Drāhyāyaṇaśrautasūtra

atha vidhyavyapadeśe sarvakratvadhikāraḥ mantravidhiś cādigrahaṇena uttarādiḥ pūrvāntalakṣaṇaṃ ekaśrutividhānān mantrān karmāṇi codgātaiva kuryād anādeśe yāvadyajur anādiṣṭāntān mantrān ṛcaś cādigrahaṇena ṛtvig ārṣeyo 'nūcānaḥ sādhucaraṇo vāgmy anyūnāṅgo 'natiriktāṅgo dvayasat…

1. Canonsutratextual
2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

atha vidhyavyapadeśe sarvakratvadhikāraḥ mantravidhiś cādigrahaṇena uttarādiḥ pūrvāntalakṣaṇaṃ ekaśrutividhānān mantrān karmāṇi codgātaiva kuryād anādeśe yāvadyajur anādiṣṭāntān mantrān ṛcaś cādigrahaṇena ṛtvig ārṣeyo 'nūcānaḥ sādhucaraṇo vāgmy anyūnāṅgo 'natiriktāṅgo dvayasataś cānatikṛṣṇo 'natiśvetaḥ yājyaśca prathamaistribhirguṇairvyākhyātaḥ somapravākam akariṣyan namaḥ somāya rājña ity uktvā pratyācakṣīta mahan me voca iti kariṣyan pratimantrayeta tan na jahyād aprokte 'pi kariṣyāmīti viditvā āvasathaṃ somapravākāya lavaṇam annaṃ dadhnāhārayet prahiṇuyāt prastotṛsubrahmaṇyau purastāt karmabhyaḥ prāgudakpravaṇaṃ devayajanaṃ lomaśaṃ samam purastāc cāsyāpaḥ syuḥ tat triśukriyam iti hy āha tadabhāve mahāvṛkṣa udapāno mahāpatho vā na cāsya sthalataram adūre syāt devayajanamātraṃ ca purastāt viparyasyābhicaraṇīyeṣu sthalād anyad devayajanamātrāc ca svayaṃ vrajet kraya upavasathye vā udaṅṅ eva tu gṛhebhyaḥ prathamaṃ devo devam etv iti dūraṃ vrajitvā vihāya dauṣkṛtyam badvā nāmāsīti panthānam āpadyottaraṃ vedyantam ākramya dakṣiṇam īkṣamāṇaḥ pitaro bhūr iti yajurantaraye 'nvāhāraṃ dhānaṃjayyaḥ upekṣaṇaṃ śāṇḍilyaḥ arhayiṣyanta āharanti viṣṭarau pādyam arghyam ācamanīyaṃ madhuparkam iti teṣām ekaikaśas trir vacanam goś ca viṣṭarayor ekam adhyāste dhautau pādāv itarasmin pṛthak sāvitrīpādair madhuparkasya pibet idam annam ayaṃ rasa imā gāvaḥ saha śriyeti tu purastād ekaikasya vāg bahu bahu me bhūyād iti prathamasyopariṣṭāt prāṇo vai vāco bhūyān bahur me bhūyo bhūyād iti dvitīyasya mano vāva sarvaṃ sarvaṃ me bhūyād iti tṛtīyasya sarve svāhākārāntāḥ raso 'si vānaspatyo rasaṃ mayi dhehīti madhumanthasya pibed iti gautamaḥ vānaspatya iti pravacanam tathā dadhimanthodamanthayoḥ payasyo 'payasya iti tu rasādeśaḥ ete vaiva pravacane kālindaḥ sārasvata iti vā śeṣaṃ brāhmaṇāya dadyāt tadabhāve 'dbhiḥ samprokṣyābrāhmaṇāya kuruteti gavi proktāyāṃ brūyāt utsṛkṣyann oṃ kṛto dharmas tṛṇāny attu pibatūdakam utsṛjateti brūyāt sarveṣāṃ yajñopavītodakācamane nitye karmopayatām avyavāyo 'vyāvṛttiś ca yajñāṅgaiḥ prāṅmukhakaraṇaṃ cānādeśe krīte rājani subrahmaṇya uttareṇa somavahanaṃ gatvāntareṇeṣe śamīśākhāṃ palāśaśākhāṃ vā sapalāśāṃ pāṇau kṛtvāvatiṣṭheta adhvaryusaṃpraiṣaṃ sarvatrākāṅkṣet subrahmaṇyāyām raśmī dhārayaṃśchākhayā preṣyed gāvau dakṣiṇaṃ pūrvaṃ subrahmaṇyom iti trir āhvayet prāci vartamāne madhyamayā vācā ṣaṭkṛtvaḥ pratīci pūrveṇa patnīśālāṃ vimukte chadiṣi śākhām avaguhya tām evaiṣām anutkramyāvyavāyann agnīṣomau yathārthaṃ syāt athaitad rājavāhanaṃ subrahmaṇyāya dadyād dakṣiṇāvatsu karmasaṃyogāt ātithyāyāṃ saṃsthitāyāṃ dakṣiṇasya dvārabāhoḥ parastāt tiṣṭhann antarvedideśe 'nvārabdhe yajamāne patnyāṃ ca subrahmaṇyom iti trir uktvā nigadaṃ brūyāt indrāgaccha hariva āgaccha medhātither meṣavṛṣaṇaśvasya mene gaurāvaskandinn ahalyāyai jāra kauśikabrāhmaṇa gautamabruvāṇeti etāvadahe sutyāmiti yāvadahe syāt adyeti samānāhani pūrvayoḥ praṇavāntayorviramet mene bruvāṇeti ca āgneyyāṃ ṣaṇe jāreti ca pṛthagyajatiśabdeṣu ca devā brahmāṇa āgacchatāgacchatāgacchateti gautamaḥ āgaccheti pūrvaṃ devāhvānāddhānaṃjayyaḥ āgaccha maghavannityeke evaṃ trirāhūya patnīyajamānāvupahavamicchamānāvupahūya yathārthaṃ syāt upahūta ityupahavaḥ evaṃ sarveṣūpasadanteṣu yāś cordhvam upasadbhyaḥ utkare tu tatra tiṣṭhan prāk ca sutyādeśānnāmagrāho 'gnīṣomīyavapāyāṃ hutāyāṃ parihṛtāsu vasatīvarīṣu prātaranuvākopakramaṇavelāyāmasau yajata iti pratyekaṃ gṛhṇīyādyajamānanāmadheyāni yāni syuḥ amuṣya putraḥ pautro napteti pūrveṣāṃ athāvareṣāṃ yathājyeṣṭhaṃ strīpuṃsānāṃ ye jīveyuḥ janiṣyamāṇānāmityanta uktvā sutyādeśaprabhṛti samāpayet arthanirvacanam uccāntam vaibhakte ca syādau vaibhaktaścaiva uccācca nīce nīcam janiṣyamāṇānāmiti madhye dve yajeś cādiḥ dakṣiṇāsu codito 'nuvrajan dakṣiṇāḥ sanāmagrāhām āhvayet praṇavanāmāni vā havirdhānapravartanāgnīṣomapraṇayanayośca subrahmaṇyetyeke anāhvānam ācāryāḥ prātaranuvākāntā subrahmaṇyeti sādyaskreṣv agnīṣomīyāyām iṣṭau vapākālājyabhāgayor hutayoḥ saṃsthitāyāṃ vetyeke luptā tvadhikaraṇāpāyāt agniṣṭutsvāgneyo nigadaḥ tatra gautamīyam agna āgaccha rohitābhyāṃ bṛhadbhāno dhūmaketo jātavedo vicarṣaṇa āṅgirasabrāhmaṇāṅgirasabruvāṇeti prāk sutyādeśāt devānāṃ sthāne 'gnayaḥ atha dhānañjayyo 'gna āgaccha rohitava āgaccha bharadvājasyāja sahasaḥ sūno vārāvaskandinnuṣaso jāreti āṅgirasaprabhṛti samānam indraṃ śakreti brūyād viśva iti devān anirukteṣu aniruktaṃ prātaḥsavanayośca abhiṣecanīyadaśapeyāvantareṇa sadā nāmagrāhaḥ ahargaṇeṣv aharādyantayor āhvayet uttarārthāharantikī agnīṣomīyaprabhṛtyahīneṣu sarvāḥ sanāmagrāhāḥ dīkṣānupūrveṇa dīkṣitānāṃ satreṣu nāmagrāhaḥ ūrdhvam atirātrād agrahaṇam tasyānte śvaḥsutyā gautamasya nārmedhānta eke adyasutyā śāṇḍilyasya anāhvānaṃ dhānañjayyaḥ tisṛṣu cottamāsu nāmagrāhaḥ uttamayoriti gautamaḥ tathā saty agnīṣomīyavapāyām agrahaṇaṃ dhānaṃjayyaḥ anāhvānaṃ vā sarvatra satreṣv agrahaṇaṃ śāṇḍilyaḥ ūrdhvam atirātrād āgneyy ekā dvitīye pañcadaśarātre dve vā sarvāḥ prāk trikadrukebhyastṛtīye kauṇḍapāyinatāpaścitayor dvādaśāhe sutyeti viditvā parimāṇāhvānaṃ dhānañjayyaḥ sutyām āgacchetītarāḥ ūrdhvaṃ cātirātrāt prathamasya sārasvatasya prāk śvaḥsutyāyāḥ kauṇḍapāyinasārasvatayor iṣṭyayaneṣu sutyāvacchāṇḍilyaḥ tathāgnihotramāse tathāgnihotramāse sarvatrānādeśe parisāmāni prastotā gāyet svādhyāyavat svāsu tṛcāpattīni tṛceṣu triritarāṇi śārṅgārūḍhavad āṅgirase vā trir abhyasyed antarā parācā tathā ca hotā liṅgopapattiś caivam antareṇa cātvālotkarau saṃcaraḥ sarvatrānādeśe tadāpnānaṃ tīrtham agnau cīyamāne paścimena pucchaṃ gatvā dakṣiṇe 'pikakṣe tiṣṭhed yatra vopadadhyuḥ paścimena pakṣāv apikakṣau pūrveṇopaplavau puṣkarapalāśa upadhīyamāne hiraṇmaye puruṣe svayamātṛṇṇāsu ca śarkarāsu vyāhṛtisāmāni gāyed yajamānaṃ satyaṃ puruṣo bhūr bhuvaḥ svar ity etāsu pṛthak teṣāṃ sthāne svayaṃ cinvāna ṛtanidhanam ājyadohaṃ puruṣavratam ekānugānaṃ rathantaraṃ vāmadevyaṃ bṛhad iti rathantaraprabhṛtīni vikalpante lokasāmabhir āvṛttaiḥ saṃcitam agniṃ dakṣiṇena gatvā agna āyūṃṣīti pratyaṅmukhas tiṣṭhañchirasi gāyatraṃ gāyen niruktam pratyāvrajya rathantaraṃ dakṣiṇe pakṣa udaṅmukhaḥ paścād vā prāṅmukhaḥ paścimena pucchaṃ gatvā bṛhaduttare pakṣe dakṣiṇāmukhaḥ paścād vā prāṅmukhaḥ pratyāvrajya yajñāyajñīyaṃ pucche saṃvatsaraś ced daikṣaḥ sautyo vā ṛtuṣṭhāyajñāyajñīyam anyatra vāmadevyaṃ dakṣiṇe 'pikakṣe prajāpatihṛdayam uttare etāni gautama uttareṇāgniṃ gatvā etānyeva pradakṣiṇaṃ pratyantād dhānañjayyaḥ yajñāyajñīyaṃ pucche prajāpatihṛdayasthāne ca vāmadevyam dakṣiṇenāgniṃ gatvā gautamīye vyatyayaṃ ye pakṣayoḥ śāṇḍilyaḥ śirasi ca gītvottare pakṣe yathāgītam itarāṇi uttare copaplave svaṃ hṛdayadeśam ālabhya prajāpater hṛdayam adhvaryupathe śyaitam pravargyavaty uttareṇa samrāḍāsandīṃ gatvā paścāt tiṣṭhann adhvaryupreṣitas tyagnāyir iti gāyet padāya padāya stobhet nidhanāyaiva staubhīṃ vācaṃ visṛjet upagrahaprabhṛtīni svarayantam upeyur ye gharma upayuktāḥ syuḥ patnī ca evaṃ madhye prāpya cāhavanīyāyatanam pariṣicyamāne 'pa upaspṛśya vārṣāharam iṣṭāhotrīyaṃ pariṣikte tasya sarve nidhanamupeyuḥ dvīpaṃ ced gharmapātrāṇi hareyuḥ saṃtatāny eva gāyennākāṅkṣetpariṣecanam śyaitaṃ pratyāvrajan tṛce vaikasyāṃ vā yajamāno nidhanamanūpeyāt pūrvayā dvārā prapadyottareṇāgnīngatvā paścādgārhapatyasya tiṣṭhan mahāvīrāyatanaṃ prekṣamāṇo vāmadevyaṃ gāyediti dhānañjayyaḥ śyaitāntānīti śāṇḍilyaḥ gaṇaḥ sāmānyuttarāṇi ābhirūpyāt kartavyānītyeke na vā kuryāt sve vā yajñe kuryādityeke yathākāmī vā dīkṣaṇīyāyāṃ tārkṣyasāmanī gāyet tyam ū ṣv ity ete prāyaṇīyāyāṃ pravadbhārgavaṃ udayanīyāyām udvat ātithyāyāṃ gāyatrīsāmauśanam añjanti gharmaṃ tatra śārṅgam rajatajātarūpe upadadhati tacchukracandre abhīndhate tad gharmasya tanvau rucitaṃ prāhus tad gharmasya vā rocanamindrasya veti dhenumupasṛjanti taddhenu tasya devatāsu sopāyaṃ stobham āhared anupāyaṃ pādāyābhyasyed uttamaṃ pādaṃ pañcanidhanavaditi gautamaḥ samasyetpadadevate iti śāṇḍilyaḥ nottamaṃ pādaṃ punarabhyasyediti vārṣagaṇyaḥ śeṣaṃ yathā marutāṃ bhūtau tathā samāpayet paya āharanti tatpayaḥ āsiñcanti tat sindhuṣāmā tvā viśantvindava iti śaphābhyāṃ parigṛhṇanti tadvasiṣṭhasya śaphāviti hriyamāṇe vratapakṣau hute 'śvinorvrate ahorātrayorvā rauhiṇābhyāṃ puroḍāśābhyāṃ caranti tad rājanarauhiṇake parigharmyaṃ samrāḍāsandyāṃ samāropayanti tad ārūḍhavad āṅgirasam ita eta iti svarṇidhanaṃ agniṃ praṇayanti tatrāgnervratam agnīṣomau tatrobhayorvrate sutyāyāṃ yajñasārathi prāk prātaranuvākopākaraṇādāgnīdhrīye 'har ahaḥ satre satrasyarddhi ukṣā ced anubandhya aukṣṇorandhre ṛṣabha ārṣabham unnate traikakubham vaśāyāṃ vāśam aja ājigaṃ meṣa aurṇāyavam payasyāyāṃ svāraṃ payonidhanam udavasānīyāyāmudvaṃśīyam upakramya samāpayed ā krator apavargāt audumbarīm ucchrayiṣyan pūrveṇa devayajanaṃ gacched dakṣiṇataś ced asyāvasathaḥ syāt uttareṇa yadyanyataḥ pūrvau sadaso dvāryau śvabhrāvantareṇa prapadyāgreṇaudumbarīṃ gatvodaṅmukhastiṣṭhannadhvaryuṇā sahocchrayeddakṣiṇottarottānābhyāṃ pāṇibhyāṃ dyutānastveti āyoriti śvabhre 'vadadhyāt avadhāya japennamaḥ samudrāya namaḥ samudrasya cakṣase mā mā yūnarvā hāsīd ūrg asy ūrjodā ūrjaṃ me dehyūrjaṃ me dhehyannaṃ me dehyannaṃ me dhehīti tāṃ na visṛjed āvacchādanāt adhvaryuṇābhihutāyāṃ juhuyāt tasyaivāvṛtāntareṇa viśākhe ghṛtena dyāvāpṛthivī āprīṇāthāṃ svāheti pūrvāṃ prajāpataye svāhetyuttarām anyatarāṃ vā svāhākāradvitīyām yathā bhūmimājyaṃ prāpsyatīti ājyaṃ homacodanāsv anādeśe adhastādviśākhasya parigṛhya japeddivi devān dṛṃha mayi prajāmiti antarikṣe vayāṃsi dṛṃha mayi paśūniti madhye pṛthivyāmadhyauṣadhīr dṛṃha mayi sajātāniti mūle ūrdhvaṃ homād yājamānaṃ dhānaṃjayyaḥ svayamiti gautamaśāṇḍilyau yāṃ vā kāṃcid ṛtvig āśiṣam āśāste yajamānasyaiva seti avacchādyamānāyāṃ divyaṃ chadmāsi saṃtani nāma viśvajanasya chāyā namaste 'stu mā mā hiṃsīriti dakṣiṇena śvabhrān gatvāparau dvāryāvantareṇa prapadyaitat kuryāditi śāṇḍilyaḥ uttareṇeti dhānaṃjayyaḥ gautamīyamitarat yathaitaṃ niṣkrāmet yūpam ucchrīyamāṇam anumantrayeran nṛmaṇa ūrdhvabharasaṃ tveti etānyevohasthānāni yāvantaḥ syuḥ yatra tiṣṭhanta ucchrīyamāṇaṃ paśyeyuriti śāṇḍilyaḥ antarvedyeveti dhānaṃjayyaḥ na bahirvedi yajur avakalpata iti viśvarūpāṇāṃ gānaṃ jyotiṣṭome yajamānenoktaḥ pratyācakṣīta catuṣṭomastomasaṃpadatirekād grahaśastrābhāvācca vasatīvaryo grahaḥ prātaranuvākaḥ śastramāsāṃ na ca saṃpatkopo yathānyaiḥ parisāmabhir gāyaiveti cedbrūyāt na mām anāmantrya prātaranuvākamupākuryādityadhvaryuṃ brūyāt hotāraṃ prātaranuvākāyopaviṣṭaṃ pūrveṇa gatvā yajamānaśca pūrvayā dvārā prapadyāntareṇa havirdhānaṃ pūrveṇa cakre udaṅmukha upaviśet tūṣṇīm purastādyajamānaḥ pratyaṅmukhaḥ yuñje vācaṃ śatapadīṃ gāyetsahasravartani gāyatraṃ traiṣṭubhaṃ jagad viśvā rūpāṇi saṃbhṛtā devā okāṃsi cakrira ityetasyāṃ paṅktau trirgāyatraṃ gāyediti dhānaṃjayyaḥ svādhyāyasvareṇa manasaiva yajamāna upasvaret triṣu triṣu pādeṣu gāyediti gautamaḥ pūrvaṃ pūrvamatisṛjan gāyatrīkāram pragāthakāraṃ vā gītvā yathārthaṃ syāt viśvarūpāś ced gāyej jyotīṃṣy api gāyet parihite prātaranuvāke 'ponaptrīyaṃ nāma sūktaṃ purā tasmāddhotāram āramety uktvā āgrayaṇasya vānu hiṃkāraṃ pavitraṃ dhārayan āstāvaṃ vā prāpya stomayogāt agnir jyotir jyotir agnir indro jyotir jyotir indraḥ sūryo jyotir jyotiḥ sūrya ityeteṣu pādeṣu tris trir ekaikam abhyāsaṃ manasā gāyatraṃ gāyet tāni nānyatra viśvarūpābhyaḥ nānyatra viśvarūpā jyotiṣṭomāt sahacarāṇi hyetāni viśvarūpāśca jyotīṃṣi ca jyotīṃṣi ca yugapatkarmasu sarveṣūdgātur dakṣiṇam anu bāhuṃ prastotā savyaṃ pratihartā hotā prātaranuvākam anūcyābhūd uṣā iti yadā brūyād atha vedim ākrāmeyur mṛdā śithireti bahirvedy etaj japitvā mā mā hiṃsīr ityetāvataiveti dhānañjayyaḥ savanamukheṣu ca yajuṣā aharahariti gautamaḥ sakṛtkratāviti śāṇḍilyaḥ yāvaddhākrāmeyurityeke havirdhānaṃ praveśyamānā vasatīvarīranupraviśeyuḥ tasya rarāṭyāmālabhya viṣṇoḥ śiraḥ iṣa ūrja iti praviśanto 'ntareṇeṣe bāhūnavahṛtya pārṣṇīr anudyacchanto yunajmīti rājānamabhimṛśeyuryaḥ prātaḥsavanāya avibhaktaś cet sarvam na cet prāpnuyuḥ somaṃ deśenaiva prastotā prathamo 'tisarpet tata udgātā tataḥ pratihartā dakṣiṇasya havirdhānasya paścāt savyāvṛta upaviśeyurṛtasya sadana iti purastāccopariṣṭāccarcaḥ sarvatra japeyuryāsu kariṣyantaḥ syuḥ atra tu bahiṣpavamānasya abhiṣute rājanyṛtapātramasīti droṇakalaśamālabhya vānaspatya iti proheyuḥ dakṣiṇe pāṇāvudgātā daśāpavitraṃ kurvīta akṣaṃ cedupahanyuḥ punaḥ proheyuḥ antareṇākṣaviṣkambhau daśāpavitraṃ droṇakalaśe prāsyed anupaghnan saṃhitau ced ubhāv upari sarvaṃ rathopasthamuparyuparyuttareṇa rathajaṅghāṃ rathaścet pratyāvrajya grāvṇo yuñjyāt pradakṣiṇam aṣṭamadeśeṣu sthavīyāṃsy abhyantarāṇi kṛtvā tāni mukhāni dakṣiṇārdhyapūrvārdhyaṃ prathamam tān abhimṛśya japeyur maruta iti ṛtasadana etaj japitvā yuktāḥ stha vahatety etāvataiveti dhānaṃjayyaḥ paścād dakṣiṇato vā droṇakalaśam adhyūheyur idam aham imam iti yajamānaśabdaṃ sarvatra yathārthaṃ kuryuḥ anujapeyur anyena kṛte mantrau brāhmaṇavihitād anyatraiṣa kalpaḥ kāmyānām dveṣyakalpād anyatra viparyasya tu tasmin tūṣṇīṃ ca yojanādhyūhane idam aham amum iti dakṣiṇāparam aṣṭamadeśaṃ nirūhet dveṣyapriyakalpayor mantrau rājanyūhet tasya ca viśam ādiśet taṃ caivānnādyena upāṃśusavano nāma grāvā pañcamas tam upariṣṭād droṇakalaśasya kuryād rāṣṭrajighāṃsuḥ pratīveśāṃ balavatīṃ viśam ādiśan eteṣām ekaṃ kṛtvā pathyaṃ kuryād iti gautamaḥ tam eveti dhānaṃjayyaḥ pṛṣṭhānām ante pūrvayā dvārā niṣkramya kāmyaṃ śāṇḍilyaḥ pavitreṇa droṇakalaśaṃ saṃmṛjyād vasavas tveti budhnaṃ rudrās tveti madhyam ādityās tveti bilam eteṣām ekakena tris trir anusavanaṃ saṃmṛjyād iti dhānaṃjayyaḥ sarvaiḥ sarveṣv iti śāṇḍilyaḥ sarvair budhnaṃ sarvair madhyaṃ sarvair bilam ity eke bilaṃ madhyaṃ budhnam ity aparam avadhūya pavitram udagdaśam avāṅnābhi vitanuyuḥ pavitraṃ ta iti tṛcenaike saṃtatāyāṃ dhārāyām udgātā japet pra śukrā iti amuṣya rājyāyeti priyaṃ rājānam ādiśet rājño rājyāyeti vā yajamānasya rājño rājyāyeti vā somasya rājño rājyāyeti vā somasyety eva brūyāt somarājāno hi brāhmaṇāḥ āgrayaṇaṃ gṛhṇann adhvaryur hiṃkaroti tadā pravṛṇīrann agniḥ prastotāhaṃ mānuṣo bṛhaspatir udgātāhaṃ mānuṣo vāyuḥ pratihartāhaṃ mānuṣaḥ iti yathāliṅgam na pravṛṇīrann iti dhānaṃjayyaḥ pravṛṇīrann eveti śāṇḍilyaḥ atra vācaṃ yaccheyuḥ ṛtasadane vā vediṃ vākrāmantaḥ stute bahiṣpavamāne visṛjeran uttarāddhavirdhānād dhruvasthālīṃ harantaḥ paścimenodgātṝn hṛtvā tenaiva pratihareyuḥ nainān agreṇa hareyuḥ api hy adhvaryavo 'py akuśalā bhavantīti abhipīḍya pavitram adhvaryur niḥsarpantaṃ prastotā saṃtanuyāt tam udgātodgātāraṃ pratihartā taṃ brahmā brahmāṇaṃ yajamānaḥ pañcartvijaḥ saṃrabdhāḥ sarpantīty etān āha doṣavacanād vyavacchedāj jugupseran na rājānam ālabhyānuspṛśyāpa ājyam ālabheraṃs tathājyaṃ rājānaṃ sarvatra vajro vā eṣa somasya yad ājyam iti tayor asamavāyam āha adhvaryuṇā hute pravṛtahomau juhuyur gatyānupūrvyeṇa bekurā nāmāsi sūryo meti saṃsutasome tv adhikām udgātā juhuyāt saṃveśāyopaveśāyeti yathāsavanaṃ chandāṃsy ādiśan ṛcaṃ sāmeti svāhākārāntayā tṛtīyāṃ sarvatra sa eveti śāṇḍilyaḥ mahāgirimahānadīrathāharvāyuvyavāyeṣv asaṃsavaḥ pṛthagjanapade ca avidviṣāṇamātrād ity eke hutvā japeyur brahmāhaṃ gāyatrīṃ vācaṃ prāṇaṃ prajāpatiṃ prapadye 'śmānam ākhaṇaṃ paryūha iti adhvaryum anvāvarteran sarpantaḥ savyaiḥ pāṇibhiḥ pṛthag dakṣiṇā tṛṇāni nirasyeyur yo 'dya saumya iti cātvāladeśaṃ prāpyādhvaryāv upaviṣṭe tasmāt pratyag upaviśeyur yo ma ātmeti pratyaṅmukhaḥ prastotodaṅmukha udgātā paścimenodgātāraṃ gatvā dakṣiṇapūrvam aṣṭamadeśam īkṣamāṇaḥ pratihartā savyādharān upasthān kṛtvā dyāvāpṛthivyoḥ sandhim īkṣamāṇāḥ samāni mukhāni dhārayantaḥ evaṃ sarvastotreṣv āsīran caturavarārdhyā upagāḥ syuḥ tathā hi bhāllavibrāhmaṇaṃ bhavati yo 'nupagītaṃ sāmādatte muṣyate rūkṣo bhāvuko bhavatyupagātṛbhyaḥ prasvaret prāṇo vai svaraḥ prāṇenaiva sāma saṃtanotīti valgutamaṃ sāmopagītaṃ bhavati tasmādapyupageyam catvāra upagāḥ syuścatasro diśo digbhir upagāyantīti ca brāhmaṇam ṣaḍvā ṣaḍṛtava upagātāra iti ca brāhmaṇam yāvanto vā saṃsvareran te ho ityetenākṣareṇopagāyeyuromiti yajamānaḥ praṣṭyantarayor upaviśya bhaktyantarāṇi chādayanto mandra upagā bhavanti tryantara udgīthaḥ prātaḥsavanādanyatra mandrastveva prātaḥsavane nidhanāya nidhanāyoparameyuḥ tatrāpyeka ekākṣareṣu noparamanti te svāṃ svāṃ bhaktim anucchvasanto brūyuḥ pade vocchvaseyuḥ stobhe vā nāntareṇa pade na stobhau yatra vopapadyeta na tāntaḥ kuryāditi prastaraṃ pratigṛhya prastotā brahman stoṣyāmaḥ praśāstar ity udgātre prayacchet tena dakṣiṇāṃ jaṅghāmupahatya yuñjyātstomamagnestejaseti annaṃ kariṣyāmīti japet tūṣṇīṃ cātvālamudapātraṃ cāvekṣeran sāmāsi prati mā bhāhītyādityam tūṣṇīṃ vā sakṛddhiṃkṛtya bahiṣpavamānena stuvīran ahiṃkṛtā prathamā retasyā hiṃkṛtāḥ parāḥ rathantaravarṇottamā avisṛṣṭahiṃkārā tasyā ūrdhvaṃ prastāvāc catvāry akṣarāṇy abhiṣṭobhet annamakaramiti stutvā japet śyeno 'sīti prastare yajamānaṃ vācayet taṃ sarvatra stutvopahvayeran saṃ varcasetīkṣakān sahakāriṇaś ca prekṣamāṇo japet namo gandharvāyetyādityam deśenaivāntarhitaścet etatsarvaṃ kuryāduttarayoḥ pavamānayoḥ pravarāstu nivartante cātvālāvekṣaṇaprabhṛti ca prāgghiṅkārāt praveśanasaṃmārjane cāntareṇa tṛtīyasavane kumbhaṃ tu tatra saṃmṛjyāt uttare havirdhāne yaḥ pūrvo droṇakalaśāvṛtā taṃ pūtabhṛd ity ācakṣate taṃ pūtabhṛd ity ācakṣate stomayoge 'gniryunaktvityetasya sthāne vāyur yunaktu sūryo yunaktviti nānāsavanayoḥ vihāraṃ dhānaṃjayyaḥ agnestejasā bṛhaspatistveti prātaḥsavana indriyasyendriyeṇa bṛhaspatistveti mādhyaṃdine sūryasya varcaseti tṛtīyasavane sarvair ekaikaṃ yathāmnāyaṃ śāṇḍilyaḥ sāmne sāmne hiṃkuryuḥ vṛṣako 'si svaro 'sīti yajamānavācane stutvā bahiṣpavamānena prastarādubhayataścaturaṅgulaṃ paricchidya tṛṇaṃ cātvāle pravidhyedyadi stutaṃ yadi vādya suṣṭutam arvākstutaṃ yadi vātiṣṭutaṃ yattayoranyena divamāruhememamanyena jayema lokamiti tatraivodapātraṃ ninayet samudraṃ vaḥ prahiṇomi svāṃ yonimapi gacchatāriṣṭās tanvā bhūyāsma mā parāseci no dhanamiti bahirvedyudañco 'yuñji padānyutkrāmeyuḥ prāgdaśabhyaḥ abhidakṣiṇam āvṛtyāvrajyāgnīdhrīyaṃ bahiṣpavamānarco 'dhīyīran anuvyāhārṣīnmāmiti yam atiśaṅketa tasmā āgnīdhrīya āhutivarjaṃ prahared yajña śaṃ ca ta upa ca te namaśca te satyo 'si satyasaṃskṛtastasya te ya ūnaṃ yo 'kṛtaṃ yo 'tiriktamadarśaṃ tasya prāṇenāpyāyasva svāheti na vyabhicarediti dhānaṃjayyaḥ ahīnabahiṣpavamānaiḥ sadasi stuvīran prathamād ahno 'nyatra ādyantayośca satreṣu prāgdhiṣṇyaviharaṇān niṣkramya tṛṇaprāsanaprabhṛti samāpayeyuḥ vaidatrirātre satranyāyaṃ gautamaḥ ahīnanyāyaṃ dhānaṃjayyaḥ mandraṃ prātaḥsavane stuvīran uttarottaryuttarayoḥ savanayoḥ samena vobhayoḥ etasyāṃ velāyāṃ prāśnīyuḥ anusavanaṃ tu satreṣu savanamukhīyān bhakṣayitvā sanneṣu nārāśaṃseṣu vapāyāṃ hutāyāṃ dhiṣṇyān upatiṣṭheran cātvāle tu mārjanaṃ pūrvaṃ satreṣv idam āpaḥ pravahatāvadyaṃ ca malaṃ ca yadyaccābhidudrohānṛtaṃ yacca śepe abhīruṇam āpo mā tasmādenaso duritātpāntu viśvato nir mā muñcāmi śapathān nir mā varuṇād uta nir mā yamasya ṣaḍviṃśāt sarvasmād eva kilbiṣāt sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu durmitriyāstasmai santu yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ iti samrāḍasītyāhavanīyamupasthāyodañco