Bhāradvājaśrautasūtra

darśa pūrṇamāsau vyākhyāsyāmaḥ āmāvāsyena haviṣā yakṣyamāṇaḥ ekasyāḥ dvayoḥ vā pūrvedyus havirātañcanam dohayati api vā purastāt eva dvi ahe tri ahe vā anuguptam dugdham dohayitvā anuguptena dadhnā ātanakti saṃtatam avicchinnam abhiduhanti ā upavasathāt yat ahar pūrṇaḥ candram…

1. Canonsutratextual
2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

darśa pūrṇamāsau vyākhyāsyāmaḥ āmāvāsyena haviṣā yakṣyamāṇaḥ ekasyāḥ dvayoḥ vā pūrvedyus havirātañcanam dohayati api vā purastāt eva dvi ahe tri ahe vā anuguptam dugdham dohayitvā anuguptena dadhnā ātanakti saṃtatam avicchinnam abhiduhanti ā upavasathāt yat ahar pūrṇaḥ candramāḥ syāt tām paurṇamāsīm upavaset śvas pūritā iti vā yat ahar na dṛśyeta tām amāvāsyām śvas na uditā iti vā tatra eṣaḥ atyanta pradeśaḥ ye kecana paurṇamāsīm amāvāsyām vā dharmāḥ an ārabhya āmnāyante ubhayatra eva te kriyante yajña upavītī eva daiveṣu karmasu bhavati prācīnāvītī pitryeṣu prāc nyāyāni udak nyāyāni vā pradakṣiṇam daivāni karmāṇi kuryāt viparītam pitryāṇi na vihārāt apaparyāvarteta na yajñāṅgena ātmānam abhipariharet anyam vā uttaratas upacāraḥ vihāraḥ yatra kva ca juhoti iti codayet adhvaryuḥ eva juhvā ājyena āhavanīye juhuyāt adhvaryum pratīyāt āgnīdhram dvitīyam yatra kva ca upatiṣṭhate anumantrayate iti codayet yajamānaḥ eva tat kuryāt eka mantrāṇi karmāṇi ādi pradiṣṭāḥ mantrāḥ bhavanti uttarasya ādinā pūrvasya avasānam mantra antaiḥ karma ādīn saṃnipātayet atha yatra hrasvaḥ mantraḥ syāt dīrgham karma karma ādau mantram japet atha yatra dvābhyām juhoti pañcabhiḥ juhoti iti codayet pratimantram tatra āhutīḥ juhuyāt atha yatra yajñāṅge karma abhyāvartayet na mantraḥ abhyāvarteta jvalati eva sarvāḥ āhutīḥ juhuyāt vratam upaiṣyati śākhām acchaiti palāśa śākhām śamī śākhām vā sā yā prācī udīcī prācī vā udīcī vā bahu parṇā bahu śākhā a pratiśuṣka agrā a suṣirā tām ācchinatti iṣe tvā iti ūrje tvā iti saṃnamayati anumārṣṭi vā atha enām āharati imām prācīm udīcīm iṣam ūrjam abhisaṃskṛtām bahu parṇām a śuṣka agrām harāmi paśu pām aham iti tayā ṣaṣ avara ardhyān vatsān apākaroti vāyavaḥ stha u pāyavaḥ stha iti yāvatīnām ekā kumbhī dugdham saṃbharet tāvatī parārdhyā mātrā syāt ekam śākhayā upaspṛśati tayā eva gāḥ prasthāpayati devaḥ vaḥ savitā prārpayatu śreṣṭhatamāya karmaṇe āpyāyadhvam aghniyāḥ indrāya deva bhāgam iti mahendrāya iti vā yadi mahendra yājī bhavati ekām śākhayā upaspṛśati prasthitāḥ anumantrayate śuddhāḥ apaḥ su prapāṇe pibantīḥ śatam indrāya śaradaḥ duhānāḥ rudrasya hetiḥ pari vaḥ vṛṇaktu iti mahendrāya iti vā yadi mahendra yājī bhavati dhruvā asmin gopatau syāt bahvīḥ iti yajamānasya gṛhān abhiparyāvartate agniṣṭhe 'nasy agnyagāre vā purastātpratīcīṃ śākhām upagūhati yajamānasya paśūn pāhi iti paścātprācīm ity ekeṣām yo vā adhvaryor gṛhān veda gṛhavān bhavati ā caturthāt karmaṇo 'bhisamīkṣeta idaṃ kariṣyāmīdaṃ kariṣyāmīti ete vā adhvaryor gṛhāḥ ya evaṃ veda gṛhavān bhavatīti vijñāyate sāvitreṇāśvaparśum anaḍutparśum asidaṃ vādāya gārhapatyam abhimantrayate yajñasya ghoṣad asi iti pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātayaḥ ity āhavanīye dātraṃ pratitapati preyam agād dhiṣaṇā barhir accha iti prāṅ vodaṅ vābhipravrajya yataḥ kutaś ca darbhamayaṃ barhir āharati viṣṇo stūpo 'si iti prathamaṃ stambam utsṛjati dvitīyaṃ pariṣauti devānāṃ pariṣūtam asi varṣavṛddham asi iti tasya dve tisro vā nāḍīr utsṛjati avaśiṣṭo gavāṃ bhāgaḥ iti stambam ārabhate devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ barhir devasadanam ārabhe iti parvaṇi dāti devabarhir mā tvānvaṅ mā tiryak parva te rādhyāsam āchettā te mā riṣam iti saṃnakhaṃ muṣṭiṃ lunoti sa prastaro bhavati kulmimātra ity ekeṣām ūrvasthimātra ity ekeṣām srugdaṇḍamātra ity ekeṣām aparimita ity ekeṣām evam evāyujo muṣṭīṃllunoti yad anyat pariṣavaṇād utsarjanād iti sarvaṃ tat karoti prastaro yuktam ity ekeṣām ayuktam ity ekeṣām ayuñji nidhanāni lunotīty ekeṣām devabarhiḥ śatavalśaṃ virohety ālavān pratyabhimṛśati sahasravalśā vi vayaṃ ruhemety ātmānam athainat saṃbharati pṛthivyā saṃpṛcaḥ pāhi susaṃbhṛtā tvā saṃbharāmīti ata eva barhiṣaḥ śulbaṃ karoti tridhātu pañcadhātu vā ayupito yonir iti śulbam āveṣṭayati adityai rāsnāsīti pratidadhāti tatraiṣo 'tyantapradeśo yāni kāni ca śulbāni na samasyante pradakṣiṇaṃ tāny āveṣṭayet atha yāni samasyante prasavyaṃ teṣāṃ guṇam āveṣṭya pradakṣiṇam abhisamasyet udagagraṃ śulbaṃ nidhāya tasmin prāgagraṃ barhir nidadhāti alubhito yonir ity uttame nidhane prastaram atyādadhāti athainat saṃnahyatīndrāṇyai saṃnahanam iti pūṣā te granthiṃ grathnātv iti granthiṃ karoti sa te mā sthād iti paścāt prāñcam upagūhati purastāt pratyañcam ity ekeṣām athainad ārabhate āpas tvām aśvinau tvām ṛṣayaḥ sapta māmṛjuḥ barhiḥ sūryasya raśmibhir uṣasāṃ ketum ārabha iti udyacchata indrasya tvā bāhubhyām udyaccha iti śīrṣann adhinidhatte bṛhaspater mūrdhnā harāmīti āharaty urv antarikṣam anvihīti apareṇāhavanīyaṃ paridhīnāṃ kāle 'ntarvedy anadhaḥ sādayaty adityās tvopasthe sādayāmīti devaṃgamam asīty āsannam abhimantrayate uparīva prajñātaṃ nidadhāti yā jātā oṣadhayo devebhyas triyugaṃ purā tāsāṃ parva rādhyāsaṃ paristaram āharan apāṃ medhyaṃ yajñiyaṃ sadevaṃ śivam astu me ācchettā vo mā riṣaṃ jīvāni śaradaḥ śatam aparimitānāṃ parimitāḥ saṃnahye sukṛtāya kam eno mā ni gāṃ katamaccanāhaṃ punar utthāya bahulā bhavantu iti paristaraṇānāṃ darbhāṇām adhinidhānyācchedanī saṃnahanītyetā āmnātā bhavanti ekaviṃśatidārum idhmaṃ karoti pālāśaṃ khādiraṃ vā aṣṭādaśadārum idhmaṃ saṃnahyatīty ekeṣāṃ pañcadaśa sāmidhenīdārūṇi bhavanti trayaḥ paridhayaḥ pālāśāḥ kārṣmaryamayā vā śuṣkā vārdrā vā savalkalāḥ atho khādirā bailvā audumbarā vaikaṅkatā rauhitakā veti vijñāyate sthaviṣṭho madhyamo 'ṇīyān drāghīyān dakṣiṇārdhyo 'ṇiṣṭho hrasiṣṭha uttarārdhyaḥ dve āghārasamidhau anūyājasamid ekaviṃśī samūlānām amūlānāṃ vā darbhāṇām ayugdhātu tathaiva śulbaṃ karoti tasminn idhmaṃ saṃbharati yat kṛṣṇo rūpaṃ kṛtvā prāviśastvaṃ vanaspatīn tatas tvām ekaviṃśatidhā saṃbharāmi susaṃbhṛtā trīn paridhīṃs tisraḥ samidho yajñāyur anusaṃcarān upaveṣaṃ mekṣaṇaṃ dhṛṣṭiṃ saṃbharāmi susaṃbhṛtā iti saṃnahyati kṛṣṇo 'sy ākhareṣṭhaḥ deva puraś cara saghyāsaṃ tveti purastāt pratyañcaṃ granthim upagūhati athainam anadhaḥ sādayitvā prajñātānīdhmapravraścanāni nidadhāti śvo bhūte idhmābarhiṣī vratopete paurṇamāsyāṃ kuryāt pūrvedyur evāmāvāsyāyām yāthākāmī paurṇamāsyām ity aparam darbhamayaṃ vedaṃ karoti vedo 'si yena tvaṃ deva veda devebhyo vedo 'bhavas tena mahyaṃ vedo bhūyā iti vatsajñuṃ paśukāmasya mūtakāryam annādyakāmasya trivṛtaṃ brahmavarcasakāmasya trivṛcchirasaṃ bruvate nityavat pūrvau kalpāv eke samāmananti athainaṃ prādeśamātre parivāsayati śulbāt prādeśamātra ity ekeṣām prajñātāni vedāgrāṇi nidhāya yayā śākhayā vatsān apākaroti tasyā antarvedi palāśānām ekadeśaṃ praśātayati mūlataḥ śākhāṃ parivāsya tam upaveṣaṃ karoty upaveṣo 'si yajñāya tvāṃ pariveṣam adhārayan indrāya haviḥ kṛṇvantaḥ śivaḥ śagmo bhavāsi na iti athāsyā darbhamayaṃ prādeśamātraṃ pavitraṃ karoti trivṛdvalayaṃ vasūnāṃ pavitram asi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitram asi sahasradhāram iti mūle mūlam avasajaty agre 'gram na granthiṃ karoti kriyamāṇaṃ yajamāno 'numantrayate trivṛtpalāśe darbha iyān prādeśasaṃmitaḥ yajñe pavitraṃ potṛtamaṃ payo havyaṃ karotu ma iti parisamūhanty agnyagārāṇy upalimpanty āyatanāni yāvaccharkaraṃ sāṃnāyyakumbhyau gomayenopalipte bhavataḥ alaṃkurvāte yajamānaḥ patnī ca amāvāsyāyām adhivṛkṣasūrye piṇḍapitṛyajñena caranti dakṣiṇāprāgagrair darbhair anvāhāryapacanaṃ paristīryaikaikaśaḥ piṇḍapitṛyajñapātrāṇi prakṣālya prayunakti sphyaṃ sruvam ājyasthālīṃ mekṣaṇaṃ kṛṣṇājinam ulūkhalaṃ musalaṃ śūrpaṃ yena cārthī bhavati adhvaryur yajñopavītī dakṣiṇataḥ śakaṭād ekapavitre 'dhi sthālyāṃ nirvapati pūrayitvā nimārṣṭi kṛṣṇājina ulūkhalaṃ pratiṣṭhāpya dakṣiṇāprācī patnī tiṣṭhantī parāpāvam avivekam avahanti sakṛt phalīkaroti dakṣiṇāgnau jīvataṇḍulam iva śrapayitvotpūtena navanītenābhighārayaty anutpūtena vā sarpiṣā dakṣiṇapūrveṇānvāhāryapacanam uttarāpareṇa vā dakṣiṇāprācīm ekasphyāṃ vedim uddhatyāvokṣya sakṛd ācchinnena barhiṣā stṛṇāti sakṛd ācchinnaṃ barhir ūrṇāmṛdu syonaṃ pitṛbhyas tvā bharāmy aham asmin sīdantu me pitaraḥ somyāḥ pitāmahāḥ prapitāmahāś cānugaiḥ saheti tasyām etaṃ sthālīpākaṃ pratiṣṭhāpya dakṣiṇataḥ kaśipūpabarhaṇam āñjanam abhyañjanam ity ekaikaśa āsādya adhvaryur yajñopavītī dakṣiṇaṃ jānv ācya mekṣaṇena sthālīpākasyopahatyābhighārya juhoti somāya pitṛpītāya svadhā nama iti prathamām yamāyāṅgirasvate pitṛmate svadhā nama iti dvitīyām ye mekṣaṇe taṇḍulās tān agnaye kavyavāhanāya sviṣṭakṛte svadhā nama iti tṛtīyām tūṣṇīṃ mekṣaṇam ādadhāti dakṣiṇāgner ekolmukaṃ nirūhati ye rūpāṇi pratimuñcamānā asurāḥ santaḥ svadhayā caranti parāpuro nipuro ye haranty agniṣṭāṃl lokāt praṇudātv asmād iti yajamānaḥ savyaṃ jānv ācya prācīnāvītī trīn udakāñjalīn ekasphyāyām upaninayaty asāv avaneniṅkṣveti pitaram asāv avanenikṣveti pitāmaham asāv avaneniṅkṣveti prapitāmaham atraiva nāmādeśam avācīnapāṇir dakṣiṇāpavargāṃs trīn piṇḍān nidadhāty etat te tata ye ca tvām anv ity etair mantraiḥ atha yadi dvipitā syāt pratipūruṣaṃ piṇḍān dadyāt api vaikaikasmin piṇḍe dvau dvāv upalakṣayet atha yadi jīvapitā syāt pitāmahāya prapitāmahāya ca dadyāt na jīvantam atidadātīty ekeṣām homāntam eva kurvīta atha yadi bandhunāma na viditaṃ svadhā pitṛbhyaḥ pṛthivīṣadbhya iti prathamaṃ piṇḍaṃ dadyāt svadhā pitṛbhyo 'ntarikṣasadbhya iti dvitīyam svadhā pitṛbhyo diviṣadbhya iti tṛtīyam tūṣṇīṃ caturthaṃ piṇḍaṃ nidhāyātra pitaro yathābhāgaṃ mandadhvam ity uktvā parāṅ āvartate oṣmaṇo vyāvṛta upāste vyāvṛtta ūṣmaṇy abhiparyāvartate 'vyāvṛtte vā amīmadanta pitaraḥ somyā iti abhiparyāvṛtya yaḥ sthālyāṃ śeṣas tam avajighrati vīraṃ dhatta pitara iti āmayāvinā prāśyo 'nnādyakāmena prāśyo yo 'lam annādyāya sann annaṃ nādyāt tena prāśya iti vijñāyate tathaivodakāñjalīn upaninīyāñjanābhyañjane dadāty āṅkṣvāsau abhyaṅkṣvāsāv iti trir anupiṇḍam etāni vaḥ pitaro vāsāṃsy ato no 'nyat pitaro mā yoṣṭeti loma chittvopanyasyati vāsaso vā daśām uttara āyuṣi loma chindīta chittvā namaskārair upatiṣṭhate namo vaḥ pitaro rasāyeti pratipadyāhaṃ teṣāṃ vasiṣṭho bhūyasām ityantena atha pitṝn utthāpayaty uttiṣṭhata pitaraḥ preta śūrā yamasya panthām anuvetā purāṇam dhattād asmāsu draviṇaṃ yac ca bhadraṃ pra ṇo brūtād bhāgadhān devatāsv iti pitṝn pravāhayati pareta pitaraḥ somyā ity etayā manasvatībhir upatiṣṭhate mano nv ā huvāmaha iti tisṛbhiḥ ulmukam apisṛjati abhūn no dūto haviṣo jātavedā avāḍḍhavyāni surabhīṇi kṛtvā prādāḥ pitṛbhyaḥ svadhayā te akṣan prajānann agne punar apyehi devān iti prājāpatyayarcā punar eti prajāpata ity etayā paṅktyā gārhapatyam upatiṣṭhate yad antarikṣaṃ pṛthivīm uta dyām iti agnau sakṛd ācchinnaṃ prahṛtyādbhiḥ prokṣya dvandvaṃ piṇḍapitṛyajñapātrāṇi pratyudāharati apaḥ piṇḍān abhyavahared brāhmaṇaṃ vā bhojayed agnau vā praharet ye samānāḥ samanasaḥ pitaro yamarājye teṣāṃ lokaḥ svadhā namo yajño deveṣu kalpatām iti prathamaṃ piṇḍaṃ praharati ye sajātāḥ samanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ teṣāṃ śrīr mayi kalpatām asmiṃl loke śataṃ samā itītarau patnī vā madhyamaṃ piṇḍaṃ prāśnāti pumāṃsaṃ ha jānukā bhavatīti vijñāyate ādhatta pitaro garbhaṃ kumāraṃ puṣkarasrajam yatheha pitaro loke dīrghamāyuḥ prajīvitād iti prāśana āmnāto bhavati saṃtiṣṭhate piṇḍapitṛyajñaḥ evaṃ vihita evānāhitāgner bhavaty anyatra gārhapatyopasthānāt anyaṃ gārhapatyasthānīyam āgamayed ity ekam yasmin praharet tam upatiṣṭhetety aparam tatra gārhapatyaśabdo lupyeta saṃskārapratiṣedhāt tataḥ saṃpreṣyati paristṛṇīta paridhattāgniṃ parihito 'gnir yajamānaṃ bhunaktu apāṃ rasa oṣadhīnāṃ suvarṇo niṣkā ime yajamānasya santu kāmadughā amutrāmuṣmiṃl loka iti tato 'gnīn paristṛṇāti pūrvāṃś cāparau ca prāgagrair darbhaiḥ api vodagagrāḥ paścāt purastāc ca bhavanti dakṣiṇaḥ pakṣa upariṣṭād bhavaty adhastād uttaraḥ dakṣiṇenāhavanīyaṃ brahmayajamānayor āyatane kalpayati pūrvaṃ brahmaṇo 'paraṃ yajamānasya svayaṃ yajamānaḥ parvaṇy agnihotram juhoti nāsyāmāvasyāṃ rātriṃ kumārā api payaḥ pibanti yavāgvāsyaitāṃ rātrim agnihotraṃ hutvāgnihotroccheṣaṇaṃ havir ātañcanaṃ nidadhāti sāṃnāyyapātrāṇi prakṣālya dvandvaṃ prayunakti uttareṇa gārhapatyaṃ kumbhīṃ dohanaṃ śākhāpavitram upaveṣam abhidhānīṃ nidāne yena cārthī bhavati agnihotrahavaṇyāṃ tiraḥ pavitram apa ānīyodagagrābhyāṃ trir utpunāti devo vaḥ savitotpunātv iti paccho gāyatryā athainā abhimantrayata āpo devīr agrepuva iti pratipadya prokṣitā sthetyantena sāṃnāyyapātrāṇi prokṣaty uttānāni paryāvṛtya śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyā iti triḥ athaitāni niṣṭapati niṣṭaptaṃ rakṣo niṣṭapto 'ghaśaṃsa iti atha gā āyatīḥ pratīkṣate etā ācaranti madhumad duhānāḥ prajāvatīr yaśaso viśvarūpāḥ bahvīr bhavantīr upajāyamānā iha va indro ramayatu gāva iti adityai rāsnāsīty abhidhānīm ādāya pūṣāsīti vatsam abhidadhāti pūṣā stheti vā sarvān tata āha upasṛṣṭāṃ me prabrūtād iti upasṛṣṭām anumantrayate ayakṣmā vaḥ prajayā saṃsṛjāmi rāyaspoṣeṇa bahulā bhavantīr iti upasīdantam anumantrayata ūrjaṃ payaḥ pinvamānā ghṛtaṃ ca jīvo jīvantīr upa vaḥ sadeyam iti tataḥ saṃpreṣyati vihāraṃ gāṃ copasṛṣṭām antareṇa mā saṃcāriṣṭeti na duhyamānām antareṇa saṃcaranti vihāraṃ ca yadi vyaveyāt sāṃnāyyaṃ mā vilopīti brūyāt dhṛṣṭir asi brahma yacchety upaveṣam ādāya gārhapatyād udīco 'ṅgārān nirūhati nirūḍhaṃ janyaṃ bhayam iti teṣu kumbhīm adhiśrayati mātariśvano gharmo 'sīti athaināṃ pradakṣiṇam aṅgāraiḥ paryūhati bhṛgūṇām aṅgirasāṃ tapasā tapasveti athāsyāṃ śākhāpavitraṃ prāgagraṃ nidadhāti vasūnāṃ pavitram asi śatadhāraṃ vasūnāṃ pavitram asi sahasradhāram iti sapavitrāṃ kumbhīm anvārabhya vācaṃ yacchati dhārayann āste dhārāghoṣam abhimantrayata utsaṃ duhanti kalaśaṃ caturbilam iḍāṃ devīṃ madhumatīṃ suvarvidam tad indrāgnī jinvataṃ sūnṛtāvat tad yajamānam amṛtatve dadhātv iti duhyamāne vipruṣo 'numantrayate huta stoko huto drapsa iti dugdhvā harati taṃ pṛcchati kām adhukṣaḥ pra ṇo brūhīndrāya havir indriyam iti mahendrāyeti vā yadi mahendrayājī bhavati amūṃ yasyāṃ devānāṃ manuṣyāṇāṃ payo hitam iti nāma gṛhṇāti sā viśvāyur ity anumantrayate kumbhyāṃ tiraḥ pavitram ānayati devas tvā savitā punātu vasoḥ pavitreṇa śatadhāreṇa supuveti ānīyamāne vipruṣo 'numantrayate huta stoko huto drapsa iti evam evottare dohayati sā viśvavyacā iti dvitīyām anumantrayate sā viśvakarmeti tṛtīyam tisṛṣu dugdhāsu vācaṃ visṛjate bahu dugdhīndrāya devebhyo havyam āpyāyatāṃ punaḥ vatsebhyo manuṣyebhyaḥ punar dohāya kalpatām iti trir udvadati mahendrāyeti vā yadi mahendrayājī bhavati visṛṣṭavāgananvārabhya tūṣṇīm uttarā dohayitvā kumbhyāṃ saṃkṣālanam ānayati saṃpṛcyadhvam ṛtāvarīr iti śrapayitvā karṣann ivodag udvāsayati dṛṃha gā dṛṃha gopatiṃ mā vo yajñapatī riṣad iti prāg ity ekeṣāṃ prāgudag ity ekeṣām śītaṃ budhnaṃ kṛtvā dadhnātanakti somena tvā tanacmīndrāya dadhīti mahendrāyeti vā yadi mahendrayājī bhavati agnihotroccheṣaṇam ānayati yajñasya saṃtatir asi yajñasya tvā saṃtatim anu saṃtanomīti agnihotroccheṣaṇam ānīya dadhy ānayed ity āśmarathyaḥ dadhy ānīyāgnihotroccheṣaṇam ity ālekhanaḥ yady agnihotroccheṣaṇaṃ na vindet taṇḍulair ātañcyāt yadi taṇḍulān na vinded oṣadhībhir ātañcyāt āpo haviḥṣu jāgṛta yathā deveṣu jāgratha evam asmin yajñe yajamānāya jāgṛteti apidhāne 'pa ānīyodanvatāyaspātreṇa dārupātreṇa vāpidadhāti adastam asi viṣṇave tvā yajñāyāpidadhāmy aham adbhir ariktena pātreṇa yāḥ pūtāḥ pariśerata iti na mṛnmayenāpidadhyāt yadi mṛnmayenāpidadhyāt tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vāntardhāyāpidadhyāt apidhāyānadhaḥ sādayati viṣṇo havyaṃ rakṣasveti tathaiva rātrau prātardohāya vatsān apākaroti api vāparāhṇa evobhayor dohayor vatsān apākuryāt upadhāya kapālāni sāyaṃdohavat prātardohaṃ dohayati etāvan nānā udagagraṃ pavitraṃ nidadhāti nātanakti nāsomayājī saṃnayed iti vijñāyate saṃnayed ity ekeṣām aindram eke sāṃnāyyaṃ samāmananti māhendram eke ta ete mahendrayājinaḥ śuśruvān grāmaṇī rājanya aurvo gautamo bhāradvājaḥ ta ādita evāgnīn ādhāya mahendraṃ yajeran athetara indrayājinaḥ sa ya indrayājī mahendraṃ yiyakṣeta saṃvatsaram indram iṣṭvāgnaye vratapataye puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nirvapet tato 'dhi kāmaṃ mahendraṃ yajeteti vijñāyate tasmād yaḥ kaścana someneṣṭvā mahendraṃ yajeteti vijñāyate śvo bhūte 'gnīn paristīrya yathā purastāt karmaṇe vāṃ devebhyaḥ śakeyam iti hastāv avanijya pātrāṇi prakṣālya dvandvaṃ prayunakti daśāparāṇi daśa pūrvāṇi sphyaṃ ca kapālāni cāgnihotrahavaṇīṃ ca śūrpaṃ ca kṛṣṇājinaṃ ca śamyāṃ colūkhalaṃ ca musalaṃ ca dṛṣadaṃ copalāṃ cety uttareṇa gārhapatyam sruvaṃ ca juhūṃ copabhṛtaṃ ca dhruvāṃ ca prāśitraharaṇaṃ cājyasthālīṃ ca vedaṃ pātrīṃ ca praṇītāpraṇayanaṃ ceḍāpātraṃ cety uttareṇāhavanīyam yathopapātam avaśiṣṭāny antataḥ prātardohapātrāṇi khādiraḥ sruvaḥ sphyaḥ śamyā prāśitraharaṇaṃ ca parṇamayī juhūḥ āśvatthy upabhṛt vaikaṅkatī dhruvāgnihotrahavaṇī ca prādeśamātryo 'ratnimātryo bāhumātryo vā sruco bhavanti tvagbilā mūladaṇḍā hastyoṣṭhyo vāyasapucchā haṃsamukhaprasecanā vā yāny anādiṣṭavṛkṣāṇi yaḥ kaś ca yajñiyo vṛkṣas tasya syur ity āśmarathyaḥ vaikaṅkatānīty ālekhanaḥ vāraṇāny ahomārthāni syuḥ vijñāyate tasmād vāraṇo yajñāpacāraḥ na tv enena juhuyād iti gārhapatyāt prakramya saṃtatāṃ prācīmulaparājīṃ stṛṇāty āhavanīyād yajñasya saṃtatir asi yajñasya tvāsaṃtatyai stṛṇāmi saṃtatyai tvā yajñasyeti atra brahmā prapadyate barhiṣaḥ samāv apracchinnāgrau darbhau prādeśamātrau pavitre kurute pavitre stho vaiṣṇavī vāyur vāṃ manasā punātv iti tṛṇaṃ kāṣṭhaṃ vāntardhāya chinatti na nakhena athaine adbhir anumārṣṭi viṣṇor manasā pūte stho vaiṣṇavī stho vāyupūte stha iti athaine abhimantrayata imau prāṇāpānau yajñasyāṅgāni sarvaśaḥ āpyāyayantau saṃcaratāṃ pavitre havyaśodhana iti veṣāya tveti praṇītāpraṇayanaṃ camasam ādāya prakṣālayati vānaspatyo 'si devebhyaḥ śundhasveti kaṃsena brahmavarcasakāmasya praṇayed godohanena paśukāmasya mṛnmayena pratiṣṭhākāmasyeti vijñāyate tasminn uttareṇa gārhapatyam upaviśya pavitrāntarhite pātre 'pa ānayati ko vo gṛhṇāti sa vo gṛhṇātv iti apo gṛhṇann imāṃ manasā dhyāyati upabilaṃ camasaṃ pūrayitvodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trir utpūyābhimantrayate yathā purastāt brahmāṇam āmantrayate brahmann apaḥ praṇeṣyāmi yajamāna vācaṃ yaccheti praṇītāḥ praṇayan vācaṃ yacchaty ā haviṣkṛtaḥ prasūto brahmaṇā samaṃ prāṇair dhārayamāṇo 'viṣiñcan sphyenopasaṃgṛhya haraty anupasaṃgṛhya vā ko vaḥ praṇayati sa vaḥ praṇayatu apo devīḥ praṇayāmi yajñaṃ saṃsādayantu naḥ iraṃ madantīr ghṛtapṛṣṭhā udākuḥ sahasrapoṣaṃ yajamāne nyañcatīr iti manasā mantraṃ japati uttareṇāhavanīyaṃ praṇītāḥ sādayati ko vo yunakti sa vo yunaktv iti darbhair apidhāya pavitre ādāya pātrāṇi saṃmṛśati saṃsīdantāṃ daivīr viśaḥ pātrāṇi devayajyāyā iti devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām ā dade vānaspatyāsīty agnihotrahavaṇīm ādatte veṣāya tveti śūrpam urvantarikṣam anvihīty abhipravrajyāhavanīye niṣṭapati pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātaya iti yajamānam āmantrayate yajamāna havir nirvapsyāmīti oṃ nirvapeti yajamānaḥ pratyāha yadi yajamānaḥ pravased agne havir nirvapsyāmīti brūyāt apareṇa gārhapatyaṃ prāgīṣaṃ śakaṭam avasthāpya tasmin puroḍāśīyān ādhāya dakṣiṇāṃ yugadhuram abhimṛśati dhūr asi dhūrva dhūrvantam iti evam uttarām tvaṃ devānām asi sasnitamam ity uttarām īṣām ālabhya