhi brahmacaryam āgam upa mā nayasveti ko nāmāsi kiṃgotra ity asāviti yathā nāmagotre bhavatas tathā prabrūhi ārṣeyaṃ mā kṛtvā bandhumantam upanaya ārṣeyaṃ tvā kṛtvā bandhumantam upanayāmīti oṃ bhūr bhuvaḥ svar janad om ity añjalāvudakam āsiñcati uttaro 'sāni brahmacāribhya ity uttamaṃ pāṇim anvādadhāti eṣa ma ādityaputras tan me gopāyasvety ādityena samīkṣate apakrāman pauruṣeyād vṛṇāna ity enaṃ bāhugṛhītaṃ prāñcam avasthāpya dakṣiṇena pāṇinā nābhideśe 'bhisaṃstabhya japati asmin vasu vasavo dhārayantu viśve devā vasava āyātu mitro 'mutrabhūyād antakāya mṛtyava ārabhasva prāṇāya namo viṣāsahim ity abhimantrayate athāpi paritvaramāṇa āyātu mitra ity api khalv etāvataivopanīto bhavati pracchādya trīn prāṇāyāmān kṛtvāvacchādya vatsatarīm udapātre samavekṣayet sam indra naḥ saṃ varcaseti dvābhyām utsṛjanti gām śraddhāyā duhiteti dvābhyāṃ bhādramauñjīṃ mekhalāṃ badhnāti mitrāvaruṇayos tvā hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā prayacchāmīti pālāśaṃ daṇḍaṃ prayacchati mitrāvaruṇayos tvā hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā pratigṛhṇāmi suśravaḥ suśravasaṃ mā kurv avakro 'vithuro 'haṃ bhūyāsam iti pratigṛhṇāti śyeno 'sīti ca athainaṃ vratādānīyāḥ samidha ādhāpayati agne vratapate vrataṃ cariṣyāmi tac chakeyaṃ tat samāpeyaṃ tan me rādhyatāṃ tan me samṛdhyatāṃ tan me mā vyanaśat tena rādhyāsaṃ tat te prabravīmi tad upākaromi agnaye vratapataye svāhā vāyo vratapate sūrya vratapate candra vratapate āpo vratapatnyaḥ devā vratapatayaḥ vratānāṃ vratapatayo vratam acāriṣaṃ tad aśakaṃ tat samāptaṃ tan me rāddhaṃ tan me samṛddhaṃ tan me mā vyanaśat tena rādho 'smi tad vaḥ prabravīmi tad upākaromi vratebhyo vratapatibhyaḥ svāheti athainaṃ baddhamekhalam āhitasamitkaṃ sāvitrīṃ vācayati pacchaḥ prathamam tato 'rdharcaśaḥ tataḥ saṃhitām athainaṃ saṃśāsty agneś cāsi brahmacārin mama cāpo 'śāna karma kurūrdhvas tiṣṭhan mā divā svāpsīḥ samidha ādhehi athainaṃ bhūtebhyaḥ paridadāty agnaye tvā paridadāmi brahmaṇe tvā paridadāmy udaṅkyāya tvā śūlvāṇāya paridadāmi śatruṃjayāya tvā kṣātrāṇāya paridadāmi mārtyuṃjayāya tvā mārtyavāya paridadāmy aghorāya tvā paridadāmi takṣakāya tvā vaiśāleyāya paridadāmi hāhāhūhūbhyāṃ tvā gandharvābhyāṃ paridadāmi yogakṣemābhyāṃ tvā paridadāmi bhayāya ca tvābhayāya ca paridadāmi viśvebhyas tvā devebhyaḥ paridadāmi sarvebhyas tvā devebhyaḥ paridadāmi viśvebhyas tvā bhūtebhyaḥ paridadāmi sarvebhyas tvā bhūtebhyaḥ paridadāmi saprajāpatikebhyaḥ svasti caratād iheti mayi ramantāṃ brahmacāriṇa ity anugṛhṇīyāt nānupraṇudet praṇītīr abhyāvartasvety abhyātmam āvartayati yathāpaḥ pravatā yanti yathā māsā aharjaram evā mā brahmacāriṇo dhātar āyantu sarvadā svāhety ācāryaḥ samidham ādadhāti śraddhāyā duhiteti dvābhyāṃ bhādramauñjīṃ mekhalāṃ brāhmaṇāya badhnāti maurvīṃ kṣatriyāya dhanurjyāṃ vā kṣaumikīṃ vaiśyāya mitrāvaruṇayos tvā hastābhyāṃ prasūtaḥ praśiṣā prayacchāmīti pālāśaṃ daṇḍaṃ brāhmaṇāya prayacchati āśvatthaṃ kṣatriyāya nyagrodhāvarohaṃ vaiśyāya yadyasya daṇḍo bhajyeta ya ṛte cid abhiśriṣa ity etayālabhyābhimantrayate sarvatra śīrṇe bhinne naṣṭe 'nyaṃ kṛtvā punar maitv indriyam ity ādadhīta atha vāsāṃsi aiṇeyahāriṇāni brāhmaṇasya rauravapārṣatāni kṣatriyasya ājāvikāni vaiśyasya sarveṣāṃ kṣaumaśāṇakambalavastram kāṣāyāṇi vastraṃ cāpyakāṣāyam bhavati bhikṣāṃ dehīti brāhmaṇaś caret bhikṣāṃ bhavatī dadātv iti kṣatriyaḥ dehi bhikṣāṃ bhavatīti vaiśyaḥ sapta kulāni brāhmaṇaś caret trīṇi kṣatriyo dve vaiśyaḥ sarvaṃ grāmaṃ cared bhaikṣaṃ stenapatitavarjam mayy agra iti pañcapraśnena juhoti saṃ mā siñcantv iti triḥ paryukṣati yad agne tapasā tapo 'gne tapas tapyāmaha iti dvābhyāṃ parisamūhayati idam āpaḥ pravahateti pāṇī prakṣālayate saṃ mā siñcantv iti triḥ paryukṣati agne samidham āhārṣam ity ādadhāti catasraḥ edho 'sīty ūṣmabhakṣaṃ bhakṣayaty ā nidhanāt tvaṃ no medha ity upatiṣṭhate yad annam iti tisṛbhir bhaikṣasya juhoti aharahaḥ samidha āhṛtyaivaṃ sāyaṃ prātar abhyādadhyāt medhājanana āyuṣyair juhuyāt yathākāmaṃ dvādaśarātram arasāśī bhavati bhadrāya karṇaḥ krośatu bhadrāyākṣi vi vepatām parā duḥṣvapnyaṃ suva yad bhadraṃ tan na ā suva akṣivepaṃ duḥṣvapnyam ārtiṃ puruṣareṣiṇīm tad asmad aśvinā yuvam apriye prati muñcatam yat pārśvād uraso me aṅgādaṅgād avavepate aśvinā puṣkarasrajā tasmān naḥ pātam aṃhasa iti karṇaṃ krośantam anumantrayate akṣi vā sphurat vi devā jarasota devā āvatas ta upa priyam antakāya mṛtyava ā rabhasva prāṇāya namo viṣāsahim ity abhimantrayate brāhmaṇoktam ṛṣihastaś ca karmaṇe vāṃ veṣāya vāṃ sukṛtāya vām iti pāṇī prakṣālya nir durarmaṇya iti saṃdhāvya śuddhā na āpa iti niṣṭhīvya jīvābhir ācamya ehi jīvam ity āñjanamaṇiṃ badhnāti vātāj jāta iti kṛśanam nava prāṇān iti mantroktam ghṛtād ulluptam ā tvā cṛtatv ṛtubhiṣ ṭvā muñcāmi tvota devā āvatas ta upa priyam antakāya mṛtyava ā rabhasva prāṇāya namo viṣāsahim ity abhimantrayate nir durarmaṇya iti sarvasurabhicūrṇair araṇye 'pratīhāraṃ pralimpati atha nāmakaraṇam ā rabhasvemām ity avichinnām udakadhārām ālambhayati pūtudāruṃ badhnāti pāyayati yat te vāsa ity ahatenottarasicā pracchādayati śive te stām iti kumāraṃ prathamaṃ nirṇayati śivau te stām iti vrīhiyavau prāśayati ahne ca tvety ahorātrābhyāṃ paridadāti śarade tvety ṛtubhyaḥ ud asya ketavo mūrdhāhaṃ viṣāsahiṃ ity udyantam upatiṣṭhate madhyaṃdine 'staṃ yantaṃ sakṛt paryāyābhyām aṃholiṅgānām āpo bhojanahavīṃṣyuktāni uttamāsu yan mātalī rathakrītam iti sarvāsāṃ dvitīyā viśve devā iti viśvān āyuṣkāmo yajate upatiṣṭhate idaṃ janāsa iti dyāvāpṛthivyai puṣṭikāmaḥ saṃpatkāmaḥ indra juṣasva itīndraṃ balakāmaḥ indram ahaṃ iti paṇyakāmaḥ ud enam uttaraṃ naya yo 'smān indraḥ sutrāmā iti grāmakāmaḥ grāmasāṃpadānām apyayaḥ yaśasaṃ mendra iti yaśaskāmaḥ mahyam āpa iti vyacaskāmaḥ āgacchata iti jāyākāmaḥ vṛṣendrasya iti vṛṣakāmaḥ ā tvāhārṣam dhruvā dyaur iti dhrauvyakāmaḥ tyam ū ṣu trātāram ā mandrair iti svastyayanakāmaḥ sāmās tvāgne abhyarcata ity agniṃ saṃpatkāmaḥ pṛthivyām iti mantroktam tad id āsa dhītī vā itīndrāgnī yasyedam ā rajo 'tharvāṇaṃ aditir dyaur diteḥ putrāṇām bṛhaspate savitar ity abhyuditaṃ brahmacāriṇaṃ bodhayati dhātā dadhātu prajāpatir janayati anv adya no yan na indro yayor ojasā viṣṇor nu kaṃ agnāviṣṇū somārudrā sinīvāli bṛhaspatir naḥ yat te devā akṛṇvan pūrṇā paścāt prajāpate abhyarcata ko asyā na iti prajāpatim agna indraś ca iti mantroktān sarvakāmaḥ ya īśe ye bhakṣayanta itīndrāgnī lokakāmaḥ annaṃ dadāti prathamam paśūpākaraṇam uttamam savapurastāddhomā yujyante doṣo gāya ity atharvāṇaṃ samāvṛtyāśnāti abhayaṃ dyāvāpṛthivī śyeno 'si iti pratidiśaṃ saptarṣīn abhayakāmaḥ uttareṇa dīkṣitasya vā brahmacāriṇo vā daṇḍapradānaṃ dyauś ca ma iti dyāvāpṛthivyai viriṣyati yo agnāv iti rudrān svastyayanakāmaḥ svastyayanakāmaḥ agnīn ādhāsyamānaḥ savān vā dāsyan saṃvatsaraṃ brāhmaudanikam agniṃ dīpayati ahorātrau vā yāthākāmī vā saṃvatsaraṃ tu praśastam savāgnisenāgnī tādarthikau nirmathyau vā bhavataḥ aupāsanau cobhau hi vijñāyete tasmin devaheḍanenājyaṃ juhuyāt samidho 'bhyādadhyāt śakalān vā tasmin yathākāmaṃ savān dadātyekaṃ dvau sarvān vā api vaikaikam ātmāśiṣo dātāraṃ vācayati parāśiṣo 'numantraṇam anirdiṣṭāśiṣaś ca dātārau karmāṇi kurutaḥ tau yathāliṅgam anumantrayate ubhayaliṅgair ubhau puṃliṅgair dātāraṃ strīliṅgaiḥ patnīm udahṛtsaṃpraiṣavarjam atha devayajanam tad yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇam ākṛtiloṣṭavalmīkenāstīrya darbhaiś ca lomabhiḥ paśūnām agne jāyasveti manthantāv anumantrayate patnī mantraṃ saṃnamayati yajamānaś ca kṛṇuta dhūmam iti dhūmam agne 'janiṣṭhā iti jātam samiddho agna iti samidhyamānam parehi nārīty udahṛtaṃ saṃpreṣyatyanuguptām alaṃkṛtām emā agur ity āyatīm anumantrayate uttiṣṭha nārīti patnīṃ saṃpreṣyati prati kumbhaṃ gṛbhāyeti pratigṛhṇāti ūrjo bhāga iti nidadhāti iyaṃ mahīti carmāstṛṇāti prāggrīvam uttaraloma pumān puṃsa iti carmārohayati patnī hvayamānam tṛtīyasyām apatyam anvāhvayati ṛṣipraśiṣṭety udapātraṃ carmaṇi nidadhāti tad āpas putrāsa iti sāpatyāv anunipadyete prācīṃ prācīm iti mantroktam catasṛbhir udapātram anupariyanti pratidiśaṃ dhruveyaṃ virāḍ ity upatiṣṭhante piteva putrān ity avarohya bhūmiṃ tenodakārthān kurvanti pavitraiḥ samprokṣante darbhāgrābhyāṃ carmahaviḥ samprokṣati ādiṣṭānāṃ sānajānatyai prayacchati tāṃs tredhā bhāga iti vrīhirāśiṣu nidadhāti teṣāṃ yaḥ pitṝṇāṃ taṃ śrāddhaṃ karoti yo manuṣyāṇāṃ taṃ brāhmaṇān bhojayati yo devānāṃ tam agne sahasvān iti dakṣiṇaṃ jānv ācyāparājitābhimukhaḥ prahvo vā muṣṭiprasṛtāñjalibhiḥ kumbhyāṃ nirvapati kumbhyā vā catuḥ tān sapta medhān iti sāpatyāvabhimṛśataḥ gṛhṇāmi hastam iti mantroktam trayo varā iti trīn varān vṛṇīṣveti anena karmaṇā dhruvān iti prathamaṃ vṛṇīte yāvaparau tāv eva patnī etau grāvāṇāv ayaṃ grāvety ulūkhalamusalaṃ śūrpaṃ prakṣālitaṃ carmaṇyādhāya gṛhāṇa grāvāṇāv ity ubhayaṃ gṛhṇāti sākaṃ sajātair iti vrīhīn ulūkhala āvapati vanaspatir iti musalam ucchrayati nirbhinddhy aṃśūn grāhiṃ pāpmānam ity avahanti iyaṃ te dhītir varṣavṛddham iti śūrpaṃ gṛhṇāti ūrdhvaṃ prajāṃ viśvavyacā ity udūhantīm parā punīhi tuṣaṃ palāvān iti niṣpunatīm pṛthag rūpāṇīty avakṣiṇatīm trayo lokā ity avakṣīṇān abhimṛśataḥ punar ā yantu śūrpam ity udvapati upaśvasa ity apavevekti pṛthivīṃ tvā pṛthivyām iti kumbhīm ālimpati agne carur ity adhiśrayati agniḥ pacann iti paryādadhāti ṛṣipraśiṣṭety udakam apakarṣati śuddhāḥ pūtāḥ pūtāḥ pavitrair iti pavitre antardhāya udakam āsiñcati brahmaṇā śuddhāḥ saṃkhyātā stokā ity āpas tāsu niktvā taṇḍulān āvapati uruḥ prathasvodyodhantīti śrapayati pra yaccha parśum iti darbhāhārāya dātraṃ prayacchati oṣadhīr dāntu parvann ity upari parvaṇāṃ lunāti navaṃ barhir iti barhi stṛṇāti udehi vediṃ dhartā dhriyasvety udvāsayati abhyāvartasveti kumbhīṃ pradakṣiṇam āvartayati vanaspate stīrṇam iti barhiṣi pātrīṃ nidadhāti aṃsadhrīm ity upadadhāti upa stṛṇīhīty ājyenopastṛṇāti upāstarīr ity upastīrṇām anumantrayate aditer hastāṃ sarvān samāgā iti mantroktam tata udakam ādāya pātryām ānayati darvyā kumbhyām darvikṛte tatraiva pratyānayati darvyottamam apādāya tatsuhṛd dakṣiṇato 'gner udaṅmukha āsīno dhārayati athoddharati uddhṛte yad apādāya dhārayati tat uttarārdha ādadhāti anuttarādharatāyā odanasya yad uttaraṃ tad uttaram odana evaudanaḥ ṣaṣṭhyāṃ śaratsv iti paścād agner upasādayati nidhiṃ nidhipā iti trīṇi kāṇḍāni karoti yadyaj jāyeti mantroktam sā patyāvanvārabhate anvārabdheṣvata ūrdhvaṃ karoti agnī rakṣa iti paryagnikaroti babhrer adhvaryo idam prāpam ity uparyāpānaṃ karoti babhrer brahmann iti brūyād anadhvaryum ghṛtena gātrā siñca sarpir iti sarpiṣā viṣyandayati vasor yā dhārā ādityebhyo aṅgirobhya iti rasair upasiñcati priyaṃ priyāṇām ity uttarato 'gner dhenvādīnyanumantrayate tām atyāsarat prathameti yathoktaṃ dohayitvopasiñcati atyāsarat prathamā dhokṣyamāṇā sarvān yajñān bibhratī vaiśvadevī upa vatsaṃ sṛjata vāśyate gaur vy asṛṣṭa sumanā hiṃkṛṇoti badhāna vatsam abhi dhehi bhuñjatī nijya godhug upa sīda dugdhi irām asmā odanaṃ pinvamānā kīlālaṃ ghṛtaṃ madam annabhāgam sā dhāvatu yamarājñaḥ savatsā sudughāṃ pathā prathameha dattā atūrṇadattā prathamedam āgan vatsena gāṃ saṃ sṛja viśvarūpām iti idaṃ me jyotiḥ sam agnaya iti hiraṇyam adhidadhāti eṣā tvacām ity amotaṃ vāso 'grataḥ sahiraṇyaṃ nidadhāti yad akṣeṣv iti samānavasanau bhavataḥ dvitīyaṃ tat pāpacailaṃ bhavati tan manuṣyādhamāya dadyād ity eke śṛtaṃ tvā havyam iti catura ārṣeyān