gatvāstāvacātvālaśāmitrān udaṅmukhās tutho nabhaḥ saṃmṛṣṭa iti vibhur asīty āgnīdhrīyam upatiṣṭheran tamuttareṇa saṃcaraḥ sarvatra dakṣiṇenottarayoḥ savanayoryadā havirdhānam āhavanīyaṃ ca pṛṣṭhahomāya pūrvasyāṃ sadaso dvāri pratyaṅmukhāstiṣṭhanto vahniriti hoturdhiṣṇyam śvātra iti maitrāvaruṇasya tutha uśig aṅghārir avasyur iti brāhmaṇācchaṃsiprabhṛtīnāmudañcaḥ śundhyur iti mārjālīyaṃ tatraiva tiṣṭhantaḥ ṛtadhāmetyaudumbarīm samudra iti brahmaṇaḥ sadanam uttareṇa sado gatvāntarvedi pratyaṅmukhāstiṣṭhanto 'hir iti prājahitam aja iti gārhapatyam sagarā iti dakṣiṇāgnerāyatanam kavya iti dakṣiṇaṃ vedyantam tatraiva tiṣṭhantaḥ sarvān samanvīkṣamāṇaḥ pāta meti ekaikam upasthāyaitad brūyur iti śāṇḍilyaḥ bahuśabdānekavat kurvantaḥ raurikīṇi cet kuryur ādityaṃ prathamam upatiṣṭherann adhvanām iti āhavanīyam upasthāya tam evāpijo 'si jāyamāna ity apijo 'si navajāta iti vāyum agnim anupraharanti tam abhipretya yadā cātvālam athotkaraṃ tumulo 'sy ākrandaṃ kṛtveti yadā śāmitram atha yatrovadhyaṃ nikhananty ūvadhyagoho 'si pārthiva iti yadāgnīdhrīyam atha yatrācchāvāka āsīno hotary upahavam icchaty upahavyo 'si namasya ity upahavyo 'si tanūpā iti vā yadā brahmaṇaḥ sadanam atha sadasyasya sadasyo 'si malimluca iti yadā dakṣiṇaṃ vedyantam atha prājāpatyam asīti patnīśālām aindram asīti sado vaiṣṇavam asīti havirdhānam aindrāgnam asīty āgnīdhrīyaṃ vaiśvadevam asīti vā atha tathaiva samastena sarve stha somyāsaḥ sarve somaṃ pibata sarve somasya pītim ā naśadhve pāta meti samānaṃ param ṛtasya dvārau stha ity aparau dvārabāhū sadasaḥ saṃmṛjya mā mā saṃtāptam iti praviśeyuḥ dakṣiṇenaudumbarīṃ gatvā tasyā uttarata upaviśeyur namaḥ sakhibhya iti pūrveṇa prastotāraṃ pratihartā gacchet etasyāṃ velāyāṃ samupahvayeran sarve satreṣu mitho 'nyatra sarve yajamānam dvārabāhusaṃmārjanaprabhṛty etat sarvaṃ kuryur yadā dhiṣṇyān upatiṣṭheran yājamānabrahmatve ced udgātā kuryāt āgnīdhrīyam upasthāya pūrveṇa parikrāmet sadasānupasthāya tata evekṣamāṇaḥ pātnīśālān itarathetarau ṛtasya dvārau stha iti pūrvau dvārabāhū sadasaḥ saṃmṛjya dakṣiṇasya purastād udaṅmukha upaviśed iti śāṇḍilyaḥ tasyaiva paścāt pratyaṅmukha iti dhānaṃjayyaḥ ukte praveśanopaveśane ṛtvikpathena gatvā samastopasthānaprabhṛti samānam dakṣiṇārdhe tu sadasaḥ pūrvam upaveśanam prastotuḥ pratyupaveśanaṃ brahmopaveśanena nirastaḥ parāvasur iti dakṣiṇā tṛṇaṃ nirasyet ā vasoḥ sadane sīdāmīty upaviśet namaḥ sakhibhyaḥ pūrvasadbhyo namo 'parasadbhyo bhūr bhuvaḥ svar bṛhaspatibrahmāhaṃ mānuṣa om ity uktvaudumbarīṃ gatvopaviśet anūpaviśeyātām itarau etenānupūrvyeṇa sarvaṃ yathāsanaṃ cikīrṣet glāyec ced adhyaudumbaryeva sadasya evam eva dhiṣṇyān upatiṣṭhan brahmāṇam anupraviśet brāhmaṇācchaṃsinaṃ vā tenāsya samupahavaḥ syāt bhakṣaś ca samānaḥ bībhatseyātāṃ cen nānācamasau syātām sarpatsu na śūnyaṃ sadaḥ kuryāt tasya dadhibhakṣāntaṃ karma sa nivarteta satreṣu visaṃsthite savane pūrvayā dvārāntareṇa hotur dhiṣṇyaṃ maitrāvaruṇasya ca saṃcaraḥ tad yathaitam iti camasaṃ pratigṛhya prastotā dakṣiṇa ūrāv ādhāya dakṣiṇena pāṇinā vidhāyāsīta upahūyamānāyām iḍāyām anūpadhārayed anupaghnan vaṣaṭkartur anubhakṣaṃ sarvatra bhakṣayeyuḥ mitha upahūyodgātā prathamaḥ dakṣiṇam anu bāhuṃ daṇḍaṃ kṛtvā śyena ity avekṣyendav iti dvir alpaṃ bhakṣayed yathāsavanaṃ chandāṃsy ādiśan ūrdhva iti mukhyān prāṇān abhimṛśet soma rārandhīti hṛdayam soma gīrbhir iti nābhim evam itarau kuryātāṃ pratihartā paścāt taṃ sa āpyāyayed abhimṛśyāpyāyasvety etayā gāyatryā sarve vā tāṃ tṛtīyasavane dvir brūyuḥ saṃ te payāṃsīti mādhyaṃdine gāyatryaivānusavanam āpyāyayed iti śāṇḍilyaḥ dvitīyāḥ savaneṣu nārāśaṃsāḥ pūrvayoś ca tṛtīyau teṣām anavekṣya bhakṣaṇam avamair iti prātaḥsavane aurvair iti mādhyaṃdine kāvyair iti tṛtīyasavane pitṛbhir iti sarvatrānusaṃharet pratyabhimarśane yathākāmī prathamadvitīyau pūrvayoḥ savanayor āpyāyayet prathamaṃ tṛtīyasavane āvṛttiṣu tṛṇe pratigṛhya prastotā prayacched yathāprastaram anāhriyamāṇayor na mantraṃ jahyāt tathaiva jaṅghām upahatya yuñjyāt stomaṃ dīkṣāyai tapaso manaso vāca iti nānā dhānaṃjayyo yatrānantarāṇi catvāri antaḥ sarveṣāṃ prajāpatis tveti prathamenālpīyaḥsu tatprabhṛtīni rātrau tathātiriktastotreṣu sarvair ekaikaṃ yathāmnāyaṃ śāṇḍilyaḥ āvṛttinyāyaḥ saṃdhau upavasathye 'hani na samāmaneran prastotā tu kuśāḥ kārayed yajñīyasya vṛkṣasya khadirasya dīrghasattreṣv eke prādeśamātrīḥ kuśapṛṣṭhās tvaktaḥ samā majjato 'ṅguṣṭhaparvapṛthumātrīḥ prajñātāgrāḥ kārayitvā gandhavatībhir oṣadhībhir anulipya sarpiṣā sattreṣv eke kuśāvidhānena vasanena pariveṣṭya kṣaumaśāṇakakārpāsānāṃ kenacid upary audumbaryā vāsayet tāṃ śvobhūte kuśair ūrdhvāgraiḥ pariveṣṭyaivaṃjātīyenaiva vasanena pradakṣiṇam ūrdhvadeśena pariveṣṭya spṛṣṭo 'napaśrita udgāyed iti gautamaḥ dhiṣṇyo 'yaṃ bhavati na dhiṣṇyam āsādayet dhṛṣṭam apaśrayateti dhānaṃjayyaḥ sa eva tad ūrji śritaḥ prajābhya ūrjaṃ vibhajatīti hyāha stoṣyamāṇānāṃ madhye vaiṣṭutaṃ vasanaṃ prāksamāsaṃ vodaksamāsaṃ voparidaśam āstīrya tatra prastotā kuśā vidadhyāt prastāvānteṣu ādye 'nekaprastāvāsu aprastāvāsv ādau udagagraṃ prathamaṃ viṣṭāvaṃ prāksaṃsthaṃ pratyag vā taṃ paścimena madhyadeśenodaksaṃsthaṃ prāgagraṃ pratyag vā taṃ paścimenodagagraṃ pratyaksaṃstham evaṃvidhāḥ paryāyā uttarottarāḥ mithaḥ paryāyaviṣṭāvān saṃdadhyāt paryāyādiṣu hiṃkāraṃ stuvīran uttamāṃ prastutyaiṣeti śaṃsiṣyantaṃ brūyāt stutasya stutam asīti yajamānavācanam savanasaṃsthāsu praśāstroktā yathetam aparayā dvārā niṣkramya paścimenāgnīdhrīyaṃ mūtraṃ kuryuḥ vācaṃ yaccheyur yāvad udakyāḥ syuḥ etan mṛgatīrtham tena bhūyaḥ śamyāparāsād gaccheyuḥ yo bhūyo jigamiṣed āpnānena sa gacchet atha dhiṣṇyān upatiṣṭheran samastenottarayoḥ savanayor iti gautamaśāṇḍilyāyanau sarveṇeti dhānaṃjayyaḥ anupasthānaṃ śāṇḍilyaḥ evam eva niṣkramya pṛthakstotrebhyaḥ samastenopatiṣṭheran yāny ūrdhvam ukthebhyaḥ paryāyebhyas tu rātreḥ yathāsanam upaviśya prastotā havirdhānaṃ gacchen mādhyaṃdine huta ādityagrahe pratihartārbhave ubhayatra sarve satreṣu pavamānayor uttarayor dhiṣṇyaviharaṇe mārjālīyaṃ harantaḥ paścimena yajamānaṃ hutvā tenaiva pratihareyuḥ mādhyaṃdinena stutvā sattreṣu dadhigharmasya bhakṣayeyuḥ samupahūya dadhikrāvṇa iti tasyā uttamaṃ pādaṃ daśame 'hany abhyasyeyuḥ pūrveṇa patnīśālām antareṇāgnīdhrīyaṃ sadaśca tīrthena dakṣiṇā nayeyuḥ sarvāsāṃ devasya tveti purastājjapaḥ varuṇas tveti yathādaivataṃ pratigṛhṇīyāt yathājāti mṛgān aprāṇac ca puṃvan mithunāny anyatrājābhyaḥ tena ka idam ity upariṣṭājjapaḥ tatrohāpādīni padāni tvā devi dakṣiṇe 'da iti ca yat tat syāt tena dātra idam āviśaitat te bhuñjatīti hiṃsīr iti ca aśvarathaṃ ced dadyāt pūrveṇāgnīdhrīyam avasthāpya purastājjapaṃ japitvā darbhamuṣṭināśvamukhāni saṃmṛjyād dvābhyāṃ dvābhyām aśvanāmabhyām ekaikasyāśvo 'sīty etatprabhṛtibhir udaksaṃstham iti dhānaṃjayyaḥ dhuryau prathamam ity aparam dakṣiṇaṃ pūrvaṃ tathā praṣṭī sarvāṇy ekaikasminn udaksaṃstham iti śāṇḍilyaḥ sarvāṇy ekasmiṃs tūṣṇīm itarāṇīty aparam etāny evāśvāsvaśvatareṣv aśvatarīṣu ca yathārtham ūhet tribhiś ced ardhāny ekasminn ardhāni dvayoḥ dvaidhaṃ dvayoḥ ādityānām iti rathaśira ālabhya japet yad rathyaṃ syād vāyor iti carmaṇyaṃ pratigṛhṇīyān nakṣatrāṇām ity asthimayaṃ sūryasyety ayolohe hiraṇyaṃ ca dakṣiṇena rathaṃ gatvā rathantaram asīti dakṣiṇaṃ cakram ālabhet vāmadevyam asīty adhiṣṭhānam bṛhad asīty uttaraṃ cakram aṅkānyaṅkū iti cakre eva saṃmṛjyāt vaiśvānara iti dakṣiṇena pādenārohet tad api veditam avapannaṃ dakṣiṇaṃ cakraṃ nirvartya kham anvīkṣayet pūrvasyāntena te tvāgnaya iti te metītaro brūyāt āruhya japed gidaiṣa ta iti tad api veditaṃ śamarathaṃ śākhāstambham ālabhyāntarā cakravartmanī etenaivānvīkṣeta kṛśeti savyān abhīśūn āyacchet dāseti dakṣiṇān avagṛhṇīyāt avaruhya sakṛd vāruṇam uktvā yathādaivatam ādiśyopariṣṭājjapaṃ japed iti gautamaḥ saṃmārjanaprabhṛty etat sarvaṃ kṛtvā vimucya nānā purastājjapopariṣṭājjapau vāruṇam aśvebhyo rathāya ceti dhānaṃjayyaḥ glāyec ced yathāsanaṃ vaitat sarvaṃ japet pṛṣṭhyaṃ ced dadyāt prāg vāruṇād aśvanāmāni japet purastājjapād vā tathā dānteṣu yad rathyaṃ syāt tena tat pratigṛhṇīyāt annasyeti prāg vāruṇād aveḥ purastājjapād vā gnās tvākṛntann iti vasanasya tad udasyed atāntave hiraṇyam alpīyo 'bhogād āgacched audumbaryām āśleṣayet āgnīdhrīye vā juhuyāt samastān vrīhiyavān ekakratau pratigṛhṇīyāt tathā tilamāṣān prājāpatyenānādiṣṭadevatāḥ pratigṛhṇīyāt tūṣṇīm ayajñe dakṣiṇā iti dhānaṃjayyaḥ bhūr bhuvaḥ svar iti gautamaḥ om iti vom iti vā pūrvaṃ nārāśaṃsaṃ bhakṣayitvāhavanīye prastotā pṛṣṭhahomaṃ juhuyād yat pṛṣṭhaṃ syāt tad ādiśyādaḥ pibatu somyaṃ madhv āyur dadhad yajñapatāv avihṛtam imaṃ yajñam abhisaṃvasānā hotrās tṛpyantu sumanasyamānāḥ svāheti pūrvām svāhākāreṇottarām dvaidhaṃ juhuyād iti dhānaṃjayyaḥ adaḥ pibatu somyaṃ madhv āyur dadhad yajñapatāv avihṛtaṃ svāheti pūrvām imaṃ yajñam ity uttarāṃ hotṛkapṛṣṭhebhya iti revatīṣu vāravantīyam iti ṣaṣṭhe pṛṣṭhādeśaṃ gautamaḥ mahāvratam iti vrate revatyaś ca vāravantīyaṃ ceti dhānaṃjayyaḥ yāvanti pṛṣṭhasthānāni syuḥ sarvāṇy eva prasaṃcakṣīta pibatu dadhad iti ca yathārtham ūhet bṛhatā rathantareṇa vā stoṣyamāṇaḥ prāk stomayogād daśa vyāhṛtīr manasā dhyāyed airam iti rathantara evarcaṃ yas te goṣv iti yuktvā stomam etad brūyād iti śāṇḍilya ṛcaṃ pūrvaṃ vyāhṛtibhya iti itarad dhānaṃjayyaḥ rathantare prastūyamāne sarvatra saṃmīlet ekaikaṃ manasākṣaraṃ stobhair vācā yugapat saṃyuñjyād bhakārādibhir akārāntair akrāntaiḥ prathamasvarair uttamo dvitīyasvaraḥ prāk pratihārāc caturakṣaraṃ śiṣṭvā tat sarvatra prativīkṣeta stutvā varaṃ codayet tasyāpṛṣṭhasya sato nivarteran dharmāḥ saha stobhair iti gautamaḥ stobhā evānvīyur iti dhānaṃjayyaḥ agniṣṭomasāmasaṃdhiṣāmnor evāpṛṣṭhaṃ stobhed iti śāṇḍilyaḥ sarvatrāsvastotrīyaṃ na stobhed iti