japati viṣṇus tvākraṃsteti uttare cakre dakṣiṇaṃ pādam atyādadhāti ahrutam asi havirdhānam ity ārohati mitrasya tvā cakṣuṣā prekṣa iti pariṇāhaṃ prekṣate uru vātāyety apacchādyāntaḥ śakaṭa upaviśya daśahotāraṃ vyākhyāya yacchantu tvā pañceti vrīhīn yavān vāgnihotrahavaṇyāṃ muṣṭīnopya tiraḥ pavitraṃ śūrpe nirvapati devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām agnaye juṣṭaṃ nirvapāmīti trīn muṣṭīn yajuṣā tūṣṇīṃ caturtham nirupteṣv anvāvapati bhakṣāṇāṃ prarekāya evam evottaraṃ puroḍāśaṃ nirvapaty agnīṣomābhyām iti paurṇamāsyām indrāgnibhyām iti amāvāsyāyām asaṃnayataḥ atha yadi pātryāṃ nirvaped dakṣiṇataḥ sphyam avadhāya tasyāṃ sarvān śakaṭamantrān japet idaṃ devānām iti niruptān abhimṛśati idam u naḥ saheti yato 'dhi nirvapati sphātyai tvā nārātyā iti havir ādāyopaniṣkrāmatīdam ahaṃ nir varuṇasya pāśād iti vihāram abhivīkṣate suvar abhi vi khyeṣaṃ vaiśvānaraṃ jyotir iti dṛṃhantāṃ duryā dyāvāpṛthivyor iti pratyavarohati āharaty urv antarikṣam anvihīti apareṇāhavanīyam upasādayaty adityās tvopasthe sādayāmīti paridadāti agne havyaṃ rakṣasva agnīṣomau havyaṃ rakṣethām iti yathādevatam agne havyaṃ rakṣasveti vā saśūkāyām agnihotrahavaṇyāṃ tiraḥ pavitram apa ānīyodagagrābhyāṃ pavitrābhyāṃ trir utpūyābhimantrayate yathā purastāt brahmāṇam āmantrayate brahman prokṣiṣyāmīti prasūto brahmaṇā haviḥ prokṣati devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām agnaye juṣṭaṃ prokṣāmi agnīṣomābhyām iti yathādevatam ekaikaṃ tris triḥ prokṣati haviḥ prokṣan nāgnim abhiprokṣati haviḥ prokṣya pātrāṇi prokṣati uttānāni paryāvṛtya śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyā iti triḥ kuryāt prokṣaṇīnāṃ śeṣam ity āśmarathyaḥ sarvābhiḥ prokṣed ity ālekhanaḥ sāvitreṇa kṛṣṇājinam ādāyotkare trir avadhūnoty ūrdhvagrīvaṃ bahirviśasanam avadhūtaṃ rakṣo 'vadhūtā arātaya iti uttareṇa vihāraṃ pratīcīnagrīvam uttaralomāstṛṇāty adityās tvag asīti prati tvā pṛthivī vettv iti pratīcīṃ bhasadaṃ pratisamasyati anutsṛjan kṛṣṇājinam ulūkhalam adhivartayaty adhiṣavaṇam asi vānaspatyam iti anutsṛjann ulūkhalaṃ havir āvapaty agnes tanūr asi vāco visarjanaṃ devavītaye tvā gṛhṇāmīti trir yajuṣā tūṣṇīṃ caturtham adrir asi vānaspatya iti musalam ādāya haviṣkṛtaṃ trir āhvayati haviṣkṛd ehīti brāhmaṇasyādraveti rājanyasyāgahīti vaiśyasya avahanty ava rakṣo divaḥ sapatnaṃ vadhyāsam iti prādurbhūteṣu taṇḍuleṣūccaiḥ samāhantavā ity āgnīdhraṃ preṣyati kuṭarur asi madhujihva ity āgnīdhro 'śmānam ādāya śamyāṃ vā sāvitreṇoccair dṛṣadupale samāhantīṣam ā vadorjam ā vadeti dvir dṛṣadi sakṛd upalāyām triḥ saṃcārayan navakṛtvaḥ sampādayati uttarataḥ śūrpam upohati vaiṇavam aiṣīkaṃ nalamayaṃ vā varṣavṛddham asīti havir udvapati prati tvā varṣavṛddhaṃ vettv iti utkare parāpunāti parāpūtaṃ rakṣaḥ parāpūtā arātaya iti apahataṃ rakṣa iti tuṣān pratihanti madhyame puroḍāśakapāle tuṣān opyādhastāt kṛṣṇājinasyopavapati rakṣasāṃ bhāgo 'sīti apa upaspṛśya vivinakti vāyur vo vi vinaktv iti pātryāṃ taṇḍulān praskandayati devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ prati gṛhṇātv iti praskannān abhimṛśati devebhyaḥ śundhadhvam iti haviṣkṛtaṃ preṣyati triṣphalīkartavā iti yā yajamānasya patnī sābhyudety āvahanty anyo vā triḥ suphalīkṛtān karoti prajñātān phalīkaraṇān nidhāyotkare taṇḍulaprakṣālanaṃ ninayati triṣphalīkriyamāṇānāṃ yo nyaṅgo avaśiṣyate rakṣasāṃ bhāgadheyam āpas tat pravahatād ita iti tathaiva kṛṣṇājinam ādāyāvadhūnoti vyākhyātam āstaraṇam kṛṣṇājine 'bhīva grīvāḥ paścād udīcīnakumbāṃ śamyāṃ nidadhāti diva skambhanir asīti śamyāyāṃ dṛṣadaṃ dhiṣaṇāsi parvatyā iti dṛṣady upalāṃ dhiṣaṇāsi pārvateyīti dṛṣadi taṇḍulān adhivapati devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām agnaye juṣṭamadhi vapāmi agniṣomābhyām iti yathādevatam trir yajuṣā tūṣṇīṃ caturtham saṃtataṃ pinaṣṭi prāṇāya tveti prācīm upalāṃ prohati apānāya tveti pratīcīm vyānāya tveti madhyadeśe vyavadhārayati dīrghām anu prasitim āyuṣe dhām iti prācīm antato 'nuprohati kṛṣṇājine piṣṭāni praskandayati devo vaḥ savitā hiraṇyapāṇiḥ prati gṛhṇātv iti praskannāny avekṣate adabdhena vaś cakṣuṣāvapaśyāmīti haviṣkṛtaṃ preṣyaty asaṃvapantī piṃṣāṇūni kurutād iti patnī pinaṣṭi dāsī vā dhṛṣṭir asi brahma yacchety upaveṣam ādāya gārhapatyāt pratyañcāv aṅgārau nirūhyānyataram uttarāparam avāntaradeśaṃ pratinirasyaty apāgne 'gnim āmādaṃ jahi niṣ kravyādaṃ sedheti ā devayajaṃ vahety anyataram avasthāpya tasmin kapālam upadadhāti dhruvam asi pṛthivīṃ dṛṃheti tat savyasyāṅgulyādhinidhāya kapāle 'ṅgāram adhivartayati nirdagdhaṃ rakṣo nirdagdhā arātaya iti dhartram asi dharuṇam asīti pūrvaṃ pūrvaṃ kapālam upadadhāti dharmāsīti dakṣiṇam cita stheti uttaram marutāṃ śardho 'sīti ṣaṣṭham cid asi paricid asīty avaśiṣṭe upadadhāti tūṣṇīṃ vāṣṭau sampādayati evam evottaraṃ kapālayogam upadadhāti ekādaśa sampādayati dvādaśa vaindrāgnasya evam anupūrvāṇy evaiṣv ata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante athaināny aṅgārair adhyūhati bhṛgūṇām aṅgirasāṃ tapasā tapyadhvam iti atra madantīr adhiśrayati niṣṭaptopavātāyāṃ pātryāṃ vācaṃyamas tiraḥ pavitraṃ piṣṭāni saṃvapati devasya tvā savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyām agnaye juṣṭaṃ saṃvapāmi agnīṣomābhyām iti yathādevatam trir yajuṣā tūṣṇīṃ caturtham athaināni pavitrābhyām utpunāti devo vaḥ savitotpunātv iti paccho gāyatryā praṇītābhir havīṃṣi saṃyauti anyā vā yajuṣotpūya sruveṇa praṇītābhya ādāya vedenopayamyāharati sam āpo adbhir agmateti piṣṭeṣv ānayati adbhyaḥ pari prajātā stha sam adbhiḥ pṛcyadhvam iti taptābhiḥ pradakṣiṇaṃ paryāplāvayati janayatyai tvā saṃ yaumīti saṃyutya vibhajate yathābhāgaṃ vyāvartethām iti yataḥ punar na saṃhariṣyan bhavati athābhimṛśaty agnaye tveti dakṣiṇaṃ piṇḍam agniṣomābhyāṃ tvety uttaraṃ paurṇamāsyām indrāgnibhyām ity amāvāsyāyām asaṃnayataḥ idam ahaṃ senāyā abhītvaryai mukham apohāmīti vedena kapālebhyo 'ṅgārān apohya makhasya śiro 'sīti dakṣiṇaṃ piṇḍam ādāya dakṣiṇe kapālayoge 'dhiśrayati gharmo 'si viśvāyur iti evam evottaraṃ piṇḍam ādāyottare kapālayoge 'dhiśrayati evam anupūrvāṇy evaiṣvata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante atrājyaṃ nirvapati uparitarāṃ vā sarvāṇi kapālāny abhiprathayaty uru prathasvoru te yajñapatiḥ prathatām iti atuṅgam anapūpākṛtiṃ kūrmasyeva pratikṛtim aśvaśaphamātraṃ karoti pātryām apa ānīya pradakṣiṇaṃ lepenānuparimārṣṭi tvacaṃ gṛhṇīṣvety ekaikam nātikṣārayati triḥ paryagnikaroty antaritaṃ rakṣo 'ntaritā arātaya iti pari vājapatiḥ kavir iti vā devas tvā savitā śrapayatv ity ulmukaiḥ pratitapati agnis te tanuvaṃ māti dhāg iti darbhair abhijvalayati avidahantaḥ śrapayateti vācaṃ visṛjate saṃ brahmaṇā pṛcyasveti vedena puroḍāśe sāṅgāraṃ bhasmādhyūhati athāṅguliprakṣālanaṃ pātrīnirṇejanam ity ulmukenābhitapya sphyenāntarvedi tisraḥ prācīr udīcīr vā lekhā likhitvāsaṃsyandayan pratyag apavargaṃ trir ninayati ekatāya svāhety etaiḥ pratimantram paśubandhena yakṣyamāṇaḥ ṣaḍḍhotāram manasā anudrutya āhavanīye sa graham juhoti sruveṇa yūpa āhutim juhoti uru viṣṇo vikramasva iti etayā yat sthālyām ājyam pariśiṣṭam tat ca sruvam ca adhvaryuḥ ādatte yat takṣaṇa śastram tat takṣā tām diśam yanti te ete yūpyāḥ vṛkṣāḥ palāśaḥ khadiraḥ rauhitakaḥ iti bailvam brahmavarcasa kāmaḥ kurvīta sa nitya kāmaḥ an akṣa saṅgam vṛścet yam kāmayeta a pratiṣṭhitaḥ syāt iti āroham tasmai vṛścet yam kāmayeta a paśuḥ syāt iti a parṇam tasmai śuṣka agram vṛścet yam kāmayeta paśumān syāt iti bahu parṇam tasmai bahu śākham vṛścet pratiṣṭhitam vṛścet pratiṣṭhā kāmasya iti vijñāyate yaḥ dakṣiṇa āvṛt na tam vṛścet yaḥ udaṅ āvṛt na tam na ghūrṇam yaḥ ṛjuḥ ūrdhva śalkaḥ yasya ṛjoḥ sataḥ īṣat agram upāvanatam tam vṛścet yaḥ prāṅ vā pratyaṅ vā udaṅ vā upāvanataḥ tam upaspṛśya japati ati anyān agām iti sruveṇa ājyam ādāya paryaṇakti devaḥ tvā savitā madhvā anaktu iti oṣadhe trāyasva enam iti oṣadhim antardadhāti svadhite mā enam hiṃsīḥ iti paraśunā hanti yaḥ prathamaḥ śakalaḥ parāpatet tam apayamya jānu daghne gulpha daghne vā vṛścati atha enam prāñcam pravāhayati udañcam vā divam agreṇa mā lekhīḥ antarikṣam madhyena mā hiṃsīḥ iti vanaspate śata valśaḥ viroha iti āvraścane juhoti sahasra valśāḥ vi vayam ruhema iti ātmānam pratyabhimṛśati anu agram adgān kalpayati yam tvā ayam svadhitiḥ tetijānaḥ iti etena eva agrataḥ parivāsayati eka aratni prabhṛtīni pramāṇāni bhavanti tri aratniḥ vā eva catur aratniḥ vā pālāśaḥ nirūḍhapaśubandha yūpaḥ atha itare saumyasya adhvarasya iti ekeṣām atha enam na ati sthūlam na ati aṇum agre aṇīyāṃsam aṣṭa aśrim karoti mūlataḥ uparam a taṣṭam bhavati caṣālam pṛtha mātram aṣṭa aśrim madhye saṃnatam yāvat uttamam aṅguli kāṇḍam tāvat ūrdhvam caṣālāt yūpasya atirecayati dvi aṅgulam iti ekeṣām tri aṅgulam iti ekeṣām avatakṣaṇānām svarum kṛtvā āgnāvaiṣṇavam ekādaśa kapālam nirvapati saptadaśa sāmidhenyaḥ bhavanti siddham iṣṭiḥ saṃtiṣṭhate sā eṣā agni anvādhānasya sthānam pratyeti na paśu iṣṭyām agnim gṛhṇīyāt iti aparam tasyām saṃsthitāyām śākhām āhṛtya agreṇa āhavanīyam vedim karoti ratha īṣā mātrī prācī bhavati yuga mātrī purastāt akṣa mātrī paścāt yat prāk uttarasmāt parigrāhāt tat kṛtvā apareṇa yūpa avaṭa deśam śamyayā uttaravedim parimimīte purastāt udīcīna kumbām śamyām nidhāya sphyena abhyantaram udīcīm lekhām likhati vittāyanī me asi iti evam dakṣiṇatas prācīm tiktāyanī me asi iti evam paścāt udīcīm avatāt mā nāthitam iti evam uttaratas prācīm avatāt mā vyathitam iti uttarasmāt vedi aṃsāt udañcam prakramam prakramya tathā eva śamyayā tūṣṇīm cātvālam parimimīte sāvitreṇa abhrim ādāya parilikhati parilikhitam rakṣaḥ parilikhitāḥ arātayaḥ iti jānu daghnam khātvā tri vitastam vā purīṣam harati videḥ agniḥ iti uttaravedyām nivapati siṃhīḥ asi mahiṣīḥ asi iti evam eva dvitīyam harati evam tṛtīyam yaḥ dvitīyasyām iti dvitīyam harati yaḥ tṛtīyasyām iti tṛtīyam tūṣṇīm caturtham hṛtvā śamyā mātrīm prathayati uru prathasva uru te yajñapatiḥ prathatām iti dhruvā asi iti saṃhatya adbhiḥ avokṣati devebhyaḥ śundhasva iti yat prokṣaṇīnām ucchiṣyet tat dakṣiṇatas uttaravedyām ekasphyām niḥsārya upaninayet āpaḥ ripram nirvahata iti yam dviṣyāt tam dhyāyet sikatāḥ prakirati devebhyaḥ śumbhasva iti uttaravedyāḥ antān kalpayati vibhrāj bṛhat pibatu somyam madhu āyuḥ dadhat yajñapatau a vihrutam vāta jūtaḥ yaḥ abhirakṣatu tmanā prajāḥ piparti bahudhā virājati iti madhye uttaravedeḥ prādeśa mātrīm catur sraktim uttaranābhim kṛtvā vedim uttaravedim ca saṃmṛśati catur śikhaṇḍe yuvatī kanīne ghṛta pratīke bhuvanasya madhye tayoḥ devāḥ adhisaṃvasantaḥ uttame nāke iha mādayantām iti atha enām pratidiśam parikrāmam prokṣati indraghoṣaḥ tvā vasubhiḥ purastāt pātu iti etaiḥ mantraiḥ yathārūpam tvaṣṭā tvā rūpaiḥ upariṣṭāt pātu iti upariṣṭāt yat prokṣaṇīnām ucchiṣyeta iti samānam pūrvedyus agnim praṇayet iti ekam prokṣa antām parivaset iti aparam āhavanīye idhmam ādīpya saṃpreṣyati agnaye praṇīyamānāya anubrūhi iti tris anūktāyām prathamāyām idhmam ādāya sikatāḥ upayamanīḥ kṛtvā udyata homam juhoti yat te pāvaka cakṛma kaccit āgaḥ pūrvaḥ san aparaḥ yat bhavāsi ghṛtena tvam tanuvaḥ vardhayasva mā mā hiṃsīḥ adhigatam purastāt svāhā iti śeṣe hutvā prāñcaḥ abhipravrajanti upari agnau dhāryamāṇe pañca gṛhītena ājyena hiraṇyam antardhāya akṣṇayā uttaravedim vyāghārayati siṃhīḥ asi sapatna sāhī svāhā iti dakṣiṇe aṃse siṃhīḥ asi su prajā vaniḥ svāhā iti uttarasyām śroṇyām siṃhīḥ asi rāyaspoṣa vaniḥ svāhā iti uttare aṃse siṃhīḥ asi āditya vaniḥ svāhā iti dakṣiṇasyām śroṇyām siṃhīḥ asi āvaha devān devayate yajamānāya svāhā iti madhye bhūtebhyaḥ tvā iti srucam udgṛhya abhitas uttaravedim pautudravān paridhīn paridadhati viśva āyuḥ asi iti madhyamam dhruva kṣit asi iti dakṣiṇam acyuta kṣit asi iti uttaram nābhyām saṃbhārān nivapati gulgulu sugandhi tejanam śvetām ūrṇā stukām yā petvasya antarā śṛṅge śvetasya a chinna stukasya na a chinna stukasya iti ekeṣām agneḥ bhasma asi agneḥ purīṣam asi iti etena eva uttaratas upayamanīḥ nivapati yatra abhijānāti sīda hotar sve loke iti tat saṃbhāreṣu agnim pratiṣṭhāpayati yajña pratitiṣṭha sumatau suśevāḥ tvā vasūni purudhā viśantu dīrgham āyuḥ yajamānāya kṛṇvan adha amṛtena jaritāram aṅdhi iti nidhāya upasaminddhe yajñaḥ pratyaṣṭhāt manuṣvat tvā nidhīmahi manuṣvat samidhīmahi agne manuṣvat aṅgiraḥ devān devāyate yaja iti atra saptavatyā pūrṇāhutim hutvā atimuktīḥ juhoti devebhyo yajñaṃ prabrūtāt pra pra yajñapatiṃ tira svāhā vāyur ādityo yajño yajñaṃ nayatu prajānan mainaṃ yajñahano vidan devebhyo yajñaṃ prabrūtāt pra pra yajñapatiṃ tira svāheti atra pūrṇāhutim eke samāmananti atra barhiḥ ādi karma pratipadyate yadi pūrvedyus agnim praṇayet atha yadi prokṣa antām parivaset tadānīm eva barhiḥ ādi karma pratipadyate ikṣu śalāke vidhṛtī āśva vālam prastaram barhiṣi upasaṃnahyati kārṣmarya mayān paridhīn idhme trayoviṃśati dārum idhmam karoti samānam ā pātrāṇām prayojanāt vasā homa havanīm dvitīyām juhūm prayunakti pṛṣadājya dhānīm dvitīyām upabhṛtam dve ājya sthālyau kumbhīm paśu śrapaṇīm kārṣmarya mayyau vapāśrapaṇyau dvi śūlām eka śūlām ca hṛdayaśūlam svarum svadhitim raśane plakṣa śākhām audumbaram maitrāvaruṇa daṇḍam yena ca arthī bhavati tatra ye upabhṛtaḥ dharmāḥ ye ca dhruvāyāḥ pṛṣadājya dhānyām api kriyeran ye sāṃnāyye ukhāyāḥ paśu śrapaṇyām vapāśrapaṇyoḥ hṛdayaśūle plakṣa śākhāyām iti kriyeran sruva dharmāḥ svadhitau payaḥ dharmāḥ paśau na praṇītāḥ praṇayati agnīn paristīrya hastau avanijya pātrāṇi prayujya ulapa rājīm stīrtvā pavitre kṛtvā saṃpreṣyati yajamāna vācam yaccha iti vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati prokṣaṇīnām āvṛtā prokṣaṇīḥ saṃskṛtya brahmāṇam āmantrya pātrāṇi prokṣya haviṣkṛtā vācam visṛjya tatas uttaram parigrāham parigṛhṇāti samānam ā saṃpraiṣāt sruva svadhitī ca srucaḥ ca saṃmṛḍḍhi patnīm saṃnahya ājyena dadhnā ca udehi iti saṃpraiṣa antam namati samānam ā ājya nirvapaṇāt ājyam nirupya dvitīyasyām ājya sthālyām dadhi nirvapati tasya ājyena eva kalpaḥ vyākhyātaḥ anyatra adhiśrayaṇāt samānam ā ājyānām grahaṇāt catuḥ juhvām gṛhṇāti catuḥ upabhṛti pañca gṛhītam pṛṣadājyam ājyena dadhi saṃsṛjya mahīnām payaḥ asi iti etaiḥ mantraiḥ yathāprakṛti eva dhruvāyām gṛhṇāti samānam ā srucām sādanāt srucaḥ sādayitvā agreṇa dhruvām vedam sādayitvā sāvitreṇa abhrim ādāya agreṇa āhavanīyam yūpa avaṭam parilikhati ardham antarvedi ardham bahirvedi parilikhitam rakṣaḥ parilikhitāḥ arātayaḥ iti upara saṃmitam khātvā yūpam prakṣālayati yat te śikvaḥ parāvadhīt takṣā hastena vāsyā āpaḥ tat sarvam jīvalāḥ punantu śucayaḥ śucim iti yavamatībhiḥ prokṣaṇībhiḥ yūpam prokṣati pṛthivyai tvā iti mūlam antarikṣāya tvā iti madhyam dive tvā iti agram avaṭe śeṣam avanayati śundhatām lokaḥ pitṛṣadanaḥ iti yavaḥ asi yavaya asmat dveṣaḥ iti yavam prāsyati barhiḥ avastṛṇāti pitṝṇām sadanam asi iti su āveśaḥ asi agregāḥ netṝṇām iti yūpa śakalam prāsya abhijuhoti ghṛtena dyāvāpṛthivī ā pṛṇethām svāhā iti tatas saṃpreṣyati yūpāya ajyamānāya anubrūhi iti devaḥ tvā savitā madhvā anaktu iti yūpasya agram anakti aindram asi iti sarvatas caṣālam aktvā pratimuñcati su pippalābhyaḥ tvā oṣadhībhyaḥ iti amutas arvāk yajamānaḥ anakti sarvatas parimṛśan raśanāyāḥ kāle tris parimṛśati āñjana prabhṛti yūpam yajamānaḥ na utsṛjati ā parivyayaṇāt tatas saṃpreṣyati ucchrīyamāṇāya anubrūhi iti ucchrayati ud divam stabhāna antarikṣam pṛṇa iti te te dhāmāni uśmasi gamadhye iti avaṭe avadadhāti atha enam kalpayati viṣṇoḥ karmāṇi paśyata iti dvābhyām agneḥ ardham pratyupanatam yūpasya kuryāt bahiṣṭāt ninatam an āvis uparam minoti tam pratyagnim agniṣṭhām mitvā pradakṣiṇam purīṣeṇa paryūhati brahma vanim tvā kṣatra vanim iti maitrāvaruṇa daṇḍena paridṛṃhati brahma dṛṃha kṣatram dṛṃha iti unnambhaya pṛthivīm iti apaḥ anupariṣicya idam viṣṇuḥ vicakrame iti sa raśanena pāṇinā yūpam unmārṣṭi tat viṣṇoḥ paramam padam iti yūpasya agram udīkṣate darbha mayyau raśane bhavataḥ dvi guṇā dvi vyāyāmā tri guṇā tri vyāyāmā tatas saṃpreṣyati parivīyamāṇāya anubrūhi iti nābhi daghne madhya deśe vā tri guṇayā pradakṣiṇam tris parivyayati parivīḥ asi pari tvā daivīḥ viśaḥ vyayantām iti uttaram uttaram guṇam uttamam karoti upānte raśanām vyatiṣajya antam praveṣṭayati samau antau kṛtvā aṇimati sthavimat pravayati divaḥ sūnuḥ asi iti svarum ādāya madhyame raśanā guṇe avagūhati uttame sarveṣu vā antarikṣasya tvā sānau avagūhāmi iti atha enam paśum snāpayanti an aṅga hīnam a panna dantam ajam loham tūparam dvi rūpam pīvānam iṣe tvā iti barhiṣī ādatte upavīḥ asi iti plakṣa śākhām yā bahu parṇā bahu śākhā tayā upākuryāt paśu kāmasya agreṇa yūpam purastāt pratyañcam śākhayā barhirbhyām paśum upākaroti prajāpateḥ jāyamānāḥ iti dvābhyām upa u devān daivīḥ viśaḥ iti pratipadya revatīḥ ramadhvam indra agnibhyām tvā juṣṭam upākaromi iti antena agneḥ janitram asi iti adhimanthana śakalam nidadhāti vṛṣaṇau stha iti prāñcau darbhau urvaśī asi iti adharāraṇim ādatte purūravāḥ iti uttarāraṇim ghṛtena akte vṛṣaṇam dadhāthām iti ājya sthālyāḥ bile anakti āyuḥ asi iti araṇī samavadhāya saṃpreṣyati agnaye mathyamānāya anubrūhi iti tris anūktāyām prathamāyām pradakṣiṇam tris manthati gāyatram chandaḥ anuprajāyasva iti etaiḥ mantraiḥ jāte āha jātāya anubrūhi iti prahariṣyan prahriyamāṇāya anubrūhi iti yatra abhijānāti pra devam deva vītaye iti tat agreṇa uttaram paridhim anupraharati saṃdhinā vā bhavatam naḥ samanasau iti sruveṇa ājyam ādāya abhijuhoti agnau agniḥ carati praviṣṭaḥ iti etayā sāvitreṇa raśanām ādāya paśoḥ pāśena dakṣiṇam ardha śīrṣam abhidadhāti ṛtasya tvā deva haviḥ pāśena ārame iti atha enam purastāt pratyañcam yūpe niyunakti dharṣa mānuṣān indra agnibhyām tvā juṣṭam niyunajmi iti ye arvācīnam ekādaśinyāḥ paśavaḥ ālabhyante tān uttaratas yūpasya niyunakti dakṣiṇatas ekādaśinān atha enam upariṣṭāt prokṣati adbhyaḥ tvā oṣadhībhyaḥ indra agnibhyām tvā juṣṭam prokṣāmi iti pāyayati apām peruḥ asi iti adhastāt upokṣati svāttam cit sa devam havyam āpaḥ devīḥ svadata enam iti tatas saṃpreṣyati agnaye samidhyamānāya anubrūhi iti samānam ā dhruvā samañjanāt purastāt dhruvā samañjanāt paśum samanakti sam te prāṇaḥ vāyunā gacchatām iti śirasi sam yajatraiḥ aṅgāni iti aṃsayoḥ sam yajñapatiḥ āśiṣā iti śroṇyoḥ samānam ā pravarāt prākṛtena varaṇena hotāram vṛtvā punar āśrāvya maitrāvaruṇam pravṛṇīte mitrāvaruṇau praśāstārau praśāstrāt iti samānam ā prayājebhyaḥ juhū upabhṛtau ādāya atyākramya āśrāvya āha samidbhyaḥ preṣya iti vaṣaṭkṛte juhoti āśrāvya āśrāvya preṣya preṣya iti eva uttarebhyaḥ saṃpreṣyati caturthe caturthe aupabhṛtam samānayate sarvam aṣṭame daśa prayājān iṣṭvā ekādaśāya ājyam avaśinaṣṭi pratyākramya juhvā svaru svadhitī anakti tris svarum sakṛt svadhiteḥ anyatarām dhārām tābhyām paśum samanakti ghṛtena aktau paśum trāyethām iti yā aktā dhārā tayā paśum samanakti tayā eva haviṣaḥ śṛtasya avadyati itarayā viśāsti yāthākāmī viśasane iti aparam punar svarum avagūhati śamitre svadhitim prayacchan āha eṣā te aśriḥ prajñātā asat iti tatas saṃpreṣyati paryagnaye kriyamāṇāya anubrūhi iti āhavanīyāt ulmukam ādāya āgnīdhraḥ paryagnikaroti paśum śāmitra deśam cātvālam yūpam āhavanīyam ājyāni iti paśum eva paryagnikaroti iti ekeṣām paryagnau kriyamāṇe apāvyāni juhoti prajānantaḥ prati gṛhṇanti pūrve iti pañca tris parītya nidhāya ulmukam tris punar pratiparyeti yūpāt paśum pramucya vapāśrapaṇībhyām anvārabhete adhvaryuḥ yajamānaḥ ca anvārabhya āśrāvya saṃpreṣyati upapreṣya hotar havyā devebhyaḥ iti yatra abhijānāti pra asmai agnim bharata iti tat