bhṛgvaṅgirovid upasādayati śuddhāḥ pūtā iti mantroktam pakvaṃ kṣetrād varṣaṃ vanuṣvety apakarṣati agnau tuṣān iti tuṣān āvapati paraḥ kambūkān iti savyena pādena phalīkaraṇān apohati tanvaṃ svarga ity anyān āvapati agne prehi samācinuṣvety ājyaṃ juhuyāt eṣa savānāṃ saṃskāraḥ arthaluptāni nivartante yathāsavaṃ mantraṃ saṃnamayati liṅgaṃ parihitasya liṅgasyānantaraṃ karmakarmānupūrveṇa liṅgaṃ parīkṣeta liṅgena vā karmotpattyānupūrvaṃ praśastam atathotpatter yathāliṅgam samuccayas tulyārthānāṃ vikalpo vā athaitayor vibhāgaḥ sūktena pūrvaṃ saṃpātavantaṃ karoti śrāmyata itiprabhṛtibhir vā sūktenābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ anuvākenottaraṃ saṃpātavantaṃ karoti prācyai tvā diśa itiprabhṛtibhir vānuvākenābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ yathāsavam anyān pṛthag veti prakṛtiḥ sarve yathotpattyācāryāṇāṃ pañcaudanavarjam prayuktānāṃ punar aprayogam eke sahiraṇyāṃ dhenuṃ dakṣiṇāṃ godakṣiṇāṃ vā kaurupathiḥ saṃpātavato 'bhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ etaṃ bhāgam etaṃ sadhasthā ulūkhala iti saṃsthitahomāḥ āvapate anumantraṇaṃ ca āśānām iti catuḥśarāvam yad rājāna ity avekṣati padasnātasya pṛthakpādeṣvapūpān nidadhāti nābhyāṃ pañcamam unnahyan vasanena sahiraṇyaṃ saṃpātavantam ā nayaitam ity aparājitād ajamānīyamānam anumantrayate indrāya bhāgam iti agniṃ pariṇīyamānam ye no dviṣantīti saṃjñapyamānam pra pada iti padaḥ prakṣālayantam anu chya śyāmeneti yathāparu viśantam ṛcā kumbhīm ity adhiśrayantam ā siñcety āsiñcantam ava dhehīty avadadhatam paryādhatteti paryādadhatam śṛto gacchatv ity udvāsayantam ut krāmāta iti paścād agner darbheṣūddharantam uddhṛtam ajam anajmīty ājyenānakti pañcaudanam iti mantroktam odanān pṛthakpādeṣu nidadhāti madhye pañcamam dakṣiṇaṃ paścārdhaṃ yūpenopasicya śṛtam ajam ity anubaddhaśiraḥpādaṃ tv etasya carma ajo hīti sūktena saṃpātavantaṃ yathoktam uttaro 'motaṃ tasyāgrataḥ sahiraṇyaṃ nidadhāti pañca rukmeti mantroktam dhenvādīnyuttarataḥ sopadhānam āstaraṇam vāso hiraṇyaṃ ca ā nayaitam iti sūktena saṃpātavantam āñjanāntaṃ śataudanāyāḥ pañcaudanena vyākhyātam aghāyatām ity atra mukham apinahyamānam anumantrayate sapatneṣu vajraṃ grāvā tvaiṣa iti nipatantam vediṣ ṭa iti mantroktam āstṛṇāti viṃśatyodanāsu śrayaṇīṣu śatam avadānāni vadhrīsaṃnaddhāni pṛthagodaneṣūpary ādadhati madhyamāyāḥ prathame randhriṇy āmikṣāṃ daśame 'bhitaḥ sapta saptāpūpān pariśrayati pañcadaśe puroḍāśau agre hiraṇyam apo devīr ity agrata udakumbhān bālās ta iti sūktena saṃpātavatīm pradakṣiṇam agnim anupariṇīyopaveśanaprakṣālanācamanam uktam pāṇāv udakam ānīya athāmuṣyaudanasyāvadānānāṃ ca madhyāt pūrvārdhācca dvir avadāyopariṣṭād udakenābhighārya juhoti somena pūto jaṭhare sīda brahmaṇām ārṣeyeṣu ni dadha odana tveti atha prāśnāti agneṣ ṭvāsyena prāśnāmi bṛhaspater mukhena indrasya tvā jaṭhare sādayāmi varuṇasyodare tad yathā hutam iṣṭaṃ prāśnīyād devātmā tvā prāśnāmy ātmāsy ātmann ātmānaṃ me mā hiṃsīr iti prāśitam anumantrayate yo 'gnir nṛmaṇā nāma brāhmaṇeṣu praviṣṭaḥ tasmin ma eṣa suhuto 'stv odanaḥ sa mā mā hiṃsīt parame vyoman so asmabhyam astu parame vyomann iti dātāraṃ vācayati vīkṣaṇāntam śataudanāyāḥ prātarjapena vyākhyātam vāṅ ma āsann iti mantroktānyabhimantrayate bṛhatā mano dyauś ca me punar maitv indriyam iti pratimantrayate pratimantrite vyavadāyāśnanti śataudanāyāṃ dvādaśaṃ śataṃ dakṣiṇāḥ adhikaṃ dadataḥ kāmapraṃ sampadyate brahmāsyety odane hradān pratidiśaṃ karoti uparyāpānam tadabhitaś catasro diśyāḥ kulyāḥ tā rasaiḥ pūrayati pṛthivyāṃ surayādbhir āṇḍīkādivanti mantroktāni pratidiśaṃ nidhāya yam odanam ity atimṛtyum anaḍvān ity anaḍvāham sūryasya raśmīn iti karkīṃ sānūbandhyāṃ dadāti āyaṃ gauḥ pṛśnir ayaṃ sahasram iti pṛśnim gām devā imaṃ madhunā saṃyutaṃ yavaṃ iti paunaḥśilaṃ madhumantaṃ sahiraṇyaṃ saṃpātavantam punantu mā devajanā iti pavitraṃ kṛśaram kaḥ pṛśnim ity urvarām sāhasra ity ṛṣabham prajāpatiś cety anaḍvāham namas te jāyamānāyai dadāmīti vaśām udapātreṇa saṃpātavatā samprokṣyābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ bhūmiṣ ṭvety enāṃ pratigṛhṇāti upamitām iti yacchālayā saha dāsyan bhavati tad antar bhavatyapihitam mantroktaṃ tu praśastam iṭasya te vi cṛtāmīti dvāram avasārayati pratīcīṃ tvā pratīcīna ity udapātram agnim ādāya prapadyante tad antar eva sūktena saṃpātavat karoti udapātreṇa saṃpātavatā śālāṃ samprokṣyābhimantryābhinigadya dadyād dātā vācyamānaḥ antarā dyāṃ ca pṛthivīṃ cety enāṃ pratigṛhṇāti upamitām iti mantroktāni pracṛtati mā naḥ pāśam ity abhimantrya dhārayati nāsyāsthīnīti yathoktam sarvam enaṃ samādāyety adbhiḥ pūrṇe garte pravidhya saṃvapati śataudanāṃ ca saṃbhṛteṣu sāvikeṣu saṃbhāreṣu brāhmaṇam ṛtvijaṃ vṛṇīta ṛṣim ārṣeyaṃ sudhātudakṣiṇam anaimittikam eṣa ha vā ṛṣir ārṣeyaḥ sudhātudakṣiṇo yasya tryavarārdhyāḥ pūrvapuruṣā vidyācaraṇavṛttaśīlasampannāḥ udagayana ity eke athāta odanasavānām upācārakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ savān dattvāgnīn ādadhīta sārvavaidika ity eke sarve vedā dvikalpāḥ māsaparārdhyā dīkṣā dvādaśarātro vā trirātra ity eke haviṣyabhakṣā syur brahmacāriṇaḥ adhaḥ śayīran kartṛdātārāv ā samāpanāt kāmaṃ na bhuñjīran saṃtatāś cet syuḥ ahani samāptam ity eke yātrārthaṃ dātārau vā dātā keśaśmaśruromanakhāni vāpayīta keśavarjaṃ patnī snātāvahatavasanau surabhiṇau vratavantau karmaṇyāv upavasataḥ śvo bhūte yajñopavītī śāntyudakaṃ kṛtvā yajñavāstu ca samprokṣya brahmaudanikam agniṃ mathitvā yad devā devaheḍanaṃ yad vidvāṃso yad avidvāṃso 'pamityam apratīttam ity etais tribhiḥ sūktair anvārabdhe dātari pūrṇahomaṃ juhuyāt pūrvāhṇe bāhyataḥ śāntavṛkṣasyedhmaṃ prāñcam upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhir udapātram upasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca paścād agneḥ palpūlitavihitam aukṣaṃ vānaḍuham vā rohitaṃ carma prāggrīvam uttaraloma paristīrya pavitre kurute darbhāv apracchinnaprāntau prakṣālyānulomam anumārṣṭi dakṣiṇaṃ jānvācyāparājitābhimukhaḥ prahvo vā muṣṭinā prasṛtināñjalinā yasyāṃ śrapayiṣyan syāt tayā caturtham śarāveṇa catuḥśarāvaṃ devasya tvā savituḥ prasava ṛṣibhyas tvārṣeyebhyas tvaikarṣaye tvā juṣṭaṃ nirvapāmi vasavas tvā gāyatreṇa chandasā nirvapantu ūrjam akṣitam akṣīyamāṇam upajīvyāsam iti dātāraṃ vācayati rudrās tvā traiṣṭubhena chandasā ādityās tvā jāgatena chandasā viśve tvā devā ānuṣṭubhena chandasā nirvapantu ūrjam akṣitam akṣīyamāṇam upajīvyāsam iti dātāraṃ vācayati niruptaṃ sūktenābhimṛśati svargabrahmaudanau tantram saṃnipāte brahmaudanamitam udakam āsecayed dvibhāgam yāvantas taṇḍulāḥ syur nāvasiñcen na pratiṣiñcet yadyavasiñcen mayi varco atho yaśa iti brahmā yajamānaṃ vācayati atha pratiṣiñcet ā pyāyasva saṃ te payāṃsīti dvābhyāṃ pratiṣiñcet ā pyāyasva sam etu te viśvataḥ soma vṛṣṇyam bhavā vājasya saṃgathe saṃ te payāṃsi sam u yantu vājāḥ saṃ vṛṣṇyāny abhimātiṣāhaḥ āpyāyamāno amṛtāya soma divi śravāṃsy uttamāni dhiṣveti tatra ced upādhimātrāyāṃ nakhena na lavaṇasya kuryāt tenaivāsya tad vṛthānnaṃ sampadyate ahataṃ vāso dakṣiṇata upaśete tat sahiraṇyam tatra dve udapātre nihite bhavataḥ dakṣiṇam anyad antaram anyat antaraṃ yato 'dhicariṣyan bhavati bāhyaṃ jāṅmāyanam tata udakam ādāya pātryām ānayati darvyā kumbhyām darvikṛte tatraiva pratyānayati darvyottamam apādāya tatsuhṛd dakṣiṇato 'gner udaṅmukha āsīno dhārayati athoddharati uddhṛte yad apādāya dhārayati tad uttarārdha ādhāya rasair upasicya pratigrahītre dātopavahati tasminn anvārabdhaṃ dātāraṃ vācayati tantraṃ sūktaṃ pacchaḥ snātena yau te pakṣau yad atiṣṭhaḥ yau te pakṣāv ajarau patatriṇau yābhyāṃ rakṣāṃsy apahaṃsy odana tābhyāṃ pathyāsma sukṛtasya lokaṃ yatra ṛṣayaḥ prathamajāḥ purāṇāḥ yad atiṣṭho divas pṛṣṭhe vyomann adhy odana anvāyan satyadharmāṇo brāhmaṇā rādhasā saha kramadhvam agninā nākaṃ pṛṣṭhāt pṛthivyā aham antarikṣam āruhaṃ svar yanto nāpekṣanta uruḥ prathasva mahatā mahimnedaṃ me jyotiḥ satyāya ceti tisraḥ sam agnaya iti sārdham etayā ata ūrdhvaṃ vācite hute saṃsthite 'mūṃ te dadāmīti nāmagrāham upaspṛśet sadakṣiṇaṃ kāmas tad ity uktam ye bhakṣayanta iti purastāddhomāḥ agne tvaṃ no antama uta trātā śivo bhavā varūthyaḥ taṃ tvā śociṣṭha dīdivaḥ sumnāya nūnam īmahe sakhibhyaḥ gayasphāno amīvahā vasuvit puṣṭivardhanaḥ sumitraḥ sumano bhavety ājyabhāgau pāṇāv udakam ānīyety uktam pratimantraṇāntam pratimantrite vyavadāyāśnanti idāvatsarāyeti vratavisarjanam ājyaṃ juhuyāt samidho 'bhyādadhyāt tatra ślokau yajuṣā mathite agnau yajuṣopasamāhite savān dattvā savāgnes tu katham utsarjanaṃ bhavet vācayitvā savān sarvān pratigṛhya yathāvidhi hutvā saṃnatibhis tatrotsargaṃ kauśiko 'bravīt prāñco 'parājitāṃ vā diśam avabhṛthāya vrajanti apāṃ sūktair āplutya pradakṣiṇam āvṛtyāpa upaspṛśyānavekṣamāṇāḥ pratyudāvrajanti brāhmaṇān bhaktenopepsanti yathoktā dakṣiṇā yathoktā dakṣiṇā pitryam agniṃ śamayiṣyañ jyeṣṭhasya cāvibhaktina ekāgnim ādhāsyan amāvāsyāyāṃ pūrvasminn upaśāle gāṃ dvihāyanīṃ rohiṇīm ekarūpāṃ bandhayati niśi śāmūlaparihito jyeṣṭho 'nvālabhate patny ahatavasanā jyeṣṭham patnīm anvañca itare athainān abhivyāhārayaty adhrigo śamīdhvam suśami śamīdhvam śamīdhvam adhrigā o u iti triḥ ayam agniḥ satpatir naḍam ā rohety anuvākaṃ mahāśāntiṃ ca śāntyudaka āvapate agne akravyād iti bhraṣṭrād dīpaṃ dhārayati bhūmeś copadagdhaṃ samutkhāya ākṛtiloṣṭavalmīkenāstīrya śakṛtpiṇḍenābhilipya sikatābhiḥ prakīryābhyukṣya lakṣaṇaṃ kṛtvā punar abhyukṣya paścāl lakṣaṇasyābhimanthanaṃ nidhāya go'śvājāvīnāṃ puṃsāṃ lomabhir āstīrya vrīhiyavaiś ca śakṛtpiṇḍam abhivimṛjya prāñcau darbhau nidadhāti vṛṣaṇau stha ity abhiprāṇyāraṇyau tayor uparyadharāraṇim dakṣiṇato mūlān paścāt prajananām urvaśy asīty āyur asīti mūlata uttarāraṇim upasaṃdhāya pṛtanājitam ity āhūya abhidakṣiṇaṃ jyeṣṭhas trir abhimanthaty oṃ bhūr gāyatraṃ chando 'nuprajāyasva traiṣṭubhaṃ jāgatam ānuṣṭubham oṃ bhūr bhuvaḥ svar janad om iti ata ūrdhvaṃ yathākāmam manthāmi tvā jātavedaḥ sujātaṃ jātavedasam sa no jīveṣv ā bhaja dīrgham āyuś ca dhehi naḥ jāto 'janiṣṭhā yaśasā sahāgre prajāṃ paśūṃs tejo rayim asmāsu dhehi ānandino modamānāḥ suvīrā anāmayāḥ sarvam āyur gamema uddīpyasva jātavedo 'va sediṃ tṛṣṇāṃ kṣudhaṃ jahi apāsmat tama ucchatv apa hrītamukho jahy apa durhārddiśo jahi ihaivaidhi dhanasanir iha tvā samidhīmahi ihaidhi puṣṭivardhana iha tvā samidhīmahīti prathamayā manthati dvitīyayā jātam anumantrayate tṛtīyayoddīpayati caturthyopasamādadhāti yat tvā kruddhā iti coṃ bhūr bhuvaḥ svar janad om ity aṅgirasāṃ tvā devānām ādityānāṃ vratenādadhe dyaur mahnāsi bhūmir bhūmnā tasyās te devy aditir upasthe 'nnādāyānnapatyāyādadhad iti lakṣaṇe pratiṣṭhāpyopotthāya athopatiṣṭhate agne gṛhapate sugṛhapatir ahaṃ tvayāgne gṛhapatinā bhūyāsam sugṛhapatis tvaṃ mayāgne gṛhapatinā bhūyāḥ asthūri ṇau gārhapatyāni dīdihi śataṃ samā iti vyākaromīti gārhapatyakravyādau samīkṣate śāntam ājyaṃ gārhapatyāyopanidadhāti māṣamanthaṃ kravyādam upa tvā namaseti puronuvākyā viśvahā ta iti pūrṇāhutiṃ juhoti yo no agnir iti saha kartrā hṛdayānyabhimṛśante aṃśo rājā vibhajatīmāv agnī vidhārayan kravyādaṃ nirṇudāmasi havyavāḍ iha tiṣṭhatv iti vibhāgaṃ japati sugārhapatya iti dakṣiṇena gārhapatye samidham ādadhāti yaḥ kravyāt tam aśīśamam iti savyena naḍamayīṃ kravyādi apāvṛtyeti mantroktaṃ bāhyato nidhāya naḍam ā roha sam indhata iṣīkāṃ jaratīṃ pratyañcam arkam ity upasamādadhāti yady agnir yo agnir aviḥ kṛṣṇā mā no ruroḥ śucadvidaḥ śivo