sthaviro gautamaḥ vāmadevyena stoṣyamāṇaḥ prāk stomayogād gāvo 'śvā ajāvayo vrīhayo yavā iti manasā dhyāyet brahmasāmni yaḥ kāmo yajamānasya syāt sa sidhyatv iti dhyāyannupāsīta tathetara udgāyan ārbhaveṇa stutvā puroḍāśād ekaikaṃ piṇḍaṃ trīṃs trīn vāparayā dvārā havirdhānaṃ prapadyādhastāt svasya camasasya kuryur yadāsannaḥ syād atra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgam āvṛṣāyadhvam iti tam āhriyamāṇaṃ pratimantrayerann amīmadanta pitaro yathābhāgam āvṛṣāyiṣata iti saumyam āhṛtam udgātāvekṣetāyur me prāṇa iti punar asmāsu dadhmasīty antaḥ taṃ daśame 'hany abhyasyet yan me mādeḥ sthāne yan me yamam ity eke pūrveṇa tv evāvekṣeta tasminn aṅgulī avadhāyāṅguṣṭhānāmike ity eke 'kṣiṇī vimṛjīta yenā hy ājim iti evam itarau kuryātāṃ pratihartā paścāt tam uttareṇa pratihartāraṃ hareyuḥ dravyepsur bhuñjītainaṃ gacchaty anyatarāṃ rogārto vāhatena vāsasā pracchādya dakṣiṇārdhaṃ sadaso gatvā yajñāyajñīyasya hiṃkāraṃ prati patnīm udgātekṣeta nidhanaṃ prati patnī dakṣiṇam ūrum abhiṣiñcet tṛtīyāyāṃ stotrīyāyāṃ prastutāyāṃ sarvaṃ tad udakaṃ ninayet uttamāyāṃ stotrīyāyāṃ bhuvad vājāyi bhuvad vājeṣv ity abhyasyen nām iti ca nidhanam anuṣṭubham uttamām akṣareṇāntata iti hyāheti anabhyāsaṃ tv ācāryāḥ nidhanaṃ ca yathāmnāyaṃ śāṇḍilyaḥ tad yadānuśaṃsan hotāpohiṣṭhīyāṃ brūyāt tadainam anvālabherann apāvṛṇvānāḥ anyasthānagatasya sato nivarteran dharmāḥ yad anyad agniṣṭomasāma syāt tasya syuḥ ahiṃkāre 'pi pratihāravelāyāṃ patnīm udgātāvekṣeta anu brāhmaṇam ārcikān saṃnāmān sarvatra kuryur apy anyasmin sāmni tṛtīyasavane sarveṣu stotreṣu samāpteṣu bhakṣayitvā stomaṃ vimuñceyur ṛtasya tveti dakṣiṇaiḥ pāṇibhiḥ kuśāḥ saṃlobhayeyuḥ prati yojanam eke yajamānavacanād anantaram atra vā yajamānaṃ vācayet tantave mā jyotiṣeti asāv anu mā tanuhi jyotiṣeti yathājyeṣṭhaṃ putrān janiṣyamāṇā ity ajāteṣu jāteṣv ajāteṣu ca putrā ity eva satreṣu vaṣaṭkṛte hāriyojanasya yathetam aparayā dvārā niṣkrāmanto japeyuḥ somehīti subhūr asīty ādityam upatiṣṭheran astamitaś ced gārhapatyaṃ candramasaṃ nakṣatrāṇi vā āgnīdhrīye dve āhutī juhuyur apāṃ puṣpam asīti pūrvāṃ svāhākāreṇottarām hāriyojanyo nāma dhānā droṇakalaśe bhavanti tāsām udgātā prathama ādadānaḥ samupahūtā bhakṣayiṣyāma iti brūyāt tathetarau unnetary upahavam iṣṭvā hāriyojanasya ta iti tirohnyasyety atirātre sarvatra vā yathādhītaṃ dvir upaghrāya paścād āhavanīyasyāntaḥparidhi nivapeyuḥ anuprahṛteṣu bhasmānte apa upaspṛśyāṣṭāv aṣṭau śakalāny āhavanīye 'nuprahareyur devakṛtasyety etatprabhṛtibhir ikārāntaiḥ sakṛd eva sarvāṇy uttameneti śaucivṛkṣiḥ apsuṣomā nāma camasāś cātvāladeśe 'dbhiḥ pūrṇāḥ teṣu haritāni tṛṇāni prāstāni bhavanti te svaṃ savaṃ camasaṃ paryupaviśyāpsu dhautasyety avamṛśya japeyuḥ madhumantam iti pāṇīn upajighreran śam adbhyaḥ ity udañcaṃ camasaṃ ninayeyuḥ kāmety abhyātmam āvartayeyuḥ ūrg ity uraḥsu pāṇīn nidadhīran prāṇa someti mukhyān prāṇān abhimṛśeran āgnīdhrīyaṃ gatvā dadhibhakṣaṃ bhakṣayeyur asamupahūya dadhikrāvṇaḥ iti agniṣ ṭapatīty avabhṛthasāma tasyāvṛd yathā prathamasya pravargyasāmnaḥ sarva ṛtvijo nidhanam upeyuḥ iṣṭāhotrīyam abhiṣecanīye samasyeti vā aśvatrirātre nānāvabhṛthāni sāmāni teṣāṃ prathamasya sanād agna ity avabhṛthasāma yad vā u viśpatir iti dvitīyasya tyagnāyir iti vā avabhṛtheṣṭau saṃsthitāyām avabhṛtha nicumpuṇa nicerur asi nicumpuṇāva devair devakṛtam eno 'yāsiṣam ava martyair martyakṛtaṃ pururāvṇo deva riṣas pāhīty apa upaspṛśya trir abhyukṣeran ādityam upatiṣṭherann ud vayaṃ tamasas pari jyotiḥ paśyanta uttaraṃ svaḥ paśyanta uttaraṃ devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam iti astamitaś ced āhavanīyam tasmin samidha ādadhyur edho 'sy edhiṣīmahīti prathamāṃ samid asi samedhiṣīmahīti dvitīyām yad enaś cakṛmā vayaṃ yad vānyakṛtam ārimā anayā samidhā vayaṃ tad apamṛjmahe iti tṛtīyām tam evopatiṣṭheran apo adyānvacāriṣaṃ rasena samasṛkṣmahi payasvān agna āgamaṃ taṃ mā saṃsṛja varcaseti prāg udayanīyād atirātrād apsuṣomāntam ahaḥ satreṣu dadhibhakṣāntam ahīneṣu yāvanty ahāni rājānaṃ bhakṣayeyus tāvat svabrāhmaṇāyocchiṣṭaṃ na dadyuḥ adbhir vā prokṣya dadyuḥ tad eṣa ślokaḥ somam etat pibata yat kiṃcāśnīta brāhmaṇāḥ mā brāhmaṇāyocchiṣṭaṃ datta mā pāt somam asomapa iti etaṃ parikramaṃ sarvakratuṣu vidyāt eṣa jyotiḥ sarve kāmāḥ sarve kāmāḥ ṣoḍaśisāmnā stoṣyamāṇo yathāsanam upaviśya havirdhānaṃ gatvā ṣoḍaśigraham avekṣetodgātā yasmād anya iti evameva prātaḥsavane yadi cottarayorapi gṛhṇīyuḥ aśvaḥ kṛṣṇaḥ pūrvasyāṃ sadaso dvāri pratyaṅmukhas tiṣṭhediti śāṇḍilyaḥ aparasyāṃ prāṅmukha iti dhānañjayyaḥ kṛṣṇābhāve śyāvaḥ tadabhāve yaḥ kaścāśvaḥ gaur vājo 'śvābhāve yo yaḥ sāmāṅgaṃ brūyāt sa hiraṇyaṃ dhārayet udgātā nidhanam upayatsu sarve vābhimṛśeyuḥ avasarpati prathamaṃ paryāyaṃ gāyecchannam viṣite dvitīyaṃ madhyamena astamite tṛtīyamāviḥ yadopākuryuḥ stuvīrannevāhani channaṃ rātrāvāviḥ udgātre dadyādaśvahiraṇye dakṣiṇāvatsu satra eva grahasya bhakṣayeyur aindraṃ saha iti udasya harivad aharikāsu cet stuvīran anuṣṭupchandasā camasasya pūrveṇa vā tathā kurvannindraśca samrāḍvaruṇaśca rājā tau te bhakṣaṃ cakratur agra etaṃ tayor aham anubhakṣaṃ bhakṣayāmi vāg juṣāṇā somasya tṛpyatviti grahasya indramiddharī iti śāṇḍilyo vāgdevī somasya pibatv ity etad adhikayā aindraṃ saha iti camasasyāsatre triṣṭupchandasā vājapeyasāmni bhakṣayediti gautamaḥ anuṣṭupchandaseti dhānaṃjayyaśāṇḍilyau anuṣṭupchandasā rātrau pṛthaktṛcebhyaḥ sandhau hiṃkuryuḥ iṣṭayajuṣa iti bhakṣaḥ gāyatracchandasātiriktastotreṣviti gautamaḥ pṛthagbhakṣachandobhir anupūrvam iti dhānaṃjayyaśāṇḍilyau anuṣṭupchandasā vā acchandasā vā saṃdhivad vā āhitāgnir asomayājī paraṃ somena yājayitvā paribhakṣaṃ kurvīta somayājyapīti śāṇḍilyaḥ hutāyāṃ prātarāhutāvājyaṃ gārhapatye 'dhiśrityodag udvāsayet kaṃse camase vā drapsān avadhāya dakṣiṇāgnāvupasādayet sphyadarbhamuṣṭī ca paścimena gārhapatyaṃ gatvā paścād āhavanīyasyopaviśya sruveṇa srucyājyaṃ gṛhṇīyād yāvad gṛhītī syāt tajjuhuyāt imām agne śaraṇiṃ mīmṛṣo na imamadhvānaṃ yamagāma dūrāt āpiḥ pitā pramatiḥ somyānāṃ bhūmir asy ṛṣikṛn martyānāṃ svāheti evameva gṛhītvāpāṃ puṣpam asyoṣadhīnāṃ raso 'gneḥ priyatamā tanūr indrasya priyatamaṃ haviḥ svāheti ājyasya pūrvān grahān gṛhītvā dadhna uttamaṃ viśvebhyo devebhyaḥ svāheti dadhiśeṣaṃ srucyānīyodaṅṅāvṛtya prāśnīyāt tava somavrate vayaṃ manastanūṣu piprataḥ prajāvanto aśīmahīti prakṣālya srucaṃ yathetaṃ pratyāvrajya prācīnāvītī bhūtvāpa upaspṛśya dakṣiṇāgneḥ sthaṇḍilaṃ samūhyādbhiḥ samprokṣya sphyena sakṛd ullikhyolmukam upanidhāya darbhān upastīryāpa upaninīyāmīṣāṃ drapsānāṃ nipṛṇuyād avamebhyaḥ pitṛbhyaḥ svadhā sahabhakṣebhya iti prathamam aurvebhyaḥ kāvyebhya ity evameva dakṣiṇā pṛthak atra pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgam āvṛṣāyadhvam ity uktvodaṅṅāvṛtyāsitvā yāvan manyeta tāvat abhiparyāvartamāno japed amīmadanta pitaro yathābhāgam anantaritāḥ pitaraḥ somapīthāditi tān darbhān drapsāṃśca dakṣiṇāgnau praharet yajñopavītī bhūtvāpa upaspṛśya gṛhān vrajañjapet upa śivena manasā gṛhānaimi mānuṣān gṛhā mā bibhīta mā vepiḍhvam ūrjaṃ bibhrata evamasyūrjaṃ bibhradvaḥ sumanāḥ sumedhā gṛhānaimi manasā daivena yeṣām adhyeti pravasanyeṣu saumanaso bahur gṛhānupahvayāmahe te no jānantu jānata upahūtā iha gāvaḥ upahūtā ajāvayo 'tho annasya yo rasa upahūto gṛheṣu na iti paścācchālām agner upaviśya japet iha gāvaḥ prajāyadhvamihāśvā iha puruṣāḥ iho sahasradakṣiṇo 'pi pūṣā niṣīdatviti agnes tṛṇāni pratyūhya yaḥ suhṛt tam abhibhāṣeta goṣu gā apisṛjet upedam upaparcanamāsu goṣūpapṛcyatām uparṣabhasya retasyupendra tava vīrya iti memā indra gāvo riṣan mo āsāṃ gopatī riṣat mā sāma mitrayur jana indra mā stena īśateti satrāya dīkṣiṣyamāṇāḥ saṃvaderan saha naḥ sādhukṛtyā nānā pāpakṛtyā yad asmint satre 'tha yat purā cakṛma kartāsmaśca yathopasthitameva nastaditi yo no'vratyaṃ careddīkṣito naḥ sa dīkṣitān yājayet saṃvatsaraṃ ha sma pūrve 'nyonyasya krodham ākrośaṃ nibhṛtaṃ śīlamiti saṃvijñāya dīkṣante teṣāṃ dīkṣāprabhṛti patnīśālāyāṃ bhojanasaṃveśane syātām upavasathyaprabhṛtyāgnīdhrīye sandhivelayor vācaṃ yaccheyuḥ vicakṣaṇāntāṃ vācaṃ bhāṣeran na kaṃcanābhivādayeran na śūdreṇa sambhāṣeran nādhiṣṇya uttaperan na pratīcyā dvārā patnīśālāyā niṣkrāmeyuḥ prāñcam udañcaṃ voccāraṃ kurvīran na bahu vadeyuḥ na dantān darśayeran noccairjakṣuḥ nāhutasyāśnīyuḥ nainān anyonyān aśnataḥ paśyet sarveṣāṃ savanānāṃ prāśnīyuḥ krodhānṛte varjayeyuḥ etāni vratāni dīkṣāsu dīkṣopasatsu vā vā satrāntāt udayāstamayāvabhyāśrāvaṇaṃ ca bahirvedi prasṛte varjayeyuḥ teṣāṃ cedenāṃstrayāṇāṃ kiṃcid eyād gṛhapatāvupahavam iccheran taṃ ced udgātari eṣa vai yajamānasya prajāpatir yad udgāteti hyāha dīkṣānupūrvyeṇa vā sarveṣu parihṛtāsu vasatīvarīṣu saṃviśeyuḥ teṣāṃ cet kaścit preyād atīrthena nirhṛtyāhāryeṇānāhitāgniṃ daheyuḥ patnīṃ caivam araṇyor agnīn samāropyate āpnānena nirhṛtya nirmanthyenāhitāgnim madhyamasya rātriparyāyasya daivodāsaṃ hotṛṣāma syād aurdhvasadmanaṃ vā abhiplavasya dvitīye 'hani bhargo yaśa iti prāg viṣuvato vyatyāsaṃ syātāmiti gautamaḥ ūrdhvaṃ ca triṣvabhiplaveṣu yaśo bharga iti pareṣu sakṛd dvir vā yaśaḥ purastāt tathopariṣṭād bharga itareṣvaparam bhargaḥ pūrvasmin pakṣasi yaśa uttarasminn ity aparam etābhyāmukte vīṅkaśuddhāśuddhīye viṣuvata ūrdhvaṃ vīṅkameva syāditi dhānaṃjayyaḥ pañcame 'hani yad ahar grāmegeyaṃ santani syānmānavātpūrvaṃ vāmraṃ syāt iṣovṛdhīyasamante pṛṣṭhyānantarye ṣaṣṭhe pūrvasmin pakṣasi triṣu caturtho 'bhiplavo lupyeta eta evāvṛttā ūrdhvaṃ viṣuvato 'bhiplavāḥ teṣāṃ pratilomam ahānyupeyuḥ pṛṣṭhyasvarasāmnāṃ ca daśarātrasamīpe triṣu caturṇām āvṛttānāṃ prathamo lupyeteti dhānaṃjayyaḥ uttama iṣovṛdhīyasamante syātāmiti viparītam etacchāṇḍilyāyanasya viṣuvatsamīpe ca triṣu abhāva iṣovṛdhīyasamantayoḥ bhāvastvācāryāṇāṃ bhāvastvācāryāṇām athāto gavāmayanavikalpāḥ sarvaṃ jyotiṣṭomenaike atirātracaturviṃśanavāhavratātirātrā vā yathāsthānaṃ syuḥ śeṣo jyotiṣṭomena atra vā goāyuṣī daśarātram ityupāharet sa saṃvatsaraprabarhaḥ śaṅkhāhutam iti ca nānāhobhir vayaṃ kalpayāmo yathaitad brāhmaṇam atirātram ubhayasāmānaṃ kurvannāndhīgavāduttare audalabṛhatī ṣoḍaśimāṃśced audalasthāne nānadam pūrvo bṛhataḥ sāmatṛcaḥ caturviṃśam arathantaram eke rathantarapṛṣṭhaṃ vā bṛhadanuṣṭupkam agniṣṭomasaṃsthaṃ cet triṃśānyājyāni ṣaṭtriṃśāni pṛṣṭhāni ṣaṭtriṃśāni vā hotṛkasāmāni pṛṣṭhānāṃ vāṣṭācatvāriṃśāni sarvāṇi vā triṃśāni stotrāṇi vyatyāsaṃ vā triṇavatrayastriṃśau etadantarukthyam abhiplavaṃ svarasāmnaśca jyotiṣṭome tantre eke kalpayanti tathā satāṃ śāṭyāyaninaḥ ṣaḍahavibhaktīr anukalpayanti dvividham abhiplavam eke upavatyagriyavatī ca vyatyāsaṃ pratipadau rāthantarabārhatāni cājyāni ājyapratipadau vā auśanakāve antye pārthayāme vā bārhatānām svayonyabhīvarto rathantarapṛṣṭheṣu śyaitarkṣu bṛhatpṛṣṭheṣu vyūḍhaṃ pṛṣṭhyameke tasya samūḍhāt prathamasyāhno bahiṣpavamānam samūḍhameke rathantarabṛhatpṛṣṭham nānāpṛṣṭhe cottare caturahe rathantarabṛhatī vyatyāsaṃ pavamāneṣu bṛhatīṣu rathantaram anuṣṭupsu bṛhat te dvitīye bṛhaduttamaṃ samūḍhe āṣkāraṇidhanāt pūrvaṃ kaulmalabarhiṣam āndhīgavācchyāvāśvam upottamaṃ samūḍhe ānūpopakramā bṛhatī pañcame mānavāt pūrvaṃ hārāyaṇam madhuścunnidhanād ākūpāram upottamaṃ samūḍhe bṛhataḥ pūrve traya ekarcāḥ rathantarāduttare ṣaṣṭhe ca bṛhato vyūḍhe nityau ca śaśakarṇau tṛtīye pṛṣṭhye 'bhīvartakāleye bṛhatīṣv anukalpayed iti gautamaḥ neti dhānaṃjayyaḥ vyūhannānukalpayed iti śāṇḍilyāyanaḥ ekaviṃśatyahaḥkāriṇa upariṣṭād abhijitaḥ pṛṣṭhyam upayanti prāk ca viśvajitaḥ svarasāmnaś cokthyān abhijidviśvajitau vyatiharantyeke abhijito rathantarapṛṣṭhasya rāthantarī pratipaddhotur ājyaṃ ca abhi vāyum ity auśanam jyotiṣṭomaṃ param sujñānamuṣṇihi śyāvāśvāt pūrve gaurīvitabṛhatī svayoninī rathantarabṛhatī svarasāmasveke svarapṛṣṭhāś cet svārasāmikeṣu pṛṣṭhastotrīyeṣu yathāsvam svārāṇi cārbhavāntyāni dvaigatagautamayoḥ sthāne rathantaram antarikṣasya gautamam svarasya bṛhaddvitīye nityaśca sāmatṛcaḥ audalatvāṣṭrīsāmnoruddhāraḥ viṣuvato divaike prātaranuvākam upākurvanti bahirasyaike bahiṣpavamānena stuvate agnirindrāyopāsmai pavasva vāca iti stotrīyaṃ śuṅgāḥ vāta āvātviti māṣaśarāvayaḥ yajñāyajñīyabhāse vyatiharantyeke baṇ mahāṃ asi sūrya indram iddevatātaye śrāyanta iva sūryamiti mahādivākīrtyasya stotrīyā vikalpante bṛhatpṛṣṭhaś ced agriyavatī pratipat tṛtīyāt sāhasrād ājyāni nityair vikalpante utsedhasthāne rathantaram tasya mahādivākīrtyam ayaṃ somaḥ iti pārtham ābhijitāni pṛṣṭhāni indrakratau śyaitam goḥ kakubuṣṇihau uddharati pipīlikamadhyām śyāvāśvavikarṇagaurīvitāndhīgavaudalabhāsāny anuṣṭubhi audalasthāne vā vāṅnidhanaṃ krauñcam araṇyegeye tṛcayoḥ vratātpare viśvajiti yajñāyajñīyabṛhatī vyatiharantyeke bṛhatpṛṣṭhaś cet tṛtīyāt sāhasrāt prātaḥsavanaṃ kāleyasthāne samantam ayaṃ soma iti pārtham ābhijitāni pṛṣṭhāni indrakratau śyaitam goḥ kakubuṣṇihau uddharati pipīlikamadhyām anuṣṭupprabhṛti vratāt uttare pakṣasyayanavikalpāḥ abhiplavapṛṣṭhyān pratilomānupayanty aharāvṛttakāriṇaḥ pṛṣṭhyābhiplavānanulomān māsāvṛttakāriṇaḥ goāyuṣī ca vyatiharanti uttamaṃ saṃbhāryaṃ kurvan saptamān māsān pṛṣṭhyābhiplavān uddharet pañcāyanamāsān kṛtvā daśarātramiśrād abhiplavam uddharet tathā sati pūrve pakṣasi vikalpaḥ ṣaṣṭhād abhiplavapṛṣṭhyān uddhṛtya caturviṃśād dvitīyādahnaḥ uttarān kuryāt samau pakṣau cikīrṣan pañcāyanamāsān kṛtvā daśarātramiśraṃ māsam uddharet pañcadaśau pakṣau vratasyāparimātkam bṛhatpṛṣṭhaṃ viśvajitam viśvajita āyuṣameka upayanti tathā sati goāyuṣor aikāhike bṛhatyau daśarātram eka āvartayanti tasmād vrataṃ yadā paraṃ vratānte mānasaṃ sāṃvargajitā gotamāḥ jyotiṣām ayanavikalpāḥ tatra yadādito 'ntatas tad ūrdhvaṃ viṣuvataḥ māsi māsyādyasyābhiplavasya sthāne trikadrukāḥ sa ṣaṭtriṃśadūno nākṣatraḥ saptaviṃśino hi māsāḥ ṣaṣṭhād yasyābhiplavasya sthāne jyotir gauśca jyotir evāvṛtte sa navono nākṣatra eva trayodaśī yugmamāseṣvādyasyābhiplavasya sthāne tat pañcāhaḥ sa ṣaḍūnaś cāndramasaḥ ṣaṣṭhādau trikadrukānabhiplavaṃ copadadhyāt so 'ṣṭādaśādhikaḥ paurṇamāsīprasavas tairyagayanika ādityasya utsarjanāni māsi māsi yathānta evam āvṛttānām ādiḥ pūrveṣvabhiplaveṣu ṣaṣṭham ahar ukthyaṃ kṛtvāgniṣṭomam uttame tad vaikatrikastomam asṛkṣateti bahiṣpavamānam gāyatraṃ gāyatryāmāśvam aiḍaṃ bṛhatyāṃ goṣṭho vā ayā ruceti gāyatrapārśvam ārbhavaḥ savanavidhaṃ paśuṃ kurvan uttamam abhiplavapañcāhaṃ kṛtvā ṣaṣṭhasthāne savanavidhaḥ paśuḥ prathamaṃ vābhiplavapañcāhaṃ kṛtvā māsānte savanavidhaḥ paśuḥ sarvān ūnān eke prathamaṃ vābhiplavapañcāhaṃ kuryuḥ ahanī vā samasyeyur abhiplavapṛṣṭhyayoḥ sāṃnipātike abhiplavayor uttame tathā satyekādaśyāṃ pūrvapakṣasya dīkṣitvā trayodaśa dīkṣāḥ kurvīran saptadaśa vā vyatyāsaṃ vā pūrṇonān ūnapūrṇān āvṛttāñchālaṃkāyaninaḥ ekāṣṭakādīkṣiṇa upasargiṇaḥ te tūṣṇīm eva triṃśam ahar āsīran savanavidhena vā paśunā yajeran adhvaryubahvṛcaiḥ samayaṃ kṛtvā dīkṣerann evam avilopo bhavatīti bhavatīti pṛṣṭhye ratham ativaheyuḥ paścāt prāñcaṃ dakṣiṇato vodañcaṃ bahirvedi rathantarasya stotre bṛhato dundubhim āhanyuḥ upavājayamānā vairūpeṇa stuvīrann upavājyamānā vā vācayitvā yajamānaṃ vātaṃ vāta ā vātviti tṛcenānumantrayeta vairājasya stotra upākṛta uparyanūruśakalaṃ nidhāya tṛṇe ca tasyopari tiraścīm araṇiṃ nidhāyādhyātmaṃ prajananaṃ kṛtvā triḥ pradakṣiṇam abhimanthed gāyatraṃ chando 'nuprajāyasva traiṣṭubhaṃ jāgatam ānuṣṭubhaṃ vairājamiti gautamaḥ caturbhiriti dhānaṃjayyaḥ tribhiriti śāṇḍilyaḥ araṇyoḥ sandhānam ālabhyopajighretpāṇī tejo 'si tejo mayi dhehīti mathyamāne stomaṃ yuñjyāt jāte stuvīran vācayitvā yajamānam punar ūrjā nivartasva punaragna iṣāyuṣā punar naḥ pāhyaṃhasaḥ saha rathyā nivartasvāgne pinvasva dhārayā viśvapsnyā viśvataspari ity anumantryābhijuhuyāt tad uktaṃ brāhmaṇena svāhākāreṇottarām apaḥ sāvakā upanidhāya mahānāmnībhiḥ stuvīran yo yaḥ sāmāṅgaṃ brūyātsa udaghoṣaṃ janayet vācayitvā yajamānaṃ tā ninayed āstāve 'nādhṛṣṭāsi tāṃ tvā somo rājāvatu yāmapīthā upatiṣṭhanta āpo ye śākvarā ṛṣabhā ye svarājaste arṣantu te varṣantu te kṛṇvantv iṣam ūrjaṃ rāyaspoṣaṃ tad videyeti samanyā yantīti vā samudraṃ vaḥ prahiṇomīti vā sarvair vā aṣṭhīvatoravakā upoheran chadiṣi varṣakāmo 'dhyāsayed iti śāṇḍilyaḥ goṣṭhe paśukāmaḥ sabhāyāṃ yaśaskāmaḥ śmaśāne 'bhicaran vāravantīyasya stotre dhenuḥ saṃvāśayeyur dakṣiṇataḥ kṛtvottarato vatsān pūrveṇa sadaḥ saṃsṛjya paścimenāgnīdhrīyam udīcīs tyajeyuḥ vācayitvā yajamānaṃ gonāmabhir anumantrayeta havye kāmye candre jyota iḍe rante juṣṭe sūnari mayi vo rāyaḥ śrayantāmiḍa ehyadita ehi juṣṭe juṣṭiṃ te gameyamupahūtā upahavaṃ vo 'śīyeti saharṣabhā iti vā ubhābhyāṃ vā adbhiśced upākuryus tā ninayed āstāva āpohiṣṭhīyābhiḥ ṣaṣṭhe 'hani saṃsthite 'bahuvādinaḥ syuḥ na cādhīyīrann ottarasyāhna upākaraṇāt sarpirmadhubhyām ṛtvijo bhojayed ahīneṣv anyatareṇa vā sarpiṣaiva tṛtīyasavane satreṣu etasyānyatarasmiṃstryahe 'tigrāhyāṇāṃ bhakṣayeyuḥ stutvā pṛṣṭhena viṣuvadvratayośca triṣṭupchandasā pūrvaṃ camasebhyaḥ anyatra caitasmin kāle yān āhareyuḥ saha dharmaiḥ sarvatra pṛṣṭhyaḥ syāt daśamavrate ca abhīvartastotrīyān ābhiplavikān pṛṣṭhye śaṃsayed brāhmaṇācchaṃsinā kāleyarco 'cchāvākena sarvatra yadā pavamāne syātām sarvatrendrakratuṃ brāhmaṇācchaṃsinordhvaṃ viṣuvataḥ prāg atirātrāt viśvajiti vairāje dharmān kuryāt itareṣvapi pṛṣṭheṣvityācāryamatiḥ saptame 'hanyagner arko 'dhyardheḍaṃ ca somasāma maukṣasya pūrvayoḥ mokṣasomasāmanī gāyatrasyottarayor agner arkas tisṛṣviti vā sākam aśveḍānāṃ saṃkṣārau vyatiharantyeke surūpakrauñce ekarcayor eke navamasya jyotiṣṭomaḥ paryāsaḥ sāptamika ityeke tasya bṛhatyām araṇyegeyāni tṛceṣu pṛṣṭhaṃ ca vāsiṣṭham adhyāsyāyām vaiyaśvaṃ prāgbhargādābhīśavaṃ yaśasaḥ saptaiva tṛceṣu yairajāmīty aparam dīrghatamaso 'rko 'ntyaḥ sāmarājaṃ vā pṛṣṭhasyottarayor dīrghatamaso 'rko māṇḍavaṃ caiḍaṃ sāmarāje 'ntye daśamasya bahiṣpavamānaṃ dvitīyaprabhṛtīnāṃ pañcānāmahnām anurūpāḥ prathamāc ca bahiṣpavamānaṃ tannavarcam anurūpeṣu tṛcāḥ pratilomāḥ ṛco navarca iti gautamaḥ sarvatra tṛcā iti dhānaṃjayyaḥ yathādhītaṃ navarcam iti śāṇḍilyāyanaḥ sarvatrarcaḥ pratilomā iti śāṇḍilyaḥ apratibhāmetasminn ahany anuṣṭummātrāṃ kṛtvācakṣīran jyāyasicchandasi lumpeyur akṣarāṇi kanīyasy abhyasyeyuḥ vācaiva vibrūyur dhānaṃjayyo vāganuṣṭubiti hi brāhmaṇaṃ bhavati agniṣṭomasāmnā stutvā prāk patnīsaṃyājebhyo yadebhiḥ prasṛte parārdhyaṃ vrajitaṃ syāt tad gatvā pratyāvrajya manasānutsāhe huteṣu patnīsaṃyājeṣu gārhapatya udgātā juhuyād upasṛjan dharuṇaṃ mātre mātaraṃ dharuṇo dhayan rāyaspoṣam iṣam ūrjam asmāsu dīdharat svāheti pūrvāṃ svāhākāreṇottarām āhavanīyaṃ gatvāyaṃ sahohā iti trir udgātā gāyet nidhanam itarāvanūpeyātām abhidakṣiṇam āvṛtya pūrvayā dvārā sadaḥ praviśeyuḥ yadādhvaryur upākuryāt tadā mānasena stuvīran āyaṃ gauḥ pṛśnir akramīditi gāyatreṇa pṛthak stotrīyābhyo hiṃkāram trikeṇa stomenāstomayogāyajamānavācanākuśāvidhānena pratihāravelāyāṃ pratihartāpānyāt uttamāṃ prastutyaiṣeti hotāram īkṣeta sarvametasmin stotre manasā kuryuḥ samīkṣaṇena vijñāpayantaḥ yam adhvaryur bhakṣaṃ prayacchan manyeta tasya manasopahūya kastvā kaṃ bhakṣayāmīti bhakṣayeyuḥ brahmodyaṃ vadantīti gāyatrīṃ trir brūyur iti dhānaṃjayyaḥ caturhotāram abhipretyaitad iti gautamaḥ tarke vā kathayeyur yathāśvatrirātra iti śāṇḍilyaḥ prajāpatiṃ parivadanti pāpaiḥ karmabhir ity eke na tvadhīmahe api vādhvaryubahvṛcānāṃ kiṃcit syāt etasyāṃ velāyāṃ varān vṛṇīran manasā yāniccheyuḥ abhayaṃ dhānaṃjayyaḥ sarvakāmān aparādhāt uttarata udgātaudumbarīṃ gṛhṇīyāt paścāt pratihartā dakṣiṇato brahmā purastāditare sarve atha japeyur iha dhṛtir iha svadhṛtir iha rantir iha ramadhvaṃ mayi