āhavanīyāt ulmukam ādāya āgnīdhraḥ pūrvaḥ pratipadyate uttareṇa cātvāla utkarau udañcam paśum nayanti revatīḥ yajñapatim priyadhā viśata iti nānā prāṇaḥ yajamānasya paśunā iti adhvaryuḥ yajamānam abhimantrayate uttaratas āgnīdhraḥ ulmukam nimṛdnāti sa śāmitraḥ bhavati aparasmāt gārhapatyāt āharet nirmanthyam vā kuryāt yābhyām barhirbhyām paśum upākaroti tayoḥ anyatarat āchyāna artham nidhāya dakṣiṇena śāmitram anyatarat upāsyati sam asya tanuvā bhava iti tasmin paśum pratyañcam udīcīna pādam saṃjñapayanti a māyum kṛṇvantam saṃjñapayata iti uktvā parāṅ āvartate adhvaryuḥ paśoḥ saṃjñapyamānāt pṛṣadājyam avekṣamāṇau āsāte adhvaryuḥ yajamānaḥ ca iha prajāḥ viśva rūpāḥ ramantām asmin yajñe viśva bhṛtaḥ janitrīḥ agniṃ kulāyam abhisaṃvasānā asmāṁ avantu payasā ghṛtena yāsām ūdhaś caturbilaṃ madhoḥ pūrṇaṃ ghṛtasya ca tā naḥ payasvatīḥ santv asmin goṣṭhe vayovṛdha iti saṃjñapte saṃjñapta homam juhoti yat paśuḥ māyum akṛta iti paśoḥ pāśam pramuñcati śamitar upetana iti eka śūlayā pāśe upatṛdya cātvāle apāsyati utkare vā aditiḥ pāśam pra mumoktu iti yadi abhicaret dārum stambam vā abhidadhyāt arātīyantam adharam kṛṇomi iti patnī ādityam upatiṣṭhate namaḥ te ātāna iti atha enām prācīm udānayati anarvā prehi iti cātvāle patnī apaḥ avamṛśati āpaḥ devīḥ śuddhāyuvaḥ iti samutkramya saha patnīkāḥ cātvāle mārjayante śuddhāḥ vayam pariviṣṭāḥ pariveṣṭāraḥ vaḥ bhūyāsma iti patnī paśoḥ prāṇān āpyāyayati adhvaryuḥ abhiṣiñcati adhvaryuḥ āpyāyayati patnī abhiṣiñcati iti ekeṣām vāc te āpyāyatām prāṇaḥ te āpyāyatām iti etaiḥ mantraiḥ yathārūpam yā te prāṇān śuc jagāma iti grīvāsu ninayati yat te krūram yat āsthitam iti samastam paśum āpyāyayati nābhiḥ te āpyāyatām iti nābhim pāyuḥ te āpyāyatām iti pāyum śuddhāḥ caritrāḥ iti pādān śam adbhyaḥ śam oṣadhībhyaḥ iti avaśiṣṭāḥ anu pṛṣṭham ninīya dakṣiṇena nābhim prāc agram barhiḥ nidadhāti oṣadhe trāyasva enam iti svadhite mā enam hiṃsīḥ iti barhiṣi svadhitinā tiraścīnam āchyati barhiṣaḥ agram apayamya sthavimat lohitena aktvā apāsyati rakṣasām bhāgaḥ asi iti apaḥ upaspṛśya iṣe tvā iti vapām utkhidati devebhyaḥ śundhasva devebhyaḥ śumbhasva iti prayauti ghṛtena dyāvāpṛthivī prorṇvāthām iti vapāśrapaṇī prorṇoti ūrje tvā iti taniṣṭhe eka śūlayā upatṛṇatti a chinnaḥ rāyaḥ su vīraḥ indra agnibhyām tvā juṣṭām utkṛntāmi iti parivāsayati muṣṭinā śamitā vapoddharaṇam upasaṃgṛhya āste vapāyāḥ homāt vapāśrapaṇī punar anvārabhete adhvaryuḥ yajamānaḥ ca uru antarikṣam anvihi iti abhipravrajya śāmitre vapāṃ pratitapati pratyuṣṭaṃ rakṣaḥ pratyuṣṭā arātaya iti punar ulmukam ādāyāgnīdhraḥ pūrvaḥ pratipadyate evam adhvaryur āhavanīyam abhipravrajati evam antime 'ṅgāre vapāṃ nitaṃsayati āhavanīya āgnīdhra ulmukam apisṛjati antareṇa cātvālotkarāv antareṇa yūpaṃ cāhavanīyaṃ ca vapām atyāhṛtya dakṣiṇata udaṅṅ āsīnaḥ pratiprasthātāhavanīye vapāṃ śrapayati adhastād vapāyā barhiṣo 'gram apāsyati vāyo vīhi stokānām iti sruveṇājyam ādāyābhijuhoti tvām u te dadhire havyavāham iti abhijuhvat saṃpreṣyati stokebhyo 'nubrūhīti yadā śṛtā śyenī bhavaty athaināṃ sāṃnāyyavad abhighārya tathodvāsya barhiṣi plakṣaśākhāyām iti pratiṣṭhāpayati supippalā oṣadhīḥ kṛdhīti prayutā dveṣāṃsīti vapāśrapaṇībhyāṃ pramucya ghṛtavatīm ity abhijñāyottamāya prayājāyātyākramyāśrāvyāha svāhākṛtībhyaḥ preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti pratyākramya juhvā dhruvām abhighārayati yadyājyabhāgau kariṣyan bhavaty atha pṛṣadājyam atha vapām nopabhṛtam tata ājyabhāgābhyāṃ pracarati yady ājyabhāgau juhoti tataḥ pūrvaṃ parivapyaṃ juhoti svāhā devebhya iti tataḥ saṃpreṣyati indrāgnibhyāṃ chāgasya vapāyā medaso 'nubrūhīti juhvām upastīrya hiraṇyaśakalam avadhāya sarvāṃ vapām avadyati upariṣṭāddhiraṇyaśakalaṃ nidhāyābhighārayati sā pañcāvattā bhavati yady api caturavattī yajamānaḥ pañcāvattaiva vapā bhavati yadi hiraṇyaṃ na syād ājyāt pratyavadyet atyākramyāśrāvyāha indrāgnibhyāṃ chāgasya vapāyā medasaḥ preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti jātavedo vapayā gaccha devān ity etayā tata uttaraṃ parivapyaṃ juhoti devebhyaḥ svāheti vapāśrapaṇī praharati svāhordhvanabhasaṃ mārutaṃ gacchatam iti prācīṃ dviśūlāṃ pratīcīm ekaśūlām athaine saṃsrāveṇābhijuhoti paśoś chidram abhighārayati samutkramya sahapatnīkāś cātvāle mārjayante idam āpaḥ pravahatāvadyaṃ ca malaṃ ca yat yac cābhidudrohānṛtaṃ yac ca śepe abhīruṇam nir mā muñcāmi śapathān nir mā varuṇād uta nir mā yamasya paḍvīśāt sarvasmād devakilbiṣād atho manuṣyakilbiṣāt āpo mā tasmād enaso viśvān muñcantv aṃhasa iti hutāyāṃ vapāyāṃ varaṃ dadāti kanyām alaṃkṛtām anaḍvāhaṃ tisro vā vatsatarīḥ paśupuroḍāśasya pātrāṇi prakṣālya prayunakti yāny auṣadhakāritāni bhavanti pavitre kṛtvā saṃpreṣyati yajamāna vācaṃ yaccheti vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati vrīhim ayaṃ samānadevataṃ paśunā paśupuroḍāśam ekādaśakapālaṃ nirvapati dvādaśakapālaṃ vā haviṣkṛtā vācaṃ visṛjya paśuṃ viśāsti gudaṃ mā nirvleṣīḥ vaniṣṭhuṃ mā nirvleṣīḥ adhyuddhiṃ klomānaṃ plīhānaṃ purītataṃ medaḥ samavadhātavai iti saṃpreṣyati kumbhyāṃ paśuṃ śrapayanti śūlena hṛdayaṃ nihatya yajurutpūtābhir adbhiḥ puroḍāśaṃ śrapayati stīrṇa eva barhiṣi piṣṭalepaṃ ninayati śṛte paśau puroḍāśena pracarati indrāgnibhyāṃ puroḍāśasyānubrūhi indrāgnibhyāṃ puroḍāśasya preṣyeti saṃpreṣyati agnaye 'nubrūhi agnaye preṣyeti sviṣṭakṛtaḥ upahūtām iḍāṃ maitrāvaruṇaṣaṣṭhā ṛtvijaḥ prāśnanti mārjayante atra paśupuroḍāśasya piṣṭalepaphalīkaraṇahomau juhoti kapālāni vimuñcati juhvā pṛṣadājyasyopahatya triḥ pṛcchati śṛtaṃ havī3ḥ śamitar iti śṛtam iti śamitā triḥ pratyāha triḥ pracyute hṛdayam uttamaṃ karoti uttarataḥ parītya pṛṣadājyena hṛdayam abhighārayati saṃ te manasā manaḥ saṃ prāṇena juṣṭaṃ devebhyaḥ indrāgnibhyāṃ havyaṃ ghṛtavat svāheti svāhoṣmaṇo 'vyathiṣyai ity uṣmāṇam udyantam abhimantrayate yadi paśuṃ vimathnīrann evam evābhimantrayet ājyena paśuṃ sāṃnāyyavad abhighārya tathodvāsyāntareṇa cātvālotkarāvantareṇa yūpaṃ cāhavanīyaṃ ca paśum atyāhṛtya dakṣiṇasyāṃ vediśroṇyāṃ pañcahotrā sādayati plakṣaśākhottarabarhir bhavati tasyā madhyam aṅgānām avadyati catasṛṣūpastṛṇīte juhūpabhṛtoḥ samavattadhānyāṃ pātryāṃ vasāhomahavanyāṃ sruci juhūpabhṛtor hiraṇyaśakalāv avadhāya saṃpreṣyati manotāyai haviṣo 'vadīyamānasyānubrūhīti hṛdayasyāgre 'vadyati atha jihvāyā atha vakṣaso 'tha savyasya doṣṇo 'tha pārśvayor atha yakno 'tha vṛkkayor atha dakṣiṇāyāḥ śroṇer atha gudasya dvir ekaikasyāvadyati api vā trayāṇām eva mukhyānām anupūrvam avadāya yathākāmam uttareṣām avadyati yūṣe medo 'vadhāya medasā juhūṃ prorṇoti upariṣṭāddhiraṇyaśakalaṃ nidhāyābhighārayati tryaṅgāṇi pratyabhighāryopabhṛti tryaṅgāṇāṃ sviṣṭakṛte sakṛt sakṛd avadyati dakṣiṇasya doṣṇaḥ savyāyāḥ śroṇer gudakāṇḍam iti purastād eva gudaṃ dvaidhaṃ kṛtvā sthavimad upayaḍbhyo nidadhāti aṇimat traidhaṃ karoti tasya madhyamaṃ juhvāṃ dvaidhaṃ kṛtvāvadadhāti sthaviṣṭham upabhṛty aṇiṣṭham iḍāyāṃ dvaidhaṃ kṛtvā yūṣe medo 'vadhāya medasopabhṛtaṃ prorṇoti upariṣṭāddhiraṇyaśakalaṃ nidhāya dvir abhighārayati pātryām iḍāṃ samavadyati hṛdayāj jihvāyā yakno vṛkkayor gudayor gudād vaniṣṭhoḥ saptamāt atraiva dakṣiṇāṃ śroṇim adhyuddhiṃ klomānaṃ plīhānaṃ purītataṃ meda ity anvavadhāya yūṣṇopasicyābhighārayati yūṣṇo vasāhomaṃ gṛhṇāti svadhitinā dhārāṃ prayauti sakṛc caturavadānasya dviḥ pañcāvadānasya abhighārya yāni cāvattāni yāni cānavattāni śṛtaṃ cāśṛtaṃ ca sarvaṃ paśuṃ saṃnidhāyābhimṛśati aindraḥ prāṇo aṅge aṅge nidedhyad iti pārśvena vasāhomaṃ prayauti śrīr asy agnis tvā śrīṇātv iti athainām etenaiva pārśvenāpidadhāti svāhoṣmaṇo 'vyathiṣyai iti tataḥ saṃpreṣyati indrāgnibhyāṃ chāgasya haviṣo 'nubrūhīti atyākramyāśrāvyāha indrāgnibhyāṃ chāgasya haviṣaḥ preṣyeti yājyāyā ardharce pratiprasthātā vasāhomaṃ juhoti ghṛtaṃ ghṛtapāvānaḥ pibateti hutvāvaśinaṣṭi vaṣaṭkṛte havir juhoti vasāhomodrekeṇa diśaḥ pratiyajati diśaḥ svāhā pradiśaḥ svāhety etaiḥ pratidiśam svāhā digbhyo namo digbhya iti prācīnam antato juhoti atra nāriṣṭhān hutvā juhvā pṛṣadājyasya sakṛdupahatyāha vanaspataye 'nubrūhīti atyākramyāśrāvyāha vanaspataye preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti apunar atikrāman saṃpreṣyati agnaye sviṣṭakṛte 'nubrūhīti juhvām upabhṛtaṃ paryāhṛtyāśrāvyāha agnaye sviṣṭakṛte preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti pratyākramyāyatane srucau sādayitvā medasvatīṃ hotre 'vāntareḍām ādadhāti medasopastṛṇāti medasādadhāti medasābhighārayati upahūtāyām iḍāyām adhyuddhiṃ hotre harati vaniṣṭhum agnīdhe ṣaḍavattaṃ sampādayati prāśnanti mārjayante tataḥ saṃpreṣyaty agnīd aupayajān aṅgārān āharopayaṣṭar upasīda brahman prasthāsyāma iti saṃpraiṣādiḥ samānam ānūyājebhyaḥ juhūpabhṛtāv ādāya pṛṣadājyaṃ juhvāṃ samānīyātyākramyāśrāvyāha devebhyaḥ preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti āśrāvyāśrāvya preṣya preṣyety evottarebhyaḥ saṃpreṣyati śāmitrād aṅgārān āhṛtyāgnīdhra uttarasyāṃ vediśroṇyāṃ nivapati pratiprasthātaikādaśa gudakāṇḍāni tiryagvikṛttāni kṛtvā vasāhomahavanyāṃ samavadhāyaikaikenānūyājānāṃ vaṣaṭkāraṃ vaṣaṭkāram anūpayajati samudraṃ gaccha svāhety etaiḥ pratimantram adbhyas tvauṣadhībhya iti pratiprasthātā barhiṣi lepaṃ nimārṣṭi mano me hārdi yacchety ātmānaṃ pratyabhimṛśati ekādaśānūyājān iṣṭvā pratyākramya juhvāṃ svarum aktvā juhvā svaruṃ juhoti dyāṃ te dhūmo gacchatv antarikṣam arciḥ pṛthivīṃ bhasmanā pṛṇasva svāheti samānam ā patnīsaṃyājebhyaḥ sarvā juhūpabhṛto vājavatībhyāṃ vyūhati sarvāsu srukṣu prastaram anakti sūktavākāya sūktā preṣyeti saṃpreṣyati sarvāḥ saṃprasrāvayati sarvāḥ kastambhyāṃ sādayati jāghanyā patnīḥ saṃyājayati ājyena somaṃ yajaty ājyena tvaṣṭāram uttānāyā jāghanyā devānāṃ patnībhyo 'vadyati nīcyā agnaye gṛhapataye catuś caturavadānasya pañcakṛtvaḥ pañcāvadānasya nātropastaraṇābhighāraṇāni bhavanti uttānāyā iḍāṃ samavadyati nīcyā agnīdhe jāghanīśeṣaṃ patny adhvaryave dadāti bāhuṃ śamitre taṃ sa brāhmaṇāya dadāti yady abrāhmaṇo bhavati samānam ā samiṣṭayajuṣaḥ trīṇi samiṣṭayajūṃṣi juhoti yajña yajñaṃ gaccha eṣa te yajño yajñapate devā gātuvida iti antareṇa cātvālotkarau upaniṣkramya hṛdayaśūlena caranti śuṣkasya cārdrasya ca saṃdhau hṛdayaśūlam udvāsayati śug asi tam abhiśoca yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣma iti dhāmno dhāmno rājann ud uttamaṃ varuṇa pāśam ity etābhyām ādityam upasthāya cātvāle mārjayante sumitrā na āpa oṣadhayaḥ santv iti samidhaḥ kṛtvāpratīkṣam āyanti edho 'sy edhiṣīmahīty āhavanīye samidha ādhāyopatiṣṭhante apo anvacāriṣam iti evaṃ patnī gārhapatye 'bhyādhāyopatiṣṭhate yūpaṃ yajamāna upatiṣṭhate āśāsānaḥ suvīryam ity etayā saṃtiṣṭhate paśubandhaḥ evam eva ṣaṭsu ṣaṭsu māseṣu saṃvatsare saṃvatsare vā paśunā yajeta nāhitāgniṃ paśunānījānaṃ saṃvatsaro 'tīyāt yady atīyād amāṃsakhādaḥ syāt atyaśitā ha vā etasyāgnayo bhavanti ya āhitāgniḥ saṃvatsaraṃ paśunāniṣṭvā māṃsaṃ khādatīti vijñāyate sa yadi bhakṣayed etayā bhakṣayet manasāgnibhyaḥ prahiṇomi bhakṣaṃ mama vācā taṃ saha bhakṣayantv apramādyann apramattaś carāmi śivena manasā saha bhakṣayata yady ādiṣṭo bhakṣayed etaṃ mantram uktvā bhakṣayed etaṃ mantram uktvā bhakṣayet vasante jyotiṣṭomena yakṣyamāṇo brāhmaṇān ārṣeyān ṛtvijo vṛṇīte yūnaḥ sthavirān vānūcānān anaṅgahīnān ūrdhvavācaś caturaḥ sarvān vā caturo vṛṇāno mahartvijo vṛṇīte 'dhvaryuṃ brahmāṇaṃ hotāram udgātaram iti ādityo devo daivyo 'dhvaryuḥ sa me 'dhvaryur astv ity upāṃśu daivyam adhvaryuṃ vṛtvāsau mānuṣa ity uccair mānuṣaṃ vṛṇīte candramā devo daivyo brahmā sa me brahmāstv ity upāṃśu daivyaṃ brahmāṇaṃ vṛtvāsau mānuṣa ity uccair mānuṣaṃ vṛṇīte agnir devo daivyo hotā sa me hotāstv ity upāṃśu daivyaṃ hotāraṃ vṛtvāsau mānuṣa ity uccair mānuṣaṃ vṛṇīte parjanyo devo daivya udgātā sa ma udgātāstv ity upāṃśu daivyaṃ udgātāraṃ vṛtvāsau mānuṣa ity uccair mānuṣaṃ vṛṇīte sadasyaṃ mahartvijaṃ pañcamaṃ kauṣītakinaḥ samāmananti sa kṛtākṛtakarmaṇām upadraṣṭā bhavati taṃ vṛṇīte ākāśo devo daivyaḥ sadasyaḥ sa me sadasyo 'stv ity upāṃśu daivyaṃ sadasyaṃ vṛtvāsau mānuṣa ity uccair mānuṣaṃ vṛṇīte āpo devīr daivyā hotrāśaṃsinas te me hotrāśaṃsinaḥ santv ity upāṃśu daivyān hotrāśaṃsino vṛtvāsau cāsau mānuṣa ity uccair mānuṣān vṛṇīte raśmayo devā daivyāś camasādhvaryavas te me camasādhvaryavaḥ santv ity upāṃśu daivyāṃś camasādhvaryūn vṛtvāsau cāsau mānuṣa ity uccair mānuṣān vṛṇīte yajñopavītaṃ kṛtvāpa ācamya prāṅ vodaṅ vā tiṣṭhan japaty āsīno vā bhūr bhuvaḥ suvaḥ āyur me prāvoco varco me prāvoco yaśo me prāvocaḥ śriyaṃ me prāvocaḥ āyuṣmān ahaṃ varcasvī yaśasvī śrīmān apacitimān bhūyāsam bhūr bhuvaḥ suvaḥ sarvaṃ bhūyāsam ity uktvā prati vā caṣṭe prati vā jānīte sa pratijñāya devo devam etu somaḥ somam etv ṛtasya pathā emi vihāya dauṣkṛtyam ity abhipravrajati padvā nāmāsi srutiḥ somasaraṇī somaṃ gameyam iti panthānam ātiṣṭhate pitaro bhūr iti pitṝn dakṣiṇāmukha upatiṣṭhate athainaṃ gṛhān ohyāhvayati ācchādya cainaṃ kuṇḍalinaṃ karoti ekadhanaṃ cāsmai dadāti amāvāsyāyāṃ dīkṣate paurṇamāsyāṃ vā tasyāparimitā dīkṣāḥ saṃvatsaraparārdhyāḥ na darśapūrṇamāsābhyām aniṣṭvā somena yajeta nāgniṣṭomenāniṣṭvetaraiḥ kratubhir iti atirātram eke prathamaṃ yajñaṃ samāmananti na rathantarapṛṣṭham akṛtvā bṛhatpṛṣṭhaṃ kurvīta amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā sutyam ahar bhavati prācīnavaṃśaṃ vimitaṃ minvanti purastād unnatam tasya pratidiśaṃ dvārāṇi bhavanti uttarapūrvam avāntaradeśaṃ prati pañcamaṃ dvāram sraktiṣv ārokān kurvantīty ekeṣām tasmin saptahotāraṃ manasānudrutyāhavanīye sagrahaṃ juhoti dīkṣaṇīyām iṣṭiṃ nirvapati āgnāvaiṣṇavam ekādaśakapālam āgnāvaiṣṇavaṃ vā ghṛte carum patnīsaṃyājāntā dīkṣaṇīyā saṃtiṣṭhate yat prāg agnīṣomīyāt sarvaṃ tad upāṃśu kriyate nātrānvāhāryo bhavati uttareṇa prāgvaṃśaṃ pariśrite yajamānaḥ keśaśmaśru vāpayate tasya dakṣiṇaṃ godānam unatty āpa udantu jīvasa iti treṇyā śalalyā vinīya trīṇi darbhapuñjīlāny ūrdhvāgrāṇy upaniyacchaty oṣadhe trāyasvainam iti svadhite mainaṃ hiṃsīr iti svadhitinādhinidadhāti devaśrūr etāni pra vapa iti pravapati svasty uttarāṇy aśīyety etaṃ mantraṃ yajamāno japati śmaśrūṇy agre vāpayate 'thopapakṣāv atha keśān iti vijñāyate audumbareṇa dantadhāvanena dato dhāvate lohitam anāgamayan dantān prakṣālyābhyantaraṃ nakhāni kārayate savyasyāgre kaniṣṭhikātaḥ atha dakṣiṇasya hastyāny agre 'tha padyāni yal lomaśam avakāvalaṃ tīrthaṃ tasmin snāti sthāvarāḥ saṃtatā bhavanti kuṇḍe snātīty ekeṣām śaṅkhini hrade hiraṇyam avadhāyāpo asmān mātaraḥ śundhantv iti snāta udgāhata ud ābhyaḥ śucir ā pūta emīti apa ācamya kṣaumaṃ vāso 'hatam antaraṃ paridhatte somasya tanūr asi tanuvaṃ me pāhīti somasya nīvīr asīti nīvīm anuparikalpayate yad asya pratipriyam annaṃ tad aśnāty ūrg asīti sarpirmiśraṃ dadhi madhu cābhyupasekam āśito bhavati kanīyaḥkanīyo 'ta ūrdhvaṃ vratayati mahīnāṃ payo 'sīti darbhapuñjīlābhyāṃ navanītaṃ saṃyutya triḥ parācīnam abhyaṅkte varcodhā asi varco mayi dhehīti mukham agre 'nulomam aṅgāni svabhyakto bhavati traikakudenāñjanenāṅkte yadi traikakudaṃ nādhigacched yenaiva kena cāñjanenāñjīta satūlayā śareṣīkayā darbheṣīkayā darbhapuñjīlena vā dakṣiṇaṃ pūrvam anidhāvamāno vṛtrasya kanīnikāsi cakṣuṣpā asi cakṣur me pāhīti trir dakṣiṇaṃ dvir uttaram athainam ekaviṃśatyā darbhapuñjīlaiḥ saptabhiḥ saptabhis triḥ pavayati citpatis tvā punātu vākpatis tvā punātu devas tvā savitā punātv ity etair mantraiḥ acchidreṇa pavitreṇety etaṃ mantraṃ sarvatrānuṣajati dvir ūrdhvaṃ nābher unmārṣṭi sakṛd avāṅ pavamānaḥ suvarjana ity etam anuvākaṃ pāvyamāno japati yad devā devaheḍanam iti ca tasya te pavitrapate pavitreṇa yasmai kaṃ pune tac chakeyam iti caitaṃ mantram ā vo devāsa īmaha iti pūrvayā dvārā prāgvaṃśaṃ praviśyāpareṇāhavanīyam atikramya dakṣiṇatas tiṣṭhann āhavanīyam abhimantrayata indrāgnī dyāvāpṛthivīty anuvākaśeṣeṇa tasyaiṣa eva saṃcaro bhavaty ā sutyāyāḥ atraike dīkṣaṇīyām iṣṭiṃ samāmananti yad dīkṣaṇīyāyāṃ dhrauvam ājyaṃ tataḥ sruveṇa catasro dīkṣāhutīr juhoty ākūtyai prayuje 'gnaye svāhety etair mantraiḥ srucā pañcamīm āpo devīr bṛhatīr viśvaśaṃbhuva iti caturgṛhītena srucaṃ pūrayitvā dvādaśagṛhītena vā pūrṇāhutiṃ juhoti viśve devasya netur ity etayā bilāvakāśaṃ kṛtvā juhotīty ekeṣām kṛṣṇājinasya dakṣiṇaṃ pūrvapādaṃ pariṣīvyati dve vā samīcī māṃsasaṃhite kṛtvā antarvedi kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvam uttaralomāstīrya śuklāṃ ca kṛṣṇāṃ ca rājiṃ yajamānaḥ saṃmṛśaty ṛksāmayoḥ śilpe stha iti bhasatto jānvakna ārohatīmāṃ dhiyaṃ śikṣamāṇasya sutrāmāṇam iti dvābhyām ārūḍho japatīmāṃ su nāvam āruham ity etām viṣṇoḥ śarmāsi śarma yajamānasya śarma me yacchety aṃsaṃ prorṇute nakṣatrāṇāṃ mātīkāśāt pāhīty uṣṇīṣeṇa śiro veṣṭayate saśiro vā prorṇute yathāsuṣṭhu patnyāḥ śirasi kumbakurīraṃ kalpayati jālaṃ kurīram ity ācakṣate kṛṣṇānāṃ jīvorṇānāṃ bhavatīti vijñāyate athaināṃ kṣaumeṇa vāsasā prācīnamātrā paridhāpayati ūrdhvavāsyaṃ bruvate yajamānam anyatarataḥpāśayā mauñjyā mekhalayā trivṛtā pṛthvyā madhyataḥ saṃnahyaty ūrg asy āṅgirasīti uttareṇa nābhiṃ niṣṭarkyaṃ granthiṃ kṛtvā dakṣiṇato nābheḥ paryūhate yoktreṇa patnīṃ saṃnahyati yathā darśapūrṇamāsayoḥ saṃ tvā nahyāmīty etayā athāsmai trivaliṃ pañcavaliṃ vā kṛṣṇaviṣāṇāṃ pradakṣiṇāvartāṃ prayacchatīndrasya yonir asi mā mā hiṃsīr iti tām etenaiva mantreṇābadhnāti tayā veder loṣṭam uddhanti kṛṣyai tvā susasyāyā iti supippalābhyas tvauṣadhībhya iti śirasi kaṇḍūyate yadāsya kaṇḍūyati viṣāṇe viṣyaitaṃ granthiṃ yad asya gulphitaṃ hṛdi mano yad asya gulphitam ity aṅgeṣu athāsmā audumbaraṃ dīkṣitadaṇḍaṃ prayacchati mukhena saṃmitam ūrdhvasad asi vānaspatyaḥ sudyumno dyumnaṃ yajamānāya dhehīti yaḥ kaś ca yajñiyo vṛkṣaḥ phalagrahis tasya kārya ity ekeṣām taṃ pratigṛhṇāti sūpasthā adya devo vanaspatir iti camasaṃ vratapradānam abhimantrayata uruvyacā asi janadhāḥ sapatno mā pāhyasya yajñasyodṛcaḥ athāṅgulīr nyañcati svāhā yajñaṃ manaseti dve svāhā dyāvāpṛthivībhyām iti dve svāhoror antarikṣād iti dve svāhā yajñaṃ vātādārabha iti muṣṭī karoti athainaṃ saṃbhārayajūṃṣi vācayaty agnir yajurbhir iti tato vācaṃ yacchaty ā nakṣatrāṇām udayāt yadi purā nakṣatrebhyo vācaṃ visṛjed vaiṣṇavīm āgnāvaiṣṇavīṃ sārasvatīṃ bārhaspatyām ity anūcya punar eva vācaṃ yacchet tvam agne vratapā asīti brūyād yadi muṣṭī vācaṃ vā visṛjet athainam āvedayaty adīkṣiṣṭāyaṃ brāhmaṇo 'sāv āmuṣyāyaṇo 'muṣya putro 'muṣya pautro 'muṣya naptāmuṣyāḥ putro 'muṣyāḥ pautro 'muṣyā napteti trir upāṃśu trir uccaiḥ yaḥ kaścana dīkṣeta brāhmaṇa ity evainam āvedayet aparāhṇe dīkṣate yaṃ kāmayeta tapasvī syād iti taṃ prātardīkṣayet utthāya kṛṣṇājinaṃ pratimuñcati sa etad vrataṃ carati na māṃsam aśnāti na striyam upaiti noparyāste jugupsetānṛtāt parihvālaṃ mānuṣīṃ vācaṃ vadati canasitaṃ vicakṣaṇaṃ vānuṣajan canasiteti brāhmaṇam āmantrayīta vicakṣaṇeti rājanyavaiśyāv iti vijñāyate brāhmaṇena caiva kṣatriyeṇa vā vaiśyena vā sambhāṣeta tata evainam anuprayujyeran yady enaṃ śūdreṇa saṃvāda upapadyetaiteṣām evaikaṃ brūyād imaṃ nu vicakṣveti na purā somasya krayād aporṇvīta na purā dakṣiṇābhyo netoḥ kṛṣṇaviṣāṇām avacṛtet kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyate apigṛhya smayate amedhyaṃ dṛṣṭvā japaty abaddhaṃ mano daridraṃ cakṣuḥ sūryo jyotiṣāṃ śreṣṭho dīkṣe mā mā hāsīr iti abhivṛṣyamāṇo japaty undatīr balaṃ dhattaujo dhatta balaṃ dhatta mā me dīkṣāṃ mā tapo nirvadhiṣṭeti na dīkṣitavimitāt pravaset nainam anyatra dīkṣitavimitāt sūryo 'bhyudiyān nābhyastamiyāt dakṣiṇata āhavanīyam abhyāvṛtya śayīta na nyaṅ śayīta nottānaḥ nāgner apaparyāvarteta yathartu smayet yathartu niṣkrāmatīti vijñāyate yathākālaṃ bruvate na niṣṭhīven na dato dhāven na divā vicāraṃ kuryān na mūtram yadi kuryāc chāyāyāṃ kuryāt apo muñcāmi na prajāmaṃhomucaḥ svāhākṛtāḥ pṛthivīm āviśateti mūtraṃ visṛjati na pacati na dadāti na kāṃcanāhutiṃ juhoty anyatra somāṅgebhyaḥ karśed ātmānaṃ yāvad asya kṛṣṇam akṣyor naśyati kṛṣṇājinān na chidyeta evaṃ daṇḍāt yad anyatra kṛṣṇājinād āsīta devāñjanam agan yajñasya māśīr avatv ity etad abhimantrayeta nāsya nāma gṛhṇīyāt na pāpaṃ kīrtayet nainam abhivadet dīkṣita evābhivadet nāsyānnam adyād āgnīṣomīyāt kāmaṃ saṃsthite 'gnīṣomīye hutāyāṃ vā vapāyāṃ krīte vā rājani api vādita eva yajñārtham utkalpya dīkṣeta athetarato bhuñjīran tāny etāni vratāny ūrdhvaṃ dīkṣaṇīyāyāḥ prakrāmanti athemāni dravyopayogāni yathaitat kṛṣṇaviṣāṇayā kaṇḍūyanaṃ kṛṣṇājina āsanaṃ daṇḍadhāraṇam iti payovratā patnī brahmacāriṇī bhavati eṣṭrī stha iti catasro 'ṅgulīr utsṛjati dugdhe vrate nakṣatraṃ dṛṣṭvā vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ visṛjati jāgarti etāṃ rātrim yavāgū rājanyasya vratam āmikṣā vaiśyasya payo brāhmaṇasya tāny etāni daikṣāṇi vratāni sarveṣāṃ tv evopasatsu stanavibhāgaḥ gārhapatye yajamānasya vrataṃ śrapayati dakṣiṇāgnau patnyāḥ yāgnihotrasya skannasya prāyaścittiḥ sā vratasya tad u haike paya eva vratayanti tad u tathā na kuryāt payasy eva yavāguṃ śrapayitvā vratayet yadi alpaṃ syād anyāṃ dugdhvā śrapayitvā vratayet yadi payo na vidyetāpsv eva śrapayitvā vratayet yadi dadhīyād etad evāsmai dadhi kuryuḥ yady annīyād dhānā asmā anvāvapeyuḥ saktūn asmā anvāvapeyur ghṛtam asmā anvānayeyuḥ apy antataḥ phalāny eva vratayed agnihotrasyāvicchedāyeti vijñāyate apareṇāhavanīyaṃ vratam atyāhṛtya prayacchati athainam āha vratya vrataya vratam upehīti nādīkṣitā dīkṣitam vratayantaṃ paśyanti daivīṃ dhiyaṃ manāmaha iti hastāv avanenikte ye devā manojātā manoyuja iti madhyarātre vratayati vratayitvāpa ācāmati śivāḥ pītā bhavatha yūyam āpo 'smākaṃ yonā udare suśevāḥ irāvatīr anamīvā anāgasaḥ śivā no bhavatha jīvase iti upodayaṃ vrataprado vācaṃ yamayaty agnīñ jyotiṣmataḥ kuruta dīkṣita vācaṃ yaccha patni vācaṃ yaccheti udyantam ādityam upatiṣṭhate yāḥ paśūnām ṛṣabhe vāco agne tā agne sūryaḥ śukro agre tā vaḥ prahiṇomi yathābhāgam atra śivā nastāḥ punarāyantu vāca iti udita āditye dugdhe vrate vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ visṛjati evaṃ madhyaṃdine vratayati adhivṛkṣasūrye vrataprado vācaṃ yamayaty agnīñjyotiṣmataḥ kuruta dīkṣita vācaṃ yaccha patni vācaṃ yaccheti evam evāta ūrdhvam madhyarātre madhyaṃdine vratayati evam upodayam adhivṛkṣasūrye vrataprado vācaṃ yamayati na sūtye 'hani vrataṃ vidyata ity ekam vidyata ity aparam svapsyann āhavanīyam abhimantrayate 'gne tvaṃ su jāgṛhi vayaṃ su mandiṣīmahīti prabudhya japati tvam agne vratapā asīti pratipadya viśve devā abhi mām avavṛtrann ity antena tvam agne vratapeti brūyāt svapsyan suptvā vā pratibudhya yadi vādīkṣitavāco 'vāvadet eṣa evāta ūrdhvaṃ saṃveśanapratibodhanānāṃ kalpo bhavati pūṣā sanyā somo rādhaseti sanīhārān saṃśāsti te yal labhante tat pratigṛhṇāti devaḥ savitā vasor vasudāvā rāsveyat somā bhūyo bhara mā pṛṇan pūrtyā virādhi māhamāyuṣā candramasi mama bhogāya bhavety etair mantrair yathārūpam sāvitreṇānyat pratigṛhṇāti dvādaśāhaṃ dakṣiṇārthaṃ bhikṣate vāyave tveti naṣṭām anudiśati varuṇāya tvety apsu magnām nirṛtyai tvety avasannām rudrāya tveti mahādevahatām indrāya tveti meṣkahatāṃ yā vā saṃśīryeta marudbhyas tveti hrādunihatām indrāya tvā prasahvana iti yāṃ senā abhītvarī vindeta yamāya tvety avijñāte yady anupradiṣṭām adhigacchen na goṣu cārayet atha yadi prayiyāset pṛthag araṇīṣv agnīn samāropya rathena prayāyāt yadi ratho na vidyeta rathāṅgam ādāya prayāyāt bhadrād abhi preyaḥ prehīty āhavanīyam abhimantrayate devīr āpo 'pāṃ napād ity apo 'tigāhate acchinnaṃ tantuṃ pṛthivyā anu geṣam iti loṣṭaṃ vimṛdnaṃs tarati sikatā loṣṭaṃ vā madhye pāre ca nyasyati pṛthivyā saṃ bhaveti atha yadi nāvyās tared araṇīś ca rathaṃ cādāya taret yadi ratho na vidyeta rathāṅgam ādāya taret kṣatriyaṃ yācitvodakānte devayajanam adhyavasyati yad udīcīnaprācīnapravaṇam edam aganma devayajanaṃ pṛthivyā iti na vā devayajanaṃ yācet ādityam evaitena mantreṇopatiṣṭheta sakṣedaṃ paśya vidhartar idaṃ paśya nākedaṃ paśya ramatiḥ paniṣṭhā ṛtaṃ varṣiṣṭham amṛtā yānyāhuḥ sūryo variṣṭho akṣabhir vibhāti anu dyāvāpṛthivī devaputra iti na purastād devayajanamātram atiricyeta ādita evaike devayajanasyādhyavasānaṃ samāmananti purohaviṣi devayajane yājayed iti kāmyāni devayajanāni brāhmaṇavyākhyātāni bhavanti kautsāt somaṃ krīṇīteti vijñāyate śūdrād ity ekeṣām uttaravedyāṃ voparavāṇāṃ kāla ānaḍuhaṃ rohitaṃ carma prācīnagrīvam uttaralomāstīrya tasmin rājānaṃ nyupyottarata udakumbhaṃ nidhāya saṃpreṣyati somavikrayin somaṃ śodhayeti pariśrite somavikrayī rājānaṃ vicinoti na vicīyamānasyopadraṣṭāro bhavanti prāyaṇīyāyās tantraṃ prakramayati tatraitāni na kriyante 'gnyanvādhānaṃ vratopāyanaṃ patnīsaṃnahanam anvāhārya iti ye ke ca soma iṣṭipaśubandhāḥ sarveṣv evaitāni na kriyante udayanīyāyām anūbandhyāyāṃ vratopāyanaṃ patnīsaṃnahanam iti kriyante sarvāṇy udavasānīyāyāṃ kriyante 'nyatrānvāhāryāt tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ yat kiṃ ca pratate tantre havir āgacchati yāni kṛtāni na tāni punaḥ kriyante yathā paśupuroḍāśe prayājānūyājā yāni cānyāny evaṃrūpāṇi bhavanti adityai prāyaṇīyaṃ caruṃ nirvapati payasi śṛto bhavati samānam ā sadanāt uddhṛtya caruṃ ṣaḍḍhotrā sādayati etasyām eva sthālyāṃ mekṣaṇe niṣkāsam iti prajñātaṃ nidadhāti saptadaśa sāmidhenyo bhavanti samānam ājyabhāgābhyām catura ājyabhāgān yajati pathyāṃ svastiṃ purastād agniṃ dakṣiṇataḥ somaṃ paścāt savitāram uttarataḥ haviṣāditiṃ madhye śaṃyuvantā prāyaṇīyā saṃtiṣṭhate atraike rājño nivapanaṃ samāmananti yat prāyaṇīyāyā dhrauvam ājyaṃ tato juhvāṃ catur gṛhītvā darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkyaṃ baddhvāvadadhātīyaṃ te śukra tanūr idaṃ varca iti eṣā somakrayaṇī bhavati akūṭā ced akarṇākāṇāśroṇāsaptaśaphāruṇā piṅgākṣy ekahāyanī dvihāyanī vā yā śuṇṭhādhīlodhakarṇī tayā ṣoḍaśinaḥ somaṃ krīṇātīti vijñāyate tām īkṣamāṇo juhoti jūr asi dhṛtā manaseti aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā śukram asy amṛtam asīti hiraṇyaṃ ghṛtād uddharati vaiśvadevaṃ havir ity ājyam abhimantrayate pramucya hiraṇyam ādityam upatiṣṭhate sūryasya cakṣur āruham iti somakrayaṇīm abhimantrayate cid asi manāsīti pratipadyendrāya somam ity antena athāsyā dakṣiṇena padā dakṣiṇāni ṣaṭ padāny anukrāmati vasvy asi rudrāsīty etair mantraiḥ saptamaṃ padam abhinigṛhṇāti bṛhaspatis tvā sumne raṇvatv iti tasmin hiraṇyam upāsyaitac caturgṛhītaṃ juhoti pṛthivyās tvā mūrdhann ā jigharmi devayajana iḍāyāḥ pade ghṛtavati svāheti yāvad ghṛtam anuvisṛtaṃ tāvat sphyena parilikhati parilikhitaṃ rakṣaḥ parilikhitā arātaya iti evam eva kṛṣṇaviṣāṇayānuparilikhati yavattmūtaṃ sthālyāṃ saṃvapaty asme rāya iti tve rāya ity adhvaryur yajamānāya prayacchati tote rāya iti yajamānaḥ patnyai patnyai padaṃ pradīyamānam adhvaryur abhimantrayate māhaṃ rāyaspoṣeṇa vi yoṣam iti somakrayaṇyā patnīṃ saṃkhyāpayati saṃ devi devyorvaśyā paśyasveti pada udapātram upaninayaty unnambhaya pṛthivīm iti pade sahiraṇyau pāṇī prakṣālya gārhapatyasya śīte bhasmani padatṛtīyam upavapati evam āhavanīyam tṛtīyam tṛtīyam akṣopāñjanāyāvaśinaṣṭi tat patnī gṛheṣu nidhatte sahiraṇyena pāṇinādityam upatiṣṭhate deva sūrya somaṃ kreṣyāmas taṃ te prabrūma ṛtūn kalpaya dakṣiṇāḥ kalpaya yathartu yathādevatam atraike rājño nivapanaṃ samāmananti śakaṭena rājño 'ntikaṃ yānty api panthām agasmahīti uddhṛtapūrvaphalakaṃ bhavati abhito rājānaṃ vimucya mukhena pratiṣṭhāpyābhimantrayate 'ṃśunā te aṃśuḥ pṛcyatām iti uttareṇa rājānaṃ carmaṇi dviguṇaṃ kṣaumaṃ prācīnagrīvadaśam uttaradaśaṃ vāstīrya tasmin sahiraṇyena pāṇinā rājānaṃ mimīte 'bhi tyaṃ devaṃ savitāram iti ekayaikayotsargaṃ mimīte sarvāsv aṅguṣṭham upanigṛhṇāti yayā prathamaṃ na tayā pañcamam tayaivottamam pañcakṛtvo yajuṣā mimīte pañcakṛtvas tūṣṇīm prajābhyas tvety avaśiṣṭam upasamūhya vāsaso 'ntān samuccitya kṣaumeṇoṣṇīṣeṇopanahyati prāṇāya tveti vyānāya tvety anuśṛnthati visrasyāvekṣate prajās tvam anu prāṇihi prajās tvām anu prāṇantv iti somavikrayiṇo rājānaṃ prattaṃ yajamāno 'bhimantrayata eṣa te gāyatro bhāga iti me somāya brūtād ity etair mantraiḥ tata āha somavikrayin krayyaste somā3 iti krayyā3 ity āha somavikrayī taṃ krīṇāti somaṃ te krīṇāmy ūrjasvantaṃ payasvantaṃ vīryāvantam abhimātiṣāham gavā te krīṇānīti sā vyākhyātā bhūya evātaḥ somo rājārhatīti somavikrayy āha bhūya evātaḥ somo rājārhatīty adhvaryuḥ hiraṇyena krīṇāti śukraṃ te śukreṇa krīṇāmīti bhūya evātaḥ somo rājārhatīti somavikrayy āha bhūya evātaḥ somo rājārhatīty adhvaryuḥ ajayā krīṇāti tapasas tanūr asīti bhūya evātaḥ somo rājārhatīti somavikrayy āha bhūya evātaḥ somo rājārhatīty adhvaryuḥ dhenvā krīṇāti ṛṣabheṇa krīṇāti anaḍuhā krīṇāti mithunābhyāṃ krīṇāti vāsasā krīṇāti daśabhiḥ sampādayaty aparimitair vā tribhiḥ krīṇātīti vijñāyate caturbhir eke samāmananti gavā hiraṇyenājayā vāsaseti apy ekayaivaikaviṃśatidakṣiṇasya somaṃ krīṇīyāt akūṭā ced akarṇākāṇāśroṇāsaptaśaphāruṇā piṅgākṣy ekahāyanī kalyāṇagavī syād ity eke samāmananti triṃśatā sahasradakṣiṇasya somaṃ krīṇīyācchatena vājapeyasya dvābhyāṃ rājasūyasya sahasreṇāśvamedhasyeti vijñāyate somavikrayiṇo hiraṇyam apādāya śuklām ūrṇāstukāṃ yajamānāya prayacchaty asme jyotir iti tāṃ kāle yajamāno daśāpavitrasya nābhiṃ kurute balakṣyāḥ pavitraṃ kāryam amotaṃ kāryam iti vijñāyate kṛṣṇām upagrathnātīdam ahaṃ sarpāṇāṃ dandaśūkānāṃ grīvā upa grathnāmīti tayā somavikrayiṇaṃ vidhyati somavikrayiṇi tama iti somakrayaṇān anudiśati svāna bhrājety anuvākaśeṣeṇa somavikrayiṇo rājānam apādatte svajā asi svabhūr asy asmai karmaṇe jāta ṛtena tvā gṛhṇāmy ṛtena naḥ pāhīti krīte some 'porṇute yajamāno maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati śvaḥsutyāyāṃ maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchatīty ekeṣām āhriyamāṇaṃ rājānaṃ yajamāno 'bhimantrayate mitro na ehi sumitradhā iti yajamānasyorau dakṣiṇa āsādayatīndrasyorum ā viśa dakṣiṇam uśann uśantaṃ syonaḥ syonam iti pṛcchati yajamāno 'dhvaryum adhvaryav āśaktavā iti āśakāmety adhvaryuḥ katham āśakta iti yajamānaḥ viṣṇuṃ stomam akṛṇmahi bṛhatīchandāṃsy uktā yajūṃṣi vi parvatā ajihata sutaruṇā apo 'vacāriṣam ity adhvaryur niyacchati yajamānaḥ somakrayaṇīm āvartayati rudras tvā vartayatv ity anuvākaśeṣeṇa tām anyayā gavā parikrīya yajamānasya goṣṭhe visṛjati pṛṣatā varatrākāṇḍenāvakṣāyaṃ somavikrayiṇaṃ nāśayanti loṣṭair ghnantīty ekeṣāṃ lakuṭair ity ekeṣām ādāya rājānam adhvaryur uttiṣṭhaty ud āyuṣā svāyuṣeti haraty urv antarikṣam anvihīti śakaṭasya nīḍe kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvam uttaralomāstṛṇāty adityāḥ sado 'sīti tasmin rājānam āsādayaty adityāḥ sada āsīdeti athainaṃ vāsasā paryānahyati vaneṣu vy antarikṣaṃ tatāneti ud u tyaṃ jātavedasam iti sauryarcā kṛṣṇājinaṃ pratyānahyati usrāv etaṃ dhūrṣāhāv ity anaḍvāhāv upājati dhurāv abhimṛśati yathā darśapūrṇamāsayoḥ vāruṇam asīti śakaṭam ākhidati varuṇas tvottabhnātv ity upastabhnoti vāruṇam asīti yoktrapāśaṃ pariharati varuṇasya skambhanam asīti śamyām avadadhāti pratyasto varuṇasya pāśa iti balīvardam abhidadhāti evam evottaram anaḍvāhaṃ yunakti hariṇī palāśaśākhe śamīśākhe vā bibhrat subrahmaṇyo 'ntareṣe 'vasarpati tataḥ saṃpreṣyati somāya rājñe krītāya prohyamāṇāyānubrūhi brahman vācaṃ yaccha subrahmaṇya subrahmaṇyām āhvayeti trir anūktāyāṃ prathamāyām abhiprayāti pra cyavasva bhuvaspata iti pratipadya yajamānasya svastyayany asīty antena prāñco 'bhiprayāya dakṣiṇam āvartante api panthām agasmahīty uttareṇa rājānam adhvaryur yajamānaś cātikrāmataḥ agnīṣomīyeṇa karṇagṛhītena rājānam ohyamānaṃ yajamānaḥ pratīkṣate namo mitrasya varuṇasya cakṣasa iti agnīn prajvalayanti āhavanīye mahad abhyādadhati adhvaryava āsandīm udgṛhṇanti aratnimātraśīrṣaṇyānūcyā nābhidaghnapādā mauñjavivayany audumbarī bhavati tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ yatra kva ca bahūn kartṝṃś codayed adhvaryava eva tat kuryuḥ yatra dvau pratiprasthātā tatra dvitīyaḥ syāt agreṇa prāgvaṃśaṃ vāruṇam asīti śakaṭam ākhidati udagīṣam avasthāpayati varuṇas tvottabhnātv ity uttabhnāti vāruṇam asīti vicṛtati varuṇasya skambhanam asīti śamyām utkhidati unmukto varuṇasya pāśa ity abhidhānīm unmuñcati varuṇasyartasadanir asīti dakṣiṇenāhavanīyam āsandīṃ pratiṣṭhāpayati dakṣiṇo vimukto 'naḍvān bhavati savyo 'vimuktaḥ athātithyāyās tantraṃ prakramayati ikṣuśalāke vidhṛtī āśvavālaṃ prastaraṃ barhiṣy upasaṃnahyati kārṣmaryamayān paridhīn idhme dvāviṃśatidārum idhmaṃ karoti samānam ā nirvapaṇāt anvārabdhāyāṃ patnyām ātithyaṃ nirvapati patnyā vā hastena agner ātithyam asi viṣṇave tvety etair mantraiḥ pañcakṛtvo gṛhṇāti sarveṣu sāvitraṃ juṣṭaṃ cānuṣajed ity ekam triṣv evety aparam vaiṣṇavo navakapālaḥ puroḍāśo bhavati vaiṣṇavā evāta ūrdhvaṃ nigamā bhavanti haviṣkṛtā vācaṃ visṛjya tathaivottaram anaḍvāhaṃ vimuñcati vāruṇam asīti rājño vāso 'pādatte varuṇo 'si dhṛtavrata iti rājānam achidrapatraḥ prajā upāvarohośannuśatīḥ syonaḥ syonāḥ soma rājan viśvās tvaṃ prajā upāvaroha viśvās tvāṃ prajā upāvarohantv ity upāvahṛtya haranty urv antarikṣaṃ vīhīti pūrvayā dvārā prāgvaṃśaṃ prapādayati yā te dhāmāni haviṣā yajantīti apareṇāhavanīyam atikramyāsandyāṃ kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvam uttaralomāstṛṇāty adityāḥ sado 'sīti tasmin rājānam āsādayaty adityāḥ sada āsīdeti athainaṃ vāsasā pariśrayati varuṇo 'si dhṛtavrata iti athainaṃ vāruṇyarcā paricaraty evā vandasva varuṇaṃ bṛhantaṃ namasya dhīram amṛtasya gopām sa naḥ śarma trivarūthaṃ viyaṃsad yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ iti tataḥ saṃpreṣyati rājānaṃ cāgniṃ cāntareṇa mā gād iti samānam ājyānāṃ grahaṇāt caturgṛhītāny ājyāni gṛhṇāti caturhotrātithyam āsādya saṃbhārayajūṃṣi vyākhyāya nirmanthyasyāvṛtā nirmanthyena carati saptadaśa sāmidhenyo bhavanti samānam ā prayājebhyaḥ caturthe sarvam aupabhṛtaṃ samānayati nātropabhṛtam abhighārayati iḍāntātithyā saṃtiṣṭhate sarvaṃ puroḍāśam iḍām upahvayetety ekam niravadyed ity aparam yadātithyāyā dhrauvam ājyaṃ tat kaṃse camase vā pañcagṛhītaṃ tānūnaptraṃ samavadyaty āpataye tvā gṛhṇāmīty etair mantraiḥ tad yajamānasaptadaśā ṛtvijaḥ saṃmṛśanti yajamānapañcamā vā mahartvijo 'nādhṛṣṭam asy anādhṛṣyaṃ devānām ojo 'bhiśastipā anabhiśastenyam iti anu me dīkṣāṃ dīkṣāpatir manyatām iti yajamāno 'vamṛśati tad yajamānas trir avajighret prajāpatau tvā manasi juhomīti api vānvaham ekaikasmin vrate pratinayet tataḥ saṃpreṣyaty agnīn madanty āpā3 iti madanti devīr amṛtā ṛtāvṛdha ity āgnīdhraḥ tābhir ādravety adhvaryuḥ madantībhir mārjayitvā visrasya rājānaṃ sahiraṇyaiḥ pāṇibhir āpyāyayanti ye tānūnaptraṃ samavamṛśanty aṃśur aṃśus te deva somāpyāyatām iti pratipadya svasti te deva soma sutyām aśīyety antena dakṣiṇe vedyante prastare nihnavante dakṣiṇān uttānān pāṇīn kṛtvā savyān nīca eṣṭā rāyaḥ preṣe bhagāyeti tataḥ saṃpreṣyati subrahmaṇya subrahmaṇyām āhvayeti evam eva sarvāsu subrahmaṇyāsu saṃpreṣyati subrahmaṇyāyāṃ yajamānaṃ vācayati sāsi subrahmaṇye tasyās te dyauḥ pādaḥ sāsi subrahmaṇye tasyās te diśaḥ pādaḥ parorajās te pañcamaḥ pādaḥ sā na iṣam ūrjaṃ dhukṣva teja indriyaṃ brahmavarcasam annādyam iti evam eva sarvāsu subrahmaṇyāsu yajamānaṃ vācayati tato 'vāntaradīkṣām upaiti dakṣiṇatas tiṣṭhann āhavanīyam abhimantrayate 'gne vratapate tvaṃ vratānāṃ vratapatir asīti saṃtarāṃ mekhalāṃ samāyacchate saṃtarāṃ muṣṭiṃ karṣate taptavrato bhavati madantībhir mārjayate yā te agne rudriyā tanūr iti vratayati yad ātithyāyā barhis tad upasadāṃ tad agnīṣomīyasya tad eva prastaraparidhīti vijñāyate pravargyeṇa pracaryopasadas tantraṃ prakramayati upasadā vā pūrvam tat stīrṇam eva barhir bhavati tat parihitāḥ paridhayaḥ daśadārum idhmaṃ karoti vedaṃ kṛtvāgnīn paristīrya hastāv avanijya pātrāṇi prayujyolaparājīṃ stīrtvā pavitre kṛtvā saṃpreṣyati yajamāna vācaṃ yaccheti vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati prokṣaṇīḥ saṃskṛtya brahmāṇam āmantrya pātrāṇi prokṣya haviṣkṛtā vācaṃ visṛjya barhiṣo darbhān eva stambayajur harati sphyaṃ stabdhvā saṃpreṣyati prokṣaṇīr āsādayedhmam upasādaya sruvaṃ ca srucaś ca saṃmṛḍḍhy ājyenodehīti samānam ājyānāṃ grahaṇāt dhruvāyām eva gṛhṇāti prokṣaṇīr abhimantrya brahmāṇam āmantryedhmaṃ vediṃ ca prokṣya prokṣaṇyavaśeṣaṃ ninīyāgnim abhimantrya pūrvām āghārasamidham ādhāyāntarvedi dhruvāṃ sādayitvā sruvaṃ sādayati eṣāsadad iti mantraṃ saṃnamati viṣṇv asi vaiṣṇavaṃ dhāma prājāpatyam ity ājyam abhimantrayate agreṇa dhruvāṃ vedaṃ sādayitvā sāmidhenībhyaḥ saṃpreṣyati nava sāmidhenyo bhavanti srauvam āghāram āghārya saṃpreṣyaty agnīt paridhīṃś cāgniṃ ca tris triḥ saṃmṛḍḍhīti samānam ā pravarāt āśrāvyāha sīda hotar iti etāvān pravaraḥ yatrābhijānāti ghṛtavatīm adhvaryo srucam āsyasveti tad dhruvāyā gṛhṇāty aṣṭagṛhītaṃ juhvāṃ caturgṛhītam upabhṛti gṛhṇan saṃpreṣyaty agnaye 'nubrūhīti atyākramyāśrāvyāhāgniṃ yajeti vaṣaṭkṛte 'rdhaṃ juhvā juhoti apunaratikrāman saṃpreṣyati somāyānubrūhīti āśrāvyāha somaṃ yajeti vaṣaṭkṛte sarvaṃ juhoti atraiva tiṣṭhan saṃpreṣyati viṣṇave 'nubrūhīti juhvām aupabhṛtaṃ paryāsicyāśrāvyāha viṣṇuṃ yajeti vaṣaṭkṛte juhoti pratyākramya sruveṇopasadaṃ juhoti yā te agne 'yāśayā tanūr ity etām yadi puro yudhyeyur ayaḥ prathamāyām avadhāya juhuyād rajataṃ madhyamāyāṃ haritam uttamāyām iti vijñāyate yadi saṃgrāmaṃ yudhyeyur ity ekeṣām upasadaṃ hutvā tathaiva rājānam āpyāyayanti tathā nihnavante athopasadā caranti tataḥ saṃpreṣyaty agnīd devapatnīr vyācakṣva subrahmaṇya subrahmaṇyām āhvayeti apareṇa gārhapatyam upaviśyāgnīdhro devapatnīr vyācaṣṭe senendrasyety etam anuvākam āhvayati subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyām saṃtiṣṭhata upasat svaparāhṇa āparāhṇikībhyāṃ pravargyopasadbhyāṃ pracaranti ayāśayām eva juhoti etāvan nānā yāḥ prātaryājyāḥ syus tāḥ sāyaṃ puronuvākyāḥ kuryāt yāḥ puronuvākyās tā yājyāḥ savyān uttānān pāṇīn kṛtvā nihnavante dakṣiṇān nīcaḥ catuḥstanaṃ madhyarātre vratayati jāgarty etāṃ rātrim supūrvāhṇe paurvāhṇikībhyāṃ pravargyopasadbhyāṃ pracaranti rajāśayām atropasadaṃ juhoti saṃsthitāyām upasadi mahāvediṃ vimimīte vimime tvā payasvatīṃ devānāṃ dhenuṃ sudughām anapasphurantīm indraḥ somaṃ pibatu kṣemo astu na iti agreṇa prāgvaṃśaṃ trīn prācaḥ prakramān prakramya śaṅkuṃ nihanti sa vedeḥ paścārdhyaḥ śaṅkuḥ tataḥ ṣaṭtriṃśataṃ prācaḥ prakramān prakramya śaṅkuṃ nihanti sa yūpāvaṭyaḥ śaṅkuḥ paścārdhyāc chaṅkoḥ pañcadaśa dakṣiṇā prakramān prakramya pañcadaśottaratas tac chaṅkuṃ nihanti te śroṇī bhavataḥ yūpāvaṭyāc chaṅkor dvādaśa dakṣiṇā prakramān prakramya dvādaśottaratas tac chaṅkuṃ nihanti tāv aṃsau bhavataḥ athainam akṣṇayā pramāṇena pramāya spandyayā paryātanoti anvātanoti pṛṣṭhyām athaināṃ sphyena vighanena parśvā paraśuneti kurvanti athaināṃ darśapaurṇamāsikena saṃskāreṇa saṃskaroti yad anyat saṃnamanāt yat prāg uttarasmāt parigrahāt tat kṛtvāpareṇa yūpāvaṭadeśaṃ śamyayottaravediṃ parimimīte śamyāmātrīṃ yugamātrīṃ vā sarvato vā daśapadām etām uttarasmād vedyaṃsād udañcaṃ prakramaṃ prakramya śaṅkuṃ nihanti sa cātvālo bhavati apareṇa cātvālaṃ dvādaśasu prakrameṣu tāvaty udag utkaraḥ apareṇotkaraṃ ca ṣaṭsv āgnīdhraḥ antareṇa cātvālotkarau saṃcaro bhavati antareṇa cātvālaṃ cāgnīdhraṃ cety ekeṣām yat kiṃ ca vedim anvavahariṣyan syād etenaivānvavaharet uttaravedyā āvṛtottaravedim upopya prokṣāntāṃ kṛtvaudumbaraśākhābhiś channāṃ parivāsayati tristanaṃ madhyaṃdine vratayati svaparāhṇa āparāhṇikībhyāṃ pracaranti rajāśayām eva juhoti dvistanaṃ madhyarātre vratayati supūrvāhṇe paurvāhṇikībhyāṃ pravargyopasadbhyāṃ pracaranti harāśayām atropasadaṃ juhoti tadānīm evāparāhṇikībhyāṃ pravargyopasadbhyāṃ pracaranti harāśayām eva juhoti ekastanaṃ madhyaṃdine vratayati saṃtiṣṭhanta upasadaḥ pravargyam udvāsyāgner āvṛtāgniṃ praṇīyāmikṣāyai dadhigharmāyeti vatsān apākaroti mitrāvaruṇābhyām ity āmikṣāyām upalakṣayed indraṃ dadhigharme athādhvaryavo mahāvedikaṃ barhiḥ prabhūtam āharanti yathā darśapūrṇamāsayoḥ tata uttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhṇāti yathā darśapūrṇamāsayoḥ na parigṛhītām abhicaranty ā prokṣaṇāt prokṣaṇīnām āvṛtā prokṣaṇīḥ saṃskṛtya brahmāṇam āmantrya vediṃ barhir iti triḥ prokṣati yathā darśapūrṇamāsayoḥ athaitad barhiḥ sarvasyāṃ mahāvedyāṃ stṛṇanti yathā darśapūrṇamāsayoḥ ā ghā ye agnim indhate stṛṇanti barhir ānuṣak yeṣām indro yuvā sakhā ity etām eke staraṇīṃ samāmananti apareṇa vedim abhitaḥ prāgvaṃśaṃ havirdhāne samāvartayanti prakṣālite viṣitagranthinī naddhayuge avahitaśamye chadiṣmatī tata auttaravedika āhutiṃ juhoti yuñjate mana iti etasminn evāta ūrdhvam āhavanīyakarmāṇi kriyante patnī padatṛtīyena dakṣiṇasya havirdhānasya dakṣiṇām akṣadhuraṃ prācā hastena triḥ parācīnam upānakty ā no vīro jāyatāṃ karmaṇya iti nottarām ubhayata upānaktīty ekeṣām evam evottarasyopānakti tataḥ saṃpreṣyati havirdhānābhyāṃ prohyamāṇābhyām anubrūhīti trir anūktāyāṃ prathamāyām udgṛhṇantaḥ pravartayanti prācī pretam adhvaraṃ kalpayantīti yady akṣa utsarjet suvāg deva duryāṃ āvadety etad abhimantrayeta adhvaryur dakṣiṇasya havirdhānasya dakṣiṇe vartmani hiraṇyam upāsya juhotīdaṃ viṣṇur vi cakrama iti evaṃ pratiprasthātottarasyottare vartmani hiraṇyam upāsya juhotīrāvatī dhenumatī hi bhūtam iti tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ yāni dakṣiṇasya karmāṇy adhvaryus tāni kuryād uttarasya pratiprasthātā vitṛtīyadeśe hotā manasā padā janyaṃ bhayaṃ pratinudaty apa janyaṃ bhayaṃ cakrāṇi vartaya gṛhaṃ somasya gacchatam iti adhvaryur ity ekeṣāṃ brahmety ekeṣāṃ yajamāna ity ekeṣāṃ apareṇottaravediṃ triṣu prakrameṣv aparimite vābhitaḥ pṛṣṭhyāṃ nabhyasthe sthāpayato 'tra ramethāṃ varṣman pṛthivyā iti yathārthaṃ havirdhānayor antarālaṃ bhavati vaiṣṇavam asi viṣṇus tvottabhnātv ity upastabhnītaḥ purastād unnate bhavataḥ adhvaryur dakṣiṇasya havirdhānasya dakṣiṇaṃ karṇātardaṃ prati methīṃ nihanti divo vā viṣṇav uta vā pṛthivyā iti evaṃ pratiprasthātā uttarasyottaraṃ karṇātardaṃ prati methīṃ nihanti viṣṇor nu kaṃ vīryāṇi pravocam iti tayor havirdhāne nibadhnīto viṣṇo syūr asīti viṣṇor dhruvam asīti granthiṃ karoti yaṃ prathamaṃ granthiṃ grathnīyāt sa prajñātaḥ pariśayīta paścād upaminvanti ūrdhvāḥ śamyā udvṛhyopariṣṭāt pariveṣṭayanti agreṇa havirdhāne sthūṇe nihatya tayor udagagraṃ vaṃśaṃ nidhāya tasmin rarāṭīṃ pratiṣṭhāpayati viṣṇo rarāṭam asīti rarāṭyāṃ tiryañcaṃ vaṃśaṃ niṣīvyati viṣṇo syūr asīti viṣṇor dhruvam asīti granthiṃ karoti yaṃ prathamaṃ granthiṃ grathnīyāt sa prajñātaḥ pariśayīta viṣṇoḥ pṛṣṭham asīti madhyamaṃ chadir adhinidadhāti viṣṇo śnaptre stha iti rarāṭyā antau vyavāsyati kaṭāṃs tejanīr iti pravartam antarāleṣūpāsyati tān antarvartā ity ācakṣate pari tvā girvaṇo gira iti pariśrayati dve dvāre utsṛjanti pūrvaṃ cāparaṃ ca śālāmukhīyo hotrīya auttaravedika iti samānaṃ sāṃkāśinaṃ bhavati dakṣiṇe dvāryāv adhvaryuḥ pariṣīvyaty uttare pratiprasthātā viṣṇo syūr asīti viṣṇor dhruvam asīti granthiṃ karoti yaṃ prathamaṃ granthiṃ grathnīyāt sa prajñātaḥ pariśayīta saṃmitam abhimṛśati vaiṣṇavam asi viṣṇave tveti saṃmitād yajamānaṃ prāñcam upaniṣkrāmati pra tad viṣṇuḥ stavate vīryāya mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ yasyoruṣu triṣu vikramaṇeṣv adhikṣiyanti bhuvanāni viśvā iti triḥ prakrāmayatīti vijñāyate upaniṣkrāmatīty ekeṣām prācīnavaṃśaṃ havirdhānaṃ minvanti prācīnavaṃśam āgnīdhraṃ dakṣiṇādvāram ardham antarvedy ardhaṃ bahirvedi tiraścīnam udagāyataṃ sadaḥ tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ na prāṅ havirdhāne atīyād adhvaryuḥ yady atīyād vaiṣṇavyarcā saṃcaret kṣaitrapatyā vā na pratyak sado 'tīyāt yady atīyād aindryarcā saṃcared iti vijñāyate paścārdhyāc chaṅkos trīn prācaḥ prakramān prakramya audumbarīṃ sarvasya sadaso madhyato minoti dakṣiṇena pṛṣṭhyāṃ prakrama audumbarīṃ sarvasya sadaso madhyato minoti navāratni tiryak saptaviṃśatir udagāyatam iti sadaso vijñāyate aṣṭādaśety ekeṣām yāvad ṛtvigbhyo dhiṣṇiyebhyaḥ prasarpakebhya āptaṃ manyate tāvat sadaḥ karotīty ekeṣām sāvitreṇābhrim ādāyaudumbaryā avaṭaṃ parilikhati parilikhitaṃ rakṣaḥ parilikhitā arātaya iti khātvā yavamatībhiḥ prokṣaṇībhir audumbarīṃ prokṣati dive tvety agram antarikṣāya tveti madhyam pṛthivyai tveti mūlam apām avanayanaṃ yavasya prāsanaṃ barhiṣo 'vastaraṇam iti yūpo vyākhyātam prācīnakarṇāṃ sahodgātrocchrayaty ud divaṃ stabhānāntarikṣaṃ pṛṇeti prācīnakarṇāṃ sahodgātrā minoti dyutānas tvā māruto minotv iti paryūhaṇaṃ paridṛṃhaṇaṃ pariṣecanam iti yūpe vyākhyātam athāsyā antareṇa karṇau hiraṇyaṃ nidhāyābhijuhoti ghṛtena dyāvāpṛthivī āpṛṇethāṃ svāheti āntam anvavasrāvayati yajamānamātry audumbarī varṣiṣṭhā sthūṇānāṃ bhavati yathāsuṣṭhuparyantāṃ minvanti yajamānamātraṃ hrasīyo vā sadaḥ saṃminoti yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syād iti nīcaistarāṃ minuyāt yadi kāmayetāvarṣukaḥ syād ity uccaistarām nābhidaghnaparyantāṃ minvantīti vijñāyate aindram asīty ekaikaṃ madhyamāni chadīṃṣy adhinidadhāti indrasya sado 'sīti dakṣiṇāni viśvajanasya chāyety uttarāṇi dakṣiṇāny uttarāṇi karoti audumbarīm abhi saṃmukhāni bhavanti navachady agniṣṭomasya minuyāt pañcadaśachady ukthyasya saptadaśachady atirātrasya navachadi pañcadaśachadi vā ṣoḍaśinaḥ navachadi tejaskāmasya minuyād iti kāmyāś chadiḥkalpā brāhmaṇavyākhyātāḥ antarvartān pariśrayaṇaṃ sāṃkāśinaṃ pariṣīvaṇaṃ granthikaraṇam abhimarśanam iti etāvan nānā aindrā ete mantrā bhavanti uparavān vyākhyāsyāmaḥ dakṣiṇasya havirdhānasyādhastāt paro 'kṣaṃ catvāro 'vāntaradeśeṣu prādeśamukhāḥ prādeśāntarālā bhavanti asaṃbhinnā upariṣṭāt saṃtṛṇṇā adhastāt sāvitreṇābhrim ādāya parilikhati parilikhitaṃ rakṣaḥ parilikhitā arātaya iti dakṣiṇayoḥ pūrvaṃ tato 'paraṃ tata uttaratas tataḥ pūrvam evam anupūrvāṇy evaiṣv ata ūrdhvaṃ karmāṇi kriyante bāhumātrān khātvābhryā praharati rakṣohaṇo valagahano vaiṣṇavān khanāmīti sakṛd eva mantraṃ japati virāḍ asi sapatnaheti bāhum upāvahṛtya purīṣam udvapatīdam ahaṃ taṃ valagam udvapāmi yaṃ naḥ samāno yam asamāno nicakhāneti uparavabile nyupyāvabādhata idam enam adharaṃ karomi yo naḥ samāno yo 'samāno 'rātīyati gāyatreṇa chandaseti evam evottareṇottareṇa mantreṇottareṣu bāhum upāvahṛtya purīṣam udvapaty uttareṇottareṇa chandasāvabādhate traiṣṭubhaṃ jāgatam ānuṣṭubhaṃ pāṅktam ity etāny āmnātāni bhavanti nirasto valaga iti purīṣaṃ harati avabāḍho durasyur iti khare nyupyāvabādhate atha saṃmṛśāte 'dhvaryur yajamānaś ca yaḥ pūrvayor dakṣiṇas taṃ yajamāno 'vamṛśati yo 'parayor uttaras tam adhvaryuḥ adhastāddhastau saṃsparśayataḥ sa yajamānaḥ pṛcchaty adhvaryo kim atreti bhadram ity adhvaryuḥ tan nau saheti yajamānaḥ atha viparisarpataḥ yaḥ pūrvayor uttaras taṃ yajamāno 'vamṛśati yo 'parayor dakṣiṇas tam adhvaryuḥ adhastāddhastau saṃsparśayataḥ sa yajamānaḥ pṛcchaty adhvaryo kim atreti bhadram ity adhvaryuḥ tan mayīti yajamānaḥ athainān saṃmṛśati virāḍ asi sapatnahety etair mantraiḥ athainān yavamatībhiḥ prokṣaṇībhiḥ prokṣati rakṣohaṇo valagahanaḥ prokṣāmi vaiṣṇavān iti avasiñcati rakṣohaṇo valagahano 'vanayāmi vaiṣṇavān iti yavo 'si yavayāsmad dveṣa iti yavaṃ prāsyati barhir avastṛṇāti rakṣohaṇo valagahano 'vastṛṇāmi vaiṣṇavān iti ājyena vyāghārayati rakṣohaṇo valagahano 'bhijuhomi vaiṣṇavān iti evam uparavamantrān eke samāmananti rakṣohaṇau valagahanau vaiṣṇavī prokṣāmīty adhiṣavaṇaphalake prokṣati audumbare pālāśe kārṣmaryamaye vā asaṃtṛṇṇe bhavataḥ saṃtṛṇṇe vā pradhimukhe purastāt saṃhite samāvakṛtte paścād dvyaṅgula uttarādhiṣavaṇaphalake bhavati caturaṅgulaṃ vā purastād aṃhīyasī bhavataḥ paścāt prathīyasī dvau dakṣiṇenāpidadhāti dvāv uttareṇa rakṣohaṇau valagahanāv upadadhāmi vaiṣṇavī iti paryūhati rakṣohaṇau valagahanau paryūhāmi vaiṣṇavī iti paristṛṇāti rakṣohaṇau valagahanau paristṛṇāmi vaiṣṇavī iti abhimantrayate rakṣohaṇau valagahanau vaiṣṇavī iti rakṣohaṇaṃ tvā valagahanaṃ vaiṣṇavaṃ prokṣāmīty adhiṣavaṇacarma prokṣaty ānaḍuhaṃ rohitam adhiṣavaṇaphalakayor adhiṣavaṇacarmāstṛṇāty uttaralomāsecanavad rakṣohā tvā valagahā vaiṣṇavam āstṛṇāmīti tasmiṃś caturo grāvṇaḥ sādayaty ūrdhvasānūn āhananaprakārān uparaṃ pratiṣṭhaṃ madhye pañcamaṃ bṛhann asi bṛhadgrāvā bṛhatīm indrāya vācaṃ vadety ekaikam auparavāt purīṣād dakṣiṇasya havirdhānasyāgreṇopastambhanaṃ catuḥsraktiṃ kharaṃ karoti yāvantaṃ pātrebhya āptaṃ manyate cātvālād dhiṣṇiyān upavapati āgnīdhrāgāre 'ntarvedy āgnīdhrīyaṃ vibhūr asi pravāhaṇa iti raudreṇānīkenety enaṃ mantraṃ sarvatrānuṣajati apareṇa sadobilaṃ pṛṣṭhyāyāṃ hotrīyaṃ vahnir asi havyavāhana iti dakṣiṇena hotrīyaṃ praśāstrīyaṃ śvātro 'si pracetā iti uttareṇa hotrīyam udīca itarān tutho 'si viśvavedā iti brāhmaṇācchaṃsinaḥ uśig asi kavir iti potuḥ aṅghārir asi bambhārir iti neṣṭuḥ avasyur asi duvasvān ity acchāvākasya dakṣiṇārdhe veder mārjālīyaṃ praṣṭim āgnīdhrīyeṇa śundhyūr asi mārjālīya iti tata itarān upatiṣṭhate samrāḍ asi kṛśānur ity āhavanīyam pariṣadyo 'si pavamāna iti yatra bahiṣpavamānaṃ stuvate pratakvā 'si nabhasvān iti cātvālam asaṃmṛṣṭo 'si havyasūda iti śāmitradeśam ṛtadhāmāsi suvarjyotir ity audumbarīm brahmajyotir asi suvardhāmeti brahmasadanam samudro 'si viśvavyacā iti sadaḥ ajo 'sy ekapād iti śālāmukhīyam ahir asi budhniya iti prājahitam kavyo 'si kavyavāhana ity anvāhāryapacanam atraike barhiṣaḥ staraṇaṃ samāmananti tataḥ saṃpreṣyati stṛṇīta barhiḥ pra vrataṃ yacchata sam apivratān hvayadhvam na kharam adhistṛṇanti na dhiṣṇiyān atrāsmā ekastanavrataṃ prayacchati agnīṣomīyasya paśos tantraṃ prakramayati plakṣaśākhām ātithyābarhiṣy upasaṃnahyati ātithyāparidhīn idhme trayoviṃśatidārum idhmaṃ karoti samānam ājyānāṃ grahaṇāt śālāmukhīye pāśukāny ājyāni gṛhṇāti etasminn evāta ūrdhvaṃ gārhapatyakarmāṇi kriyante ā somaṃ dadata ā grāvṇa ā vāyavyāny ā droṇakalaśam ut patnīm ānayanty anv anāṃsi pravartayanti śālāmukhīyaṃ gārhapatyakarmabhyo 'nvavasyanti prācī patnī pūrvam agnim abhyudaiti praitu brahmaṇas patnīti agne gṛhapata upa mā hvayasvety etadādi śālāmukhīye kuruta ā gārhapatyābhimantraṇāt upasthe brahmā rājānaṃ kurute saṃhvayanti yajamānasyāmātyān adhvaryuṃ yajamāno 'nvārabhate yajamānaṃ patnī patnīm itare putrabhrātaraḥ ahatena vāsasāmātyān saṃpracchādya vāsaso 'ntaṃ srugdaṇḍa upaniyamya juhoti vaisarjanāni tvaṃ soma tanūkṛdbhya iti juṣāṇo aptur ājyasya vetu svāheti dvitīyām āhutiṃ hutvā śālāmukhīya idhmam ādīpya saṃpreṣyaty agnīṣomābhyāṃ praṇīyamānābhyām anubrūhīti trir anūktāyāṃ prathamāyām agniprathamāḥ prāñco 'bhipravrajanti athainam anuharanty ājyāny anuharantīdhmābarhir anuharanti prokṣaṇīr anunayanty agnīṣomīyam āgnīdhra etam idhmaṃ sādayitvā nayavatyarcā abhijuhoty ayaṃ no agnir varivaḥ kṛṇotviti atraiva grāvṇo vāyavyāni droṇakalaśam āgnīdhra upavāsayati somaprathamāḥ prāñco 'bhipravrajanti uru viṣṇo vi kramasvety āhavanīye hutvāparayā dvārā havirdhāne rājānaṃ prapādayati somo jigāti gātuvid iti pūrvayā vā pūrvayā tu yajamānaḥ prapadyate yadi gataśrīḥ syāt pūrvayaiva dvārā rājānaṃ prapādayet dakṣiṇasya havirdhānasya nīḍe kṛṣṇājinaṃ prācīnagrīvam uttaralomāstṛṇāty adityāḥ sado 'sīti tasmin rājānam āsādayaty adityāḥ sada āsīdeti āsannaṃ rājānaṃ yajamāno 'bhimantrayata eṣa vo deva savitaḥ somas taṃ rakṣadhvaṃ mā vo dabhad etat tvaṃ soma devo devān upāgā iti pradakṣiṇam āvartata idam ahaṃ manuṣyo manuṣyān saha prajayā saha rāyaspoṣeṇeti namo devebhya iti prācīnam añjaliṃ karoti svadhā pitṛbhya iti dakṣiṇataḥ upaniṣkrāmatīdam ahaṃ nir varuṇasya pāśād iti vihāram abhivīkṣate suvar abhi vi khyeṣaṃ vaiśvānaraṃ jyotir iti tato 'vāntaradīkṣāṃ visṛjate dakṣiṇatas tiṣṭhann āhavanīyam abhimantrayate 'gne vratapate tvaṃ vratānāṃ vratapatir asīti nitarāṃ mekhalāṃ mṛdhnīte tato muṣṭī visṛjate svāhā yajñaṃ manaseti dve svāhā dyāvāpṛthivībhyām iti dve svāhoror antarikṣād iti dve svāhā yajñaṃ vātād ārabha iti dve svāhā vāci vāto visṛja iti vācaṃ visṛjate nivartate vratam somān haviḥśeṣān iti sutye 'hani bhakṣayati tata idhmaṃ barhir iti prokṣati darśapūrṇamāsayoḥ athaitad barhiḥ sarvasyāṃ mahāvedyāṃ stṛṇīyād ity ekam apareṇottaravedim ity aparam yat kiṃ cāta ūrdhvaṃ barhir āgacched evam evainaṃ stṛṇīyāt samānam ā srucāṃ sādanāt srucaḥ sādayitvā yūpaṃ chinatti dīkṣāsu yūpaṃ chinatty upasatsu vā vijñāyate yadi dīkṣitasyāvṛkṇo yūpaḥ syād araṇī cājyaṃ cādāya yūpasyānte 'gniṃ mathitvā juhuyād iti atha yadi krītaḥ somaḥ syād āhavanīya eva juhuyāt samānam ā paśūpākaraṇāt agnīṣomīyaṃ paśum upākaroti samānam ā pravarāt prākṛtena pravareṇa hotāraṃ vṛtvā punar āśrāvyopāṃśunāmadheyagrāham asphya uttarān ṛtvijo vṛṇīte indraṃ hotrād asau mānuṣa iti hotāram agnim āgnīdhrād asau mānuṣa ity āgnīdhram aśvinādhvaryū ādhvaryavād ahaṃ cāsau mānuṣāv ity ātmānaṃ pratiprasthātāraṃ ca mitrāvaruṇau praśāstārau praśāstrād asau mānuṣa iti maitrāvaruṇam indro brahmā brāhmaṇād asau mānuṣa iti brāhmaṇācchaṃsinam marutaḥ potrād asau mānuṣa iti potāram gnāvo neṣṭrād asau mānuṣa iti neṣṭāram tato yajamānaṃ vṛṇīte 'gnir daivīnāṃ viśāṃ puraetāyaṃ sunvan yajamāno manuṣyāṇāṃ tayor nāv asthūri gārhapatyāni santu śataṃ himā dvā yū rādhāṃsīt saṃpṛñcānāv asaṃpṛñcānau tanva iti savanīya eke vṛṇate tatra sunvann iti brūyāt ayaṃ yajamāno manuṣyāṇām ity agnīṣomīye vṛṇānaḥ pravṛtaḥ pravṛtaḥ pravṛtahomau juhoti juṣṭo vāco bhūyāsam ṛcā stomaṃ samardhayety etābhyām pravṛtaḥ pravṛto juhuyād ity ekam adhvaryur eva juhuyād ity aparam samānam ā vapāyā homāt hutāyāṃ vapāyām āhvayati subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāṃ pitāputrīyām aparāhṇe vasatīvarīr gṛhṇāti vahantīnāṃ pratīpaṃ tiṣṭhan kumbham upamārayati haviṣmatīr imā āpa iti nāntamā vahantīr atīyāt chāyāyai cātapataś ca sandhau gṛhṇāti vṛkṣasya vātmano vā chāyāyām yasyāgṛhītā abhinimrocej jyotiṣā vā gṛhṇīyāddhiraṇyaṃ vāvadhāya yo vā brāhmaṇo bahuyājī tasya kumbhyānāṃ gṛhṇīyāt varaṃ dattvā gṛhṇīyād ity ekeṣām athainā apareṇa gārhapatyam upasādayaty agner vo 'pannagṛhasya sadasi sādayāmīti samānam eḍāyāḥ dakṣiṇena havirdhāne samavattaṃ haraty uttareṇa vā tataḥ saṃpreṣyaty agnīd aupayajān aṅgārān āhareti śāmitrād āgnīdhrād vāṅgārān āhṛtyāgnīdhro hotrīye nivapati pratiprasthātopayajati nātrānūyājānte svaruṃ juhoti na savanīye anūbandhyāyām eva juhoti taṃ divopākṛtya naktaṃ saṃsthāpayati patnīsaṃyājāntaḥ saṃtiṣṭhate hṛdayaśūlena caritvā na yūpam upatiṣṭhate nāgnīṣomīye na savanīye hṛdayaśūlena caranti anūbandhyāyām eva carantīty ekeṣām niśāyām antarvedy āsīnau yajamānaṃ patnīṃ ca vasatīvarībhir abhipariharanti nādīkṣitaṃ vasatīvarībhir abhiparihareyuḥ ādāya kumbhaṃ savye 'ṃse nidhāya dakṣiṇayā dvāropaniṣkramya dakṣiṇaṃ vedyantam anuparītya dakṣiṇasyām uttaravediśroṇyāṃ sādayatīndrāgniyor bhāgadheyī stheti ādāya kumbhaṃ dakṣiṇe 'ṃse nidhāya yathetaṃ pratiparītyottarayā dvāropaniṣkramyottaraṃ vedyantam anuparītyottarasyām uttaravediśroṇyāṃ sādayati mitrāvaruṇayor bhāgadheyī stheti ādāya kumbhaṃ savye 'ṃse nidhāya yathetaṃ pratiparītya pūrvayā dvāropaniṣkramyāgnīdhre sādayati viśveṣāṃ devānāṃ bhāgadheyī stha yajñe jāgṛteti atra etā upavāsayati āhvayati subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyaṃ pitāputrīyām tataḥ payāṃsi viśāsti yā yajamānasya vratadhuk tasyā āśiraṃ kuruta yā patniyai tasyai dadhigrahāya yā gharmadhuk tasyai dadhigharmāya taptam anātaktaṃ maitrāvaruṇāya śṛtātaṅkyaṃ kurutādityagrahāyeti yathācoditaṃ kurvanti atrāmikṣāyāḥ sāyaṃdohaṃ dohayati havirdhāne yajamānaṃ jāgarayanti prāgvaṃśe patnīm āgnīdhra ṛtvijo vasanti na sadasi kaścana vasati yajamāna evaitāṃ rātriṃ rājānaṃ gopāyatīti vijñāyate mahārātre budhyante āgneyyarcāgnīdhram abhimṛśet vaiṣṇavyā havirdhānam āgneyyā srucaḥ vāyavyayā vāyavyāni aindryā sadaḥ atraivābhimṛśed ity ekam karmāgame karmāṅgam ity aparam āgnīdhre yajñatanūr juhoti prajāpatir manasāndho 'ccheta ity etās trayastriṃśatam yajñārtiṃ ca pratijuhoti pūrvām anudrutyottarayā juhotīti vijñāyate ekayā tu prathamam khare pātrāṇi prayunakty agnir devatā gāyatrī chanda upāṃśoḥ pātram asīty etair mantrair yathārūpam dakṣiṇe 'ṃsa upāṃśvantaryāmayoḥ pātre prayunakti pūrvam upāṃśor aparam antaryāmasya api vā dakṣiṇam upāṃśor uttaram antaryāmasya te antareṇopāṃśusavanaṃ saṃspṛṣṭaṃ sādayati pratyañci dvidevatyapātrāṇi parisrug aindravāyavasyājagāvaṃ maitrāvaruṇasya dvisraktyāśvinasya tato 'pare śukrāmanthinoḥ pātre dakṣiṇaṃ bailvaṃ śukrapātram uttaraṃ vaikaṅkataṃ manthipātram tato 'pare āśvatthe aśvaśaphabudhne ubhayatomukhe ṛtupātre dakṣiṇam adhvaryor uttaraṃ pratiprasthātuḥ dakṣiṇasyāṃ śroṇyām āgrayaṇasthālīṃ prayunakti uttarasyām ukthyasthālīṃ cokthyapātraṃ cāśvaśaphabudhnam te antareṇa trīṇy atigrāhyapātrāṇi prayunakti dakṣiṇasya havirdhānasyāgreṇopastambhanam ādityasthālīṃ cādityapātraṃ ca uttarasyāgreṇopastambhanam anupopte dhruvasthālīm uttare 'ṃse audumbaraṃ catuḥsrakti dadhigrahapātram madhye pariplavāṃ yathā srug adaṇḍā yathāvakāśaṃ khādiraṃ catuḥsrakti ṣoḍaśipātraṃ yadi ṣoḍaśī bhavati prādeśamātrāṇy ūrdhvasānūni madhye saṃnatāni vāyavyāny āsecanavanti bhavanti yāny anādiṣṭavṛkṣāṇi yaḥ kaśca yajñiyo vṛkṣas tasya syur ity āśmarathyaḥ vaikaṅkatānīty ālekhanaḥ etena camasānāṃ vṛkṣaniyogo vyākhyātaḥ naiyagrodhā eva syur ity aparam tsarumanto 'tsarukā vā daśa camasā bhavanti daśa camasādhvaryavaḥ hotur brahmaṇa udgātur yajamānasya maitrāvaruṇasya brāhmaṇācchaṃsinaḥ potur neṣṭur acchāvākasyāgnīdhrasyety eteṣām ete camasāḥ tān khare yathāvakāśaṃ prayunakti dakṣiṇasya havirdhānasyādhastāt paścād akṣaṃ droṇakalaśaṃ sadaśāpavitraṃ prayunakti yunajmi te pṛthivīṃ jyotiṣā saheti uttarasya nīḍa ādhavanīyaṃ yunajmi vāyum antarikṣeṇa te saheti prauge pūtabhṛtaṃ yunajmi vācaṃ saha sūryeṇa ta iti atraike 'dhiṣavaṇacarmaṇo grāvṇām iti prayojanaṃ samāmananti uparam abhi saṃmukhā bhavanti athainān saṃmṛśaty apāṃ kṣayā ṛtasya garbhāḥ bhuvanasya gopāḥ śyenā atithayaḥ parvatānāṃ kakubhaḥ na pātāraḥ vagnunendraṃ hvayata ghoṣeṇāmīvāṁś cātayata yuktāḥ stha vahata svargaṃ lokam abhivahata yajamānam iti savanīyasya tantraṃ prakramayati samānam ājyānāṃ grahaṇāt laukikād ājyāt pracaraṇyām agre gṛhṇāti sahedhmenaidhān prokṣati yān etad ahar abhyādhāsyan bhavati yat kiṃcābhi tayor āghārasamidhor ādadhyāt prokṣitam evādadhyāt samānam ā srucāṃ sādanāt srucaḥ sannā abhimṛśati yunajmi tisro vipṛcaḥ sūryasya ta iti atraike pātraprayojanaṃ samāmananti āsanyān mā mantrāt pāhi kasyāścid abhiśastyā ity āgnīdhre hutvāntareṣe rājānaṃ grāvasūpāvaharati hṛde tvā soma rājann ehy avaroheti dvābhyām athāgnīdhre pañcahotāraṃ hutvā hotre prātaranuvākāya saṃpreṣyati devebhyaḥ prātaryāvabhyo 'nubrūhi brahman vācaṃ yaccha subrahmaṇya subrahmaṇyām āhvaya pratiprasthātaḥ savanīyān nirvapāmikṣāṃ dohayeti yaṃ dviṣyāt tasya pravaditāsu vāksūpākuryāt āhvayati subrahmaṇyaḥ subrahmaṇyāṃ pitāputrīyām atra savanīyān nirvaped āmikṣāṃ dohayed ity ekam uparitarām ity aparam yatrābhijānāty abhūd uṣā ruśatpaśur iti tat pracaraṇyā juhoti śṛṇotv agniḥ samidhā havaṃ ma iti aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā darbhān