no astu bharato rarāṇaḥ ativyādhī vyādho agrabhīṣṭa kravyādo agnīñ śamayāmi sarvān iti śuktyā māṣapiṣṭāni juhoti sīsaṃ darvyām avadhāyodgrathya manthaṃ juhvañśamayet naḍam ā roheti catasro 'gne akravyād imaṃ kravyād yo no aśveṣv anyebhyas tvā hiraṇyapāṇim iti śamayati dakṣiṇato jaratkoṣṭhe śītaṃ bhasmābhiviharati śāntyudakena suśāntaṃ kṛtvāvadagdhaṃ samutkhāya paraṃ mṛtyo ity utthāpayati kravyādam iti tisṛbhir hrīyamāṇam anumantrayate dīpādy ābhinigadanāt pratiharaṇena vyākhyātam aviḥ kṛṣṇeti nidadhāti uttamavarjaṃ jyeṣṭhasyāñjalau sīsāni asmin vayaṃ yad ripraṃ sīse mṛḍḍhvam ity abhyavanejayati kṛṣṇorṇayā pāṇipādān nimṛjya ime jīvā udīcīnair iti mantroktam triḥ sapteti kūdyā padāni lopayitvā nadībhyaḥ mṛtyoḥ padam iti dvitīyayā nāvaḥ paraṃ mṛtyo iti prāgdakṣiṇam kūdīṃ pravidhya sapta nadīrūpāṇi kārayitvodakena pūrayitvā ā rohata savitur nāvam etāṃ sutrāmāṇaṃ mahīm ū ṣv iti sahiraṇyāṃ sayavāṃ nāvam ārohayati aśmanvatī rīyata ut tiṣṭhatā pra taratā sakhāya ity udīcas tārayati uttarato garta udakprasravaṇe 'śmānaṃ nidadhāty antaśchinnam tiro mṛtyum ity aśmānam atikrāmati tā adharād udīcīr ity anumantrayate nissālām iti śālāniveśanaṃ samprokṣya ūrjaṃ bibhrad iti prapādayati vaiśvadevīm iti vatsatarīm ālambhayati imam indram iti vṛṣam anaḍvāham ahorātre iti talpam ālambhayati ā rohatāyur ity ārohati āsīnā ity āsīnām anumantrayate piñjūlīr āñjanaṃ sarpiṣi paryasyemā nārīr iti strībhyaḥ prayacchati ime jīvā avidhavāḥ sujāmaya iti puṃbhya ekaikasmai tisras tisras tā adhy adhy udadhānaṃ paricṛtya prayacchati paraṃ mṛtyo vyākaromy ā rohatāntardhiḥ pratyañcam arkaṃ ye agnayo namo devavadhebhyo 'gne 'bhyāvartinn agne jātavedaḥ saha rayyā punar ūrjeti agne 'bhyāvartinn abhi na ā vavṛtsva āyuṣā varcasā sanyā medhayā prajayā dhanena agne jātavedaḥ śataṃ te sahasraṃ ta upāvṛtaḥ adhā puṣṭasyeśānaḥ punar no rayim ā kṛdhi saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā viśvapsnyā viśvatas pari punar ūrjā vavṛtsva punar agna iṣāyuṣā punar naḥ pāhy aṃhasaḥ śarkarān svayamātṛṇṇāñ śaṇarajjubhyāṃ vibadhya dhārayati samayā khena juhoti imaṃ jīvebhya iti dvāre nidadhāti juhotyetayarcā āyurdāvā dhanadāvā baladāvā paśudāvā puṣṭidāvā prajāpataye svāheti ṣaṭsaṃpātaṃ mātā putrān āśayate ucchiṣṭaṃ jāyām saṃvatsaram agniṃ nodvāyānna harennāhareyuḥ dvādaśarātra ity eke daśa dakṣiṇā paścād agner vāgyataḥ saṃviśati aparedyur agniṃ cendrāgnī ca yajeta sthālīpākābhyām agniṃ cāgniṣomau ca paurṇamāsyām sāyaṃ prātar vrīhīn āvaped yavān vāgnaye svāhā prajāpataye svāheti sāyam sūryāya svāhā prajāpataye svāheti prātaḥ dvādaśarātre 'gniṃ paśunā yajeta sthālīpākena vobhayor viriṣyati saṃvatsaratamyāṃ śāntyudakaṃ kṛtvā ghṛtāhutir no bhavāgne akravyāhutir ghṛtāhutiṃ tvā vayam akravyāhutim upaniṣadema jātaveda iti catura udapātre saṃpātān ānīya tān ullapya purastād agneḥ pratyaṅ āsīno juhoti hute rabhasva hutabhāga edhi mṛḍāsmabhyaṃ mota hiṃsīḥ paśūn na iti yady udvāyād bhasmanāraṇiṃ saṃspṛśya tūṣṇīṃ mathitvoddīpya pūrṇahomaṃ hutvā saṃnatibhir ājyaṃ juhuyād vyāhṛtibhir vā saṃsṛṣṭe caivaṃ juhuyāt agnāvanugate jāyamāne ānaḍuhena śakṛtpiṇḍenāgnyāyatanāni parilipya homyam upasādya prāṇāpānābhyāṃ svāhā samānavyānābhyāṃ svāhodānarūpābhyāṃ svāhety ātmany eva juhuyāt atha prātar utthāyāgniṃ nirmathya yathāsthānaṃ praṇīya yathāpuram agnihotraṃ juhuyāt sāyamāśaprātarāśau yajñāv ṛtvijau purodayād astamayāc ca pāvakaṃ prabodhayed gṛhiṇī śuddhahastā samatīte saṃdhivarṇe 'tha hāvayet susamiddhe pāvaka āhutīṣahiḥ agnaye ca prajāpataye ca rātrāv ādityaś ca divā prajāpatiś ca udakaṃ ca samidhaś ca home home puro varam homyaiḥ samidbhiḥ payasā sthālīpākena sarpiṣā sāyaṃ prātar homa eteṣām ekenāpi sidhyati abhyuddhṛto huto 'gniḥ pramādād upaśāmyati mathite vyāhṛtīr juhuyāt pūrṇahomau yathartvijau vanaspatibhyo vānaspatyebhya oṣadhibhyo vīrudbhyaḥ sarvebhyo devebhyo devajanebhyaḥ puṇyajanebhya iti prācīnaṃ tad udakaṃ ninīyate svadhā prapitāmahebhyaḥ svadhā pitāmahebhyaḥ svadhā pitṛbhya iti dakṣiṇataḥ tārkṣyāyāriṣṭanemaye 'mṛtaṃ mahyam iti paścāt somāya saptarṣibhya iti uttarataḥ parimṛṣṭe parilipte ca parvaṇi vrātapataṃ hāvayed annam agnau bhūyo dattvā svayam alpaṃ ca bhuktvāparāhṇe vratam upaiti yājñikam anaśanaṃ brahmacaryaṃ ca bhūmau śucir agnim upaśete sugandhiḥ agnīṣomābhyāṃ darśana indrāgnibhyām adarśane āgneyaṃ tu pūrvaṃ nityam anvāhāryaṃ prajāpateḥ ardhāhutis tu sauviṣṭakṛtī sarveṣāṃ haviṣāṃ smṛtā ānumatī vā bhavati sthālīpākeṣv atharvaṇām ubhau ca saṃdhijau yau vaiśvadevau yathartvijau varjayitvā sabarhiṣaḥ sājyā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ yathāśakti yathābalaṃ hutādo 'nye ahutādo 'nye vaiśvadevaṃ havir ubhaye saṃcaranti te samyañca iha mādayantām iṣam ūrjaṃ yajamānā yam icchata viśve devā idaṃ havir ādityāsaḥ saparyata asmin yajñe mā vyathiṣy amṛtāya haviṣkṛtam vaiśvadevasya haviṣaḥ sāyaṃ prātar juhoti sāyamāśaprātarāśau yajñāv etau smṛtāv ubhau apratibhuktau śucikāryau ca nityaṃ vaiśvadevau jānatā yajñaśreṣṭhau nāśrotriyo nānavaniktapāṇir nāmantravij juhuyān nāvipaścit bībhatsavaḥ śucikāmā hi devā nāśraddadhānasya havir juṣante brāhmaṇena brahmavidā tu hāvayen na strīhutaṃ śūdrahutaṃ ca devagam yas tu vidyād ājyabhāgau yajñān mantraparikramān devatājñānam āvṛta āśiṣaś ca karma striyā apratiṣiddham āhuḥ tayor baliharaṇam agnaya indrāgnibhyāṃ vāstoṣpataye prajāpataye 'numataya iti hutvā niṣkramya bahiḥ prācīnaṃ brahmaṇe vaiśravaṇāya viśvebhyo devebhyaḥ sarvebhyo devebhyo viśvebhyo bhūtebhyaḥ sarvebhyo bhūtebhya iti bahuśo baliṃ haret dviḥ prokṣan pradakṣiṇam āvṛtyāntarupātītya dvāre dvāryayor mṛtyave dharmādharmābhyām udadhāne dhanvantaraye samudrāyauṣadhivanaspatibhyo dyāvāpṛthivībhyām iti sthūṇāvaṃśayor digbhyo 'ntardeśebhya iti sraktiṣu vāsukaye citrasenāya citrarathāya takṣopatakṣābhyām iti samantam agner āśāyai śraddhāyai medhāyai śriyai hriyai vidyāyā iti prācīnaṃ agneḥ gṛhyābhyo devajāmibhya iti bhūyo 'bhyuddhṛtya brāhmaṇān bhojayet tad api śloko vadati mā brāhmaṇāgrataḥ kṛtam aśnīyād viṣavad annam annakāmyā devānāṃ devo brāhmaṇo bhāvo nāmaiṣa devateti āgrayaṇe śāntyudakaṃ kṛtvā yathartu taṇḍulān upasādya apsu sthālīpākaṃ śrapayitvā payasi vā sajūr ṛtubhiḥ sajūr vidhābhiḥ sajūr agnaye svāhā sajūr indrāgnibhyāṃ sajūr dyāvāpṛthivībhyāṃ sajūr viśvebhyo devebhyaḥ sajūr ṛtubhiḥ sajūr vidhābhiḥ sajūḥ somāya svāhety ekahavir vā syān nānāhavīṃṣi vā saumyaṃ tanvacchyāmākaṃ śaradi atha yajamānaḥ prāśitraṃ gṛhṇīte prajāpateṣ ṭvā grahaṃ gṛhṇāmi mahyaṃ bhūtyai mahyaṃ puṣṭyai mahyaṃ śriyai mahyaṃ hriyai mahyaṃ yaśase mahyam āyuṣe mahyam annāya mahyam annādyāya mahyaṃ sahasrapoṣāya mahyam aparimitapoṣāyeti atha prāśnāti bhadrān naḥ śreyaḥ samanaiṣṭa devās tvayāvasena samaśīmahi tvā sa naḥ pito madhumāṁ āviveśa śivas tokāya tanvo na ehīti prāśitam anumantrayate amo 'si prāṇa tad ṛtaṃ bravīmy amāsi sarvāṅ asi praviṣṭaḥ sa me jarāṃ rogam apanudya śarīrād anāmayaidhi mā riṣāma indo iti vatsaḥ prathamajo grīṣme vāsaḥ śaradi dakṣiṇā śaktyā vā dakṣiṇāṃ dadyāt nātiśaktir vidhīyate nātiśaktir vidhīyata iti atha vivāhaḥ ūrdhvaṃ kārttikyā ā vaiśākhyāḥ yāthākāmī vā citrāpakṣaṃ tu varjayet maghāsu hanyante gāvaḥ phalgunīṣu vyuhyata iti vijñāyate maṅgalaṃ ca satyenottabhitā pūrvāparam ity upadadhīta pativedanaṃ ca yuvaṃ bhagam iti saṃbhalaṃ sānucaraṃ prahiṇoti brahmaṇaspata iti brahmāṇam tad vivṛhācchaṅkamāno niśi kumārīkulād valīkānyādīpya devā agra iti pañcabhiḥ sakṛt pūlyānyāvāpayati anṛkṣarā iti kumārīpālaṃ prahiṇoti udāhārasya pratihiteṣur agrato jaghanato brahmā yo anidhma ity apsu logaṃ pravidhyati idam aham ity apohya yo bhadra ity anvīpam udacya āsyai brāhmaṇā iti prayacchati āvrajatām agrato brahmā jaghanato 'dhijyadhanvā bāhyataḥ plakṣodumbarasyottarato 'gneḥ śākhāyām āsajati tenodakārthān kurvanti tataś cānvāsecanam anyena antarupātītyeti juhoti pra tvā muñcāmīti veṣṭaṃ vicṛtati uśatīr ity etayā trir ādhāpayati saptabhir uṣṇāḥ saṃpātavatīḥ karoti yad āsandyām iti pūrvayor uttarasyāṃ sraktyāṃ tiṣṭhantīm āplāvayati yac ca varco yathā sindhur ity utkrāntām anyenāvasiñcati yad duṣkṛtam iti vāsasāṅgāni pramṛjya kumārīpālāya prayacchati tumbaradaṇḍena pratipādya nirvrajet tad vana āsajati yā akṛntaṃs tvaṣṭā vāsa ity ahatenācchādayati kṛtrima iti śatadataiṣīkeṇa kaṅkatena sakṛt pralikhya kṛtayāmam ity avasṛjati saṃnahyati iyaṃ vīrud iti madughamaṇiṃ lākṣāraktena sūtreṇa vigrathyānāmikāyāṃ badhnāti antato ha maṇir bhavati bāhyo granthiḥ bhagas tveta iti hastegṛhya nirṇayati śākhāyāṃ yugam ādhāya dakṣiṇato 'nyo dhārayati dakṣiṇasyāṃ yugadhuryuttarasmin yugatardmani darbheṇa vigrathya śaṃ ta iti lalāṭe hiraṇyaṃ saṃstabhya japati tardma samayāvasiñcati upagṛhyottarato 'gner aṅgād aṅgād iti ninayati syonam iti śakṛtpiṇḍe 'śmānaṃ nidadhāti tam ā tiṣṭhety āsthāpya iyaṃ nārīti dhruvāṃ tiṣṭhantīṃ pūlyānyāvāpayati trir avichindatīṃ caturthīṃ kāmāya yenāgnir iti pāṇiṃ grāhayati aryamṇa ity agniṃ triḥ pariṇayati sapta maryādā ity uttarato 'gneḥ sapta lekhā likhati prācyaḥ tāsu padānyutkrāmayati iṣe tvā sumaṅgali prajāvati suśīma iti prathamam ūrje tvā rāyaspoṣāya tvā saubhāgyāya tvā sāmrājyāya tvā saṃpade tvā jīvātave tvā sumaṅgali prajāvati suśīma iti saptamaṃ sakhā saptapadī bhaveti ā roha talpaṃ bhagas tatakṣeti talpa upaveśayati upaviṣṭāyāḥ suhṛtpādau prakṣālayati prakṣālyamānāvanumantrayate imau pādau subhagau suśevau saubhāgyāya kṛṇutāṃ no aghāya prakṣālyamānau subhagau supatnyāḥ prajāṃ paśūn dīrgham āyuś ca dhattām iti ahaṃ vi ṣyāmi pra tvā muñcāmīti yoktraṃ vicṛtati aparasmin bhṛtyāḥ saṃrabhante ye jayanti te balīyāṃsa eva manyante bṛhaspatineti sarvasurabhicūrṇāny ṛcarcā kāmpīlapalāśena mūrdhnyāvapati udyacchadhvaṃ bhagas tatakṣābhrātṛghnīm ity ekaikayotthāpayati prati tiṣṭheti pratiṣṭhāpayati sukiṃśukaṃ rukmaprastaraṇam iti yānam ārohayati emaṃ panthāṃ brahmāparam ity agrato brahmā prapadyate mā vidann anṛkṣarā adhvānam ity uktam yedaṃ pūrveti tenānyasyām ūḍhāyāṃ vādhūyasya daśāṃ catuṣpathe dakṣiṇair abhitiṣṭhati sa ced ubhayoḥ śubhakāmo bhavati sūryāyai devebhya ity etām ṛcaṃ japati sam ṛcchata svapatho 'navayantaḥ suśīmakāmāv ubhe virājāv ubhe suprajasāv ity atikramayato 'ntarā brahmāṇam ya ṛte cid abhiśriṣa iti yānaṃ samprokṣya viniṣkārayati sā mandasāneti tīrthe logaṃ pravidhyati idaṃ su ma iti mahāvṛkṣeṣu japati sumaṅgalīr iti vadhvīkṣīḥ prati japati yā oṣadhaya iti mantrokteṣu ye pitara iti śmaśāneṣu pra budhyasveti suptāṃ prabodhayet saṃkāśayāmīti gṛhasaṃkāśe japati ud va ūrmir iti yānaṃ samprokṣya vimocayati uttiṣṭheta iti patnī śālāṃ samprokṣati syonam iti dakṣiṇato valīkānāṃ śakṛtpiṇḍe 'śmānaṃ nidadhāti tasyopari madhyamapalāśe sarpiṣi catvāri dūrvāgrāṇi tam ā tiṣṭhety āsthāpya sumaṅgalī prataraṇīha priyaṃ mā hiṃsiṣṭaṃ brahmāparam iti pratyṛcaṃ prapādayati suhṛtpūrṇakaṃsena pratipādayati aghoracakṣur ity agniṃ triḥ pariṇayati yadā gārhapatyaṃ sūryāyai devebhya iti mantroktebhyo namaskurvatīm anumantrayate śarma varmeti rohitacarmāharantam carma copastṛṇīthanety upastṛṇantam yaṃ balbajam iti balbajaṃ nyasyantam upa stṛṇīhīty upastṛṇantam tad ā rohatv ity ārohayati tatropaviśyety upaveśayati dakṣiṇottaram upasthaṃ kurute sujyaiṣṭhya iti kalyāṇanāmānaṃ brāhmaṇāyanam upastha upaveśayati vi tiṣṭhantām iti pramadanaṃ pramāyotthāpayati tena bhūtena tubhyam agre śumbhanī agnir janavin mahyaṃ jāyām imām adāt somo vasuvin mahyaṃ jāyām imām adāt pūṣā jñātivin mahyaṃ jāyām