dhṛtirmayi svadhṛtirmayi ramo mayi ramadhvamiti vobhau vā vāgyatā apidhāya dvāre āsīrann ā nakṣatrapravacanāt prokte nakṣatre pūrvayā dvāropaniṣkramya subrahmaṇyāpraṇavair vācaṃ visṛjeranniti dhānaṃjayyaḥ śrutvaivāhūyamānāyā iti śāṇḍilyaḥ varavaraṇavāgyamane yajamāna eva kuryād ahīneṣu kṛtvetare yathārthaṃ kṛtvetare yathārtham mahāvratasya pṛṣṭha upākṛte yuktvā stomaṃ parimādo gāyed iti bhāḍitāyanaḥ pratigṛhya tṛṇe 'yuktveti gautamaśāṇḍilyau dhānaṃjayyaśca prāgeva stotropākaraṇādityeke dakṣiṇenāgnīdhrīyaṃ gatvottareṇāgniṃ prāṇaprabhṛtibhir upatiṣṭheraṃs tad uktaṃ brāhmaṇena sarvāṇyudgātā sakṛt sakṛd gāyen nidhanam itarāvanūpeyātām api madhye nidhaneṣu ādyantastubdheṣu padāya padāya stobhet tenaiva pratyāvrajya puccham vratapakṣayoḥ pūrveṇa dakṣiṇaṃ pakṣam uttaram apikakṣam upatiṣṭheran viśve devā iti vasiṣṭhasya nihavamūhet cātvālam upasthāyottareṇāgnīdhrīyaṃ gatvā paścāt tiṣṭhantaḥ tata eva pratyaṅmukhā iti dhānaṃjayyaḥ tasyottamaṃ nidhanam ā tamitor upeyuḥ pūrveṇa havirdhāne purastāt pratyaṅmukhāḥ paścāditareṇa tata evekṣamāṇā mārjālīyaṃ nāke suparṇamiti yaddvandveṣu yathā havirdhāne tathā sadaḥ antarvedi pratyaṅmukhā gārhapatyamiti dhānaṃjayyaḥ tasyaiva pathāt tiṣṭhanta iti śāṇḍilyaḥ indraprabhṛti pratyakṣaṃ nidhanamupeyuḥ atha rājānaṃ saṃnāhayet tasya dvyavarārdhyau rathāvanuyāyinau syātām pūrveṇa devayajanaṃ saṃnahyerannanye tasmāt dakṣiṇena pariyāyuḥ pūrveṇa patnīśālām udgātā gatvā dakṣiṇe vedyante prāco darbhān saṃstīrya teṣvenaṃ prāṅmukham upaveśayet athāsmai varmābhiharet anyaṃ vābhiharantam anumantrayetottiṣṭha rājan parivarmāsyaśvayukto ratho vitato daiva ākhaṇo viśāṃ rājā brāhmaṇa edhi gopteti paścimena pariyāhītyuktvā tenaiva pratyāvrajyottara enaṃ vedyante 'vasthāpya brūyāddhastatraṃ badhnīṣvojjyamāyudhaṃ kuruṣva trīn iṣūn upakalpayasvāyasmayān anyameva kaṃca caturthamiti pratidhatsveti brūyāt taṃ pratidadhānamanumantrayeta vaiṇāvatāya pratidhatsva śaṅkuṃ māpaproṣṭa mo te 'tipaptad brahmaṇo guptyai vidhṛtyai dhārayātreti saṃbhṛtyātiṣṭheti brūyāt uttareṇāgnīdhrīyaṃ pūrvāpare carmaṇī vibadhnīyur dakṣiṇena rathapathaṃ śiṣṭvā taṃ brūyāt pradakṣiṇaṃ devayajanaṃ parīyāḥ pūrvaṃ carmāgamaneṣu vidhyer ekaikenottarottary anatipātayann aparasmā itare yathābhipretam asyeyus tṛtīyena viddhvodaṅ prayāyās tadā caturtham iṣuṃ yāṃ diśaṃ manyethās tām asyer ava brahmadviṣo jahīti gā dṛṣṭvāvatiṣṭhethās tatra tvā visrambhayeyuḥ brāhmaṇam uktvemaṃ hiṅkāravelāyāṃ kārayeyuḥ bhūmidundubhim āvrajet paścād āgnīdhrīyasyārdham antarvedi śvabhrasya khātaṃ syādardhaṃ bahirvedi ārṣabheṇottaralomnā carmaṇā pihitaḥ syāt tvaṃ vāg asi ye naḥ satre anindiṣurdīkṣāyāṃ śrānta āsite arāddhiṃ tebhyo dundubhe rāddhim asmabhyam āvadeti parāvada dviṣantaṃ ghorāṃ vācaṃ parāvadāthāsmabhyaṃ sumitryāṃ vācaṃ dundubhe kalyāṇīṃ kīrtim āvadeti parāvada dviṣato vādyaṃ durhārdo yo viṣūkuho 'thāsmabhyaṃ puṣṭiṃ rāddhiṃ śriyam āvada dundubhe ity enam etairmantraiḥ pṛthag āhatya vāladhānena anyaṃ vā ghnantam anumantrayeta apa upaspṛśya yathaitaṃ pratyāvrajya paścāt tiṣṭhanto 'gnim upatiṣṭheran namaste gāyatrāya yat te puro yat te śiro namaste rathantarāya yat te dakṣiṇato yat te dakṣiṇaḥ pakṣo namaste bṛhate yat te uttarato yat ta uttaraḥ pakṣo namaste yajñāyajñīyāya yat te paścādyatte pucchaṃ namaste vāmadevyāya yasta ātmā yat te madhyam ity etaiḥ pṛthagaṅgānyanvartham atha sarvaṃ samastena tasmai te subhoḥ subhuvo bhūyāsma nāmāsi nāma bhūyāsam āvir asy āvir mā kuru savitaḥ pra mā suva yaṃ manuṣyāṇāṃ bhūtau saṃpaśyasi teṣvabhibhūyāsam śriyaṃ mayi dhehīti upasthāya sadaḥ praviśeyuḥ aparayā dvāraudumbarīm āsandīṃ mauñjavivānām atihareyuḥ yajñiyasya vṛkṣasyaudumbarābhāve muñjābhāve dārbham tasya prādeśamātrāḥ pādāḥ aratnimātrāṇītarāṇyaṅgāni dakṣiṇenaudumbarīṃ hutvā tasyā uttarato nidadhyuḥ tām uttareṇodgātā gatvā paścād upaviśya bhūmispṛśo 'syāḥ pādān kṛtvā kūrcānadhastād upohyābhimṛśed bṛhadrathantare te pūrvau pādau śyaitanaudhase aparau vairūpavairāje anūcī śākvararaivate tiraścī ityetaiḥ pṛthagaṅgāni vivayanam ālabhyarcaḥ prāñca ātānā yajūṃṣi tiryañcaḥ sāmānyāstaraṇaṃ śrīr upabarhaṇaṃ vākovākyam atilokā vāravantīyaṃ saṃdhayo rājanam ātmā pratiṣṭhā yajñāyajñīyamiti tāṃ mukhenorasā bāhubhyāmiti spṛṣṭvārohed vasavas tvā gāyatreṇa chandasārohantu tān anvadhirohāmi rājyāya rudrās tvā traiṣṭubhena chandasārohantu tān anvadhirohāmi vairājyāyādityāstvā jāgatena chandasārohantu tān anvadhirohāmi svārājyāya viśve tvā devā ānuṣṭubhena chandasārohantu tān anvadhirohāmi sāmrājyāyeti athaitair eva devatā udasya rājyaśabdaṃ cāmunā tvā chandasārohāmīti vairājapañcamair iti gautamaḥ caturbhiriti dhānaṃjayyaḥ tribhiriti śāṇḍilyaḥ āruhya japet syonām āsadaṃ sukhadām āsadaṃ namaste 'stu mā mā hiṃsīriti tasminnārohati kūrcān āroheyuḥ praṣṭhī brahmā gṛhapatiḥ āsandyā vyākhyātaṃ dravyaṃ vāṇasya dravyaṃ vāṇasya rohitena ānaḍuhena uttara lomnā carmaṇā pihitaḥ syāt tasya daśasu paścāt chidreṣu daśa daśa tantryaḥ baddhāḥ syuḥ mauñjyaḥ dārbhyaḥ vā triṣu iti śāṇḍilyaḥ catustriṃśat madhyame trayastriṃśatau abhitas iti purastāt ekaikaśas tāḥ traidham vibhajya bhūḥ bhuvaḥ svar iti etābhiḥ pṛthak uttarottarī udūhet tam abhimṛśet vadaḥ vada vadāvadī vadaḥ vada uruḥ pṛthuḥ sugaḥ sugantvaḥ karmaḥ karaṇaḥ karaḥ karasyuḥ abhīṣāh ca abhīṣāhī ca abhimāti haḥ ca abhimāti hā ca sāsahiḥ ca sahīyān ca sahasvān ca sahamānaḥ ca udvayāḥ ca bṛhat vayāḥ ca sa vayāḥ ca bṛhat vayāḥ ca aindrīm vācam bṛhatīm viśva rūpām śatāyuṣīm pravada deva vāṇa iti śithilān tantūn āyacchet ebhiḥ naḥ vāṇa tantubhiḥ śatam rāddhīḥ iha āvada arātsma sarve atārṣma jīvāḥ jyotiḥ aśīmahi iti vāc sarvam manaḥ jyotiḥ mānaḥ bhadraḥ iti japitvā vādayet indreṇatayā iṣīkayā vetasa śākhayā ca sa palāśayā mūlataḥ yā svayam vakrā sā indraṇatā prāṇāya tvā iti ūrdhvam ullikhet apānāya tvā iti avāñcam vyānāya tvā iti tris saṃlikhya udañcam vāṇam prohet brāhmaṇam uktvā imam ullikhan āsva iti āhata dundubhīn pravadantu vīṇāḥ iti brūyāt alābuvīṇām vakrā kapiśīrṣṇyau ca pūrvasyām dvāri bahiḥsadasam vakrā kapiśīrṣṇyau dundubhīn ca pratimantrayeta yaḥ vakrāyām kapiśīrṣṇyām dundubhau ca yat ca vādyam ghoṣaḥ yaḥ mahataḥ mahān tena naḥ rāddhim āvada iti mahāvīṇā piśīlavīṇe ca aparasyām antar iti gautama śāṇḍilyau bahis iti dhānaṃjayyaḥ alābuvīṇā piśīlavīṇe ca pratimantrayeta alābuvīṇā piśīlī ca yam mantram adhijagmatuḥ tena idam upagāyatām te sāma mahayiṣyataḥ iti paścimena upagātṝn dve dve ekaikā patnī kāṇḍavīṇām picchorām ca vyatyāsam vādayet upamukham picchorām vādanena kāṇḍamayīm tāḥ apaghāṭilāḥ iti ācakṣate tāḥ pratimantrayeta yām patnī apaghāṭilām mṛdukam vādayiṣyati sā arātim apabādhatām dviṣantam taijanitvac iti sarvam anuvīkṣamāṇaḥ japet ākrandāḥ ulūlayaḥ prakrośāḥ yat ca ceṣṭati sarvā satrasya sā rāddhiḥ tathā idam sāma gīyate iti japet eva suparṇaḥ asmi garutmān pra imām vācam vadiṣyāmi bahu kariṣyantīm bahu kariṣyan svargam ayiṣyantīm svargam ayiṣyan mām imān yajamānān iti brāhmaṇaḥ abhigaraḥ pūrvasyām sadasaḥ dvāri pratyak mukhaḥ upaviśet vṛṣalaḥ apagaraḥ aparasyām prāc mukhaḥ sa brūyāt na arātsuḥ ime satriṇaḥ iti arātsuḥ iti abhigaraḥ dakṣiṇena mārjālīyam aryaḥ antarvedi dakṣiṇā mukhaḥ tiṣṭhet bahirvedi śūdraḥ udak mukhaḥ arya abhāve yaḥ kaḥ ca āryaḥ varṇaḥ tau śvetam parimaṇḍalam carma vyāyacchetām śūdraḥ pūrvaḥ pūrveṇa āgnīdhrīyam brahmacārī antarvedi udak mukhaḥ tiṣṭhet sā brūyāt duścaritin avakīrṇin iti dhik tvā jālmi puṃścali grāmasya mārjani puruṣasya puruṣasya śiśna praṇejani iti brahmacārī evam ā tṛtīyam vyatyāsam sarveṣām karmaṇi niṣṭhite tat eva abhigaraḥ tris brūyāt avasṛjya śūdraḥ pradravet tam tena eva avakṣiṇuyāt yathā abhipretam itarām brahmacārī ākrośet paścimena āgnīdhrīyam bahirvedi pariśrite mithunau saṃbhavetām yau varṇau labheran gṛhapateḥ dāsyaḥ abhīṣṭāḥ vā navān uda haraṇān pūrayitvā pradakṣiṇam mārjālīyam parīyuḥ hai idam madhu idam madhu iti vadatyaḥ pañca avarārdhyāḥ pañcaśatam parārdhyāḥ pañcaviṃśatiḥ vā tābhyaḥ api vīṇāḥ vādayeyuḥ sarvāsu sraktiṣu dundubhīn ābadhnīyuḥ uttarottari vācaḥ vyāhārayeyuḥ yāvatīḥ adhigaccheyuḥ ghoṣān ca hiṃkāram anu abhigara prabhṛtayaḥ kṛtvā yathārtham syuḥ ā stotra antāt kumbhinyaḥ sarve ca ghoṣāḥ pañcaviṃśe caturviṃśasya uttame paryāye paricarāyām āvapet iti gautamaḥ āvāpa sthāne iti dhānaṃjayyaḥ prathamasya āvāpa sthāne iti śāṇḍilyaḥ caturviṃśena vā stutvā madhyamām a hiṃkṛtām tṛcasya prastuyāt saḥ āskandaḥ nāma tam na kuryāt iti śāṇḍilyāyanaḥ uttamāyām stotrīyāyām prastutāyām pādau upāharet saha nidhanena bhūmau pratiṣṭhāpayet āhriyamāṇe bhakṣe pratilomaiḥ ārohaṇīyaiḥ avaruhya japet mahī dyauḥ pṛthivī ca naḥ imam yajñam mimikṣatām pipṛtām naḥ bharīmabhiḥ iti adhas āsīnāḥ śeṣeṇa stuvīran udayanīye atirātre saṃsthite avabhṛtham abhyaveyuḥ an upamajjantaḥ pāṇibhiḥ saṃdhāveran yasya atra patnī syāt pṛṣṭham tayā vyuddhāvayet tān unnetā udānayet udetya gṛhapatiḥ soma upanahanam paridadhīta ahatāni vasanāni itare abhyukṣaṇa prabhṛti samāpayeyuḥ yena itas gaccheyuḥ anyena pratyāvrajeyuḥ pāpmanaḥ a vyatiṣaṅgāya anubandhya vapāyām hutāyām dakṣiṇe vedi ante keśa śmaśrūṇi vāpayet tasmin saṃsthite prāñcaḥ udañcaḥ vā gatvā pṛthak udak avasānīyābhiḥ iṣṭibhiḥ āhitāgnayaḥ yajeran gṛhapatim yajamānam an āhitāgnayaḥ upāsīran tad devatyaiḥ sthālīpākaiḥ yajeran iti dhānaṃjayyaḥ saṃvatsaram saṃvaseyuḥ dvādaśa rātram ahar rātrau vā yāvat vā sunuyuḥ yāvat vā sunuyuḥ sarvatra brahmā dakṣiṇatas udak mukhaḥ kuryāt homebhyaḥ anyat pākayajñāḥ iti ācakṣate eka agnau yajñān teṣām hoṣyan su tūṣṇīm upaviśet hute yathārtham syāt śūlagave ca balīn hriyamāṇān anugacchet nidhīyamānānām dakṣiṇatas sthitvā nihiteṣu apaḥ upaspṛśya an avekṣam pratyāvrajet tūṣṇīm pākayajñe dakṣiṇām om iti vā pratigṛhṇīyāt paśuḥ eva paśoḥ dakṣiṇā pūrṇapātram sthālīpākasya ubhayoḥ yathotsāham vā na vitānam pṛṣṭhatas kurvīta yena yajñāṅgena saṃyujyeta tat abhyāvarteta karma ādiṣu sarveṣu adhvaryu saṃpraiṣam āgamayet pūrvayā ca dvārā anādeśe praviśet agnyādheye dakṣiṇayā dvārā prapadya cātuṣprāśyam nirvapsyatsu tūṣṇīm upaviśet nirupte yathārtham syāt tat uddhariṣyatsu evam eva tat ced an ṛtvigbhiḥ prāśayeyuḥ taṇḍulān ādāya apavidhyeyuḥ atha anyān nidadhīran ādhāsyamānasya araṇyoḥ prattayoḥ yathārtham syāt pūrvāhṇe dakṣiṇena agni āyatanāni gatvā yatra agnim manthiṣyantaḥ syuḥ tad dakṣiṇatas nirastaḥ parāvasuḥ iti dakṣiṇā tṛṇam nirasyet ā vasoḥ sadane sīdāmi iti upaviśet bhūḥ bhuvaḥ svar bṛhaspati brahmā aham mānuṣaḥ om iti etena upaviśet yajuṣā iti yatra syāt agnim hriyamāṇam anugacchet nihite yajuṣā upaviśet atra prathamam iti śāṇḍilyaḥ dvitīyam iti dhānaṃjayyaḥ jāte rāthantaram gāyet vāmadevyam hriyamāṇe bṛhat nihite sarvāṇi tṛceṣu manasā vācā gāyet iti hi ukte kim anyat vācā pratīyeta atha api gānam eva adhvaryave vidhīyate na manasā iti api vā rahasyāni eva manasā gāyet na hi araṇye geyānām gānam grāme vidyate iti prathama uttamayoḥ sthāne vāravantīya yajñāyajñīye iti lāmakāyanaḥ pūrve kalpe bhūyāṃsi iti śāṇḍilyaḥ manthiṣyatsu araṇī ālabhya araṇyoḥ iti gāyet mathyamāne agnim naraḥ iti etayoḥ anyatarat dhūme udite tveṣaḥ te dhūmaḥ ṛṇvati iti prajvalite adarśi gātu iti nidhīyamāne gavām vratam yat agnim īḍe iti tāni udgātṛ karma eke udgātā sāmavedena iti śruteḥ yathā vihavya sajanīya kayāśubhīyāni hotuḥ prastotuḥ ca vairāja śakvarī prastāvāḥ sarvaiḥ ca avidhānāt brahma tva kāribhiḥ karma yogāt ca udgātuḥ catvāraḥ mahartvijaḥ prāśnanti iti hi cātuṣprāśya prāśanam adhikārāt tu brahmaṇaḥ audgātre ca avidhānāt dṛṣṭam ca anena sāma gānam brahmā ratha cakre abhigāyati iti udgātā iti yathā bhūyasā vādaḥ hautre ca vidheḥ vihavya ādīni stotra vat prastāvāḥ virāṭsu stuvanti purīṣeṇa stuvate iti ca bahu śruteḥ avidhānam vidheḥ dvaidhāt yāvadvacanam karmayogaḥ hutāyām pūrṇāhutau yathārtham syāt akṣān ced abhijuhuyuḥ tatra gatvā tūṣṇīm upaviśet taiḥ dyūte yathārtham syāt iṣṭi ādiṣu sarveṣu yajuṣā upaviśet pūrvaḥ yajamānāt āhavanīyam prati paridhyoḥ vā sandhim srucām vā agrāṇi utkaram vā tam antareṇa āhavanīyam ca yajamānasya saṃcaraḥ na anyeṣām tam yadā adhvaryuḥ brūyāt brahman idam kariṣyāmi iti savitṛ prasūtaḥ adaḥ kuru bhūḥ bhuvaḥ svar bṛhaspatiḥ brahmā aham mānuṣaḥ om iti etena anumantrayeta etat sarva anumantraṇam uccais adaḥ kuru om iti praṇītāsu praṇīyamānāsu vācam yacchet ā tāsām vimocanāt tāsu eva praṇīyamānāsu ā haviṣkṛtaḥ stambayajuṣaḥ ca samidhaḥ prasthānīyāyāḥ iti vā yatra vā adhvaryu bahvṛcau ceṣṭetām yatra vā na ceṣṭetām vāgyataḥ prāyas tu eva syāt prāyaścittam ced kartavyam syāt bhūḥ svāhā iti gārhapatye juhuyāt bhuvaḥ svāhā iti dakṣiṇāgnau āgnīdhrīye sutyā ced svar svāhā iti āhavanīye bhūḥ bhuvaḥ svāhā iti tatra eva hutvā brūyāt ceṣṭata akārṣma prāyaścittam iti avelāyām ced vyāharet ayajñiyam vā āpadyeta etāḥ eva vyāhṛtīḥ anuprekṣeta idam viṣṇuḥ iti vā ṛcam amāvāsyāyām dohana pavitre mārjayeran āpohiṣṭhīyābhiḥ bahuvacanāt sarve karma anvitāḥ kuryuḥ tad abhāve dārbhe sarva iṣṭiṣu iti śāṇḍilyāyanaḥ prāśitram āhriyamāṇam pratimantrayeta mitrasya tvā cakṣuṣā pratipaśyāmi iti apaḥ ācamya devasya tvā iti pratigṛhṇīyāt vyūhya tṛṇāni purastāt daṇḍam sādayet pṛthivyāḥ tvā nābhau sādayāmi iti aṅguṣṭhena anāmikayā ca ādāya agneḥ tvā āsyena prāśnāmi iti prāśnīyāt a saṃkhādam nigiret apaḥ ācamya urasi pāṇim nidadhīta indrasya tvā jaṭhare sādayāmi iti prakṣālya prāśitraharaṇam tatra nidadhyāt yathāhṛtam vā pratihārayet brahma bhāgam āhṛtam agratas upanidadhīta tam iṣṭau saṃsthitāyām prāśnīyāt anvāhāryam antareṇa brahmāṇam yajamānam ca haret svayam ced brahmā yajamānaḥ syāt pūrveṇa enam hṛtvā tam antarvedi sannam tūṣṇīm ālabheta prajāpateḥ bhāgaḥ asi iti vā atha aparam prajāpateḥ bhāgaḥ asi ūrjasvān payasvān akṣitaḥ asya kṣityai tvā prāṇa apānau me pāhi samāna vyānau me pāhi udāna rūpe me pāhi ūrj asi ūrjam mayi dhehi iti tatra eva yajamānam vācayet prajāpatim tvayā samakṣam ṛdhyāsam ā mā gamyāḥ anvāhāryam dadāni brahman brahmā asi brahmaṇe tvā a huta adya mā mā hiṃsīḥ a hutaḥ mahyam śivaḥ bhava iti samidham prasthānīyām anumantrayeta deva savitar etat te yajñam prāhuḥ bṛhaspataye brahmaṇe tena yajñam ava tena yajñapatim tena mām ava manaḥ jyotiḥ juṣatām ājyasya bṛhaspatiḥ yajñam imam tanotu ariṣṭam yajñam sam imam dadhātu viśve devāsaḥ iha mādayantām iti upāṃśu pratiṣṭhā iti uccais bhūḥ bhuvaḥ svar bṛhaspatiḥ brahmā aham mānuṣaḥ iti upāṃśu om iti uccais sarva anumantraṇena vā vimuktāsu praṇītāsu samidhaḥ ādadhyāt yathā avabhṛthāt udetya etat sarva iṣṭīnām brahmatvam samāne ahani eka āsane na punar yajuṣā upaviśet iti śāṇḍilyaḥ agnyādheya iṣṭiṣu prathamāyām yajuṣā upaviśet uttamāyām samidhaḥ ādadhyāt iti gautamaḥ pṛthak iṣṭiṣu iti dhānaṃjayyaḥ cātuṣprāśyam ca prāśnatsu dhenum dadyāt brahmaṇe adhvaryave ca agnipadam dhanuḥ hotre vatsatarīḥ brahmaṇe anaḍuhaḥ adhvaryave sarve trivargāḥ paṣṭhauhīm āgnīdhrāya sarvebhyaḥ aśva ratham kuṇḍale ca evam eva dhenum agnipadam ca śāṇḍilyaḥ dhenum anaḍvāham vatsatarīm vatsataram ajam pūrṇapātram iti tat prathamāyām iṣṭau dadyāt tathā uttarayoḥ anyatra ājya pūrṇapātrābhyām varaḥ saptamaḥ dakṣiṇānām trayodaśaḥ vā pañcaviṃśaḥ vā etat vājasaneyakam agnyādheya antān kurvate pūrṇāhutim akṣa abhihomam iṣṭīḥ iti mithunau dakṣiṇā anvārambhaṇīyāyām iṣṭau vājina āśvina gharmāṇām ṛtvikṣu upahavam iṣṭvā prāṇabhakṣam bhakṣayet pratyakṣa bhakṣam sve yajñe yat me retaḥ prasicyate yat vā me apigacchati yat vā jāyate punar tena mā śivam āviśa tena mā vājinam kuru tasya te vāji pītasya upahūtaḥ upahūtasya bhakṣayāmi iti vājinasya iti ṛtūnām tvā vājinām vājinam bhakṣayāmi iti vā ubhābhyām vā ubhābhyām vā cāturmāsyeṣu varuṇapraghāsānāṃ stambayajur hariṣyatsu yajuṣopaviśet vilikhite cātvāle 'dhvaryuṇā saha pratyāvrajyāhavanīyam upaviśet agnī praṇīyamānau yathaitamanugacchet adhvaryuś ced brūyād brahmann ekasphyayopasaṃbhinddhīti sphyenāhavanīyāt pāṃsūn upahatyottarasyā veder dakṣiṇād antāt karṣanniyāt ā vedimadhyād ekā cet prohya sphyaṃ paścimena vediṃ gatvā nidhīyamānayor agnyos tūṣṇīm upaviśet etat karmāgnipraṇayaneṣu sarveṣu avabhṛthanyaṅgaṃ gacchatsu pūrveṇāgnī cātvālaṃ ca gacchet paścimena vedī cātvālaṃ ca sve yajñe haviryajñeṣv eṣa saṃcara uttareṇa vihāraṃ karmabhyaḥ yathā cātvāle tathā yūpe śāmitre ca paśau avabhṛthanyaṅgaṃ prāpyābhyukṣaṇaprabhṛti sautyaṃ karma samāpayeyuḥ sākamedheṣu kṣīrodanasya yathārthaṃ prāśnīyāt yajamānaṃ brūyāt prabhūtam annaṃ kāraya suhitā alaṃkṛtā bhavatety amātyān brūhi vatsāṃśca mātṛbhiḥ saha vāsayeta pūrvāhṇe 'dhvaryuḥ kṣīraudanam ṛṣabhasya ravathe juhoti brahmāṇam upaveśya ṛṣabhe 'ruvati brahmaiva brūyājjuhudhīti tūṣṇīṃ paitṛkayajñikāyāṃ sarvaṃ kuryāt om ity evānumantrayet yajñopavītaprācīnāvītayor adhvaryum anuvidadhīta tasyā havīṃṣi nirvapsyatsu dakṣiṇayā dvārā prapadya paścāt prāṅmukha upaviśet evameva vediṃ gatvā stambayajur hariṣyatsu ājyabhāgayor hatayor dakṣiṇenāgniṃ parikramya purastāt pratyaṅmukha upaviśed yajamānaśca hute sviṣṭakṛti yathetaṃ pratyāvrajyopaviśetām prāśitramāhṛtamupaghrāyāpavidhyet ājyaṃ cet prāśitrabhāgān vidhyeyus tad upaghrāyāpa upaspṛśet iḍāṃ ca pratigṛhya pratiprayaccheta adhvaryuṇā pariṣicyamāne vyutkramya pariṣikta āhavanīyamupatiṣṭheran dakṣiṇena dakṣiṇāgnim uttareṇa dakṣiṇāgniṃ sve yajñe akṣannamīmadanta hīti prathamā susaṃdṛśaṃ tvā vayaṃ maghavan mandiṣīmahi pra nūnaṃ pūrṇavandhuraḥ stuto yāsi vaśāṁ anu yojā nvindra te harī iti dvitīyā upo ṣu śṛṇuhī giraḥ iti tṛtīyā tata evekṣamāṇā gārhapatyam mano nvā huvāmahe nārāśaṃsena somena pitṝṇāṃ ca manmabhiḥ punarnaḥ pitaro mano dadātu daivyo janaḥ jīvaṃ vrataṃ sacemahi ā na etu manaḥ punaḥ kratve dakṣāya jīvase jyok ca sūryaṃ dṛśeyamiti kayā naś citra ābhuvad ity ekayā dakṣiṇāgnim traiyambakā nāmāpūpā bhavanty ekakapālāḥ teṣāṃ yam adhvaryur ākhūtkara upavapet tasminn apa upaspṛśeyuḥ śivā naḥ śantamā bhava sumṛḍīkā sarasvati mā te vyoma saṃdṛśi iti āsītetareṣāṃ hūyamāna iti dhānaṃjayyaḥ tiṣṭhediti śāṇḍilyaḥ hute tiṣṭhanto japeyuḥ avāmba rudram ayakṣmahy ava devaṃ tryambakam yathā naḥ śreyasas karad yathā no vasīyasas karad yathā naḥ paśumatas karad yathā no vyavasāyayāt bheṣajamasi bheṣajaṃ gave 'śvāya puruṣāya bheṣajaṃ sugaṃ meṣāya meṣyai subheṣajaṃ yathāsaditi yajamānasyāmātyā ekaikam apūpam ādāya triḥ pradakṣiṇam agniṃ parīyuḥ tatra brahmā pariyañjaped iti dhānaṃjayyaḥ tiṣṭhann iti śāṇḍilyaḥ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam urvārukam iva bandhanānmṛtyor mukṣīya māmṛtāt iti jāmī kumārī vā yā syāt patikāmā sāpi parīyāt tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ pativedanam urvārukam iva bandhanād ito mukṣīya iti jñātīn abhisaṃkalpayet māmuta itīṣṭam abhinirdiśed amuṣya gṛhāditi evaṃ triḥ parītyodasyeyuḥ teṣāṃ brahmaikaṃ lipsitvā yasya sa syāt tasmai prayacchet tasya vaiva santaṃ pāṇāvālabheta tathaiva triḥ pratiparīyuḥ yatrainānadhvaryur āsajet tatropatiṣṭherann eṣa te rudra bhāgas tenāvasena paro mūjavato 'tīhi kṛttivāsāḥ pinākahasto 'vatatadhanvom iti ā tamitor japeyuḥ śaṃ no devīr ity apa upaspṛśyānapekṣaṃ pratyāvrajeyuḥ varuṇapraghāsair vyākhyātaṃ brahmatvaṃ haviryajñeṣu paśūnāṃ yūpāhutiṃ hoṣyatsu tūṣṇīm upaviśet hutāyāṃ yathārthaṃ syāt vapāyāṃ hutāyām idam āpa iti cātvāle mārjayitvā paśūnāṃ yathārthaṃ syāt puroḍāśena cariṣyatsu tūṣṇīm upaviśet āhṛtaṃ puroḍāśam ālabhya brūyāt prāśnantu ye prāśiṣyanta iti anuvrajet sarvapaśūnāṃ patnīsaṃyājān iti gautamaḥ savanīyasyaiveti dhānaṃjayyaḥ na savanīyasya ca neti śāṇḍilyaḥ hṛdayaśūlo 'trāvabhṛthanyaṅgasthāne bhavati tasminn apa upaspṛśeyuḥ dhāmno dhāmno rājaṃs tato varuṇa no muñca yadāpo aghnyā varuṇeti śapāmahe tato