ādāyopaniṣkramya saṃpreṣyaty apa iṣya hotar maitrāvaruṇasya camasādhvaryav ādravaikadhanina ādravata neṣṭaḥ patnīm udānayonnetar hotṛcamasena vasatīvarībhiś cātvālaṃ pratyupāsveti tryavarārdhyā ayuja ekadhanā bhavanti yathācoditaṃ kurvanti prehy udehīti neṣṭā patnīm udānayati yatra hotuḥ prātaranuvākam anubruvata upaśṛṇuyāt tad apo 'dhvaryur gṛhṇīyāt yadi na śṛṇuyād badhiraḥ syāt vācopacchidyeta yadi dūre syuḥ pratyudūhya gṛhṇīyāt vahantīṣu tṛṇaṃ prāsyaitac caturgṛhītaṃ juhoti devīr āpo apāṃ napād iti yadi vā purā tṛṇaṃ bhavati tasminn eva juhoti kārṣir asīti darbhair āhutim apaplāvya ghṛtaliptānāṃ maitrāvaruṇacamasenonnayati samudrasya vo 'kṣityā unnaya iti evam evaikadhanā unnayati somasya vo mūjavato rasaṃ gṛhṇāmīti vā patnī pannejanīr gṛhṇāti vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo vo devebhyaḥ pannejanīr gṛhṇāmi yajñāya vaḥ pannejanīr gṛhṇāmīti āharanty apaḥ prehy udehīty eva neṣṭā patnīm udānayati apareṇa neṣṭur dhiṣṇiyaṃ patnī pannejanīḥ sādayati vasubhyo rudrebhya ādityebhyo viśvebhyo vo devebhyaḥ pannejanīḥ sādayāmi yajñāya vaḥ pannejanīḥ sādayāmīti upari cātvāle 'dhvaryur hotṛcamasaṃ ca maitrāvaruṇacamasaṃ ca saṃspṛśya vasatīvarīr vyānayati sam āpo adbhir agmata sam oṣadhībhir oṣadhayaḥ saṃ vratair vratacāriṇa iti hotṛcamasa ānīya maitrāvaruṇacamasaṃ pūrayati maitrāvaruṇacamasāddhotṛcamasam hotṛcamasān maitrāvaruṇacamasam athaināḥ pracaraṇyā samanakti saṃ vo 'naktu varuṇaḥ sam indraḥ saṃ bṛhaspatiḥ tvaṣṭā viṣṇuḥ prajayā saṃrarāṇo yajamānāya draviṇaṃ dadhātu iti yathāyathaṃ dhuro dhūrbhiḥ kalpantām iti ca pṛcchati hotādhvaryum adhvaryo 'ver apa iti utem anannamur iti pratyāha tataḥ kratukaraṇaṃ juhoti yam agne pṛtsu martyam ity etayā yady agniṣṭomaḥ yady ukthyo hutvā paridhau lepaṃ nimārṣṭi yadi ṣoḍaśī hutvā paridhau lepaṃ nimṛjya droṇakalaśam upaspṛśati rarāṭīṃ vā na juhoti na nimārṣṭi nopaspṛśati vājapeye 'tirātre vā etad yajur vadan prapadyate dakṣiṇasya havirdhānasya pradhure pracaraṇīṃ sādayati yaṃ dviṣyāt tam upaspṛśet aparayā dvārā havirdhāne 'paḥ prapādayati pūrvayā vā pūrvayā tu yajamānaḥ prapadyate uttarasya havirdhānasyādhastād vasatīvarīr ekadhanā maitrāvaruṇacamasīyā iti sādayati dakṣiṇasya havirdhānasyādhastāt puro 'kṣaṃ hotṛcamasaṃ sādayitvā dadhigrahaṇe carati audumbareṇa pātreṇa catuḥsraktinā dadhi gṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si prajāpate tvā jyotiṣmate jyotiṣmantaṃ gṛhṇāmīti haraty upendra dviṣato mana iti juhoti prāṇāya tvety anuvākaśeṣeṇa ājyagrahaṃ gṛhṇīyāt tejaskāmasya somagrahaṃ gṛhṇīyād brahmavarcasakāmasya dadhigrahaṃ gṛhṇīyāt paśukāmasya ājyagrahasyaiṣa eva kalpaḥ somagrahaṃ grahīṣyann adhiṣavaṇacarmaṇi rājānaṃ nivapati yāvantam ekagrahāyāptaṃ manyate pratyupanahyetaraṃ vasatīvarībhir hotṛcamasaṃ pūrayitvā nigrābhyāsu yajamānaṃ vācayati nigrābhyā stha devaśruta iti pratipadya gaṇā me mā vi tṛṣann ity antena vasatīvarībhir upasṛjyābhiṣoṣyann abhimantrayate 'vīvṛdhaṃ vo manasā sujātā iti yatra kva cābhiṣuṇuyād evam evābhimantrayate athainam upare grāvṇābhiṣunoti tisro yahvasya samidhaḥ parijmano devā akṛṇvann uśijo amartyave tāsām enām adadhur martye bhujaṃ lokam id dve upa jāmī īyatur iti yatra kva cābhiṣuṇuyād upara eva grāvṇābhiṣuṇuyāt etasyaivaiṣo 'bhiṣavamantraḥ yo 'bhiṣūyamāṇasya prathamo 'ṃśuḥ skandati tam abhimantrayetā mā skān saha prajayā saha rāyaspoṣeṇeti abhiṣave 'bhiṣave 'bhimantrayetety ekam ya eva sarvaprathama ity aparam drapsaś caskandeti vipruṣo 'bhimantrayeta abhiṣave 'bhiṣave 'bhimantrayetety ekam ya eva sarvāntata ity aparam atra yajamāno daśāpavitrasya nābhiṃ kurute athainaṃ sahiraṇyena pāṇinā tiraḥ pavitram acchinnāṃ dhārāṃ srāvayan dadhigrahapātreṇa gṛhṇāti vāyavyenaiva gṛhṇīyād ity aparam athainaṃ khare sādayaty eṣa te yonir iti athainaṃ sahiraṇyena pāṇinā prāṅmukho juhoti tasya dadhigraheṇa mantrā vyākhyātāḥ anadhikṛto vā somadharmair dadhigrahavikāratvāt tatrārthagrahaṇo 'bhiṣavaḥ paratrasaṃyogāt somakaraṇī cāsyābhiṣavamantraḥ tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ sarvān somān sahiraṇyena pāṇinā gṛhṇāti ca juhoti ca sarvāḥ somāhutīḥ prāṅmukho juhoti hutvā sadasi śeṣaṃ bhakṣayati mārjālīye pātraṃ prakṣālayati sadasy evāta ūrdhvaṃ somabhakṣān bhakṣayanti āgnīdhre havirbhakṣān mārjālīya ucchiṣṭapātrāṇi prakṣālayati tato 'dābhyaṃ gṛhṇāti upanaddhasya rājñas trīn aṃśūn pravṛhati vasavas tvā pra vṛhantu gāyatreṇa chandasety etair mantraiḥ nigrābhyāṇāṃ dadhnaḥ payaso vā camase niḥṣicyāṃśūn ādhūnoti māndāsu te śukra śukram ā dhūnomītyetair mantraiḥ tribhir ādhūnotīty ekeṣām pañcabhir ity ekeṣām saptabhir ity ekeṣām athainaṃ dadhigrahapātreṇa gṛhṇāti śukraṃ te śukreṇa gṛhṇāmi agniḥ prātaḥsavane pātv asmān iti caitābhis tisṛbhiḥ haraty āsminn ugrā acucyavur iti juhoti somaḥ somasya purogā iti tato 'ṃśuṣv aṃśūn apisṛjaty uśik tvaṃ deva soma gāyatreṇa chandasety etaiḥ pratimantram anusavanam apisṛjed ity ekam tadānīm ekaikam apisṛjed ity aparam dvādaśa paṣṭhauhīr dakṣiṇā dadāti kṛttyadhīvāsaṃ ca tato 'ṃśuṃ gṛhṇāti adhiṣavaṇacarmaṇi rājānaṃ nivapati yāvantam ekagrahāyāptaṃ manyate athainam anavānaṃ sakṛdabhiṣutya tiraḥ pavitram acchinnāṃ dhārāṃ srāvayann adābhyapātreṇānavānaṃ sakṛd gṛhṇāti vāmadevyaṃ manasā gāyamāno gṛhṇātīti vijñāyate vāmadevyasyarcā gṛhṇīyād ity ekeṣāṃ kayā naś citra ā bhuvad ity etayā prāṇatā grāhyo 'pānatā grāhyaḥ prāṇyāpānya vyanatā gṛhītavya iti vijñāyate gṛhītvā śatamānaṃ hiraṇyam abhivyanity ā naḥ prāṇa etu parāvata iti hiraṇyena graham apidhāyāpa upaspṛśatīndrāgnī me varcaḥ kṛṇutām iti athainam anavānaṃ sakṛj juhoti dadhanve vā yadīm iti yady anavānaṃ na śaknuyāddhotuṃ gṛhītuṃ vā vare datte juhuyāt hutvā sadasi śeṣaṃ bhakṣayati yathā purastāt dvādaśa paṣṭhauhīr dakṣiṇā dadāti kṛttyadhīvāsaṃ ca tata upāṃśusavanaṃ grāvāṇam ādatte devasya tvā savituḥ prasava iti pratipadya vṛṣṭivanim ity antena tam ādāya vācaṃ yacchaty āgrayaṇāt athainad ūrdhvasānuṃ sahiraṇyena pāṇinā rājño 'bhimimīta indrāya tvā vṛtraghna ity etair mantraiḥ tatra sa eva mānakalpo yaḥ kraye 'nyatropasamūhanāt tata upāṃśuṃ gṛhṇāti adhiṣavaṇacarmaṇi rājānaṃ nivapati yāvantam ekagrahāyāptaṃ manyate śvātrā stha vṛtratura ity āpyāyyābhimantrayate yat te soma divi jyotir iti adhiṣavaṇaphalake abhimantrayate dhiṣaṇe vīḍū satī vīḍayethām iti upariṣṭād grāvā bhavaty adhastād aṃśavaḥ atha hotṛcamase pradakṣiṇaṃ pariplāvayan nigrābham upaiti prāg apāg udag adharāk tās tvā diśa ādhāvantv amba ni ṣvareti ṣaḍ aṃśūn upayacchati ārdrāḥ santo 'saṃśliṣṭā bhavanti mā bher mā saṃ vikthā iti grāvāṇam udyamya vadanti yatra tṛṇaṃ mūlaṃ vā paśyati tat pratyabhiṣunoty anāgasas tvā vayam indreṇa preṣitā upa vāyuṣṭe astv aṃśabhūr mitras te astv aṃśabhūr varuṇas te astv aṃśabhūr ahataḥ somo rājā mayeti etayaivāta ūrdhvam abhiṣuṇuyāt aṣṭau kṛtvo 'gre 'bhiṣutya punar eva nigrābham upaiti dvir ādito 'ntato vā catur nigrābham upaiti trir udacanena saṃbhṛtyodañcatīti vijñāyate apāttānām aṃśūnāṃ dvābhyāṃ pratiprasthātopāṃśupātram apidhāyottarata upayacchati añjalinā rājānam ādāyādhvaryur upāṃśupātraṃ nayati vācaspataye pavasva vājinn iti evaṃ vihitāv aparau dvāv abhiṣavau bhavataḥ api vaikādaśakṛtvo dvitīyam abhiṣuṇuyād dvādaśakṛtvas tṛtīyam anyābhyām anyābhyām aṃśubhyāṃ pratiprasthātā pātram apidadhāti asādayitvā graham ādāyādhvaryur uttiṣṭhati svāṃkṛto 'si madhumatīr na iṣas kṛdhīti uttareṇa hotāraṃ haraty urv antarikṣam anvihīti manas tvāṣṭv ity uttaraṃ paridhisaṃdhim anvavatiṣṭhataḥ ṛjus tiṣṭhan dakṣiṇāprāñcaṃ saṃtataṃ juhoti svāhā tvā subhavaḥ sūryāyeti devebhyas tvā marīcipebhya iti hutvā paridhau lepaṃ nimārṣṭi yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syād iti nīcā hastena nimṛjyāt yadi kāmayetāvarṣukaḥ syād ity uttānena nimṛjyāt āgrayaṇasthālyāṃ saṃpātam avanīyāyatane pātraṃ sādayaty eṣa te yoniḥ prāṇāya tveti anabhiṣutānām aṃśūnām ekam ādāyādhvaryur upāṃśupātre 'pāsyati sa ā tṛtīyasavanāt pariśere tato 'ṃśuṣvaṃśūn apisṛjati yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvīti dvaudvāv anusavanaṃ vā yady abhicared amuṣya tvā prāṇe sādayāmīty upāṃśuṃ gṛhītvā sādayet athainaṃ sāvitreṇādāya harati samānam ā homāt hoṣyann abhimantrayate 'muṃ jahy atha tvā hoṣyāmīti yadi dūre syād ā tamitos tiṣṭhet samanya juhoti praharṣiṇo madirasya made mṛṣāsāv astu svāheti samānam itarat tato grāvṇa ādāyādhvaryavo mahābhiṣavāyopaviśanti purastād adhvaryur dakṣiṇataḥ pratiprasthātā paścān neṣṭottarata unnetā adhiṣavaṇacarmaṇi bhūyiṣṭhaṃ rājānaṃ nivapati alpīyāṃsaṃ mādhyaṃdināya savanāyāvaśinaṣṭi vasatīvarībhir upasṛjya nigrābham upetyāparimitam abhiṣuṇvanti nigrābham upayanti abhiṣuṇvanti nigrābham upayanti abhiṣuṇvanti trir abhiṣutaṃ rājānaṃ camase saṃsicyādhavanīya ānayati evaṃ vihitāv aparau bhavataḥ uttame 'bhiṣave prapīḍyarjīṣam susaṃbhṛtaṃ rājānaṃ kurvanti pavitreṇa nirmṛjya prapīḍayati adhiṣavaṇacarmaṇi saṃmukhān grāvṇaḥ kṛtvā grāvabhya ṛjīṣaṃ vyapohati ṛjīṣamukhān karoti prāñcam udgātāro droṇakalaśaṃ grāvasv adhyūhanti samayākṣaṃ prakarṣanti droṇakalaśa udīcīnadaśaṃ pavitraṃ vitanvanti pavitraṃ te vitataṃ brahmaṇaspate prabhur gātrāṇi paryeṣi viśvataḥ ataptatanūr na tad āmo aśnute śṛtāsa id vahantas tat sam āśateti rājānam abhimantrya hotṛcamasād yajamānaḥ pavitre saṃtatāṃ dhārāṃ srāvayati yaṃ dviṣyāt tasya vicchindyāt udacanenonnetādhavanīyāddhotṛcamasa ānayati tiraḥ pavitraṃ sravantyā dhārāyā antaryāmaṃ gṛhṇāti upayāmagṛhīto 'sy antar yaccha maghavann iti tasyopāṃśunā kalpo vyākhyātaḥ etāvan nānā dakṣiṇena hotāraṃ haraty uttareṇa vā manas tvāṣṭv iti dakṣiṇaṃ paridhisaṃdhim anvavatiṣṭhataḥ ṛjus tiṣṭhan prāñcam udañcaṃ saṃtataṃ juhoti svāhā tvā subhavaḥ sūryāyeti vyākhyātaṃ lepanimārjanaṃ saṃpātāvanayanam iti sūdavad antaryāmapātram āyatane sādayaty eṣa te yonir apānāya tveti yady abhicaret amuṣya tvāpāne sādayāmīty antaryāmapātraṃ gṛhītvā sādayet samānam itarat te antareṇopāṃśusavanaṃ saṃspṛṣṭaṃ sādayati vyānāya tveti yady abhicaret amuṣya tvā vyāne sādayāmīty upāṃśusavanaṃ sādayet evaṃ sannāny eva bhavanty ā tṛtīyasavanāt tāv ubhāv udite juhuyād yadi na tvareta atha yadi tvaretānudita upāṃśuṃ juhuyāt udite'ntaryāmam viparītam eka upāṃśvantaryāmayor homaṃ samāmananti ubhāv anudita ity eke tiraḥ pavitraṃ sravantyā dhārāyā grahān gṛhṇāti yadi rathantarasāmā somaḥ syād aindravāyavāgrān gṛhṇīyāt yadi bṛhatsāmā śukrāgrān yadi jagatsāmāgrayaṇāgrān ubhayasāmaindravāyavāgrān gṛhṇīyāt aindravāyavāgrān gṛhṇīyād āmayāvina iti kāmyāni grahāgrāṇi brāhmaṇavyākhyātāni bhavanti aindravāyavāgrān ity eva bhavanti yady anyam aindravāyavāt kāmyaṃ pūrvaṃ grahaṃ gṛhṇīyāddhārayed evam aindravāyavasya sādanāt athainam aindravāyavaṃ sādayitvā sādayet yān prācīnam āgrayaṇād grahān gṛhṇīyāt tān upāṃśu gṛhṇīyāt yān ūrdhvāṃs tān upabdimata iti āgrayaṇāgrān gṛhṇan manthinam eva gṛhītvā vācaṃ visṛjeta ukthyāgrān gṛhṇann upāṃśūkthyaṃ gṛhṇīyāt aindravāyavaṃ gṛhṇāti ā vāyo bhūṣa śucipā iti pratipadya upayāmagṛhīto 'si vāyave tvety antena apayamya pātraṃ punar eva gṛhṇātīndravāyū ime sutā iti pratipadya upayāmagṛhīto 'sīndravāyubhyāṃ tvety antena athainaṃ pavitreṇa parimṛjyāyatane sādayaty eṣa te yoniḥ sajoṣābhyāṃ tveti evam evetarān grahān yathādevataṃ gṛhītvā yathāyatanaṃ svena svena sādanena sādayati yarhy anāmnātaṃ sādanaṃ syād eṣa te yonir ity evainaṃ sādayet maitrāvaruṇaṃ gṛhṇāty ayaṃ vāṃ mitrāvaruṇā iti athainaṃ śṛtaśītena payasā śrīṇāti rāyā vayaṃ sasṛvāṃso madema havyena devā yavasena gāvaḥ tāṃ dhenuṃ mitrāvaruṇā yuvaṃ no viśvāhā dhattam anapasphurantīm iti atītyāśvinaṃ śukraṃ gṛhṇāty ayaṃ venaś codayat pṛśnigarbhā iti athainaṃ hiraṇyena śrīṇāti śukraṃ te śukreṇa śrīṇāmīti tato manthinaṃ taṃ pratnathā pūrvatheti athainaṃ saktubhiḥ śrīṇāti mano na yeṣu havaneṣu tigmaṃ vipaḥ śacyā vanutho dravantā ā yaḥ śaryābhis tuvinṛmṇo asyāḥ śrīṇītād imaṃ gabhastāt ity anabhidhvaṃsayann ātmānaṃ cetarāṃś ca grahān tata āgrayaṇaṃ dvayor dhārayor gṛhṇāti ya eṣa āgrayaṇasthālyāṃ rājā tam anyasmin pātre paryāsicya dvitīyāṃ dhārāṃ kurute ye devā divy ekādaśa stheti rugṇavatyarcā bhrātṛvyavato gṛhṇīyāt triṃśattrayaś ca gaṇino rujanta iti āgrayaṇaṃ gṛhītvā trir hiṃkṛtvā vācaṃ visṛjate somaḥ pavate somaḥ pavate somaḥ pavate 'smai brahmaṇe pavate 'smai kṣatrāya pavate 'smai viśe pavate 'smai sunvate yajamānāya pavata iṣe pavata ūrje pavate 'dbhyaḥ pavata oṣadhībhyaḥ pavate vanaspatibhyaḥ pavate dyāvāpṛthivībhyāṃ pavate subhūtāya pavate brahmavarcasāya pavate yajamānāya pavate mahyaṃ jyeṣṭhāya pavata iti śanair abhivyāharaty athoccair atha sūccair iti vijñāyate tatas trīn atigrāhyān gṛhṇāty agna āyūṃṣi pavasa ity etais tribhir anuvākaiḥ tata ukthyam upayāmagṛhīto 'sīndrāya tvā bṛhadvate vayasvata iti tato dhruvaṃ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā iti yaṃ kāmayeta sarvam āyur iyād iti tasya pūrṇaṃ grahaṃ gṛhṇīyāt hiraṇye 'dhi sādayed āyuṣkāmasya rājaputro dhruvaṃ gopāyatīti vijñāyate dhruve gṛhīte yajamāno na prasrāvayaty āvanayanāt droṇakalaśe rājānam atipāvayati yāvantaṃ prātaḥsavanāyāptaṃ manyate prapīḍya pavitraṃ pūtabhṛti vitatya maitrāvaruṇacamasīyā ekadhanāsu vyānayati yathārtham ekadhanānām ādhavanīye 'vanīyādhavanīyāt pūtabhṛty ekadeśaṃ rājño 'vanayati tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ yatra kva ca kiṃ ca pūtabhṛty avanayet tiraḥ pavitram evāvanayed anyatra droṇakalaśāt pavamānagrahān gṛhṇāti upayāmagṛhīto'si prajāpataye tveti droṇakalaśam abhimṛśet indrāya tvety ādhavanīyam viśvebhyas tvā devebhya iti pūtabhṛtam purastādupayāmā yajuṣā gṛhyanta upariṣṭādupayāmā ṛcā yajñasya dhṛtyā iti vijñāyate vaipruṣān homān juhvati yas te drapsa skandatīty etābhis tisṛbhiḥ saptahotāraṃ ca hutvodañcaḥ prahvā bahiṣpavamānāya prasarpanti adhvaryuṃ prastotānvārabhate prastotāram udgātodgātāraṃ pratihartā pratihartāraṃ brahmā brahmāṇaṃ yajamānaḥ yajamānaṃ brahmetyekeṣām barhirmuṣṭiṃ dhūnvann adhvaryuḥ prathamaṃ sarpati gāyatraḥ panthā vasavo devatā vṛkeṇāparipareṇa pathā svasti vasūn aśīyeti vāg agregā agra etv iti ca dakṣiṇena cātvālam upaviśanti agreṇa prastotāram upaviśyādhvaryuḥ prastotre barhirmuṣṭiṃ prayacchan stotram upākaroti vāyur hiṃkarteti pratipadya te devāḥ prāṇabhṛtaḥ prāṇaṃ mayi dadhatu somaḥ pavata ity antena etenaiva sarvāṇi stotrāṇy upākaroti upāvartadhvam ity anyatra pavamānebhyo 'nantaraṃ karoti cātvālam avekṣamāṇāḥ stuvate stotraṃ stūyamānaṃ catvāra ṛtvija upagāyanti digbhya upagāyanti yajamānapañcamā ṛtvija upagāyanti nādhvaryur upagāyed iti vijñāyate o ity anya ṛtvija upagāyanti ho iti yajamānaḥ stūyamānaṃ yajamāno 'nvārohaṃ japati śyeno 'si gāyatrachandā iti stutam anumantrayate stutasya stutamasīti etenaiva sarvāṇi stotrāṇy anumantrayate stuta uttiṣṭhann āhāgnīd agnīn vihara barhiḥ stṛṇāhi puroḍāśāṁ alaṃkuru pratiprasthātaḥ paśunehīti pratyetya rājānaṃ yajamāna upatiṣṭhate viṣṇo tvaṃ no antama iti āgnīdhrād aṅgārān āhṛtya yathānyuptam āgnīdhro dhiṣṇiyān viharati purastāt pratyaṅṅ āsīnaḥ pratiprasthātā dhiṣṇiyān vyāghārayati droṇakalaśāt pariplavayā rājānam ādāyāhavanīyam āgnīdhrīyaṃ hotrīyam pañcagṛhītenājyenetarān somena mārjālīyam ya eva nivapanamantrās te vyāghāraṇāḥ savanīyānāṃ pātrāṇi prakṣālya prayunakti yāny auṣadhakāritāni bhavanti pavitre kṛtvā saṃpreṣyati yajamāna vācaṃ yaccheti vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati tataḥ savanīyān nirvapatīndrāya harivate dhānā indrāya pūṣaṇvate karambhaṃ sarasvatyai bhāratyai parivāpam indrāya puroḍāśam aṣṭākapālaṃ prātaḥsavana ekādaśakapālaṃ mādhyaṃdine savane dvādaśakapālaṃ tṛtīyasavane api vā sarvatraikādaśakapālam manthaṃ karambha ity ācakṣate lājān parivāpa iti samānam āvapanāt yavān opya lājārthaṃ kapālam upadhāya tasminn ardhaṃ vrīhīṇāṃ yajurutpūtābhir adbhiḥ saṃyutyāvapati āvapann adhiśrayaṇamantraṃ japaty udvapann udvāsanamantram bhrāṣṭrān lājān abhighāryodvāsayati kāla evālaṃkaroti samānam āvahananāt yavān avahṛtya pāṇibhyāṃ lājān vituṣān karoti tatrāvapanamantro 'vahananamantra udvapanamantro niṣpavanamantra iti kriyante pāṇyor udūkhalamusalamantrāḥ kriyeran tataḥ puroḍāśīyān avahanti yat prāg adhivapanāt tat kṛtvā karambhārthaṃ kapālam upadhāya yavataṇḍulānām ardhaṃ karambhārthaṃ kapāla āvapati vyākhyātaḥ saṃskāraḥ piṣṭānām āvṛtā dhānāḥ piṃṣanti samānam ā kapālopadhānāt dhānārthaṃ kapālam upadhāya puroḍāśakapālāny upadadhāti āmikṣāṃ karoti nānāpātreṣu havīṃṣi saṃvapati utpunāti manthaṃ caiva puroḍāśaṃ ca saṃyauti dhānā opya puroḍāśam adhiśrayati evam eva dhānā udvāsya puroḍāśam udvāsayati āgnīdhra evānupṛṣṭhyaṃ barhiḥ stṛṇāti puroḍāśān alaṃkaroti tata āśvinaṃ droṇakalaśāt pariplavayā gṛhṇāti yā vāṃ kaśā madhumatīty etenānuvākenottareṇa vā droṇakalaśād evāta ūrdhvaṃ pariplavayā grahān gṛhṇāty anyatra dhārāgrahebhyaḥ āśvinaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyāgneyaṃ paśuṃ savanīyapaśum upākaroty agniṣṭome aindrāgnam ukthye dvitīyam aindraṃ vṛṣṇiṃ ṣoḍaśini tṛtīyam sārasvatīṃ meṣīm atirātre caturthīm vedisaṃmitāṃ vaikādaśinīṃ minoti samānam ā vapāyā homāt hutāyāṃ vapāyāṃ prasrapsyanto grahān avekṣante dvau samudrau vitatāv ajūryāv iti droṇakalaśādhavanīyau dve dradhasī iti pūtabhṛtam sarvaṃ rājānam upatiṣṭhante paribhūr agniṃ paribhūr indram iti pratipadya tasya ta idam unmṛja ity antena prāṇāya ma ity upāṃśupātram apānāya ma ity antaryāmam vyānāya ma ity upāṃśusavanam vāce ma ity aindravāyavam dakṣakratubhyāṃ ma iti maitrāvaruṇam cakṣurbhyāṃ ma iti śukrāmanthinau śrotrāya ma ity āśvinam ātmane ma ity āgrayaṇam aṅgebhyo ma ity ukthyam āyuṣe ma iti dhruvam tejase me ojase me varcase ma ity atigrāhyān vīryāya ma iti ṣoḍaśipātraṃ yadi ṣoḍaśī bhavati viṣṇor jaṭharam asīti droṇakalaśam indrasya jaṭharam asīty ādhavanīyam viśveṣāṃ devānāṃ jaṭharam asīti pūtabhṛtam sarvaṃ rājānam upatiṣṭhante ko 'si ko nāmeti pratipadya tasya ta idam unmṛja ity antena bubhūṣann avekṣeta brahmavarcasakāmo 'vekṣetāmayāvy avekṣetābhicarann avekṣeteti vijñāyate tata itarāṇi dravyāṇy upatiṣṭhante utkare vedikaraṇāni sphyaḥ svastir vighanaḥ svastir ity etair mantrair yathārūpam yajñiyā yajñakṛta stha te māsmin yajña upahvayadhvam iti ca sarvāṇi upa mā dyāvāpṛthivī hvayetām iti dyāvāpṛthivī upāstāva ity āstāvam kalaśa iti droṇakalaśam soma iti somam agnir ity āhavanīyam upa devā upa yajña iti yajñam upa mā hotrā upahave hvayantām iti hotrakān hvayatāṃ hvayetāṃ hvayantām ity anuṣaṅgān namo 'gnaye makhaghna ity āhavanīyam namo rudrāya makhaghna ity āgnīdhrīyam nama indrāya makhaghna iti hotrīyam dṛḍhe sthaḥ śithire samīcī māṃhasas pātam iti dyāvāpṛthivī sūryo mā devo divyād aṃhasas pātu ity ādityam vāyur antarikṣād iti vāyum agniḥ pṛthivyā ity agnim yamaḥ pitṛbhya iti yamam sarasvatī manuṣyebhya iti sarasvatīm devī dvārau mā mā saṃ tāptam iti sadaso dvārau namaḥ sadasa iti sadaḥ namaḥ sadasaspataya iti yajamānam namaḥ sakhīnāṃ purogāṇāṃ cakṣuṣa ity ṛtvijaḥ namo diva iti divam namaḥ pṛthivyā iti pṛthivīm praviśya yatropavekṣyan bhavati tad upatiṣṭhate 'he daidhiṣavyod atas tiṣṭhānyasya sadane sīda yo 'smat pākatara iti agreṇa praśāstrīyam atikramyopaviśaty un nivata ud udvataś ca geṣam iti dyāvāpṛthivī samīkṣate pātaṃ mā dyāvāpṛthivī adyāhna iti sadaso dakṣiṇārdhaṃ parekṣetāganta pitaraḥ pitṛmān ahaṃ yuṣmābhir bhūyāsaṃ suprajaso mayā yūyaṃ bhūyāsteti savanīyān āsādya saṃpreṣyati prātaḥ prātaḥsāvasyendrāya puroḍāśānām anubrūhīti juhvām upastīrya sarveṣāṃ haviṣāṃ samavadyati āmikṣāyā avadāya vājinasyāvadyati na vā vājinasya avadāyābhighāryātyākramyāśrāvyāha prātaḥ prātaḥsāvasyendrāya puroḍāśān prasthitān preṣyeti saṃpreṣyaty agnaye 