imām adād indraḥ sahīyān mahyaṃ jāyām adād agnaye janavide svāhā somāya vasuvide svāhā pūṣṇe jñātivide svāhendrāya sahīyase svāheti āgacchataḥ savitā prasavānām iti mūrdhnoḥ saṃpātān ānayati udapātra uttarān śumbhanyāñjalyor ninayati tena bhūteneti samaśanam rasān āśayati sthālīpākaṃ ca yavānām ājyamiśrāṇāṃ pūrṇāñjaliṃ juhoti sapta maryādā iti tisṛṇāṃ prātar āvapate akṣyau nāv iti samāñjāte mahīm u ṣv iti talpam ālambhayati ā roha talpam ity ārohayati tatropaviśyety upaveśayati devā agra iti saṃveśayati abhi tvety abhicchādayati saṃ pitarāv iti samāveśayati ihemāv iti triḥ saṃnudati madughamaṇim aukṣe 'panīyeyaṃ vīrud amo 'ham iti saṃspṛśataḥ brahma jajñānam ity aṅguṣṭhena vyacaskaroti syonād yoner ity utthāpayati paridhāpanīyābhyām ahatenācchādayati bṛhaspatir iti śaṣpeṇābhighārya vrīhiyavābhyām abhinidhāya darbhapiñjūlyā sīmantaṃ vicṛtati śaṇaśakalena pariveṣṭya tisro rātrīḥ prati suptāste anuvākābhyām anvārabdhābhyām upadadhīta ihed asāthety etayā śulkam apākṛtya dvābhyāṃ nivartayatīha mama rādhyatām atra taveti yathā vā manyante parā dehīti vādhūyaṃ dadatam anumantrayate devair dattam iti pratigṛhṇāti apāsmat tama iti sthāṇāvāsajati yāvatīḥ kṛtyā iti vrajet yā me priyatameti vṛkṣaṃ praticchādayati śumbhanyāplutya ye antā ity ācchādayati navaṃ vasāna ity āvrajati pūrvāparaṃ yatra nādhigacched brahmāparam iti kuryāt gaur dakṣiṇā pratīvāhaḥ jīvaṃ rudanti yadīme keśina iti juhoti eṣa sauryo vivāhaḥ brahmāparam iti brāhmyaḥ āvṛtaḥ prājāpatyāḥ prājāpatyāḥ atha pitṛmedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ dahananidhānadeśe parivṛkṣāṇi nidhānakāla iti brāhmaṇoktam durbalībhavantaṃ śālātṛṇeṣu darbhān āstīrya syonāsmai bhavety avarohayati mantroktāvanumantrayate yat te kṛṣṇa ity avadīpayati āhitāgnau prete saṃbhārān saṃbharati ājyaṃ ca pṛṣadājyaṃ cājaṃ ca gāṃ ca vasanaṃ pañcamam hiraṇyaṃ ṣaṣṭham śarīraṃ nānvālabhate anyaṃ ceṣṭantam anumantrayate śāntyudakaṃ karoty asakalaṃ cātanānāṃ cānvāvapate śāntyudakodakena keśaśmaśruromanakhāni saṃhārayanti āplāvayanti anulimpanti srajo 'bhiharanti evaṃ snātam alaṃkṛtam ahatenāvāgdaśena vasanena pracchādayaty etat te deva etat tvā vāsaḥ prathamaṃ nv āgann iti apemam ity agniṣu juhoti ukhāḥ kurvanti tāḥ śakṛdābhyantaraṃ limpanti śuṣkeṇa vā pūrayanti tāḥ pṛthag agnibhiḥ saṃtāpayanty ā śakṛdādīpanāt teṣāṃ haraṇānupūrvam āhavanīyaṃ prathamaṃ tato dakṣiṇāgniṃ tato gārhapatyam atha videśe pretasyā rohata janitrīṃ jātavedasa iti pṛthag araṇīṣvagnīn samāropayanti teṣu yathoktaṃ karoti api vānyavatsāyā vā saṃdhinīkṣīreṇaikaśalākena vā manthenāgnihotraṃ juhoty ā dahanāt darśapūrṇamāsayoḥ kṛṣṇakataṇḍulānāṃ tasyā ājyena nāntaṃ na bahiḥ palālāni barhiḥ tilpiñjyā idhmāḥ grahān ājyabhāgau purastāddhomasaṃsthitahomān uddhṛtya prāṇāpānāv avaruddhyai nidhanābhir juhuyāt athobhayor ut tiṣṭhety utthāpayati pra cyavasveti triḥ saṃhāpayati yāvatkṛtvaś cotthāpayati evam eva kūdīṃ jaghane nibadhya imau yunajmīti gāvau yunakti puruṣau vā ut tiṣṭha prehi pra cyavasvodanvatīta ete 'gnīṣomā idaṃ pūrvam iti hariṇībhir hareyur ati dravety aṣṭabhiḥ idaṃ ta ity agnim agrataḥ prajānaty aghnya iti jaghanyāṃ gām edham agniṃ pariṇīya syonāsmai bhavety uttarato 'gneḥ śarīraṃ nidadhāti adhvaryava iṣṭiṃ nirvapanti tasyāṃ yathādevataṃ purastāddhomasaṃsthitahomān uddhṛtya prāṇāpānāv avaruddhyai nidhanābhir juhuyāt athobhayor apeta dadāmīti śāntyudakaṃ kṛtvā saṃprokṣaṇībhyāṃ kāmpīlaśākhāyā dahanaṃ samprokṣya ud īratām ity uddhatyābhyukṣya lakṣaṇaṃ kṛtvā punar abhyukṣya prāgdakṣiṇam edhaś cinvanti iyaṃ nārīti patnīm upasaṃveśayati ud īrṣvety utthāpayati yaddhiraṇyaṃ bibharti tad dakṣiṇe pāṇāv ādhāyājyenābhighārya jyeṣṭhena putreṇādāpayatīdaṃ hiraṇyam iti svargaṃ yata iti dakṣiṇaṃ hastaṃ nirmārjayati daṇḍaṃ hastād iti mantroktaṃ brāhmaṇasyādāpayati dhanur hastād iti kṣatriyasya aṣṭrām iti vaiśyasya idaṃ pitṛbhya iti darbhān edhān stṛṇāti tatrainam uttānam ādadhītejānaś citam ārukṣad agnim iti prācyāṃ tvā diśīti pratidiśam nety uparibabhravaḥ anumantrayate athāsya saptasu prāṇeṣu sapta hiraṇyaśakalāny avāsyaty amṛtam asy amṛtatvāyāmṛtam asmin dhehīti athāhitāgner darbheṣu kṛṣṇājinam antarlomāstīrya tatrainam uttānam ādhāya athāsya yajñapātrāṇi pṛṣadājyena pūrayitvānurūpaṃ nidadhati dakṣiṇe haste juhūm savya upabhṛtam kaṇṭhe dhruvāṃ mukhe 'gnihotrahavanīṃ nāsikayoḥ sruvam tānyanumantrayate juhūr dadhāra dyāṃ dhruva ā roheti lalāṭe prāśitraharaṇam imam agne camasam iti śirasīḍācamasam devā yajñam ity urasi puroḍāśam dakṣiṇe pārśve sphyaṃ savya upaveṣam udare pātrīṃ aṣṭhīvator ulūkhalamusalam śroṇyoḥ śakaṭam antareṇorū anyāni yajñapātrāni pādayoḥ śūrpam apo mṛnmayānyupaharanti ayasmayāni nidadhati amā putrā ca dṛṣat athobhayor apaśyaṃ yuvatiṃ prajānaty aghnya iti jaghanyāṃ gāṃ prasavyaṃ pariṇīyamānām anumantrayate tāṃ nairṛtena jaghanatāghnanta upaveśayanti tasyāḥ pṛṣṭhato vṛkkāv uddhārya pāṇyor asyādadhaty ati drava śvānāv iti dakṣiṇe dakṣiṇaṃ savye savyam hṛdaye hṛdayam agner varmeti vapayā saptachidrayā mukhaṃ pracchādayanti yathāgātraṃ gātrāṇi dakṣiṇair dakṣiṇāni savyaiḥ savyāni anubaddhaśiraḥpādena gośālāṃ carmaṇāvacchādya ajo bhāga ut tvā vahantv iti dakṣiṇato 'jaṃ badhnāti asmād vai tvam ajāyathā ayaṃ tvad adhi jāyatām asau svāhety urasi gṛhye juhoti tathāgniṣu juhoty agnaye svāhā kāmāya svāhā lokāya svāheti dakṣiṇāgnāv ity eke mainam agne vi dahaḥ śaṃ tapā rabhasva prajānanta iti kaniṣṭha ādīpayati ādīpte sruveṇa yāmān homāñjuhoti pareyivāṃsaṃ pravato mahīr iti yamo no gātuṃ prathamo vivedeti dve prathame aṅgiraso naḥ pitaro navagvā iti saṃhitāḥ sapta yo mamāra prathamo martyānāṃ ye naḥ pituḥ pitaro ye pitāmahā ity ekādaśa atha sārasvatāḥ sarasvatīṃ devayanto havante sarasvatīṃ pitaro havante sarasvati yā sarathaṃ yayātha sarasvati vrateṣu ta idaṃ te havyaṃ ghṛtavat sarasvatīndro mā marutvān iti dakṣiṇato 'nyasminn anuṣṭhātā juhoti sarvair upatiṣṭhanti trīṇi prabhṛtir vā api vānuṣṭhānībhiḥ etā anuṣṭhānyaḥ mainam agne vi daha itiprabhṛty ava sṛjeti varjayitvā sahasranīthā ity ātaḥ ā roha janitrīṃ jātavedasa iti pañcadaśabhir āhitāgnim mitrāvaruṇā pari mām adhātām iti pāṇī prakṣālayate varcasā mām ity ācāmati vivasvān na ity uttarato 'nyasminn anuṣṭhātā juhoti yavīyaḥprathamāni karmāṇi prāṅmukhānāṃ yajñopavītināṃ dakṣiṇāvṛtām athaiṣāṃ sapta sapta śarkarāḥ pāṇiṣv āvapate tāsām ekaikāṃ savyenāvācīnahastenāvakiranto 'navekṣamāṇā vrajanti apāghenānumantrayate sarve 'grato brahmaṇo vrajanti mā pra gāmeti japanta udakānte vyapādye japanti paścād avasiñcati ud uttamam iti jyeṣṭhaḥ payasvatīr iti brahmoktāḥ piñjūlīr āvapati śāntyudakenācamyābhyukṣyāśvāvatīm iti nadīṃ tārayate nakṣatraṃ dṛṣṭvopatiṣṭhate nakṣatrāṇāṃ mā saṃkāśaś ca pratīkāśaś cāvatām iti śāmyākīḥ samidha ādhāyāgrato brahmā japati yasya trayā gatam anuprayanti devā manuṣyāḥ paśavaś ca sarve taṃ no devaṃ mano adhi bravītu sunītir no nayatu dviṣate mā radhāmeti śāntyudakenācamyābhyukṣya nissālām iti śālāniveśanaṃ samprokṣya ūrjaṃ bibhrad iti prapādayati nadīm ālambhayati gām agnim aśmānaṃ ca yavo 'si yavayāsmad dveṣo yavayārātim iti yavān khalvakāsyeti khalvān khalakulāṃśca vyapādyābhyāṃ śāmyākīr ādhāpayati tāsāṃ dhūmaṃ bhakṣayanti yadyat kravyād gṛhyed yadi kravyādā nānte 'paredyuḥ divo nabhaḥ śukraṃ payo duhānā iṣam ūrjaṃ pinvamānāḥ apāṃ yonim apādhvaṃ svadhā yāś cakṛṣe jīvaṃs tās te santu madhuścuta ity agnau sthālīpākaṃ nipṛṇāti ādahane cāpivānyavatsāṃ dohayitvā tasyāḥ pṛṣṭhe juhoti vaiśvānare havir idaṃ juhomīti tasyāḥ payasi sthālīpāka ity eke ye agnaya iti pālāśyā darvyā mantham upamathya kāmpīlībhyām upamanthanībhyāṃ tṛtīyasyām asthīnyabhijuhoti upa dyāṃ śaṃ te nīhāra iti mantroktānyavadāya kṣīrotsiktena brāhmaṇasyāvasiñcati madhūtsiktena kṣatriyasyodakena vaiśyasya ava sṛjety anumantrayate mā te mano yat te aṅgam iti saṃcinoti pacchaḥ prathamaṃ śīrṣakapālāni paścāt kalaśe samopya sarvasurabhicūrṇair avakīryotthāpanībhir utthāpya hariṇībhir hareyuḥ mā tvā vṛkṣa iti vṛkṣamūle nidadhāti syonāsmai bhaveti bhūmau trirātram arasāśinaḥ karmāṇi kurvate daśarātra ity eke yathākuladharmaṃ vā ūrdhvaṃ tṛtīyasyā vaivasvataṃ sthālīpākaṃ śrapayitvā vivasvān na iti juhoti yuktābhyāṃ tṛtīyām ānumatīṃ caturthīm śeṣaṃ śāntyudakenopasicyābhimantrya prāśayati ā pra cyavethām iti gāvāv upayacchati eyam agann iti daśagavāvarārdhyā dakṣiṇā dvādaśarātraṃ kartā yamavrataṃ caret ekacailas tricailo vā haviṣyabhakṣaḥ sāyaṃ prātar upaspṛśet brahmacārī vraty adhaḥ śayīta svastyayanāni prayuñjīta pitṝn nidhāsyan saṃbhārān saṃbharati ekādaśa carūṃścakrakṛtān kārayati śatātṛṇṇasahasrātṛṇṇau ca pāśīm ūṣam sikatāḥ śaṅkhaṃ śālūkaṃ sarvasurabhiśamīcūrṇakṛtaṃ śāntavṛkṣasya nāvaṃ tripādakam dve niḥśīyamāne nīlalohite sūtre savyarajjuṃ śāntavṛkṣasya caturaḥ śaṅkūṃścaturaḥ paridhīn vāraṇaṃ śāmīlam audumbaraṃ pālāśaṃ vṛkṣasya śāntauṣadhīḥ māghe nidadhyānmāghaṃ bhūd iti śaradi nidadhyācchāmyatv agham iti nidāghe nidadhyān nidahyatām agham iti amāvāsyāyāṃ nidadhyād amā hi pitaro bhavanti athāvasānam tad yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāgudakpravaṇam yatrākaṇṭakā vṛkṣāś cauṣadhayaś ca unnataṃ svargakāmaś ca śvo 'māvāsyeti gāṃ kārayate tasyāḥ savyaṃ cāpaghanaṃ prapākaṃ ca nidhāya bhikṣāṃ kārayati grāme yāmasārasvatān homān hutvā saṃprokṣaṇībhyāṃ kāmpīlaśākhayā niveśanam anucarya prāgdakṣiṇaṃ śākhāṃ pravidhya sīreṇa karṣayitvā śākhābhiḥ parivārya punar dehīti vṛkṣamūlād ādatte yat te kṛṣṇa iti bhūmer vasane samopya sarvasurabhicūrṇair avakīryotthāpanībhir utthāpya hariṇībhir hareyuḥ avidanto deśāt pāṃsūn api vodakānte vasanam āstīryāsāv iti hvayet tatra yo jantur nipatet tam utthāpanībhir utthāpya hariṇībhir hareyuḥ api vā trīṇi ṣaṣṭiśatāni palāśatsarūṇām grāme dakṣiṇodagdvāraṃ vimitaṃ darbhair āstārayati uttaraṃ jīvasaṃcaro dakṣiṇaṃ pitṛsaṃcaraḥ anastamita ā yātety āyāpayati ācyā jānv ity upaveśayati saṃ viśantv iti saṃveśayati etad vaḥ pitaraḥ pātram iti trīṇy udakaṃsān ninayati trīn snātānuliptān brāhmaṇān madhumanthaṃ pāyayati brahmaṇe madhuparkam āhārayati gāṃ vedayante kurutety āha tasyā dakṣiṇam ardhaṃ brāhmaṇān bhojayati savyaṃ pitṝn vaha vapāṃ jātavedaḥ pitṛbhyo yatraitān vettha nihitān parāke medasaḥ kulyā upa tān sravantu satyā eṣām āśiṣaḥ santu kāmāḥ svāhā svadheti vapāyās trir juhoti imaṃ yameti yamāya caturthīm ekaviṃśatyā yavaiḥ kṛśaraṃ randhayati yutam anyatprapākaṃ ca sayavasya jīvāḥ prāśnanti athetarasya piṇḍaṃ nipṛṇāti yaṃ te mantham iti mantroktaṃ vimite nipṛṇāti tad udgatoṣmahartāro dāsā bhuñjate vīṇā vadantv ity āha mahayata pitṝn iti riktakumbhaṃ vimitamadhye nidhāya taṃ jaradupānahāghnanti kasye mṛjānā iti triḥ prasavyaṃ prakīrṇakeśyaḥ pariyanti dakṣiṇān ūrūn āghnānāḥ evaṃ madhyarātre 'pararātre ca purā vivāhāt samāṃsaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ utthāpanībhir utthāpya hariṇībhir hareyuḥ athāvasāyeti paścāt pūrvakṛtebhyaḥ pūrvāṇi pūrvebhyo 'parāṇi yavīyasām prāgdakṣiṇāṃ diśam abhy uttarām aparāṃ diśam abhitiṣṭhanti yathā citiṃ tathā śmaśānaṃ dakṣiṇāparāṃ diśam abhi pravaṇam atha mānāni diṣṭikudiṣṭivitastinimuṣṭyaratnipadaprakramāḥ prādeśena dhanuṣā cemāṃ mātrāṃ mimīmaha iti sapta dakṣiṇato mimīte saptottarataḥ pañca purastāt trīṇi paścāt nava dakṣiṇato mimīte navottarataḥ sapta purastāt pañca paścāt ekādaśa dakṣiṇato mimīta ekādaśottarato nava purastāt sapta paścāt ekādaśabhir devadarśinām ayugmamānāni parimaṇḍalāni caturasrāṇi vā śaunakinām tathā hi dṛśyante yāvān puruṣa ūrdhvabāhus tāvān agniś citaḥ savyāni dakṣiṇādvārāṇy ayugmaśilāny ayugmeṣṭikāni ca imāṃ mātrāṃ mimīmaha iti dakṣiṇataḥ savyarajjuṃ mītvā vārayatām agham iti vāraṇaṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati purastān mītvā śam ebhyo astv agham iti śāmīlaṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati uttarato mītvā śāmyatv agham ity audumbaraṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati paścān mītvā śāntam agham iti pālāśaṃ paridhiṃ paridadhāti śaṅkuṃ ca nicṛtati amāsīty anumantrayate akṣṇayā lohitasūtreṇa nibadhya stuhi śrutam iti madhye gartaṃ khātvā pāśisikatoṣodumbaraśaṅkhaśālūkasarvasurabhiśamīcūrṇāni nivapati niḥśīyatām agham iti niḥśīyamānam āstṛṇāti asaṃpraty agham vi lumpatām agham iti pari cailaṃ dūrśaṃ vilumpati ukto homo dakṣiṇata staraṇaṃ ca etad ā roha dadāmīti kaniṣṭho nivapati edaṃ barhir iti sthitasūnur yathāparu saṃcinoti mā te mano yat te aṅgam indro modapūr ity āto 'numantrayate dhānāḥ saliṅgābhir āvapati idaṃ kasāmbv iti sajātān avekṣayati ye ca jīvā ye te pūrve parāgatā iti sarpirmadhubhyāṃ caruṃ pūrayitvā śīrṣadeśe nidadhāti apūpavān iti mantroktaṃ dikṣvaṣṭamadeśeṣu nidadhāti madhye pacantam sahasradhāraṃ śatadhāram ity adbhir abhiviṣyandya parṇo rājeti madhyamapalāśair abhinidadhāti ūrjo bhāga ity aśmabhiḥ ut te stabhnāmīti logān yathāparu niḥśīyatām agham iti niḥśīyamānenāvacchādya darbhair avastīrya idam id vā u nopa sarpāsau hā iti cinvanti yathā yamāyeti saṃśritya śṛṇātv agham ity upariśira stambam ādadhāti pratiṣiddham ekeṣām akalmāṣāṇāṃ kāṇḍānām aṣṭāṅgulīṃ tejanīm antarhitam agham iti grāmadeśād ucchrayati prasavyaṃ pariṣicya kumbhān bhindanti sameteti aparasyāṃ śmaśānasraktyāṃ dhruvanāny upayacchante paścād uttarato 'gner varcasā māṃ vivasvān indra kratum ity ātaḥ sam indhata iti paścāt saṃkasukam uddīpayati asmin vayaṃ yad ripraṃ sīse mṛḍḍhvam ity abhyavanejayati kṛṣṇorṇayā pāṇipādān nimṛjya ime jīvā udīcīnair iti mantroktam triḥ sapteti kūdyā padāni lopayitvā śmaśānāt mṛtyoḥ padam iti dvitīyayā nāvaḥ paraṃ mṛtyo iti prāgdakṣiṇam kūdīṃ pravidhya sapta nadīrūpāṇi kārayitvodakena pūrayitvā ā rohata savitur nāvam etāṃ sutrāmāṇaṃ mahīm ū ṣv iti sahiraṇyāṃ sayavāṃ nāvam ārohayati aśmanvatī rīyata ut tiṣṭhatā pra taratā sakhāya ity udīcas tārayati śarkarādy ā samidādhānāt vaivasvatādi samānam prāpya gṛhān samānaḥ piṇḍapitṛyajñaḥ atha piṇḍapitṛyajñaḥ amāvāsyāyāṃ sāyaṃ nyahne 'hani vijñāyate mitrāvaruṇā pari mām adhātām iti pāṇī prakṣālayate varcasā mām ity ācāmati punaḥ savyenācamanād apasavyaṃ kṛtvā praiṣakṛtaṃ samādiśati ulūkhalamusalaṃ śūrpaṃ caruṃ kaṃsaṃ prakṣālaya barhir udakumbham ā hareti yajñopavītī dakṣiṇapūrvam antardeśam abhimukhaḥ śūrpa ekapavitrāntarhitān haviṣyān nirvapati idam agnaye kavyavāhanāya svadhā pitṛbhyaḥ pṛthiviṣadbhya itīdaṃ somāya pitṛmate svadhā pitṛbhyaḥ somavadbhyaḥ pitṛbhyo vāntarikṣasadbhya itīdaṃ yamāya pitṛmate svadhā pitṛbhyaś ca diviṣadbhya iti trīn avācīnakāśīn nirvapati ulūkhala opya trir avahantīti yathā havis tathā paricarati havir hy eva pitṛyajñaḥ praiṣakṛtaṃ samādiśanti caruṃ prakṣālayādhiśrayāpa opya taṇḍulān āvapasva nekṣaṇena yodhayann āsva mā śiro grahīḥ śirograhaṃ paricakṣate bāhyenopaniṣkramya yajñopavītī dakṣiṇapūrvam antardeśam abhimukha ud īratām iti karṣūṃ khanati prādeśamātrīṃ tiryagaṅgurim avāgaṅguriṃ parvamātrīm ity eke apahatā asurā rakṣāṃsi ye pitṛṣada iti prāgdakṣiṇaṃ pāṃsūn udūhati karṣūṃ ca pāṇī ca prakṣālyaitad vaḥ pitaraḥ pātram iti karṣūm udakena pūrayitvā antarupātītya mastunā navanītena vā pratinīya dakṣiṇāñcam udvāsya dve kāṣṭhe gṛhītvośanta ity ādīpayati ādīptayor ekaṃ pratinidadhāti ihaivaidhi dhanasanir ity ekaṃ hṛtvā pāṃsuṣvādhāyopasamādadhāti ye nikhātāḥ sam indhate ye tātṛṣur ye satyāsa iti saṃbhārān upasādayati paryukṣaṇīṃ barhir udakumbhaṃ kaṃsaṃ darvim ājyam āyavanaṃ caruṃ vāsāṃsy āñjanam abhyañjanam iti yad atropasamāhāryaṃ bhavati tad upasamāhṛtya ato yajñopavītī pitryupavītī barhir gṛhītvā vicṛtya saṃnahanaṃ dakṣiṇāparam aṣṭamadeśam abhyavāsyet barhir udakena samprokṣya barhiṣadaḥ pitara upahūtā naḥ pitaro 'gniṣvāttāḥ pitaro ye naḥ pituḥ pitaro ye 'smākam iti prastṛṇāti āyāpanādīni trīṇi ud īratām iti tisṛbhir udapātrāṇyanvṛcaṃ ninayet ataḥ pitryupavītī yajñopavītī ye dasyava ity ubhayata ādīptam ulmukaṃ triḥ prasavyaṃ parihṛtya nirasyati paryukṣya ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti tvaṃ tān agne apa sedha dūrān satyāḥ naḥ pitṝṇāṃ santv āśiṣaḥ svāhā svadheti hutvā kumbhīpākam abhighārayati agnaye kavyavāhanāyeti juhoti yathāniruptaṃ dvitīyām yamāya pitṛmate svadhā pitṛbhya iti tṛtīyām yad vo agnir iti sāyavanāṃs taṇḍulān saṃ barhir iti sadarbhāṃs taṇḍulān paryukṣya ato yajñopavītī pitryupavītī darvyoddharati dyaur darvir akṣitāparimitānupadastā sā yathā dyaur darvir akṣitāparimitānupadastaivā pratatāmahasyeyaṃ darvir akṣitāparimitānupadastā antarikṣaṃ darvir akṣitāparimitānupadastā sā yathāntarikṣam darvir akṣitāparimitānupadastaivā tatāmahasyeyaṃ darvir akṣitāparimitānupadastā pṛthivī darvir akṣitāparimitānupadastā sā yathā pṛthivī darvir akṣitāparimitānupadastaivā tatasyeyaṃ darvir akṣitāparimitānupadasteti uddhṛtyājyena saṃnīya trīn piṇḍān saṃhatān nidadhāty etat te pratatāmaheti dakṣiṇataḥ patnībhya idaṃ vaḥ patnya iti idam āśaṃsūnām idam āśaṃsamānānāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ prakīrṇāvaśīrṇānāṃ yeṣāṃ vayaṃ dātāro ye cāsmākam upajīvanti tebhyaḥ sarvebhyaḥ sapatnīkebhyaḥ svadhāvad akṣayyam astv iti triḥ prasavyaṃ taṇḍulaiḥ parikirati piñjūlīr āñjanaṃ sarpiṣi paryasyāddhvaṃ pitara iti nyasyati vaddhvaṃ pitaro mā vo 'to 'nyat pitaro yoyuvateti sūtrāṇi añjate vy añjata ity abhyañjanam ājyenāvicchinnaṃ piṇḍān abhighārayati ye ca jīvā ye te pūrve parāgatā iti atra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgaṃ yathālokam āvṛṣāyadhvam iti atra patnyo mādayadhvaṃ yathābhāgaṃ yathālokam āvṛṣāyadhvam iti yo 'sāvantaragnir bhavati taṃ pradakṣiṇam avekṣya tisras tāmīs tāmyati pratiparyāvṛtyāmīmadanta pitaro yathābhāgaṃ yathālokam āvṛṣāyiṣateti amīmadanta patnyo yathābhāgaṃ yathālokam āvṛṣāyiṣateti āpo agnim ity adbhir agnim avasicya putraṃ pautram abhitarpayantīr ity ācāmata mama pratatāmahās tatāmahās tatāḥ sapatnīkās tṛpyantv ācāmantv iti prasavyaṃ pariṣicya vīrān me pratatāmahā datta vīrān me tatāmahā datta vīrān me pitaro datta pitṝn vīrān yācati namo vaḥ pitara ity upatiṣṭhati akṣann ity uttarasicam avadhūya parā yāteti parāyāpayati ataḥ pitryupavītī yajñopavītī yan na idaṃ pitṛbhiḥ saha mano 'bhūt tad upāhvayāmīti mana upāhvayati mano nv āhvāmahe nārāśaṃsena stomena pitṝṇāṃ ca manmabhiḥ ā na etu manaḥ punaḥ kratve dakṣāya jīvase jyok ca sūryaṃ dṛśe punar naḥ pitaro mano dadātu daivyo janaḥ jīvaṃ vrātaṃ sacemahi vayaṃ soma vrate tava manas tanūṣu bibhrataḥ prajāvantaḥ sacemahi ye sajātāḥ sumanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ teṣāṃ śrīr mayi kalpatām asmin goṣṭhe śataṃ samā iti yaccarusthālyām odanāvaśiṣṭaṃ bhavati tasyoṣmabhakṣaṃ bhakṣayitvā brāhmaṇāya dadyāt yadi brāhmaṇo na labhyetāpsv abhyavaharet nijāya dāsāyety eke madhyamapiṇḍaṃ patnyai putrakāmāyai prayacchati ā dhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam yatheha puruṣo 'sat ā tvārukṣad vṛṣabhaḥ pṛśnir agriyo medhāvinaṃ pitaro garbham ā dadhuḥ ā tvāyaṃ puruṣo gamet puruṣaḥ puruṣād adhi sa te śraiṣṭhyāya jāyatāṃ sa some sāma gāyatv iti yadyanyā dvitīyā bhavatyaparaṃ tasyai prāgratamaṃ śrotriyāya atha yasya bhāryā dāsī vā pradrāviṇī bhavati ye 'mī taṇḍulāḥ prasavyaṃ parikīrṇā bhavanti tāṃs tasyai prayacchati arvācy upasaṃkrame mā parācy upa vastathā annaṃ prāṇasya bandhanaṃ tena badhnāmi tvā mayīti paryukṣaṇīṃ samidhaś cādāya mā pra gāmety āvrajyorjaṃ bibhrad iti gṛhān upatiṣṭhate ramadhvaṃ mā bibhītanāsmin goṣṭhe karīṣiṇaḥ ūrjaṃ duhānāḥ śucayaḥ śucivratā gṛhā jīvanta upa vaḥ sadema ūrjaṃ me devā adadur ūrjaṃ manuṣyā uta ūrjaṃ pitṛbhya āhārṣam ūrjasvanto gṛhā mama payo me devā adaduḥ payo manuṣyā uta payaḥ pitṛbhya āhārṣaṃ payasvanto gṛhā mama vīryaṃ me devā adaduḥ vīryaṃ manuṣyā uta vīryaṃ pitṛbhya āhārṣaṃ vīravanto gṛhā mameti antarupātītya samidho 'bhyādadhāti ayaṃ no agnir adhyakṣo 'yaṃ no vasuvittamaḥ asyopasadye mā riṣāmāyaṃ rakṣatu naḥ prajām asmin sahasraṃ puṣyāsmaidhamānāḥ sve gṛhe imaṃ sam indhiṣīmahy āyuṣmantaḥ suvarcasaḥ tvam agna īḍita ā tvāgna indhīmahīti abhūd dūta ity agniṃ pratyānayati yadi sarvaḥ praṇītaḥ syād dakṣiṇāgnau tv etad āhitāgneḥ gṛhyeṣv apy anāhitāgneḥ idaṃ cin me kṛtam astīdaṃ cicchaknavāni pitaraś cin mā vedann iti yo ha yajate taṃ devā vidur yo dadāti taṃ manuṣyā yaḥ śrāddhāni kurute taṃ pitaras taṃ pitaraḥ madhuparkam āhārayiṣyan darbhān āhārayati atha viṣṭarān kārayati sa khalv ekaśākham eva prathamaṃ pādyaṃ dviśākham āsanaṃ triśākhaṃ madhuparkāya sa yāvato manyeta tāvata upādāya vivicya samparyāpya mūlāni ca prāntāni ca yathāvistīrṇa iva syād ity upotkṛṣya madhyadeśe 'bhisaṃnahyati ṛtena tvā satyena tvā tapasā tvā karmaṇā tveti saṃnahyati atha ha sṛjaty atisṛṣṭo dveṣṭā yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ asya ca dātur iti dātāram īkṣate athodakam āhārayati pādyaṃ bho iti hiraṇyavarṇābhiḥ pratimantrya dakṣiṇaṃ pādaṃ prathamaṃ prakarṣati mayi brahma ca tapaś ca dhārayāṇīti dakṣiṇe prakṣālite savyaṃ prakarṣati mayi kṣatraṃ ca viśaś ca dhārayāṇīti prakṣālitāvanumantrayate imau pādāv avaniktau brāhmaṇaṃ yaśasāvatām āpaḥ pādāvanejanīr dviṣantaṃ nir dahantu me asya ca dātur iti dātāram īkṣate athāsanam āhārayati saviṣṭaram āsanam bho iti tasmin pratyaṅmukha upaviśati vimṛgvarīṃ pṛthivīm ity etayā viṣṭare pādau pratiṣṭhāpyādhiṣṭhito dveṣṭā yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ asya ca dātur iti dātāram īkṣate athodakam āhārayatyarghyaṃ bho iti tat pratimantrayate annānāṃ mukham asi mukham ahaṃ śreṣṭhaḥ samānānāṃ bhūyāsam āpo 'mṛtaṃ sthāmṛtaṃ mā kṛṇuta dāsāsmākaṃ bahavo bhavanty aśvāvad goman mayy astu puṣṭam oṃ bhūr bhuvaḥ svar janad om iti tūṣṇīm adhyātmaṃ ninayati tejo 'sy amṛtam asīti lalāṭam ālabhate athodakam āhārayatyācamanīyaṃ bho iti jīvābhir ācamya athāsmai madhuparkaṃ vedayante dvyanucaro madhuparko bho iti dvābhyāṃ śākhābhyām adhastād ekayopariṣṭāt sāpidhānam madhu vātā ṛtāyata ity etābhir evābhimantraṇam tathā pratimantraṇam madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ mādhvīr gāvo bhavantu naḥ madhu naktam utoṣaso madhumat pārthivaṃ rajaḥ mādhvīr naḥ santv oṣadhīḥ madhumān no vanaspatir madhumāṁ astu sūryaḥ madhu dyaur astu naḥ pitā tat sūryasya tvā cakṣuṣā pratīkṣa iti pratīkṣate ayuto 'ham devasya tvā savitur iti pratigṛhya puromukhaṃ prāgdaṇḍaṃ nidadhāti pṛthivyās tvā nābhau sādayāmy adityā upastha iti bhūmau pratiṣṭhāpya dvābhyām aṅgulibhyāṃ pradakṣiṇam ācālyānāmikayāṅgulyāṅguṣṭhena ca saṃgṛhya prāśnāti oṃ bhūs tat savitur vareṇyaṃ bhūḥ svāheti prathamam bhargo devasya dhīmahi bhuvaḥ svāheti dvitīyam dhiyo yo naḥ pracodayāt svaḥ svāheti tṛtīyam vayaṃ devasya dhīmahi janat svāheti caturtham turaṃ devasya bhojanaṃ vṛdhat svāheti pañcamam karat svāheti ṣaṣṭham ruhat svāheti saptamam mahat svāhety aṣṭamam tat svāheti navamam śaṃ svāheti daśamam om iti ekādaśam tūṣṇīṃ dvādaśam tasya bhūyomātram iva bhuktvā brāhmaṇāya śrotriyāya prayacchet śrotriyālābhe vṛṣalāya prayacchet athāpy ayaṃ nigamo bhavati somam etat pibata yat kiṃ cāśnīta brāhmaṇāḥ mābrāhmaṇāyocchiṣṭaṃ dāta mā somaṃ pātv asomapa iti dadhi ca madhu brāhmo madhuparkaḥ pāyasa aindro madhuparkaḥ madhu cājyaṃ ca saumyo madhuparkaḥ manthaś cājyaṃ ca pauṣṇo madhuparkaḥ kṣīraṃ cājyaṃ ca sārasvato madhuparkaḥ surā cājyaṃ ca mausalo madhuparkaḥ sa khalv eṣa dvaye bhavati sautrāmaṇyāṃ ca rājasūye ca udakaṃ cājyaṃ ca vāruṇo madhuparkaḥ tailaṃ cājyaṃ ca śrāvaṇo madhuparkaḥ tailaś ca piṇḍaś ca pārivrājako madhuparkaḥ iti khalv eṣa navavidho madhuparko bhavati athāsmai gāṃ vedayante gaur bho iti tān pratimantrayate bhūtam asi bhavad asy annaṃ prāṇo bahur bhava jyeṣṭhaṃ yan nāma nāmata oṃ bhūr bhuvaḥ svar janad om iti atisṛjati mātādityānāṃ duhitā vasūnāṃ svasā rudrāṇām amṛtasya nābhiḥ pra ṇo vocaṃ cikituṣe janāya mā gām anāgām aditiṃ vadhiṣṭa oṃ tṛṇāni gaur attv iti āha sūyavasād iti pratiṣṭhamānām anumantrayate nālohito madhuparko bhavati nānujñānam adhīmaha iti kurutety eva brūyāt svadhite mainaṃ hiṃsīr iti śastraṃ prayacchati pāpmānaṃ me 'pa jahīti kartāram anumantrayate āgneyīṃ vapāṃ kuryuḥ api vā brāhmaṇa eva prāśnīyāt taddevataṃ hi taddhavir bhavati athāsmai snānam anulepanaṃ mālābhyañjanam iti yad atropasamāhāryaṃ bhavati tad upasamāhṛtya athopāsakāḥ prāyopāsakāḥ smo bho iti vedayante tān pratimantrayate bhūyāṃso bhūyāsma ye ca no bhūyasaḥ kārṣṭāpi ca no 'nye bhūyāṃso jāyantām asya ca dātur iti dātāram īkṣate athānnāhārāḥ prāpyānnāhārāḥ smo bho iti vedayante tān pratimantrayate annādā bhūyāsma ye ca no 'nnādān kārṣṭāpi ca no 'nye 'nnādā bhūyāṃso jāyantām asya ca dātur iti dātāram īkṣate āhṛte 'nne juhoti yat kāma kāmayamānā ity etayā yat kāma kāmayamānā idaṃ kṛṇmasi te haviḥ tan naḥ sarvaṃ samṛdhyatām athaitasya haviṣo vīhi svāheti eṣa ācāryakalpa eṣa ṛtvikkalpa eṣa saṃyuktakalpa eṣa vivāhakalpa eṣo 'tithikalpa eṣo 'tithikalpaḥ athādbhutāni varṣe yakṣeṣu gomāyuvadane kule kalahini bhūmicale ādityopaplave candramasaś ca auṣasyām anudyatyām samāyāṃ dāruṇāyām upatārakaśaṅkāyām brāhmaṇeṣvāyudhiṣu daivateṣu nṛtyatsu cyotatsu hasatsu gāyatsu lāṅgalayoḥ saṃsarge rajjvos tanvoś ca agnisaṃsarge yamavatsāyāṃ gavi vaḍavāgardabhyor mānuṣyāṃ ca yatra dhenavo lohitaṃ duhate anaḍuhi dhenuṃ dhayati dhenau dhenuṃ dhayantyām ākāśaphene pipīlikānācāre nīlamakṣānācāre madhumakṣānācāre anājñāte avadīrṇe anudaka udakonmīle tileṣu samataileṣu haviḥṣvabhimṛṣṭeṣu prasavyeṣvāvarteṣu yūpe virohati ulkāyām dhūmaketau saptarṣīn upadhūpayati nakṣatreṣu patāpateṣu māṃsamukhe nipatati anagnāvavabhāse agnau śvasati sarpiṣi taile madhuni ca viṣyande grāmye 'gnau śālāṃ dahati āgantau ca vaṃśe sphoṭati kumbhodadhāne vikasatyukhāyāṃ saktudhānyāṃ ca atha yatraitāni varṣāṇi varṣanti ghṛtaṃ māṃsaṃ madhu ca yaddhiraṇyaṃ yāni cāpyanyāni ghorāṇi varṣāṇi varṣanti tat parābhavati kulaṃ vā grāmo vā janapado vā tatra rājā bhūmipatir vidvāṃsaṃ brahmāṇam icchet eṣa ha vai vidvān yad bhṛgvaṅgirovit ete ha vā asya sarvasya śamayitāraḥ pālayitāro yad bhṛgvaṅgirasaḥ sa āhopakalpayadhvam iti tad upakalpayante kaṃsamahate vasane śuddham ājyaṃ śāntā oṣadhīr navam udakumbham trīṇi parvāṇi karmaṇaḥ paurṇamāsyamāvāsye puṇyaṃ nakṣatram api ced eva yadā kadācid ārtāya kuryāt snāto 'hatavasanaḥ surabhir vratavān karmaṇya upavasatyekarātraṃ trirātraṃ ṣaḍrātraṃ dvādaśarātraṃ vā dvādaśyāḥ prātar yatraivādaḥ patitaṃ bhavati tata uttaram agnim upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhir udapātram upasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca atha juhoti ghṛtasya dhārā iha yā varṣanti pakvaṃ māṃsaṃ madhu ca yaddhiraṇyam dviṣantam etā anuyantu vṛṣṭayo 'pāṃ vṛṣṭayo bahulāḥ santu mahyam lohitavarṣaṃ madhupāṃsuvarṣaṃ yad vā varṣaṃ ghoram aniṣṭam anyat dviṣantam ete anuyantu sarve parāñco yantu nirvartamānāḥ agnaye svāheti hutvā divyo gandharva iti mātṛnāmabhir juhuyāt varam anaḍvāham brāhmaṇaḥ kartre dadyāt sīraṃ vaiśyo 'śvaṃ prādeśiko grāmavaraṃ rājā sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitāni yakṣāṇi dṛśyante tad yathaitanmarkaṭaḥ śvāpado vāyasaḥ puruṣarūpam iti tad evam āśaṅkyam eva bhavati tatra juhuyāt yan markaṭaḥ śvāpado vāyaso yadīdaṃ rāṣṭraṃ jātavedaḥ patāti puruṣarakṣasaṃ iṣiraṃ yat patāti dviṣantam ete anuyantu sarve parāñco yantu nivartamānāḥ agnaye svāheti hutvā divyo gandharva iti mātṛnāmabhir juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha ha gomāyū nāma maṇḍūkau yatra vadatas tad yanmanyante māṃ prati vadato māṃ prati vadata iti tad evam āśaṅkyam eva bhavati tatra juhuyāt yad gomāyū vadato jātavedo 'nyayā vācābhijañjabhātaḥ rathaṃtaraṃ bṛhac ca sāmaitad dviṣantam etāv abhinānadaitām rathaṃtareṇa tvā bṛhacchamayāmi bṛhatā tvā rathantaraṃ śamayāmi indrāgnī tvā brahmaṇā vāvṛdhānāvāyuṣmantāvuttamaṃ tvā karāthaḥ indrāgnibhyāṃ svāheti hutvā divyo gandharva iti mātṛnāmabhir juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitat kulaṃ kalahi bhavati tan nirṛtigṛhītam ity ācakṣate tatra juhuyāt ārād arātim iti dve ayāś cāgne 'sy anabhiśastiś ca satyam it tvam ayā asi ayāsā manasā kṛto 'yās san havyam ūhiṣe ā no dhehi bheṣajam svāhety agnau hutvā tatraivaitān homāñ juhuyāt ārād agniṃ kravyādaṃ nirūhañ jīvātave te paridhiṃ dadhāmi indrāgnī tvā brahmaṇā vāvṛdhānāv āyuṣmantāv uttamaṃ tvā karāthaḥ indrāgnibhyāṃ svāheti hutvā apeta etu nirṛtir ity anena sūktena juhuyāt apeta etu nirṛtir nehāsyā api kiṃcana apāsyāḥ satvanaḥ pāśān mṛtyūn ekaśataṃ nude ye te pāśā ekaśataṃ mṛtyo martyāya hantave tāṃs te yajñasya māyayā sarvān apayajāmasi nir ito yantu nairṛtyā mṛtyava ekaśatam paraḥ sedhāmaiṣāṃ yat tamaḥ prāṇaṃ jyotiś ca dadhmahe ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ tebhyo asmān varuṇaḥ soma indro viśve muñcantu marutaḥ svarkāḥ brahma bhrājad udagād antarikṣaṃ divaṃ ca brahmāvādhūṣṭāmṛtena mṛtyum brahmopadraṣṭā sukṛtasya sākṣād brahmāsmad apahantu śamalaṃ tamaś ca varam anaḍvāham iti samānam atha yatraitad bhūmicalo bhavati tatra juhuyāt acyutā dyaur acyutam antarikṣam acyutā bhūmir diśo acyutā imāḥ acyuto 'yaṃ rodhāvarodhād dhruvo rāṣṭre pratitiṣṭhāmi jiṣṇuḥ yathā sūryo divi rocate yathāntarikṣaṃ mātariśvābhivaste yathāgniḥ pṛthivīm āviveśaivāyaṃ dhruvo acyuto astu jiṣṇuḥ yathā devo divi stanayan virājati yathā varṣaṃ varṣakāmāya varṣati yathāpaḥ pṛthivīmāviviśur evāyaṃ dhruvo acyuto astu jiṣṇuḥ yathā purīṣaṃ nadyaḥ samudram ahorātre apramādaṃ kṣaranti evā viśaḥ saṃmanaso havaṃ me 'pramādam ihopayantu sarvāḥ dṛṃhatāṃ devī saha devatābhir dhruvā dṛḍhācyutā me astu bhūmiḥ sarvapāpmānam apanudyāsmad amitrān me dviṣato 'nuvidhyatu pṛthivyai svāheti hutvā ā tvāhārṣaṃ dhruvā dyauḥ satyaṃ bṛhad ity etenānuvākena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad ādityaṃ tamo gṛhṇāti tatra juhuyāt divyaṃ citram ṛtuthā kalpayantam ṛtūnām ugraṃ bhramayann udeti tad ādityaḥ pratarann etu sarvata āpa imāṃllokān anusaṃcaranti oṣadhībhiḥ saṃvidānāv indrāgnī tvābhirakṣatām ṛtena satyavākena tena sarvaṃ tamo jahi ādityāya svāheti hutvā viṣāsahiṃ sahamāna ity anena sūktena juhuyāt rohitair upatiṣṭhate sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitaccandramasam upaplavati tatra juhuyāt rāhū rājānaṃ tsarati svarantam ainam iha hanti pūrvaḥ sahasram asya tanva iha nāśyāḥ śataṃ tanvo vinaśyantu candrāya svāheti hutvā śakadhūmaṃ nakṣatrāṇīty etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad auṣasī nodeti tatra juhuyāt udetu śrīr uṣasaḥ kalpayantī pūlyān kṛtvā palita etu cāraḥ ṛtūn bibhratī bahudhā virūpān mahyaṃ bhavyaṃ viduṣī kalpayāti auṣasyai svāheti hutvā divyo gandharva iti mātṛnāmabhir juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitat samā dāruṇā bhavati tatra juhuyāt yā samā ruśaty eti prājāpatyān vidhūnute tṛptiṃ yāṃ devatā vidus tāṃ tvā saṃkalpayāmasi vyādhakasya mātaraṃ hiraṇyakukṣīṃ hariṇīm tāṃ tvā saṃkalpayāmasi yat te ghoraṃ yat te viṣaṃ tad dviṣatsu nidadhmasy amuṣminn iti brūyāt śivenāsmākaṃ same śāntyā sahāyuṣā samāyai svāheti hutvā samās tvāgna ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad upatārakāḥ śaṅkante tatra juhuyāt revatīḥ śubhrā iṣirā madantīs tvaco dhūmam anu tāḥ saṃviśantu pareṇāpaḥ pṛthivīṃ saṃviśantv āpa imāṃllokān anusaṃcarantu adbhyaḥ svāheti hutvā samutpatantu pranabhasveti varṣī juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad brāhmaṇā āyudhino bhavanti tatra juhuyāt ya āsurā manuṣyā āttadhanvaḥ puruṣamukhāś carān iha devā vayaṃ manuṣyās te devāḥ praviśāmasi indro no astu purogavaḥ sa no rakṣatu sarvataḥ indrāya svāheti hutvā mā no vidan namo devavadhebhya iti etābhyāṃ sūktābhyāṃ juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad daivatāni nṛtyanti cyotanti hasanti gāyanti vānyāni vā rūpāṇi kurvanti ya āsurā manuṣyā mā no vidan namo devavadhebhya iti abhayair juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitallāṅgale saṃsṛjataḥ puroḍāśaṃ śrapayitvā araṇyasyārdham abhivrajya prācīṃ sītāṃ sthāpayitvā sītāyā madhye prāñcam idhmam upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhiḥ śamyāḥ paridhīn kṛtvā atha juhoti vittir asi puṣṭir asi śrīr asi prājāpatyānāṃ tāṃ tvāhaṃ mayi puṣṭikāmo juhomi svāhā kumudvatī puṣkariṇī sītā sarvāṅgaśobhanī kṛṣiḥ sahasraprakārā pratyaṣṭā śrīr iyaṃ mayi urvīṃ tvāhur manuṣyāḥ śriyaṃ tvā manaso viduḥ āśaye 'nnasya no dhehy anamīvasya śuṣmiṇaḥ parjanyapatni hariṇyabhijitāsy abhi no vada kālanetre haviṣo no juṣasva tṛptiṃ no dhehi dvipade catuṣpade yābhir devā asurān akalpayan yātūn manūn gandharvān rākṣasāṃś ca tābhir no adya sumanā upāgahi sahasrāpoṣaṃ subhage rarāṇā hiraṇyasrakpuṣkariṇī śyāmā sarvāṅgaśobhanī kṛṣir hiraṇyaprakārā pratyaṣṭā śrīr iyaṃ mayi aśvibhyāṃ devi saha saṃvidānā indreṇa rādhena saha puṣṭyā na āgahi viśas tvā rāsantāṃ pradiśo 'nu sarvā ahorātrārdhamāsamāsā ārtavā ṛtubhiḥ saha bhartrī devānām uta martyānāṃ bhartrī prajānām uta mānuṣāṇām hastibhir itarāsaiḥ kṣetrasārathibhiḥ saha hiraṇyair aśvair ā gobhiḥ pratyaṣṭā śrīr iyaṃ mayi atra śunāsīrāṇy anuyojayet varam anaḍvāham iti samānam atha yatraitat sṛjantyor vā kṛtantyor vā nānā tantū saṃsṛjato manāyai tantuṃ prathamam ity etena sūktena juhuyāt manāyai tantuṃ prathamaṃ paśyed anyā atanvata tan nārīḥ prabravīmi vaḥ sādhvīr vaḥ santūrvarīḥ sādhur vas tantur bhavatu sādhur etu ratho vṛtaḥ atho horvarīr yūyaṃ prātar voḍhave dhāvata khargalā iva patvarīr apām ugram ivāyanam patantu patvarīr ivorvarīḥ sādhunā pathā apācyau te totudyete todenāśvatarāv iva pra stomam urvarīṇāṃ śaśayānām astāviṣam nārī pañcamayūkhaṃ sūtravat kṛṇute vasu ariṣṭo asya vastā prendra vāsa utodira vāsaḥ kartre dadyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad agnināgniḥ saṃsṛjyate bhavataṃ naḥ samanasau samokasāvityetena sūktena juhuyāt bhavataṃ naḥ samanasau samokasāv arepasau mā hiṃsiṣṭaṃ yajñapatiṃ mā yajñaṃ jātavedasau śivau bhavatam adya naḥ agnināgniḥ saṃsṛjyase kavir bṛhaspatir yuvā havyavāḍ juhvāsyaḥ tvaṃ hy agne agninā vipro vipreṇa san satā sakhā sakhyā samidhyase pāhi no agna ekayā pāhi na uta dvitīyayā pāhi gīrbhis tisṛbhir ūrjāṃ pate pāhi catasṛbhir vaso samīcī māhanī pātām āyuṣmatyā ṛcā mā satsi tanūpāḥ sāmno vasuvidaṃ lokam anusaṃcarāṇi rukmaṃ kartre dadyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad ayamasūr yamau janayati tāṃ śāntyudakenābhyukṣya dohayitvā tasyā eva gor dugdhe sthālīpākaṃ śrapayitvā prāñcam idhmam upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhir udapātram upasādya ekaikayaiṣā sṛṣṭyā saṃbabhūvety etena