varuṇa no muñca sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu durmitriyās tasmai santu yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca dviṣmaḥ iti abhyukṣaṇaprabhṛtyata ūrdhvam ādityaṃ nopatiṣṭheran pūrṇāhutau hūyamānāyām āsitvā hutāyāṃ yathārthaṃ syāt saktuhomāṃś cejjuhuyur āsītā teṣāṃ homāt sautrāmaṇyāṃ surākarmasv āvrājam āsīta tatra dvāvagnī atipraṇayanti tayor dakṣiṇata āsīta dakṣiṇam adhyadhi kumbhyām āsaktāyāṃ śatātṛṇṇāyāṃ surāśeṣeṣv āsicyamāneṣūpatiṣṭheran yat te pavitram arciṣyagne vitatamantarā brahma tena punīhi meti aśvinor grahasya bhakṣayed yam aśvinā namucer āsurādadhi sarasvatyasunod indriyeṇa imaṃ taṃ śukraṃ madhumantam induṃ somaṃ rājānamiha bhakṣayāmīti yajamānaṃ ced vasātiśeṣeṇābhiṣiñceyur upotthāyāntareṇāgnī gatvādhvaryuṇoktaḥ saṃśānāni gāyet padāya padāya stobhet nidhanānyupayanto yajamānasya mūrdhānam ālabheran saṃ tvā hinvantītyeteṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ stobha uttaramuttaraṃ nidhanam śravasa iti sthāne jityā iti kṣatriyasya puṣṭyā iti vaiśyasyetyeke dve sautrāmaṇyau kaukilī carakasautrāmaṇī ca kaukilyāṃ sāmagānaṃ netarasyāṃ saṃśānāni gāyediti ha smāha kautsaḥ sapta haviryajñasya saṃsthā agnyādheyam agnihotraṃ darśapūrṇamāsāvāgrayaṇaṃ cāturmāsyāni nirūḍhapaśubandhaḥ sautrāmaṇī ceti sapta somasaṃsthā agniṣṭomo 'tyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśī vājapeyo 'tirātro 'ptoryāma ity aptoryāma iti sutyāyāṃ brahmaṇaḥ prāk subrahmaṇyāyā audgātreṇa samānaṃ karma īkṣaṇākramaṇe vedeḥ saṃcaradhiṣṇyopasthānadakṣiṇāpratigrahabhakṣāḥ stomavimocanāccordhvam anyat samānam anuṣyāttu dīkṣaṇīyāyām tasyāṃ saṃsthitāyām āsītādīkṣaṇād yajamānasya taṃ yadādhvaryur vācaṃ yamayed atha yathārthaṃ syāt mahāvīrāntsambhariṣyatsu tūṣṇīm upaviśet saṃbhṛteṣu yathārthaṃ syāt prāyaṇīyāyāṃ saṃsthitāyāṃ pūrveṇa patnīśālāṃ tiṣṭhed ābhihomāt padasya rājakrayaṇyāḥ abhihuta uttareṇa somavahanaṃ gatvā prāgvā padābhihomād dakṣiṇena yatra rājānaṃ kreṣyantaḥ syustatra gatvā tūṣṇīm upaviśet krīte prāṅ utkrāmet paścimenainaṃ hutvā rājānam ādadhyur āhitaṃ pūrveṇa parītyohyamānamanugacched dakṣiṇena ced gataḥ syāt uttareṇa cetkrīte pratyaṅ utkrāmet pūrveṇainaṃ hṛtvā rājānam ādadhyur āhitaṃ paścimena parītyohyamānam anugacchet tām evātreṣām anvāvarteta sā hyasya prāci vartamānasya dakṣiṇeṣā bhavati vimukte cāntareṇa somavahanaṃ patnīśālāṃ ca dakṣiṇenotkramya tiṣṭhed dīkṣitaśced ā rājño 'vaharaṇāt praveśyamānaṃ rājānam anupraviśed avyavayannagninā saṃbādhaścet syād dakṣiṇayāpi dvārā praviśet uttareṇāhavanīyaṃ paścimena vediṃ saṃcared dīkṣitaś cet ātithyām iṣṭiṃ nirvapante tāṃ ced anavahṛte rājani nirvaperan brāhmaṇaṃ rājani samādiśya tatra gatvāsīta tasyāṃ saṃsthitāyāṃ tānūnaptram ājyam avamṛśanto japeyur havir asi vaiśvānaram anādhṛṣṭam anādhṛṣyaṃ devānāmojo 'nabhiśastyam abhiśastipā anabhiśastenyam añjasā satyam upageṣaṃ suvite mādhā iti apa upaspṛśyādhvaryuṇokto rājānaṃ visraṃbhavet taṃ hiraṇyam antardhāyābhimṛśeyur aṃśur aṃśuṣ ṭe deva somāpyāyatām indrāyaikadhanavide ā tubhyam indraḥ pyāyatām ā tvam indrāya pyāyasva āpyāyayāsmānt sakhīn sanyā medhayā svasti te deva soma sutyām udṛcam aśīyeti kāśamaye prastare nihnuvīran dakṣiṇān pāṇīn uttānān kṛtvā savyān nīcaḥ eṣṭā rāya eṣṭā vāmāni preṣe bhagāyartam ṛtavādibhyo namo dive namaḥ pṛthivyā iti subrahmaṇyāsvāhūyamānāsu dakṣiṇotkramya tiṣṭhed dīkṣitaś cet āhūtāsu yathārthaṃ syāt upasad iṣṭir ata ūrdhvaṃ tasyāṃ tathaivābhimarśananihnavane savyā aparāhna uttānāḥ syur dakṣiṇā nyañcaḥ sruveṇopasaddhome hute vidyāt saṃsthiteti tasyā gharmaḥ pravargyavati pūrvaḥ tam abhīndhiṣyatsu gārhapatyaṃ gatvā yajuṣopaviśeddakṣiṇena dakṣiṇāgnim uttareṇa bahiścet rucito gharma ityukte 'nuvākena tiṣṭhanto 'vekṣeran yam adhvaryur brūyāt taṃ hriyamāṇaṃ yathetam anuvrajan japet viśvā āśā dakṣiṇasat sarvān devānayāḍiha svāhākṛtasya gharmasya madhoḥ pibatamaśvinā iti āśrāvita upaviśya japet aśvinā gharmaṃ pātaṃ hārdivānam ahardivābhir ūtibhiḥ tantrāyaṇena namo dyāvāpṛthivībhyāmiti hute yajamānaṃ vācayet āpātām aśvinā gharmam anu dyāvāpṛthivī amaṃsātām ihaiva rātayaḥ santviti gharmaśeṣasya bhakṣayet madhu hutam indratame 'gnāv aśyāma te deva gharma namaste 'stu mā mā hiṃsīriti sattraṃ cet syād yajamānā upahvayadhvam ity evopahvānam evaṃ sadā pravargyopasadaḥ kuryāt mahāvedeḥ stambayajur hariṣyatsu yajuṣopaviśet vilikhite cātvāle yathārthaṃ syāt uttaravediṃ nirvapsyatsu tūṣṇīm upaviśet nyuptāyāṃ yathārthaṃ syāt agnicityāyāṃ prāgdīkṣaṇīyāyāḥ sāvitrān homān hoṣyatsu yajuṣopaviśet teṣu huteṣūkhyāṃ mṛttikām āhriyamāṇām anugacchet tasyāṃ saṃbhriyamāṇāyām āsitvā saṃbhṛtāyāṃ yathārthaṃ syāt āhavanīyaṃ ceṣyatsu yajuṣopaviśet tasmin saṃcita ukhyām āsandīṃ nairṛtīśceṣṭakā araṇyaṃ hriyamāṇā anugacchet nidhīyamānānāṃ dakṣiṇataḥ sthitvā nihitāsv apa upaspṛśyānapekṣaṃ pratyāvrajet agniṃ vikrakṣyatsu sarvauṣadhaṃ ca vapsyatsu tatra gatvā tūṣṇīm upaviśet taiḥ sārdhaṃ pratyāvrajya citīḥ praṇīyamānā anugacchet nidhīyamānānāṃ dakṣiṇataḥ sthitvā nihitāsu dakṣiṇasya pakṣasyāsanno yajuṣopaviśet lokaṃpṛṇāsūpadhīyamānāsu brāhmaṇaṃ tatra samādiśya yathārthaṃ syāditi śāṇḍilyaḥ āsītaiveti dhānaṃjayyaḥ evaṃ sadā citiṣu kuryāt saṃcitakarmāṇi kariṣyatsv āvrājam āsīta samrāḍāsandīṃ hriyamāṇām anugacchet nidhīyamānānāṃ dakṣiṇataḥ sthitvā pariṣicyamāne 'pa upaspṛśya taiḥ sārdhaṃ pratyāvrajyāgniṃ praṇīyamānam anugacched apratirathaṃ japan tūṣṇīm anagnicityā cet nidhīyamānasya dakṣiṇataḥ sthitvā nihite dakṣiṇā bahirvedi yajuṣopaviśet havirdhāne pravartyamāne anugacchet parivāryamāṇayos tatraiva gatvāsīta ucchritāyām audumbaryāṃ yathārthaṃ syāt vedikarmaprabhṛti vāgnīṣomapraṇayanāt praṇayanāt agnīṣomau praṇeṣyatsu vedim ākrāmen mantreṇa paścimenottaravedim udaṅṅatikramyākramaṇayajur japet cātvālasamīpe dīkṣitaś cet tūṣṇīm ata ūrdhvaṃ veder ākramaṇam krītvā rājā yenātihṛtaḥ syāt tena gatvā tūṣṇīm upaviśet rājānaṃ harety uktaḥ pūrveṇāgnim ekasmā atipradāya tān prasavyaṃ parītyādāyānugacched dakṣiṇena ced gataḥ syāt uttareṇa ced yathetaṃ parītyādāyānugacchet anyena ced brahmā vrajitaḥ syād anyena rājā tenainaṃ pragṛhṇīyāt etau tveva brahmaṇo gatikalpāvaharato 'pi āsītāgnīdhrīya āhutyor hūyamānayor iti dhānaṃjayyaḥ tiṣṭhediti śāṇḍilyaḥ uttareṇāgnīdhrīyaṃ rājānam ājyāni ca hriyamāṇānyanugacchet praveśiteṣu havirdhānaṃ paścimena gatvāsīteti gautamaḥ pūrveṇeti dhānaṃjayyo dakṣiṇasya dvārabāhoḥ purastād yajuṣeti agnīṣomīyavapāyāṃ hutāyāṃ yathetam udaṅṅ atikramya cātvāle mārjayeta evam evāpararātra ājyeṣu praviṣṭeṣūpaveśanam mārjanaṃ ca savanīyavapāyāṃ hutāyām puroḍāśena cariṣyatsu tūṣṇīm upaviśet dīkṣitaścet sarvā iḍā anvārabheta vasatīvarīṣu parihriyamāṇāsu dakṣiṇotkramya tiṣṭhed adīkṣitaś ced ā tāsāṃ pariharaṇāt āgnīdhrīyaṃ rājānaṃ hriyamāṇam anugacchet dīkṣitaś cet tatraiva saṃviśet apararātra ājyāni grahīṣyataḥ pūrveṇa gatvāgniṃ ca paścimena vā yajuṣopaviśet ātteṣu prāṅ utkramya prasavyaṃ parītyānugacchet pūrveṇa cedgataḥ syāt paścimena ced yathetam agniṃ parītyānugacchet praveśiteṣūpaviśet ājyeṣveva grahīṣyamāṇeṣvatropaviśed iti śāṇḍilyaḥ adhvaryuṇokto vācaṃ yacched ā tṛtīyaṃ prātaranuvākasya ā vā paridhānīyāyāḥ ā vopāṃśvantaryāmayor homāt ā vā bahiṣpavamānāt havirdhānaṃ cet pūrveṇa gataḥ syād upāṃśvantaryāmau hoṣyatsūdaṅṅatikramya tiṣṭhet adīkṣitaścedā tayor homāt niḥsarpatsvanvārabheta tasya prastotrā samānaṃ karma prāgupaveśanāt āstāvaṃ prāpyānāsanno yajuṣopaviśet prastotāraṃ prati raśmir asītyetāvanuvākau stomabhāgāḥ taiḥ pṛthag anupūrvaṃ stotrāṇyanumantrayeta brahmantstoṣyāmaḥ praśāstarityukte ūrdhvaṃ prathamād rātriparyāyād yatra syād amuṣmai tveti taṃ jinveti tatra brūyāt savitṛprasūtā bṛhaspataye stutetyekaikasyāntaḥ pūrveṣāṃ ca bhūr bhuvaḥ svar bṛhaspatir brahmāhaṃ mānuṣa om ity etad vādhikaṃ kuryād oṃkāraṃ vā yathāmnāyaṃ saṃdher anumantrayeta traidhaṃ vibhajed iti dhānaṃjayyo vasuko'si vasyaṣṭirasi veṣaśrīrasi vasukāya tvā vasyaṣṭaye tvā veṣaśriye tvā vasukaṃ jinva vasyaṣṭiṃ jinva veṣaśriyaṃ jinva savitṛprasūtā bṛhaspataye stuteti stuta devena savitrā prasūtā ity anumantrayeta mānasaṃ vājapeye ca bṛhat ānantaryeṇetarāṇi īdhrāt stotrāṇi pūrveṇa tadvivṛddheḥ pareṇa vā tannikāmanāt mānasavad vātiriktasāmānyāt sarvānumantraṇena vānuktatvāt yad yat stotraṃ lupyeta sahaiva stomabhāgena stute bahiṣpavamāne vapāyāṃ hutāyāṃ mārjayitvā dhiṣṇyān upasthāyoktaṃ sadasyupaveśanam stutaśastrayor vācaṃ yacchet anūcyamāne ca sarvatra vaṣaṭkṛte visṛjeta avabhṛthād udetyānuṣyād yajñaśeṣam ahargaṇeṣvenaṃ sadātipraiṣeṇa praśāstā vācaṃ yamayati rājānaṃ rakṣeti cāha tadubhayaṃ kuryād ā vasatīvarīṇāṃ pariharaṇāt tat satre paryāyeṇa kuryur ahīne tu brahmaiva vājapeye pṛṣṭhasya stotram anumantrya sadasyaṃ brahmāsana upaveśya niṣkrāmet pūrveṇāgnīdhrīyaṃ sthūṇā nikhātā syāt dakṣiṇena mārjālīyamantarvedīti śāṇḍilyaḥ tasyām audumbaraṃ saptadaśāraṃ rathacakraṃ pratimuktaṃ syāt tadabhāve yat kiṃca rathacakram tasmin bāhū ādadhyād devasyāhaṃ savituḥ prasave satyaśravaso bṛhaspatervājino vājajito varṣiṣṭhamadhi nākaṃ ruheyamiti ratheṣvājiṃ dhāvatsvāvirmaryā iti gāyedākāramudgīthādau luptvā tasya sthāne pratyāhṛtya dvyakṣaram agmanniti gateṣu ca yathādhītam ādhāvatsu āsṛteṣu vā sarvatra vā yathādhītam parivartayan gāyet parivartya vā gāyed gītvā vā parivartayet gāyato vānyaḥ parivartayet udaṅṅavarohaṃ manyeta viṣṇoḥ kramo 'si viṣṇoḥ krāntamasi viṣṇor vikrāntamasīti abhidakṣiṇamāvṛtya sadaḥ praviśet tatrāsīno hiraṇyaṃ madhu ca nānā pratigṛhṇīyāt ṛtapeye ca dakṣiṇāṃ camasam brāhmaṇāya madhu dadyānnidadhīta hiraṇyam triṣṭupchandasā sarvabhakṣaṃ camasaṃ bhakṣayet taṃ pratigṛhṇīyāditi sthaviro gautamaḥ kastvā dadāti sa tvā dadāti kasmai tvā dadāti tasmai tvā dadāti kastvā kaṃ bhakṣayāmīti bhakṣayet vāgdevī somasya tṛpyatviti vā ubhābhyāṃ vobhābhyāṃ vā