sūktenājyaṃ juhvan udapātre saṃpātān ānayati uttamaṃ saṃpātam odane pratyānayati tato gāṃ ca prāśayati vatsau codapātrād enān ācāmayati ca samprokṣati ca tāṃ tasyaiva dadyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha ced vaḍavā vā gardabhī vā syād evam eva prāñcam idhmam upasamādhāya evaṃ paristīrya evam upasādya etenaiva sūktenājyaṃ juhvan udapātre saṃpātān ānayati udapātrād enān ācāmayati ca samprokṣati ca tāṃ tasyaiva dadyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha cenmānuṣī syād evam eva prāñcam idhmam upasamādhāya evaṃ paristīrya evam upasādya upasthe jātakāvādhāya etenaiva sūktenājyaṃ juhvan amīṣāṃ mūrdhni sa mātuḥ putrayor ity anupūrvaṃ saṃpātān ānayati udapātra uttarān saṃpātān udapātrād enān ācāmayati ca samprokṣati ca tāṃ tasyaiva dadyāt sā tatra prāyaścittiḥ tasyā niṣkrayo yathārhaṃ yathāsaṃpad vā atha yatraitad dhenavo lohitaṃ duhate yaḥ pauruṣeyeṇa kraviṣā samaṅkta ity etābhiś catasṛbhir juhuyāt varāṃ dhenuṃ kartre dadyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad anaḍvān dhenuṃ dhayati tatra juhuyāt anaḍvān dhenum adhayad indro go rūpam āviśat sa me bhūtiṃ ca puṣṭiṃ ca dīrgham āyuś ca dhehi naḥ indrāya svāheti hutvā mā no vidan namo devavadhebhya iti etābhyāṃ sūktābhyāṃ juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad dhenur dhenuṃ dhayati tatra juhuyāt yogakṣemaṃ dhenuṃ vājapatnīm indrāgnibhyāṃ preṣite jañjabhāne tasmānmām agne paripāhi ghorāt pra ṇo jāyantāṃ mithunāni rūpaśaḥ indrāgnibhyāṃ svāheti hutvā divyo gandharva iti mātṛnāmabhir juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad gaur vāśvo vāśvataro vā puruṣo vākāśaphenam avagandhayati tatra juhuyāt payo deveṣu paya oṣadhīṣu paya āśāsu payo 'ntarikṣe tan me dhātā ca savitā ca dhattāṃ viśve tad devā abhisaṃgṛṇantu payo yad apsu paya usriyāsu paya utseṣūta parvateṣu tan me dhātā ca savitā ca dhattāṃ viśve tad devā abhisaṃgṛṇantu yan mṛgeṣu paya āviṣṭam asti yad ejati patati yat patatriṣu tan me dhātā ca savitā ca dhattāṃ viśve tad devā abhisaṃgṛṇantu yāni payāṃsi divy ārpitāni yāny antarikṣe bahudhā bahūni teṣām īśānaṃ vaśinī no adya pradattā dyāvāpṛthivī ahṛṇīyamānā ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitat pipīlikā anācārarūpā dṛśyante tatra juhuyāt bhuvāya svāhā bhuvanāya svāhā bhuvanapataye svāhā bhuvāṃ pataye svāhāvoṣāya svāhā vinatāya svāhā śatāruṇāya svāhā yaḥ prācyāṃ diśi śvetapipīlikānāṃ rājā tasmai svāhā yo dakṣiṇāyāṃ diśi kṛṣṇapipīlikānāṃ rājā tasmai svāhā yaḥ pratīcyāṃ diśi rajatapipīlikānāṃ rājā tasmai svāhā ya udīcyāṃ diśi rohitapipīlikānāṃ rājā tasmai svāhā yo dhruvāyāṃ diśi babhrupipīlikānāṃ rājā tasmai svāhā yo vyadhvāyāṃ diśi haritapipīlikānāṃ rājā tasmai svāhā ya ūrdhvāyāṃ diśy aruṇapipīlikānāṃ rājā tasmai svāhā tāś ced etāvatā na śāmyeyus tata uttaram agnim upasamādhāya śaramayaṃ barhir ubhayataḥ paricchinnaṃ prasavyaṃ paristīrya viṣāvadhvastam iṅgiḍam ājyaṃ śākapalāśenotpūtaṃ bādhakena sruveṇa juhoti uttiṣṭhata nirdravata na va ihāstv ity añcanam indro vaḥ sarvāsāṃ sākaṃ garbhān āṇḍāni bhetsyati phaḍḍhatāḥ pipīlikā iti indro vo yamo vo varuṇo vo 'gnir vo vāyur vaḥ sūryo vaś cendro vaḥ prajāpatir va īśāno va iti atha yatraitannīlamakṣā anācārarūpā dṛśyante tatra juhuyāt yā matyaiḥ sarathaṃ yānti ghorā mṛtyor dūtyaḥ kraviśaḥ saṃbabhūvuḥ śivaṃ cakṣur uta ghoṣaḥ śivānāṃ śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpade śāntaṃ cakṣur uta vāyasīnāṃ yā cāsāṃ ghorā manaso visṛṣṭiḥ manasaspate tanvā mā pāhi ghorān mā virikṣi tanvā mā prajayā mā paśubhir vāyave svāheti hutvā vāta āvātu bheṣajam ity etena sūktena juhuyāt vāta āvātu bheṣajaṃ śaṃbhu mayobhu no hṛde pra ṇa āyūṃṣi tāriṣat uta vāta pitāsi na uta bhrātota naḥ sakhā sa no jīvātave kṛdhi yad ado vāta te gṛhe nihitaṃ bheṣajaṃ guhā tasya no dehi jīvasa ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitanmadhumakṣikā anācārarūpā dṛśyante madhu vātā ṛtāyata ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad anājñātam adbhutaṃ dṛśyate tatra juhuyāt yad ajñātam anāmnātam arthasya karmaṇo mithaḥ agne tvaṃ nas tasmāt pāhi sa hi vettha yathāyatham agnaye svāhā vāyo sūrya candreti ca puruṣasaṃmito 'rthaḥ karmārthaḥ puruṣasaṃmitaḥ vāyur mā tasmāt pātu sa hi vettha yathāyatham vāyave svāhā agnir mā sūryo mā candro meti ca atha yatraitad grāme vāvasāne vāgniśaraṇe samajyāyāṃ vāvadīryeta catasro dhenava upakᄆptā bhavanti śvetā kṛṣṇā rohiṇī surūpā caturthī tāsām etad dvādaśarātraṃ saṃdugdhaṃ navanītaṃ nidadhāti dvādaśyāḥ prātar yatraivādo 'vadīrṇaṃ bhavati tata uttaram agnim upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhiḥ śvetāyā ājyena saṃnīya agnir bhūmyām iti tisṛbhir abhimantryālabhya atha juhuyāt tathā dakṣiṇārdhe tathā paścārdhe uttarārdhe saṃsthāpya vāstoṣpatyair juhuyāt avadīrṇe saṃpātān ānīya saṃsthāpya homān avadīrṇaṃ śāntyudakena saṃprokṣya tā eva brāhmaṇo dadyāt sīraṃ vaiśyo 'śvaṃ prādeśiko grāmavaraṃ rājā sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad anudaka udakonmīlo bhavatīty apāṃ sūktair juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitat tilāḥ samatailā bhavanti tatra juhuyāt anūnāya svāhā akṣitāya svāhā aparimitāya svāhā paripūrṇāya svāhā sa yaṃ dviṣyāt tasyāśāyāṃ lohitaṃ te prasiñcāmīti dakṣiṇāmukhaḥ prasiñcet atha yatraitad vapāṃ vā havīṃṣi vā vayāṃsi dvipadacatuṣpadaṃ vābhimṛśyāvagaccheyur ye agnayo namo devavadhebhya ity etābhyāṃ sūktābhyāṃ juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitat kumārasya kumāryā vā dvāvāvartau mūrdhanyau bhavataḥ savyāvṛd eko deśāvartas tatra juhuyāt tvaṣṭā rūpāṇi bahudhā vikurvañ janayan prajā bahudhā viśvarūpāḥ sa me karotv aviparītam asmān anupūrvaṃ kalpayatām ihaiva tvaṣṭre svāhā antar garbheṣu bahudhā saṃtanoti janayan prajā bahudhā viśvarūpāḥ sa me karotv aviparītam asmān anupūrvaṃ kalpayatām ihaiva tvaṣṭre svāhā yady unmṛṣṭaṃ yadi vābhimṛṣṭaṃ tiraścīnartha uta marmṛjante śivaṃ tad devaḥ savitā kṛṇotu prajāpatiḥ prajābhiḥ saṃvidānaḥ tvaṣṭre svāhā savyāvṛttāny uta yā viśvarūpā pratyagvṛttāny uta yā te paruṣaḥ tāny asya deva bahudhā bahūni syonāni śagmāni śivāni santu tvaṣṭre svāhā tvaṣṭā me daivyaṃ vaca ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad yūpo virohati tatra juhuyāt yūpo virohañchataśākho adhvaraḥ samāvṛto mohayiṣyan yajamānasya lokān vedābhigupto brahmaṇā parivṛto 'tharvabhiḥ śāntaḥ sukṛtām etu lokān yūpo hy arukṣad dviṣatāṃ vadhāya na me yajño yajamānaś ca riṣyāt saptarṣīṇāṃ sukṛtāṃ yatra lokas tatremaṃ yajñaṃ yajamānaṃ ca dhehi vanaspate svāheti hutvā vanaspatiḥ saha devair na āgann iti juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad divolkā patati tad ayogakṣemāśaṅkaṃ bhavatyavṛṣṭyāśaṅkaṃ vā tatra rājā bhūmipatir vidvāṃsaṃ brahmāṇaṃ vṛṇīyāt sa vṛto 'raṇyasyārdham abhivrajya tatra dvādaśarātram anuśuṣyet sa khalu pūrvaṃ navarātram āraṇyaśākamūlaphalabhakṣaś cāthottaraṃ trirātraṃ nānyad udakāt śvobhūte sapta dhenava upakᄆptā bhavanti śvetā kṛṣṇā rohiṇī nīlā pāṭalā surūpā bahurūpā saptamī tāsām etad dvādaśarātraṃ saṃdugdhaṃ navanītaṃ nidadhāti dvādaśyāḥ prātar yatraivāsau patitā bhavati tata uttaram agnim upasamādhāya parisamūhya paryukṣya paristīrya barhiḥ athāmuṃ navanītaṃ sauvarṇe pātre vilāpya sauvarṇena sruveṇa rakṣoghnaiś ca sūktair yām āhus tārakaiṣā vikeśītyetena sūktenājyaṃ juhvan avapatite saṃpātān ānīya saṃsthāpya homān avapatitaṃ śāntyudakena saṃprokṣya tā eva brāhmaṇo dadyāt sīraṃ vaiśyo 'śvaṃ prādeśiko grāmavaraṃ rājā sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad dhūmaketuḥ saptarṣīn upadhūpayati tad ayogakṣemāśaṅkam ity uktam pañca paśavas tāyante vāruṇaḥ kṛṣṇo gaur vājo vāvir vā harir vāyavyo bahurūpo diśyo mārutī meṣyāgneyaḥ prājāpatyaś ca kṣīraudano 'pāṃnaptra udraḥ uteyaṃ bhūmir iti trir varuṇam abhiṣṭūya apsu te rājann iti catasṛbhir vāruṇasya juhuyāt vāyav ārundhi no mṛgān asmabhyaṃ mṛgayadbhyaḥ sa no nediṣṭham ākṛdhi vāto hi raśanākṛta iti vāyavyasya āśānām iti diśyasya prati tyaṃ cārum adhvaraṃ gopīthāya prahūyase marudbhir agna āgahīti mārutasya apām agnir ity āgneyasya prajāpatiḥ salilād iti prājāpatyasya apāṃ sūktair hiraṇyaśakalena sahodram apsu praveśayet pra haiva varṣati sarvasvaṃ tatra dakṣiṇā tasya niṣkrayo yathārhaṃ yathāsaṃpad vā atha yatra etat nakṣatrāṇi patāpatāni iva bhavanti tatra juhuyāt yat nakṣatram patati jātavedaḥ somena rājñā iṣiram purastāt tasmāt mām agne paripāhi ghorāt pra naḥ jāyantām mithunāni rūpaśas indra agnibhyām svāhā iti hutvā somaḥ rājā savitā ca rājā iti etena sūktena juhuyāt somaḥ rājā savitā ca rājā bhuvaḥ rājā bhuvanam ca rājā śarvo rājā śarma ca rājā ta u naḥ śarma yacchantu devāḥ bṛhaspatiḥ viśve devā urv antarikṣaṃ ta u naḥ śarma yacchantu devāḥ utāvidvān niṣkṛdayāthosraghnī yathāyatham mā no viśve devā maruto hetim icchata rukmam kartre dadyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitanmāṃsamukho nipatati tatra juhuyāt ghoro vajro devasṛṣṭo na āgan yad vā gṛhān ghoram utājagāma tannirjagāma haviṣā ghṛtena śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpade rudrāya svāheti hutvā bhavāśarvau mṛḍataṃ mābhiyātam ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad anagnāvavabhāso bhavati tatra juhuyāt yā te 'vadīptir avarūpā jātavedo 'peto rakṣasāṃ bhāga eṣaḥ rakṣāṃsi tayā daha jātavedo yā naḥ prajāṃ manuṣyāṃ saṃsṛjante agnaye svāheti hutvā agnī rakṣāṃsi sedhatīti prāyaścittiḥ atha yatraitad agniḥ śvasatīva tatra juhuyāt śvetā kṛṣṇā rohiṇī jātavedo yās te tanūs tiraścīnā nirdahantīḥ śvasantīḥ rakṣāṃsi tābhir daha jātavedo yā naḥ prajāṃ manuṣyāṃ saṃsṛjante agnaye svāheti hutvā agnī rakṣāṃsi sedhatīti prāyaścittiḥ atha yatraitat sarpir vā tailaṃ vā madhu vā viṣyandati yad yāmaṃ cakrur nikhananta ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad grāmyo 'gniḥ śālāṃ dahaty apamityam apratīttaṃ ity etais tribhiḥ sūktair maiśradhānyasya pūrṇāñjaliṃ hutvā mamobhā mitrāvaruṇā mahyam āpo madhumad erayantām ity etābhyāṃ sūktābhyāṃ juhuyāt mamobhā mitrāvaruṇā mamobhendrābṛhaspatī mama viṣṇuś ca somaś ca mamaiva maruto bhavan mamobhe dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ svar mama mama gāvo mamāśvā mamājāś cāvayaś ca mamaiva puruṣā bhavan iti araṇī pratāpya sthaṇḍilaṃ parimṛjya athāgniṃ janayet ita eva prathamaṃ jajñe agnir ābhyo yonibhyo adhi jātavedāḥ sa gāyatryā triṣṭubhā jagatyānuṣṭubhā devo devebhyo havyaṃ vahatu prajānann iti janitvā bhavataṃ naḥ samanasau samokasāv ity etena sūktena juhuyāt sā tatra prāyaścittiḥ atha ced āgantur dahatyevam eva kuryāt sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitad vaṃśa sphoṭati kapāle 'ṅgārā bhavantyudapātraṃ barhir ājyaṃ tad ādāya śālāyāḥ pṛṣṭham upasarpati tatrāṅgārān vā kapālaṃ vopanidadhāty ā saṃtapanāt prāñcam idhmam upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhir udapātram upasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca atha juhoti asau vai nāma te mātāsau vai nāma te pitā asau vai nāma te dūtaḥ svavaṃśam adhitiṣṭhati uttamarātrī nāma mṛtyo te mātā tasya te antakaḥ pitā samaṃdadhānas te dūtaḥ svavaṃśam adhitiṣṭhati bahavo 'sya pāśā vitatāḥ pṛthivyām asaṃkhyeyā aparyantā anantāḥ yābhir vaṃśān abhinidadhāti prāṇināṃ yān kāṃścemān prāṇabhṛtāṃ jighāṃsan sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśaṃ mṛtyave svāhā bṛhaspatir āṅgiraso brahmaṇaḥ putro viśve devāḥ pradadur viśvam ejat sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśaṃ bṛhaspataya āṅgirasāya svāhā yasya te 'nnaṃ na kṣīyate bhūya evopajāyate yasmai bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca sarvam etat pratiṣṭhitam sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśam indrāya svāhā mukhaṃ devānām iha yo babhūva yo jānāti vayunānāṃ samīpe yasmai hutaṃ devatā bhakṣayanti vāyunetraḥ supraṇītiḥ sunītiḥ sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśam agnaye svāhā yaḥ pṛthivyāṃ cyāvayann eti vṛkṣān prabhañjanena rathena saha saṃvidānaḥ rasān gandhān bhāvayann eti devo mātariśvā bhūtabhavyasya kartā sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśaṃ vāyave svāhā brahmacārī carati brahmacaryam ṛcaṃ gāthāṃ brahma paraṃ jigāṃsan taṃ vighnā anupariyanti sarve ye antarikṣe ye ca divi śritāsaḥ taṃ viśo anuparyanti sarvāḥ karmāṇi loke parimohayanti sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśam ādityāya svāhā yo nakṣatraiḥ sarathaṃ yāti devaḥ saṃsiddhena rathena saha saṃvidānaḥ rūpaṃ rūpaṃ kṛṇvānaś citrabhānuḥ subhānuḥ sa imaṃ dūtaṃ nudatu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśaṃ candrāya svāhā oṣadhayaḥ somarājñīr yaśasvinīḥ tā imaṃ dūtaṃ nudantu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśam oṣadhībhyaḥ somarājñībhyaḥ svāhā oṣadhayo varuṇarājñīr yaśasvinīḥ tā imaṃ dūtaṃ nudantu vaṃśapṛṣṭhāt sa me gacchatu dviṣato niveśam oṣadhībhyo varuṇarājñībhyaḥ svāhā aṣṭasthūṇo daśapakṣo yadṛcchajo vanaspate putrāṃś caiva paśūṃś cābhirakṣa vanaspate yo vanaspatīnām upatāpo babhūva yad vā gṛhān ghoram utājagāma tan nirjagāma haviṣā ghṛtena śaṃ no astu dvipade śaṃ catuṣpade yo vanaspatīnām upatāpo na āgād yad vā yajñaṃ no 'dbhutam ājagāma sarvaṃ tad agne hutam astu bhāgaśaḥ śivān vayam uttaremābhi vājān tvaṣṭre svāheti hutvā tvaṣṭā me daivyaṃ vaca ity atrodapātraṃ ninayati kapāle 'gniṃ cādāyopasarpati sā tatra prāyaścittiḥ atha yatraitat kumbhodadhānaḥ saktudhānī vokhā vāniṅgitā vikasati tatra juhuyāt bhūmir bhūmim agān mātā mātaram apyagāt ṛdhyāsma putraiḥ paśubhir yo no dveṣṭi sa bhidyatām iti sadasi san me bhūyād iti saktūn āvapate atha ced odanasyānnam asy annaṃ me dehy annaṃ mā mā hiṃsīr iti triḥ prāśya atha yathākāmaṃ prāśnīyāt atha ced udadhānaḥ syāt samudraṃ vaḥ prahiṇomīty etābhyām abhimantrya anyaṃ kṛtvā dhruvābhyāṃ dṛṃhayitvā tatra hiraṇyavarṇā ity udakam āsecayet sa khalveteṣu karmasu sarvatra śāntyudakaṃ kṛtvā sarvatra cātanānyanuyojayenmātṛnāmāni ca sarvatra varāṃ dhenuṃ kartre dadyāt sarvatra kaṃsavasanaṃ gaur dakṣiṇā brāhmaṇān bhaktenopepsanti yathoddiṣṭaṃ cādiṣṭāsviti prāyaścittiḥ prāyaścittiḥ yathāvitānaṃ yajñavāstv adhyavaset vedir yajñasyāgner uttaravediḥ ubhe prāgāyate kiṃcidprathīyasyau paścād udyatatare apṛthusaṃmitāṃ vediṃ vidadhyāt ṣaṭśamīṃ prāgāyatāṃ catuḥśamīṃ śroṇyām trīn madhye ardhacaturthān agrataḥ trayāṇāṃ purastād uttaravediṃ vidadhyāt dviḥśamīṃ prāgāyatām ṛjvīm adhyardhaśamīṃ śroṇyām grīṣmas te bhūma ity upasthāya vi mimīṣva payasvatīm iti mimānam anumantrayate bṛhaspate pari gṛhāṇa vediṃ sugā vo devāḥ sadanāni santu asyāṃ barhiḥ prathatāṃ sādhv antarahiṃsrā ṇaḥ pṛthivī devy astv iti parigṛhṇāti yat te bhūma iti vikhanati yat te ūnam iti saṃvapati tvam asy āvapanī janānām iti tataḥ pāṃsūn anyatodāhārya bṛhaspate pari gṛhāṇa vedim ity uttaravedim opyamānāṃ parigṛhṇāti asaṃbādhaṃ badhyato mānavānām iti prathayati yasyāś catasraḥ pradiśaḥ pṛthivyā iti caturasrāṃ karoti devasya tvā savituḥ prasave aśvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām ā dada iti lekhanam ādāya yatrāgniṃ nidhāsyan bhavati tatra lakṣaṇaṃ karoti indraḥ sītāṃ ni gṛhṇātv iti dakṣiṇata ārabhyottarata ālikhati prācīm āvṛtya dakṣiṇataḥ prācīm aparās tisro madhye tasyāṃ vrīhiyavāv opya varṣeṇa bhūmiḥ pṛthivī vṛtāvṛtety adbhiḥ samprokṣya yasyām annaṃ vrīhiyavāv iti bhūmiṃ namaskṛtya athāgniṃ praṇayet tvām agne bhṛgavo nayantām aṅgirasaḥ sadanaṃ śreya ehi viśvakarmā pura etu prajānan dhiṣṇyaṃ panthām anu te diśāmeti bhadraśreyaḥsvastyā vā agne prehīti vā viśvaṃbharā vasudhānī pratiṣṭheti lakṣaṇe pratiṣṭhāpya athedhmam upasamādadhāti agnir bhūmyām oṣadhīṣv agnir diva ā tapaty agnivāsāḥ pṛthivy asitajñūr etam idhmaṃ samāhitaṃ juṣāṇo 'smai kṣatrāṇi dhārayantam agna iti pañcabhi staraṇam ata ūrdhvaṃ barhiṣaḥ tvaṃ bhūmim aty eṣy ojaseti darbhān samprokṣya ṛṣīṇāṃ prastaro 'sīti dakṣiṇato 'gner brahmāsanaṃ nidadhāti purastād agner udak saṃstṛṇāti tathā pratyak pradakṣiṇaṃ barhiṣāṃ mūlāni chādayantottarasyā vediśroṇeḥ pūrvottarataḥ saṃsthāpya ahe daidhiṣavyod atas tiṣṭhāny asya sadane sīda yo 'smat pākatara iti brahmāsanam anvīkṣate nirastaḥ parāgvasuḥ saha pāpmanā nirastaḥ so 'stu yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti dakṣiṇā tṛṇaṃ nirasyati tad anvālabhya japatīdam aham arvāgvasoḥ sadane sīdāmy ṛtasya sadane sīdāmi satyasya sadane sīdāmīṣṭasya sadane sīdāmi pūrtasya sadane sīdāmi māmṛṣad eva barhiḥ svāsasthaṃ tvādhyāsadeyam ūrṇamradam anabhiśokam vimṛgvarīm ity upaviśyāsanīyaṃ brahmajapaṃ japati bṛhaspatir brahmā brahmasadana āsiṣyate bṛhaspate yajñaṃ gopāya yad ud udvata un nivataḥ śakeyam pātaṃ mā dyāvāpṛthivī aghān na iti dyāvāpṛthivyau samīkṣate savitā prasavānām iti karmaṇi karmaṇy abhito 'bhyātānair ājyaṃ juhuyāt vyākhyātaṃ sarvapākayajñiyaṃ tantram aṣṭakāyām aṣṭakāhomāñ juhuyāt tasyā havīṃṣi dhānāḥ karambhaḥ śaṣkulyaḥ puroḍāśa udaudanaḥ kṣīraudanas tilaudano yathopapādipaśuḥ sarveṣāṃ haviṣāṃ samuddhṛtya darvyā juhuyāt prathamā ha vy uvāsa seti pañcabhiḥ āyam agan saṃvatsara iti catasṛbhir vijñāyate ṛtubhyas tveti vigrāham aṣṭau indraputra ity aṣṭādaśīm ahorātrābhyām ity ūnaviṃśīm paśāv upapadyamāne dakṣiṇaṃ bāhuṃ nirlomaṃ sacarmaṃ sakhuraṃ prakṣālya iḍāyās padam iti dvābhyāṃ viṃśīm anupadyamāna ājyaṃ juhuyāt haviṣāṃ darviṃ pūrayitvā pūrṇā darva iti sadarvīm ekaviṃśīm ekaviṃśatisaṃstho yajño vijñāyate sarvā eva yajñatanūr avarunddhe sarvā evāsya yajñatanūḥ pitaram upajīvanti ya evam aṣṭakām upaiti na darvihome na hastahome na pūrṇahome tantraṃ kriyetety eke aṣṭakāyāṃ kriyetetīṣuphālimāṭharau abhijiti śiṣyān upanīya śvo bhūte saṃbhārān saṃbharati dadhisaktūn pālāśaṃ daṇḍam ahate vasane śuddham ājyaṃ śāntā oṣadhīr navam udakumbham bāhyataḥ śāntavṛkṣasyedhmaṃ prāñcam upasamādhāya parisamuhya paryukṣya paristīrya barhir udapātram upasādya paricaraṇenājyaṃ paricarya nityān purastāddhomān hutvājyabhāgau ca paścād agner dadhisaktūñ juhotyagnaye brahmaprajāpatibhyāṃ bhṛgvaṅgirobhya uśanase kāvyāya tato 'bhayair aparājitair gaṇakarmabhir viśvakarmabhir āyuṣyaiḥ svastyayanair ājyaṃ juhuyāt mā no devā ahir vadhīd arasasya śarkoṭasyendrasya prathamo ratho yas te sarpo vṛścikas tṛṣṭadaṃśmā namas te astu vidyuta āre 'sāv asmad astu yas te pṛthu stanayitnur iti saṃsthāpya homān pratiṣṭhāpya sruvaṃ dadhisaktūn prāśyācamyodakam upasamārabhante avyacasaś ceti japitvā sāvitrīṃ brahma jajñānam ity ekāṃ triṣaptīyaṃ ca paccho vācayet śeṣam anuvākasya japanti yo yo bhogaḥ kartavyo bhavati taṃ taṃ kurvate sa khalv etaṃ pakṣam apakṣīyamāṇaḥ pakṣam adhīyāna upaśrāmyetā darśāt dṛṣṭe candramasi phalgunīṣu dvayān rasān upasādayati viśve devā ahaṃ rudrebhiḥ siṃhe vyāghre yaśo havir yaśasaṃ mendro girāv arāgarāṭeṣu yathā somaḥ prātaḥsavane yac ca varco akṣeṣu yena mahānaghnyā jaghanaṃ svāhety agnau hutvā raseṣu saṃpātān ānīya saṃsthāpya homān tata etān prāśayati rasān madhu ghṛtāñchiṣyān yo yo bhogaḥ kartavyo bhavati taṃ taṃ kurvate nānyata āgatāñ śiṣyān parigṛhṇīyāt parasaṃdīkṣitatvāt trirātronāṃścaturo māsāñchiṣyebhyaḥ prabrūyād ardhapañcamān vā pādaṃ pūrvarātre 'dhīyānaḥ pādam apararātre madhyarātre svapan abhuktvā pūrvarātre 'dhīyāna ity eke yathāśaktyapararātre duṣparimāṇo ha pādaḥ pauṣasyāparapakṣe trirātraṃ nādhīyīta tṛtīyasyāḥ prātaḥ samāsaṃ saṃdiśya yasmāt kośād ity antaḥ yasmāt kośād udabharāma vedaṃ tasminn antar ava dadhma enam adhītam iṣṭaṃ brahmaṇo vīryeṇa tena mā devās tapasāvateheti yo yo bhogaḥ kartavyo bhavati taṃ taṃ kurvate ye parimokṣaṃ kāmayante te parimucyante atha rājñām indramahasyopācārakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ proṣṭhapade śuklapakṣe 'śvayuje vāṣṭamyāṃ praveśaḥ śravaṇenotthāpanam saṃbhṛteṣu saṃbhāreṣu brahmā rājā cobhau snātāvahatavasanau surabhiṇau vratavantau karmaṇyāv upavasataḥ śvo bhūte śaṃ no devyāḥ pādair ardharcābhyām ṛcā ṣaṭkṛtvodakam ācāmataḥ arvāñcam indraṃ trātāram indraḥ sutrāmety ājyaṃ hutvā athendram utthāpayanti ā tvāhārṣaṃ dhruvā dyaur viśas tvā sarvā vāñchantv iti sarvato 'pramattā dhārayeran adbhutaṃ hi vimānotthitam upatiṣṭhante abhibhūr yajña ity etais tribhiḥ sūktair anvārabdhe rājani pūrṇahomaṃ juhuyāt atha paśūnām upācāram indradevatāḥ syuḥ ye rājño bhṛtyāḥ syuḥ sarve dīkṣitā brahmacāriṇaḥ syuḥ indraṃ copasadya yajeraṃs trirātraṃ pañcarātraṃ vā trir ayanam ahnām upatiṣṭhante haviṣā ca yajante āvṛta indram aham iti indra kṣatram iti haviṣo hutvā brāhmaṇān paricareyuḥ na saṃsthitahomāñ juhuyād ity āhur ācāryāḥ indrasyāvabhṛthād indram avabhṛthāya vrajanti apāṃ sūktair āplutya pradakṣiṇam āvṛtyāpa upaspṛśyānavekṣamāṇāḥ pratyudāvrajanti brāhmaṇān bhaktenopepsanti śvaḥ śvo 'sya rāṣṭraṃ jyāyo bhavatyeko 'syāṃ pṛthivyāṃ rājā bhavati na purā jarasaḥ pramīyate ya evaṃ veda yaś caivaṃ vidvān indramaheṇa carati atha vedasyādhyayanavidhiṃ vakṣyāmaḥ śrāvaṇyāṃ prauṣṭhapadyāṃ vopākṛtyārdhapañcamān māsān adhīyīran evaṃ chandāṃsi lomnāṃ cānivartanam ardhamāsaṃ copākṛtya kṣaperaṃs tryaham utsṛjya ārambhaḥ śrāvaṇyām uktaḥ pauṣyām utsarga ucyate athānadhyāyān vakṣyāmaḥ brahmajyeṣu nivartate śrāddhe sūtakotthānachardaneṣu triṣu caraṇam ācāryāstamite vā yeṣāṃ ca mānuṣī yoniḥ yathāśrāddhaṃ tathaiva teṣu sarvaṃ ca śrāddhikaṃ dravyamadasāhavyapetaṃ pratigṛhyānadhyāyaḥ prāṇi cāprāṇi ca dantadhāvane kṣurasaṃsparśe prāduṣkṛteṣvagniṣu vidyutārdharātre stanite saptakṛtvo varṣeṇa virata ā prātarāśam vṛṣṭe nirghāte bhūmicalane jyotiṣopasarjana ṛtāv apy ākālam viṣame na pravṛttiḥ atha pramāṇaṃ vakṣyāmaḥ samānaṃ vidyudulkayoḥ mārgaśīrṣapauṣamāghāparapakṣeṣu tisro 'ṣṭakāḥ amāvāsyāyāṃ ca trīṇi cānadhyāni janane maraṇe caiva daśarātro vidhīyate ācārye daśarātraṃ syāt sarveṣu ca svayoniṣu sūtake tv eko nādhīyīta trirātram upādhyāyaṃ varjayet ācāryaputrabhāryāś ca atha śiṣyaṃ sahādhyāyinam apradhānaguruṃ copasannam ahorātraṃ varjayet tathā sabrahmacāriṇaṃ rājānaṃ ca apartudaivam ākālam aviśeṣartukālena sarve nirghātādayaḥ smṛtāḥ yac cānyad daivam adbhutaṃ sarvaṃ nirghātavad bhavet ṛtāv adhyāyaś chāndasaḥ kālpya āpartukaḥ smṛtaḥ ṛtāv ūrdhvaṃ prātarāśād yas tu kaścid anadhyāyaḥ saṃdhyāṃ prāpnoti paścimām sarveṇa pradoṣo lupyate niśi nigadāyāṃ ca vidyuti śiṣṭaṃ nādhīyīta astamite dvisattāyāṃ trisattāyāṃ ca pāṭavaḥ atha tāvatkālaṃ bhuktvā pradoṣa ubhe saṃdhye apsu śmaśāne śayyāyām abhiśaste khileṣu ca antaḥśave rathyāyāṃ grāme cāṇḍālasaṃyute durgandhe śūdrasaṃśrāve paiṅge śabde bhaye rute vaidhṛtye nagareṣu ca aniktena ca vāsasā caritaṃ yena maithunam śayānaḥ prauḍhapādo cāgratopasthāntike guroḥ viramya mārute śīghre pratyārambho vibhāṣitaḥ sarveṇāpararātreṇa viramya pratyārambho na vidyate pauṣī pramāṇam abhreṣv āpartu ced adhīyānām varṣaṃ vidyut stanayitnur vā vipadyate trirātraṃ sthānāsanaṃ brahmacaryam arasāśaṃ copayeyuḥ sā tatra prāyaścittiḥ sā tatra prāyaścittiḥ
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTP5QXTHQ3C8F9G92EF3EC06

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published