'nubrūhi agnaye preṣyeti sviṣṭakṛtaḥ atraiveḍāṃ niravadyed ity ekam uparitarām ity aparam tato dvidevatyaiś carataḥ vāyava indravāyubhyām anubrūhīti saṃpreṣyati ādityapātreṇa pratiprasthātaindravāyavasyaikadeśaṃ gṛhṇāti upayāmagṛhīto 'si vākṣasad asi vākpābhyāṃ tvā kratupābhyām asya yajñasya dhruvasyādhyakṣābhyāṃ gṛhṇāmīti droṇakalaśād gṛhyante 'sannā hūyanta ity ekeṣāṃ pratinigrāhyāṇāṃ vadati aindravāyavam ādāyādhvaryur droṇakalaśāt pariplavayā rājānam ādāyāghāram āghārayati yatropāṃśur adhvaro yajño 'yam astu devā oṣadhībhya iti tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ madhye 'gner ājyāhutīḥ paśvāhutīḥ puroḍāśāhutīś ca juhoti ādyantayor āghārasya somāhutīḥ yato manyetānabhikramya hoṣyāmīti tat tiṣṭhann āśrāvayet atyākramyāśrāvyāha vāyava indravāyubhyāṃ preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti punar vaṣaṭkṛte juhutaḥ hutam anumantrayate bhūr asi śreṣṭho raśmīnāṃ prāṇapāḥ prāṇaṃ me pāhi dhūr asi śreṣṭho raśmīnām apānapā apānaṃ me pāhīti yady enaṃ pūrvaḥ san bhrātṛvyo 'bhiṣyād aṅgulyāṅguṣṭham upanigṛhṇīyād yady aparo 'ṅguṣṭhenāṅguliṃ yo na indravāyū abhidāsatīti adhvaryupātre pratiprasthātā saṃsrāvam ānayati adhvaryuḥ pratiprasthātuḥ pātre pratiprasthātādityasthālyāṃ devebhyas tveti hotre 'dhvaryur bhakṣaṃ prayacchati mayi vasuḥ purovasur vākpā vācaṃ me pāhīti etenaiva hotā pratigṛhṇāti evam evottarābhyāṃ yathādevataṃ pracarataḥ etāvan nānā uttareṇa mantreṇa pratinigrāhyaṃ gṛhṇāti nātrāghāro bhavati sakṛt sakṛj juhutaḥ uttareṇottareṇāvabādhate uttareṇottareṇādityasthālyāṃ saṃpātam avanayati athainām etenaiva pātreṇāpidadhāti viṣṇav urukramaiṣa te somas taṃ rakṣasva taṃ te duścakṣā māva khyad iti uttareṇottareṇādhvaryur bhakṣaṃ prayacchati tena tenaiva hotā pratigṛhṇāti ādhavanīyaṃ pūtabhṛty avanayati nyupyādhavanīyam unnetā saṃpreṣyati unnīyamānebhyo 'nubrūhīti hotṛcamasam ukhyān nava camasān unnayaty anyatrāchāvākacamasāt droṇakalaśād upastīrya pūtabhṛta unnīya droṇakalaśād evābhighārayati tatraiṣo 'tyantapradeśaḥ yatra kva ca camasān unnayed evamevonnetonnayet sarvān sarvān evāta ūrdhvaṃ camasān unnayati savanamukhīyeṣv eva camaseṣūnnīyamānasūktaṃ bhavati parihita unnīyamānasūkte stuto'si janadhāḥ devās tvā śukrapāḥ praṇayantv iti śukram adhvaryur ādatte stuto'si janadhāḥ devās tvā manthipāḥ praṇayantv iti manthinaṃ pratiprasthātā sāvitreṇobhāv upariṣṭāt prokṣitābhyāṃ śakalābhyām apidhattaḥ adhastād aprokṣitābhyāṃ pāṃsūn apadhvaṃsayataḥ apanuttaḥ śaṇḍaḥ sahāmunety adhvaryuḥ yaṃ dveṣṭi tasya nāma gṛhṇāti apanutto markaḥ sahāmuneti pratiprasthātā yaṃ dveṣṭi tasya nāma gṛhṇāti hastābhyām apidhāya prāñcāv upaniṣkrāmata urv antarikṣaṃ vīhīti agreṇa havirdhāne grahau saṃdhatto 'ratnī vā brahma saṃdhattaṃ tan me jinvatam kṣatraṃ saṃdhattaṃ tan me jinvatam iṣaṃ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam ūrjaṃ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam rayiṃ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam puṣṭiṃ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam prajāṃ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam paśūn saṃdhattaṃ tān me jinvatam iti uttaravedyāṃ grahau sādayitvānādhṛṣṭāsi ity aṅguṣṭhābhyām uttaravedim ākramete vyapariphantāv ivottaravediṃ viparikrāmataḥ suvīrāḥ prajāḥ prajanayan parīhi śukraḥ śukraśociṣeti dakṣiṇenādhvaryuḥ suprajāḥ prajāḥ prajanayan parīhi manthī manthiśociṣetyuttareṇa pratiprasthātā śukraṃ yajamāno 'nvārabhata indreṇa sayujo vayaṃ sāsahyāma pṛtanyata iti agreṇottaravediṃ grahau saṃdhatto 'ratnī vā saṃjagmānau diva ā pṛthivyāḥ āyuḥ saṃdhattaṃ tan me jinvatam prāṇaṃ saṃdhattaṃ taṃ me jinvatam apānaṃ saṃdhattaṃ taṃ me jinvatam vyānaṃ saṃdhattaṃ taṃ me jinvatam cakṣuḥ saṃdhattaṃ tan me jinvatam śrotraṃ saṃdhattaṃ tan me jinvatam manaḥ saṃdhattaṃ tan me jinvatam vācaṃ saṃdhattaṃ tāṃ me jinvatam iti athaināv adhvaryur abhimantrayata āyuḥ stha āyur me dhattam āyur yajñāya dhattam āyur yajñapataye dhattam prāṇaḥ sthaḥ prāṇaṃ me dhattam prāṇaṃ yajñāya dhattam prāṇaṃ yajñapataye dhattam cakṣuḥ sthaś cakṣur me dhattam cakṣur yajñāya dhattam cakṣur yajñapataye dhattam śrotraṃ sthaḥ śrotraṃ me dhattam śrotraṃ yajñāya dhattam śrotraṃ yajñapataye dhattam tau devau śukrāmanthinau kalpayataṃ daivīr viśaḥ kalpayataṃ mānuṣīḥ iṣam ūrjam asmāsu dhattam prāṇān paśuṣu prajāṃ mayi ca yajamāne ceti purastāt pratyañcāv uttaravedim ākramya bahirvedy aprokṣitau śakalau nirasyatas tenaiva mantreṇa apa upaspṛśyāgnau prokṣitau prāsyataḥ śukrasya samid asi ity adhvaryuḥ manthinaḥ samid asīti pratiprasthātā paścāt prāñcaś camasādhvaryavaś camasair avatiṣṭhante āśrāvya pratyāśrāvite saṃpreṣyati prātaḥ prātaḥsāvasya śukravato manthivato madhuścuta indrāya somān prasthitān preṣya madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavo vaṣaṭkṛtānuvaṣaṭkṛtāñ juhuta hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛt sakṛd bhūtvā śukrasyābhyunnīyopāvartadhvam iti vaṣaṭkṛte juhvati śukrāmanthinau juhutaḥ sa prathamaḥ saṃkṛtir viśvakarmā sa prathamo mitro varuṇo agniḥ sa prathamo bṛhaspatiś cikitvān tasmā indrāya sutam ā juhomi svāhā ity adhvaryuḥ tasmai sūryāya sutam ā juhomi svāheti pratiprasthātā sānuvaṣaṭkārāv eke śukrāmanthinau samāmananti ananuvaṣaṭkārāv eke anyataraṃ sānuvaṣaṭkāram eke anuvaṣaṭkṛte madhyataḥkāriṇāṃ camasāj juhvaty apayacchantītarān uttarataḥpurastād aṅgārān nirvartya pratiprasthātā manthinaḥ saṃsrāvaṃ juhoty eṣa te rudra bhāgo yaṃ nirayācathās taṃ juṣasva svāheti sūdavacchukrapātram āyatane sādayitvā saṃpreṣyati praitu hotuś camasaḥ pra brahmaṇaḥ prodgātuḥ pra yajamānasyeti ete madhyataḥkāriṇāṃ camasā bhavanti tataḥ punar abhyunnītaiś caranti droṇakalaśād abhyunnītā bhavanti maitrāvaruṇacamasam ādāyādhvaryur atyākramyāśrāvyāha praśāstar yajeti vaṣaṭkṛte juhoti evam anupūrvaṃ yo yo yajate taṃ taṃ saṃpreṣyati brahman yaja potar yaja neṣṭar yaja agnīd yajeti eteṣām ete camasā bhavanti sarvāsu somāhutīṣv anuvaṣaṭkāra āmnāto bhavati ayāḍ agnīd iti hotra ācaṣṭe sa bhadram akar yo naḥ somaṃ pāyayiṣyatīti hotā pratyāha bhakṣam abhimantrayate bhakṣehi māviśeti pratigṛhṇāty aśvinos tvā bāhubhyāṃ saghyāsam iti avekṣate nṛcakṣasaṃ tvā deva soma sucakṣā ava khyeṣam iti yatra kva ca bhakṣayed evam evaitān mantrāñ japet athaitam upahavam iṣṭvā prāṇeṣūpaniyamya bhakṣayati mandrābhibhūtir iti ye ke cānaindrā anārāśaṃsāḥ prātaḥsavana eṣa evaiteṣāṃ bhakṣamantro bhavati vāg devī somasya tṛpyatv ity eke sārvatrikaṃ samāmananti dvir aindravāyavaṃ bhakṣayati sakṛt sakṛd itarau cakṣuṣor upanigrāhaṃ maitrāvaruṇam śrotrayor upanigrāhaṃ sarvataḥ parihāram āśvinam hotā prathamo bhakṣayaty athādhvaryur atha pratiprasthātā yatra kva caikapātre bhakṣayeyur dvau vā bahavo vā vaṣaṭkartaiva prathamo bhakṣayet ye ke caikakāle bhakṣayeyuḥ sarva eva mithaḥ karmanāmabhiḥ samupahvayeran asāv asāv upahvayasvety āmantraṇaḥ upahūta iti prativacanaḥ bhakṣayitvātmānaṃ pratyabhimṛśati hinva me gātrā hariva iti yatra kva ca bhakṣayed evam evātmānaṃ pratyabhimṛśet bhakṣayitvā nānūtsṛjanty āvanayanāt hotṛcamase dvidevatyasaṃpātān avanīya puroḍāśaśakalam aindravāyavasya pātre 'vadadhāti payasyāṃ maitrāvaruṇasya dhānā āśvinasya athaitāni dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyāṃ paścādakṣaṃ sādayati evaṃ sannāny eva bhavanty ā tṛtīyasavanāt niravadāya hotra iḍām ādadhāti upahvayate hoteḍām upodyacchanty asmai camasān hotṛcamasaṃ saṃspṛṣṭaṃ dhārayati upahūtām iḍāṃ prāśnanti ye prakṛtau puroḍāśaśakalam acchāvākāya nidadhāti yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti vasumadgaṇasya soma deva ta iti madhyataḥkāriṇaḥ anaindrair evetareṣāṃ bhakṣamantro vyākhyātaḥ sarveṣu camaseṣu hotā bhakṣayati sarveṣu punar abhyunnīteṣv adhvaryuḥ mandrābhibhūtir iti yataro 'dhvaryur juhuyāt sa vaṣaṭkartāraṃ pratibhakṣayet bhakṣayitvāpyāyayati ā pyāyasva sametu ta iti yatra kva cāpyāyayed etayaivāpyāyayet sīdanti nārāśaṃsā āpyāyitā dakṣiṇasya havirdhānasyādhastād apālambe sīdaty acchāvāko 'greṇa svaṃ dhiṣṇiyaṃ bahiḥ sadasaḥ tasmai puroḍāśaśakalam ādadhad āhācchāvāka vadasva yat te vādyam iti yatrābhijānāty upo asmān brāhmaṇān brāhmaṇā hvayadhvam iti tata āhācchāvāko vā ayam upahavam icchate taṃ hotar upahvayasveti tam ṛcā hotopahvayate yatrābhijānāty uta no gāva upahūtā upahūta iti tata āhonnīyamānāyānubrūhīti unnītam acchāvākacamasam ādāyātyākramyāśrāvyāhācchāvāka yajeti vaṣaṭkṛte juhoti acchāvākāya bhakṣaṃ prayacchati nāsminn acchāvāka upahavam icchate naitena saṃbhakṣayet yady asminn upahavam iccheta bhakṣayety enaṃ brūyāt bhakṣitam acchāvākacamasam āpyāyitam antareṇa neṣṭuś cāgnīdhrasya ca camasau sādayati atra savanīyānāṃ piṣṭalepaphalīkaraṇahomau juhoti kapālāni vimuñcati atraike vājinacaryāṃ samāmananti tata ṛtugrahaiś carataḥ dakṣiṇam ṛtupātram adhvaryur ādatta uttaraṃ pratiprasthātā saha prathamau gṛhṇītaḥ sahottamau gṛhṇāty adhvaryur upayāmagṛhīto 'si madhuś ceti upayāmagṛhīto 'si mādhavaś ceti pratiprasthātā upaniṣkramyādhvaryur atyākramyāśrāvyāhartunā preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti āvartate 'dhvaryuḥ upaniṣkramya pratiprasthātātyākramyāśrāvyāhartunā preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti nānyo'nyam anuprapadyeta dvāra eva vyatītaḥ prasiddham evādhvaryur dakṣiṇena prapadyate prasiddhaṃ pratiprasthātottareṇa pratyañcaṃ yantam adhvaryuṃ pratiprasthātā graheṇa paripragṛhṇāti prāñcaṃ yantaṃ pātreṇa evam evottarair uttarair mantrair gṛhṇītaḥ pūrveṇa pūrveṇādhvaryur uttareṇottareṇa pratiprasthātā adhvaryur eva trayodaśaṃ gṛhṇāti upayāmagṛhīto 'si saṃsarpo 'sy aṃhaspatyāya tveti dvādaśa gṛhyanta iti vijñāyate trayodaśety ekeṣām caturdaśety ekeṣām saha prathamau juhuto yadi trayodaśa gṛhyante saha prathamau sahottamau yadi caturdaśa pūrveṣāṃ śeṣa uttarān abhigṛhṇītaḥ asannā hūyante ṛtunā preṣyeti trir adhvaryur āha triḥ pratiprasthātā paryāvṛtya pātram ṛtubhiḥ preṣyeti dvir adhvaryur āha dviḥ pratiprasthātā paryāvṛtya pātram ṛtunā preṣyeti sakṛd adhvaryur āha sakṛt pratiprasthātā yatrābhijānāty adhvaryū yajatam iti tad adhvaryur āha hotar etad yajeti yatrābhijānāti gṛhapate yajeti tad yajamāna āha hotar etad yajeti ananuvaṣaṭkārā ṛtugrahā bhavanti adhvaryupātre pratiprasthātā saṃsrāvam ānayati adhvaryuḥ pratiprasthātuḥ pātre pratiprasthātā tena bhakṣam āharati evam anupūrvaṃ yo yo yajati taṃ taṃ pratibhakṣayato mandrābhibhūtir iti hotāram adhvaryuḥ potāraṃ pratiprasthātā neṣṭāram adhvaryuḥ āgnīdhraṃ pratiprasthātā brāhmaṇācchaṃsinam adhvaryuḥ maitrāvaruṇaṃ pratiprasthātā hotāram adhvaryuḥ potāraṃ pratiprasthātā neṣṭāram adhvaryuḥ achāvākaṃ pratiprasthātā hotāram evādhvaryuḥ hotāraṃ pratiprasthātā atraiva pātraṃ nidhāyādhvaryuḥ svena pātreṇa sasaṃsrāveṇaindrāgnaṃ gṛhṇātīndrāgnī āgata sutam iti śastram atra bhavati agreṇa hotāram upaviśyādhvaryuḥ śastram upākarotīḍā devahūr ity anuvākaśeṣeṇa etenaiva sarvāṇi śastrāṇy upākaroti athainaṃ parāñcam ūrdhvajñum āsīnam abhyāhvayate hotā śoṃsā moda iveti pradakṣiṇam āvartate ṛtupātram ārabhyordhvas tiṣṭhan sadobile pratigṛṇāti prahvo vā oyā moda ivety ardharceṣu omothā moda iveti praṇaveṣu nābhipratigṛṇīyāt nārdharcāl lupyate yatra yatra hotā viramed omothā moda ivety eva brūyāt ubhayaṃ vyāhāve karoti śoṃsā moda ivothā moda iveti paridhānīyāyā uttamena praṇavena saha praṇauti evam eva sarvāṇi śastrāṇi pratigṛṇāty anyatra pātrārambhaṇāt śastram anumantrayate śastrasya śastram asīti etenaiva sarvāṇi śastrāṇy anumantrayate śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate nārāśaṃsān atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somasyeti vaṣaṭkṛte juhoti vaṣaṭkāraṃ cānuvaṣaṭkāraṃ cānu prakampayanti nārāśaṃsān aindrair eva grahabhakṣamantro vyākhyātaḥ nārāśaṃsān bhakṣayanti narāśaṃsapītasya soma deva ta iti evam evottareṇottareṇa nārāśaṃsena savane savane nārāśaṃsān bhakṣayanti asarvān bhakṣayitvāpyāyayanti vyākhyātam āpyāyanaṃ sādanam vaiśvadevaṃ śukrapātreṇa gṛhṇāty omāsaś carṣaṇīdhṛta ity etenānuvākena stutaśastre atra bhavataḥ śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate nārāśaṃsān atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somasyeti vaṣaṭkṛte juhoti vyākhyātam anuprakampanam vyākhyāto grahasya bhakṣamantraḥ vyākhyāto nārāśaṃsānām sarvān bhakṣayanti nāpyāyayanti mārjayante sarvabhakṣā evāta ūrdhvaṃ prātaḥsavane camasā bhavanti tata ukthyaṃ vigṛhṇāti ukthyasthālyā ukthyapātre tṛtīyaṃ gṛhṇāty upayāmagṛhīto'si mitrāvaruṇābhyāṃ tveti athainaṃ sādayaty eṣa te yonir mitrāvaruṇābhyāṃ tveti punar havir asīti sthālīṃ pratyabhimṛśati maitrāvaruṇacamasamukhyāṃś camasān unnayati stutaśastre atra bhavataḥ śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate camasāṃś camasādhvaryavaḥ atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somānām iti vaṣaṭkṛte juhvati maitrāvaruṇacamase 'dhvaryuḥ saṃsrāvam avanayati devebhyas tvā devāyuvaṃ pṛṇajmi yajñasyāyuṣa iti yadi kāmayetādhvaryur ātmānaṃ yajñayaśasenārpayeyam ity etad yathāsamāmnātam yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti mandrābhibhūtir iti evaṃ pratiprasthātottarābhyām ukthyavigrahābhyām abhakṣayan pracarati yo yo mukhyaś camasas tasmiṃs tasmin saṃsrāvam avanayati brāhmaṇācchaṃsicamasamukhyo dvitīyaḥ acchāvākacamasamukhyas tṛtīyaḥ etena śastrayājyānām ānupūrvyaṃ vyākhyātam etāvan nānā indrāya tveti brāhmaṇācchaṃsino grahaṇasādanau bhavataḥ aindro bhakṣamantraḥ indrāgnibhyāṃ tvety acchāvākasya grahaṇasādanau bhavataḥ mandrābhibhūtir iti bhakṣamantraḥ uttamam ukthyavigrahaṃ gṛhītvā na sthālīṃ pratyabhimṛśati nyupyokthyasthālīṃ ṣoḍaśinaṃ gṛhṇāty ā tiṣṭha vṛtrahan ratham ity etenānuvākenottareṇa vā api cainaṃ dhārāgrahāṇām uttamaṃ gṛhṇīyāt evam evottareṇānuvākena savane savane ṣoḍaśinam abhigṛhṇāti ṣoḍaśinaṃ gṛhītvā saṃpreṣyaty uttamāṃś camasān unnaya droṇakalaśaṃ pūtabhṛty avanaya sarvaṃ rājānaṃ camaseṣūnnaya daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjeti ukthaśā ity āha prātaḥsavanaṃ pratigīrya agniḥ prātaḥsavane pātv asmān ity āhutiṃ hutvā saṃpreṣyati praśāstaḥ prasuhīti sarpatety āha praśāstā saṃtiṣṭhate prātaḥsavanam mādhyaṃdinaṃ savanaṃ vyākhyāsyāmaḥ tasya prātaḥsavanena kalpo vyākhyātaḥ vikārān anukramiṣyāmaḥ tataḥ saṃpreṣyati pratiprasthātaḥ savanīyān nirvapeti vasatīvarībhir hotṛcamasaṃ pūrayitvā nigrābhyāsu yajamānaṃ vācayati yathā prātaḥsavane adhiṣavaṇacarmaṇi sarvaṃ rājānaṃ nyupya grāvastuta uṣṇīṣaṃ prayacchati asaṃpreṣito grāvastotrīyā anvāha mahābhiṣavam abhiṣuṇvanti yathā prātaḥsavane etāvan nānā ihābhya ihety abhiṣuṇvanti uttamasyābhiṣavasya madhyame paryāye bṛhad ity abhiṣuṇvanti athottamaṃ paryāyaṃ rādhayanta ivābhiṣuṇvantīhābhya iha ihābhya iheti uttame paryāye 'bhiṣuto rājā bhavaty asaṃbhṛto 'tha pratiprasthātā grāvṇo 'numodate devā grāvāṇa indur indrety avādiṣuḥ endram acucyavuḥ paramasyāḥ parāvataḥ āsmāt sadhasthāt oror antarikṣāt ā subhūtam asuṣavuḥ brahmavarcasaṃ ma āsuṣavuḥ samare rakṣāṃsy avadhiṣuḥ apahataṃ brahmajyasyeti samānam ā grahakālāt śukrāmanthināv evāgre gṛhṇāti āgrayaṇaṃ tisṛbhyo dhārābhyo gṛhṇāti ya evāgrayaṇasthālyāṃ rājā tam anyasmin pātre paryāsicya dvitīyāṃ dhārāṃ kurute udacanāt tṛtīyām ukthyasyāvṛtokthyaṃ gṛhītvā ṛtupātrābhyāṃ marutvatīyau gṛhṇāti adhvaryupātreṇa pūrvaṃ marutvantaṃ vṛṣabhaṃ vāvṛdhānam iti pratiprasthātreṇottaram indra marutva iha pāhi somam iti droṇakalaśe rājānam atipāvayati yāvantaṃ mādhyaṃdināya savanāyāptaṃ manyate samānam ā pavamānāt pratyañcaḥ prahvā mādhyaṃdinaṃ pavamānaṃ sarpanti traiṣṭubhaḥ panthā rudrā devatā vṛkeṇāparipareṇa pathā svasti rudrānaśīyeti vāg agregā agra etv iti ca uttareṇa havirdhāne dakṣiṇena mārjālīyaṃ parītya pūrvayā dvārā sadaḥ praviśyāgreṇa hotrīyam adhvaryur avatiṣṭhate agreṇa praśāstrīyam atikramyetare mādhyaṃdinena pavamānena stuvate stūyamāne yajamāno 'nvārohaṃ japati suparṇo 'si triṣṭupchandā iti samānam ā saṃpraiṣāt nātra paśuṃ pracodayati na rājānam upatiṣṭhate pratiprasthātar dadhigharmeṇānūdehīti saṃpraiṣāntaṃ namati samānam ā savanīyānāṃ nirvapaṇāt savanīyān nirvapsyann āgneyaṃ paśupuroḍāśaṃ nirvapaty agniṣṭome aindrāgnam ukthye dvitīyam aindraṃ ṣoḍaśini tṛtīyam sārasvatam atirātre caturtham tataḥ savanīyān nirvapati etāvan nānā nottarayoḥ savanayoḥ payasyā bhavati vyākhyātaṃ savanīyānāṃ nirvapaṇaṃ barhistaraṇam alaṃkaraṇaṃ grahāvakāśopasthānaṃ sarpaṇam iti dadhigharmeṇa carati audumbaryāṃ srucyām āgnīdhrīye dadhi gṛhṇāti yāvatī dyāvāpṛthivī mahitveti athaitad āgnīdhre 'dhiśrayati vāk ca tvā manaś ca śrīṇītām prāṇaś ca tvāpānaś ca śrīṇītām cakṣuś ca tvā śrotraṃ ca śrīṇītām dakṣaś ca tvā balaṃ ca śrīṇītām ojaś ca tvā sahaś ca śrīṇītām āyuś ca tvā jarā ca śrīṇītām ātmā ca tvā tanūś ca śrīṇītām śṛto 'si śṛtaṃkṛtaḥ śṛtāya tvā śṛtebhyas tveti tataḥ saṃpreṣyati hotar vadasva yat te vādyam iti yatrābhijānāti yadi śrāto juhotana yady aśrāto mamattaneti tata āha śrātaṃ havir iti atyākramyāśrāvyāha dadhigharmasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti yam indram āhur varuṇaṃ yam āhuḥ yaṃ mitram āhur yam u satyam āhuḥ yo devānāṃ devatamas tapojāḥ tasmai tvā tebhyas tvā svāhā iti anuvaṣaṭkṛte dvitīyaṃ hutvāvaśinaṣṭi taṃ te bhakṣayanti ye pravargyam tasyāraṇye 'nuvākye bhakṣamantraḥ nāpravargye dadhigharmo vidyata ity aparam tataḥ savanīyān āsādayati paśupuroḍāśena pracarya savanīyaiḥ pracarati etāvan nānā mādhyaṃdinasya savanasyendrāya puroḍāśānām anubrūhi mādhyaṃdinasya savanasyendrāya puroḍāśān prasthitān preṣyeti saṃpreṣyati sarveṣāṃ sapaśupuroḍāśānāṃ samānaḥ sviṣṭakṛt praiṣavān samāneḍā na savanīyasya paśupuroḍāśo vidyata ity aparam ādhavanīyaṃ pūtabhṛty avanayati samānam ā saṃpraiṣāt etāvan nānā mādhyaṃdinasya savanasya niṣkevalyasya bhāgasya śukravato manthivato madhuścuta iti saṃpraiṣādiḥ samānam ā punarabhyunnītebhyaḥ pūrva āgnīdhrād acchāvākaḥ saṃyajati nātra puroḍāśaśakalam acchāvākāya nidadhāti yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti rudravadgaṇasya soma deva ta ity eṣa eva mādhyaṃdine savane bhakṣamantro bhavaty anyatra nārāśaṃsebhyaḥ asarvān bhakṣayitvāpyāyayanti vyākhyātam āpyāyanaṃ sādanam sanneṣu nārāśaṃseṣūttareṇa havirdhāna uttareṇāgnīdhrīyam uttareṇa sadaḥ parītya pūrvayā dvārā prāgvaṃśaṃ praviśyāpareṇa śālāmukhīyam upaviśya juhvāṃ caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā darbheṇa hiraṇyaṃ niṣṭarkyaṃ baddhvāvadadhāti amātyānāṃ saṃhvānaṃ samanvārambhaṇaṃ saṃpracchādanam iti vaisarjaneṣu vyākhyātam vāsaso 'ntaṃ srugdaṇḍa upaniyamya juhoti dākṣiṇāni ud u tyam citram iti dvābhyāṃ gārhapatye juhoti aparaṃ caturgṛhītaṃ gṛhītvā divaṃ gaccha suvaḥ pateti hiraṇyaṃ hutvodgṛhṇāti athainā dakṣiṇā dakṣiṇena vedim avasthitā bhavanti gavāṃ dvādaśaśataṃ tilā māṣā odano mantho 'jo 'vir vāso hiraṇyam ano ratho 'śvo hastī puruṣa iti ekaviṃśatir ity ekeṣām caturviṃśatir ity ekeṣām aparimitā ity ekeṣām sarvavedasam ity ekeṣām hiraṇyaṃ cājyaṃ ca dhārayamāṇo yajamāno dakṣiṇā abhyaiti rūpeṇa vo rūpam abhyaimi vayasā vaya iti tutho vo viśvavedā vibhajatv iti madhyam avakrāmati athaināḥ kṛṣṇājinena vyuttrāsya vibhajya vāvibhajya vātyānayaty agreṇa prāgvaṃśaṃ jaghanena sado 'ntareṇa neṣṭuś cāgnīdhrasya ca tā udīcīr antareṇa cātvālaṃ cāgnīdhraṃ cotsṛjati atyāyatīṣv āhavanīyam abhimantrayata etat te agne rādha eti somacyutam iti pratipadya yajñasya pathā suvitā nayantīr ity antena āgnīdhra etad ājyaṃ juhoty agne naya supathā rāye asmān ity etayā vaneṣu vy antarikṣaṃ tatāneti vāruṇyā dvitīyayā juhuyād yady ano ratho 'śvo vāso 'pi vā dīyate prājāpatyayā tṛtīyayā juhuyād yadi hastinaṃ puruṣaṃ vā dāsyan syāt ātreyāya prathamāya hiraṇyaṃ dadāti madhyamāyety ekeṣām uttamāyety ekeṣāṃ brāhmaṇam adya rādhyāsam ṛṣim ārṣeyam iti yady ātreyaṃ na vinded ya ārṣeyaḥ saṃhitas tasmai dadyāt āgnīdhrāyāgra upabarhaṇaṃ sārvasūtraṃ dadāty ajaṃ ca tato brahmaṇe yathānyāṃ dakṣiṇāṃ nātidhyāyed evaṃ dadyāt tata udgātṛbhyo hotṛbhyaḥ adhvaryubhyas tu havirdhāna āsīnebhyaḥ antataḥ pratihartre dadāti ardham ardhibhyas tṛtīyaṃ tṛtīyibhyaḥ pādaṃ pādibhyaḥ te dvādaśāhe vyākhyātāḥ ṛtvigbhyo dattvā prasarpakebhyo dadāti ete dakṣiṇena pṛṣṭhyām antaḥ sadasy upaviṣṭā bhavanti nānārṣeyāya viduṣe dadāti nārṣeyāyāviduṣe ārṣeyāyaiva viduṣe dadāti na kaṇvakaśyapebhyo na jñātaye nartvije prasṛptāya na bhīto na yācamānāya yāṃ yācamānāya dadāty enaṃ sā dakṣiṇā gacchatīti vijñāyate brāhmaṇāya śrotriyāyāntarvedy āsīnāya dakṣiṇāṃ dadāti apy abrāhmaṇāya vidyāvide deyam yām anyo dīyamānāṃ na kāmayeta yaṃ dviṣyāt tasmai tāṃ dakṣiṇāṃ dadyād anyena dhanena saha kuta etebhyo dadyāt etasmād eva dvādaśācchatād ity ekam anyata ity aparam vi suvaḥ paśya vy antarikṣam iti sadaḥ prekṣeta saṃnītā dakṣiṇā anumantrayate 'smaddātrā devatrā gacchatety anuvākaśeṣeṇa āgnīdhre vaiśvakarmaṇāni juhoti yajñapatim ṛṣaya enasāhur iti pañca cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyati hariṇasya raghuṣyado 'dhi śīrṣaṇi bheṣajam sukṣetriyaṃ viṣāṇayā viṣūcīnam anīnaśat anu tvā hariṇo mṛgaḥ padbhiś caturbhir akramīt viṣāṇe viṣyaitaṃ granthiṃ yad asya gulphidaṃ hṛdi mano yad asya gulphidam ity etābhyām tataḥ saṃpreṣyatīndrāya marutvate 'nubrūhīti yadā marutvate 'nūktaṃ bhavaty atha na dīyata ānūbandhyāvapāyā homāt pūrvagṛhītam adhvaryur ādatta uttaraṃ pratiprasthātā atyākramyāśrāvyāhendrāya marutvate preṣyeti vaṣaṭkṛte juhutaḥ sānuvaṣaṭkārāv eke marutvatīyau samāmananti ananuvaṣaṭkārāv eke uttaraṃ sānuvaṣaṭkāram eke vyavanayete yathartugraheṣu pratiprasthānena bhakṣayanti atraiva pātraṃ nidhāyādhvaryuḥ svena pātreṇa saṃsrāveṇottamaṃ marutvatīyaṃ gṛhṇāti marutvāṁ indra vṛṣabho raṇāyeti śastram atra bhavati ṛtupātram ārabhya pratigṛṇāti śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate nārāśaṃsān atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somasyeti vaṣaṭkṛte juhoti vyākhyātam anuprakampanam vyākhyāto grahasya bhakṣamantraḥ vyākhyāto nārāśaṃsānām asarvān bhakṣayitvāpyāyayanti vyākhyātam āpyāyanaṃ sādanam māhendraṃ śukrapātreṇa gṛhṇāti mahāṁ indro ya ojasety etenānuvākenottareṇa vā stutaśastre atra bhavataḥ stotram upākṛtya saṃpreṣyaty abhiṣotāro 'bhiṣuṇutolūkhalān udvādayāgnīd āśiraṃ vinaya saumyasya vittād iti atra tārtīyasavanīyakam abhiṣavam abhiṣuṇuyāt savanīyān saumyam iti nirvaped āśiraṃ vinayed ity ekam tṛtīyasavana ity aparam śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate nārāśaṃsān ādadate 'tigrāhyān atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somasyeti vaṣaṭkṛte juhoti vyākhyātam anuprakampanam tato 'tigrāhyān juhvaty agne tejasvin ity etair mantrair yathārūpam vyākhyāto grahasya bhakṣamantraḥ tato 'tigrāhyān bhakṣayanti mayi medhāṃ mayi prajām ity etair mantrair yathārūpam vyākhyāto nārāśaṃsānām sarvān bhakṣayanti nāpyāyayanti mārjayante sarvabhakṣā evāta ūrdhvaṃ mādhyaṃdine camasā bhavanti tata ukthyaṃ vigṛhṇāti yathā prātaḥsavane etāvan nānā indrāya tvā indrāya tveti sarvatra grahaṇasādanau bhavataḥ aindro bhakṣamantraḥ tasminn eva kāle ṣoḍaśinam abhigṛhṇāti ṣoḍaśinaṃ gṛhītvā saṃpreṣyaty uttamāṃś camasān unnaya droṇakalaśaṃ pūtabhṛty avanaya sarvaṃ rājānaṃ camaseṣūnnaya daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjeti ukthaṃ vācīty āha mādhyaṃdinaṃ savanaṃ pratigīrya viśve devā maruta indro asmān ity āhutiṃ hutvā saṃpreṣyati praśāstaḥ prasuhīti sarpatety āha praśāstā saṃtiṣṭhate mādhyaṃdinaṃ savanam tṛtīyasavanaṃ vyākhyāsyāmaḥ yadā bahavo 'ntarvedi syur athādityaṃ gṛhṇīyāt yasya bhrātṛvyaḥ somena yajeta yāvad ādityaṃ gṛhṇīyāt tāvad bahirvedi tiṣṭhet yasya prasṛpto bhrātṛvyaḥ syād antarvedi saty ādityaṃ gṛhṇīyāt havirdhānayor dvāre apidhāyādityasthālyā ādityapātre tṛtīyaṃ gṛhṇāti kadā cana starīr asīty etābhis tisṛbhiḥ somam agre gṛhṇāty atha śṛtātaṅkyaṃ dadhy atha somam triṣṭubhā madhyato dadhi gṛhṇātīti vijñāyate yā divyā vṛṣṭis tayā tvā śrīṇāmīti dadhnopariṣṭād vṛṣṭikāmasya śrīṇīyāt na madhyato dadhi gṛhṇīyāt sūdavadādityasthālīm āyatane sādayitvopāṃśusavanaṃ grahe 'vadadhāti vivasva ādityaiṣa te somapītha iti tam udyamya vijñānam upaiti yadi tājag binduḥ praskanded varṣukaḥ parjanyaḥ syāt yadi ciram avarṣukaḥ na sādayitvā graham ādāyādhvaryus tiṣṭhati sūryo mā devo devebhyaḥ pātv iti tataḥ saṃpreṣyaty ādityebhyaḥ priyebhyaḥ priyadhāmabhyaḥ priyavratebhyo mahasvasarasya patibhya uror antarikṣasyādhyakṣebhyo 'nubrūhīti ādityaṃ yajamāno 'nvārabhate 'haṃ parastād aham avastād iti darbhair ācyāvayaty ā samudrād āntarikṣād iti darbhair apidhāyopaniṣkrāmati kavir yajñasya vi tanoti panthām iti atyākramyāśrāvyāhādityebhyaḥ priyebhyaḥ priyadhāmabhyaḥ priyavratebhyo mahasvasarasya patibhya uror antarikṣasyādhyakṣebhyaḥ preṣyeti agnau darbhān prāsyati yās te viśvāḥ samidhaḥ santy agna ity etayā vaṣaṭkṛte 'nyatrekṣamāṇo juhoti nānuvaṣaṭkaroti na hutvānvīkṣeta unnambhaya pṛthivīm iti vṛṣṭikāmasya juhuyāt sūdavadādityapātram āyatane sādayitvā saṃpreṣyati pratiprasthātaḥ savanīyān nirvapeti vasatīvarībhir hotṛcamasaṃ pūrayitvā nigrābhyāsu yajamānaṃ vācayati yathā prātaḥsavane upāṃśupātrād aṃśum ṛjīṣe 'pisṛjya mahābhiṣavam abhiṣuṇvanti yathā prātaḥsavane samānam ā grahakālāt nātra śukrāmanthinau gṛhṇāti āgrayaṇaṃ catasṛbhyo dhārābhyo gṛhṇāti ya eṣa āgrayaṇasthālyāṃ rājā tam anyasmin pātre paryāsicya dvitīyāṃ dhārāṃ kurute ādityapātrāt tṛtīyām ādityasthālyāś caturthīm ukthyasyāvṛtokthyaṃ gṛhṇāti yady ukthyasaṃstho bhavati āgnīdhre manthata āśiraṃ yajamānaḥ patnī ca patny āśiraṃ manthatīty eke pūrvayā dvārā yajamānaḥ prapadyate aparayā patny āśiraṃ prapādayati yat prāk pavamānagrahebhyas tat kṛtvā yajamānaḥ saha patnyāśiraṃ pūtabhṛty avanayaty asme devāso vapuṣe cikitsatety etābhiś catasṛbhiḥ samānam ā pavamānāt pratyañcaḥ prahvā ārbhavaṃ pavamānaṃ sarpanti jāgataḥ panthā ādityā devatāvṛkeṇāparipareṇa pathā svasty ādityān aśīyeti vāg agregā agra etv iti ca tasya mādhyaṃdinena pavamānena saṃcaro vyākhyātaḥ stūyamāne yajamāno 'nvārohaṃ japati saghāsi jagatīchandā iti samānam ā saṃpraiṣāt pratiprasthātaḥ paśau saṃvadasveti saṃpraiṣāntaṃ namati samānam ā dhiṣṇyānāṃ viharaṇāt śalākābhir jvalato dhiṣṇiyān viharati upariṣṭād vyāghāraṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ api vaitāṃs tatraiva viharet vyākhyātaṃ savanīyānāṃ nirvapaṇaṃ barhiṣaḥ staraṇam alaṃkaraṇaṃ grahāvakāśopasthānaṃ prasarpaṇam iti paśunā pracaratīḍāntena sa eṣa sarveṣu savaneṣu śrāpyate tṛtīyasavane vā paśunā pracarya savanīyaiḥ pracarati etāvan nānā tṛtīyasya savanasyendrāya puroḍāśānām anubrūhi tṛtīyasya savanasyendrāya puroḍāśān prasthitān preṣyeti saṃpreṣyati vyākhyātaḥ sviṣṭakṛt tatheḍā ādhavanīyaṃ pūtabhṛty avanayati samānam ā saṃpraiṣāt etāvan nānā hotṛcamasam ādāya tṛtīyasya savanasyarbhumato vibhumataḥ prabhumataḥ paribhumato vājavataḥ savitṛvato bṛhaspativato viśvadevyāvatas tīvrāṁ āśīrvata indrāya somān prasthitān preṣyeti saṃpraiṣādiḥ vaṣaṭkṛte juhvati śyenāya patvane svāheti anuvaṣaṭkṛte dvitīyaṃ vaṭ svayam abhigūrtāya nama iti evam eva punar abhyunnatānām uttarābhyām uttarābhyāṃ mantrābhyām uttaram uttaraṃ juhoti sarvān hutān anumantrayate tṛmpantāṃ hotrā madhor ghṛtasyeti samānam ā prāśanāt upanyasanārthān puroḍāśaśakalān nidadhāti yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti ādityavadgaṇasya soma deva ta ity eṣa eva tṛtīyasavane bhakṣamantro bhavaty anyatra nārāśaṃsebhyaḥ ubhayīr devatāḥ punar abhyunnīteṣūpalakṣayanti asarvān bhakṣayitvāpyāyayanti vyākhyātam āpyāyanasādanam svaṃ svaṃ camasam anūnyante trīṃs trīn puroḍāśaśakalān upanyasyanti etat te tata ye ca tvām anv ity ete dānaprabhṛtayaḥ pratyāyanāntā mantrā āmnātā bhavanti yathā piṇḍapitṛyajñe svebhyaḥ pitāmahebhyo dadyur ity ekam yajamāna eva mantrāñ japet tūṣṇīm itara upanyasyeyur ity aparam antaryāmapātreṇa sāvitram āgrayaṇād gṛhṇāti vāmam adya savitar ity etenānuvākena na sādayati tataḥ saṃpreṣyati devāya savitre 'nubrūhīti atyākramyāśrāvyāha devāya savitre preṣyeti vaṣaṭkṛte juhoti nānuvaṣaṭkaroti tasmin sasaṃsrāve pātre vaiśvadevaṃ pūtabhṛto gṛhṇāti upayāmagṛhīto 'si suśarmāsi supratiṣṭhāna iti śastram atra bhavati yatrābhijānāty ekayā ca daśabhiś ca svabhūta iti tat pratiprasthātā dvidevatyapātrāṇi prakṣālya khare sādayati yatrābhijānāti pra dyāvā yajñaiḥ pṛthivī ṛtāvṛdhā iti tad anyataratomodaṃ pratigṛṇāti madā moda ivothā moda ivety āvyāhāvāt śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate nārāśaṃsān atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somasyeti vaṣaṭkṛte juhoti vyākhyātam anuprakampanam sāvitravaiśvadevaiḥ pītasyeti grahasya bhakṣamantraṃ namati vyākhyāto nārāśaṃsānām sarvān bhakṣayanti nāpyāyayanti mārjayante sarvabhakṣā evāta ūrdhvaṃ tṛtīyasavane camasā bhavanti tataḥ saumyaṃ caruṃ nirvapati savanīyair vā saha tam āsādya yathāgṛhītam ājyaṃ gṛhītvātyākramyāśrāvyāha ghṛtasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti atraivopaviśya prācīnāvītaṃ kṛtvā hastena saumyasya pūrvam avadānam avadyati mekṣaṇenottaram abhighāryodaṅṅ atyākramyāśrāvyāha saumyasya yajeti vaṣaṭkṛte dakṣiṇārdhe juhoti atraivopaviśya yajñopavītaṃ kṛtvāpa upaspṛśya yathāgṛhītam ājyaṃ gṛhītvātyākramyāśrāvyāha ghṛtasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti anyatarataḥ parījyām eke saumyasya samāmananti ājyena carum abhipūryodgātṛbhyo haranti tam avekṣante satro ta etad yad u ta iheti yady agatāsur bhavati paripaśyati yadi gatāsuḥ syāt so 'vekṣeta yan me manaḥ parāgatam ity etayā āmayāvinā prāśyo 'nnādyakāmena prāśyo yo 'lam annādyāya sann annaṃ nādyāt tena prāśya iti vijñāyate juhvāṃ navagṛhītam ājyaṃ gṛhītvā jvalato dhiṣṇiyān vyāghārayati vyāghāraṇasaṃpātaṃ nidhāyopāṃśupātreṇa pātnīvatam āgrayaṇād gṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si bṛhaspatisutasya ta indo indriyāvataḥ patnīvantaṃ grahaṃ gṛhṇāmīti vyāghāraṇasaṃpātena śrītvātyākramyāśrāvyāhāgnīt pātnīvatasya yajeti vaṣaṭkṛte juhoti agnā3i patnīvā3 ity anuvākaśeṣeṇa sānuvaṣaṭkāram eke pātnīvataṃ samāmananty ananuvaṣaṭkāram eke upāṃśv anuvaṣaṭkarotīty ekeṣām bhakṣam āharan saṃpreṣyaty agnīn neṣṭur upastham āsīda neṣṭaḥ patnīm udānayonnetar hotṛcamasamukhyāṃś camasān unnaya hotṛcamase dhruvāyāvakāśaṃ kuru sarvaṃ rājānaṃ camaseṣūnnaya daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjodgātrā patnīṃ saṃkhyāpayāpa upapravartayeti yathācoditaṃ kurvanti antareṇa neṣṭāraṃ dhiṣṇiyaṃ cāgnīdhro vyavasṛpya bhakṣayati agnipītasyeti bhakṣamantraṃ namati saṃprajvalayitvā dhiṣṇiyān yajñāyajñīyasya stotram upākaroti sakarṇaprāvṛtā bhavanty ṛtvijo yajamānaś cāviriva nābhiṃ darśayantaḥ udgātur hiṅkāraṃ pratyudgātrā patnīm ā tisṛbhyaḥ stotriyābhyaḥ saṃkhyāpayati viśvasya te viśvāvato vṛṣṇiyāvata iti dakṣiṇaṃ nagnaṃ kṛtvoruṃ patny ūruṇā pannejanīr ā tisṛbhya upapravartayaty agan devān ity anuvākena vaṅkṣaṇān āviṣkurvatī prācīr upapravartayaty udīcīr vā prācīr udīcīr ity ekeṣām parihite stotre śastram upākaroti yatrābhijānāti svāduṣ kilāyaṃ madhumāṁ utāyam iti tad ubhayatomodaṃ pratigṛṇāti madā moda iva modā moda ivety ā vyāhāvāt yatrābhijānāty uta no 'hirbudhnyaḥ śṛṇotv etasyāṃ vaiśvadevyām ṛci śasyamānāyāṃ paridhānīyāyāṃ vā sakṛcchastāyāṃ pratiprasthātā hotṛcamase dhruvam avanayiṣyann upatiṣṭhate bhūtam asi bhūte mā dhā iti athainaṃ hastābhyāṃ parigṛhṇāti dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā parigṛhṇāmīti harati viśve tvā devā vaiśvānarāḥ pra cyāvayantv iti purastāt pratyaṅ tiṣṭhan hotṛcamase dhruvam avanayati dhruvaṃ dhruveṇety anuvākaśeṣeṇa paścāt prāṅ āsīno 'nulomam avanayatīty ekeṣām saṃtatāṃ dhārāṃ srāvayaty ā śastrāpavargāt śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate camasāṃś camasādhvaryavaḥ atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somānām iti vaṣaṭkṛte juhvati yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti agninā vaiśvānareṇa pītasyeti grahasya bhakṣamantraṃ namati tata ādityam upatiṣṭhata āhavanīyaṃ vā subhūr asi śreṣṭho raśmīnām āyur ma indriyaṃ dhehy ado ma ā gamyād iti yat kāmayate tasya nāma gṛhṇātīti vijñāyate iti vai khalu yady agniṣṭomaḥ atha yady ukthyaḥ sarvaṃ rājānaṃ camaseṣūnnaya daśābhiḥ kalaśau mṛṣṭvā nyubjeti lupyata etat saṃpraiṣasya agniṣṭomacamasān unnayaṃs tribhyaś camasagaṇebhyo rājānam atirecayati tata ukthyaṃ vigṛhṇāti yathā prātaḥsavane etāvan nānā indrāvaruṇābhyāṃ tveti maitrāvaruṇasya grahaṇasādanau bhavataḥ indrābṛhaspatibhyāṃ tveti brāhmaṇācchaṃsinaḥ indrāviṣṇubhyāṃ tvety achāvākasya evam evaitān bhakṣamantrān namati iti vai khalu yady ukthyaḥ atha yadi ṣoḍaśy achāvākacamasān unnayann ekasmai camasagaṇāya sagrahāya rājānam atirecayati tasminn eva kāle ṣoḍaśinam abhigṛhṇāti api vainam atraivāgrayaṇād gṛhṇīyāt na pūrvayoḥ savanayoḥ apy agniṣṭome rājanyasya gṛhṇīyād iti vijñāyate anantaram agniṣṭomacamasebhyo gṛhṇīyāt hotṛcamasamukhyāṃś camasān unnayati stutaśastre atra bhavataḥ samayāviṣite sūrye hiraṇyena ṣoḍaśinaḥ stotram upākaroti purastād aruṇapiśaṅgam aśvaṃ dhārayanti śyāmaṃ vā hiraṇyena saṃpradāyaṃ stuvate harivat stotraṃ harivacchastraṃ harivatī yājyā bhavati ṣoḍaśinam upatiṣṭhate yasmān na jātaḥ paro anyo asti ya āviveśa bhuvanāni viśvā prajāpatiḥ prajayā saṃvidānaḥ trīṇi jyotīṃṣi sacate sa ṣoḍaśī iti śastraṃ vyatyāsaṃ pratigṛṇāty othā moda iva madā moda ivomatheti śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate camasāṃś camasādhvaryavaḥ atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somānām iti vaṣaṭkṛte juhvati ṣoḍaśinaṃ juhoti indrādhipate 'dhipatis tvaṃ devānām asy adhipatiṃ mām āyuṣmantaṃ varcasvantaṃ manuṣyeṣu kurv iti yathācamasaṃ camasino bhakṣayantīndraś ca samrāḍ varuṇaś ca rājā tau te bhakṣaṃ cakratur agra etam tayos tu bhakṣaṃ bhakṣayāmi vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu iti aruṇapiśaṅgo 'śvo dakṣiṇāśvatarī vā iti vai khalu yadi ṣoḍaśī atha yady atirātraḥ ṣoḍaśicamasān unnayaṃs trayodaśabhyaś camasagaṇebhyo rājānam atirecayati indrāya tvāpiśarvarāyeti mukhyaṃ mukhyaṃ camasam abhimṛśati hotṛcamasān unnayati stutaśastre atra bhavataḥ śastraṃ pratigīryādatte graham adhvaryuḥ ādadate camasāṃś camasādhvaryavaḥ atyākramyāśrāvyāhokthaśā yaja somānām iti vaṣaṭkṛte juhvati yathācamasaṃ camasino bhakṣayanti anuṣṭupchandasa indrapītasyeti bhakṣamantraṃ namati iti prathamacamasagaṇaḥ evaṃvihitā apare trayaś camasagaṇāḥ maitrāvaruṇacamasamukhyo dvitīyaś camasagaṇo brāhmaṇācchaṃsicamasamukhyas tṛtīyo 'chāvākacamasamukhyaś caturthaḥ etena śastrayājyānām ānupūrvyaṃ vyākhyātam iti prathamo rātriparyāyaḥ evaṃvihitāv aparau dvau bhavataḥ hotṛcamasamukhyān saṃdhicamasān unnayati trivṛt stotraṃ bhavati āśvinaṃ śastraṃ paraḥsahasram udita āditye paridadhātīti vijñāyate āśvinaṃ dvikapālaṃ nirvapati yajurutpūtābhir adbhiḥ puroḍāśaṃ śrapayati stīrṇa evaṃ barhiṣi piṣṭalepaṃ ninayati śastraṃ pratigīrya puroḍāśam udvāsya saṃpreṣyaty aśvibhyāṃ tiroahniyānāṃ somānām anubrūhīti ādatte graham adhvaryuḥ ādadate camasāṃś camasādhvaryavaḥ ādatte puroḍāśaṃ pratiprasthātā atyākramyāśrāvyāhāśvibhyāṃ tiroahniyān somān prasthitān preṣyeti vaṣaṭkṛte saha somaiḥ pratiprasthātā puroḍāśaṃ sarvahutaṃ juhoti paṅktichandaso 'śvipītasyeti bhakṣamantraṃ namati iti vai khalu yady atirātraḥ atha yady aptoryāmaḥ saṃdhicamasān unnayaṃś caturbhyaś camasagaṇebhyo rājānam atirecayati tatra catvāri stotrāṇi catvāri śastrāṇy āśvināni ca sayājyāny āmnātāni bhavanti teṣāṃ saṃdhicamasair eva kalpo vyākhyātaḥ etāvan nānā hotṛcamasamukhyaḥ prathamaś camasagaṇo maitrāvaruṇacamasamukhyo dvitīyo brāhmaṇācchaṃsicamasamukhyas tṛtīyo 'chāvākacamasamukhyaś caturthaḥ etena śastrayājyānām ānupūrvyaṃ vyākhyātam ukthaṃ vācīndrāyetyāha tṛtīyasavanaṃ pratigīrya atichandaso 'śvipītasyeti bhakṣamantraṃ namati tataḥ saṃpreṣyaty agnīd aupayajān aṅgārān āhareti samānam ā paridhīnāṃ praharaṇāt prahṛtya paridhīn unnetā hāriyojanaṃ gṛhṇāti droṇakalaśenāgrayaṇaṃ grahīṣyan saṃpreṣyatīndrāya harivate dhānāsomānām anubrūhīti gṛhṇāty upayāmagṛhīto 'si harir asi hāriyojana iti bahvībhir dhānābhiḥ śrītvātyākramyāśrāvyāhendrāya harivate dhānāsomān prasthitān preṣyeti vaṣaṭkṛte śīrṣann adhinidhāya vikramya juhoti harī stha haryor dhānāḥ sahasomā indrāya svāheti hutaṃ yajamāno 'numantrayate yan ma ātmano mindābhūt punar agnir iti dvābhyām athainaṃ sarvaṃ ṛtvija unnetary upahavam iṣṭvāsaṃbhindanto dhānā nimnāni kurvantaś ciściṣākāraṃ bhakṣayantīṣṭayajuṣas te deva someti avaśiṣṭā uttaravedyāṃ nivapanty āpūryā sthā mā pūrayateti trīṃs trīñ śakalān agnau prāsyanti devakṛtasyainaso 'vayajanam asīty etair mantraiḥ ekadhanapariśeṣeṣu hariṇī dūrvā avadhāya saṃplomnāya tīvrīkṛtya yathācamasaṃ vyānīyāpareṇa cātvālaṃ prāñco 'vajighranty apsu dhautasya soma deva ta iti avaśiṣṭā antarvedi ninayati cātvāla ity eke samudraṃ vaḥ prahiṇomi svāṃ yonim apigacchata ariṣṭā asmākaṃ vīrā utte bhavantu mā parāseci naḥ svam iti ninītā anumantrayate acchāyaṃ vo marutaḥ śloka etvā viṣṇuṃ niṣiktapām avobhiḥ uta prajāyai gṛṇate vayodhā yūyaṃ pāta svastibhiḥ sadā naḥ iti āgnīdhrīyaṃ praviśya dadhidrapsān bhakṣayanti dadhikrāvṇo akāriṣam ity etayā tataḥ sakhyāni visṛjante ye tānūnaptraṃ samavamṛśanti ubhā kavī yuvānā satyā tā dharmaṇaspatī satyasya dharmaṇaspate vi sakhyāni sṛjāmahe iti tataḥ patnīḥ saṃyājayanti samānam ā samiṣṭayajuṣaḥ juhvāṃ navagṛhītam ājyaṃ gṛhītvā nava samiṣṭayajūṃṣi juhoti dhātā rātiḥ savitedaṃ juṣantām ity etasyānuvākasya ṣaḍṛgmiyāṇi trīṇi yajūṃṣi samānatra juhoti saṃtataṃ juhotīti vijñāyate viṣṇukramāṇāṃ sthāne viṣṇvatikramān japaty agninā devena pṛtanā jayāmīty etān idaṃ tṛtīyaṃ savanaṃ kavīnām ity āhutiṃ hutvā saṃpreṣyati praśāstaḥ prasuhīti sarpatety āha praśāstā saṃtiṣṭhate tṛtīyasavanam avabhṛthasya tantraṃ prakramayati vedaṃ kṛtvāgnīn paristīrya hastāv avanijya pātrāṇi prayujyolaparājīṃ stīrtvā pavitre kṛtvā saṃpreṣyati yajamāna vācaṃ yaccheti vāgyataḥ pātrāṇi saṃmṛśati vāruṇam ekakapālaṃ nirvapati yajurutpūtābhir adbhiḥ puroḍāśaṃ śrapayati stīrṇa eva barhiṣi piṣṭalepaṃ ninayati sphyaṃ stabdhvā saṃpreṣyati prokṣaṇīr āsādaya sruvaṃ ca srucaś ca saṃmṛḍḍhy ājyenodehīti samānam ājyānāṃ grahaṇāt etasyām eva vedyām ājyāni gṛhṇāti sarvāṇi caturgṛhītāni puroḍāśam udvāsyājyenāhavanīye juhoty āyurdā agne haviṣo juṣāṇa iti hutvādadate 'vabhṛthaṃ sphyaṃ sasruvām ājyasthālīṃ vedaṃ puroḍāśam ājyāny ṛjīṣam adhiṣavaṇaphalake kharapāṃsūn yat kiṃcit somaliptaṃ bhavaty anyatra catasṛbhyaḥ sthālībhyaḥ somagṛhītābhyaḥ audumbarīṃ yajamāna utkhidati upasṛjan dharuṇaṃ mātre mātaraṃ dharuṇo dhayan rāyaspoṣam iṣam ūrjam asmāsu dīdharat iti dadhnarjīṣam abhijuhoti yat te grāvṇā cichiduḥ soma rājann ity etenānuvākena tisṛbhir abhijuhotīty ekeṣām pañcabhir ity ekeṣām saptabhir ity ekeṣām cātvāle kṛṣṇājinaṃ prāsyaty ava te heḍo varuṇa namobhir iti api vā sahāvabhṛthe 'vaplāvayet tataḥ saṃpreṣyati prastotaḥ sāmāni gāyeti saha patnyā triḥ sāmno nidhanam upayanti vedyante prathamaṃ madhyadeśe dvitīyam udakānte tṛtīyam uruṃ hi rājā varuṇaś cakāreti vedyā abhiprayānti prāñco 'vabhṛthāḥ sthāvarā abhyupayanty udañco vā prāñcodañca ity ekeṣām dakṣiṇā ity ekeṣām pratyañca ity ekeṣām yāṃ diśaṃ yanti sā prācī dik śataṃ te rājan bhiṣajaḥ sahasram ity apaḥ parākhyāya vadanti abhiṣṭhito varuṇasya pāśa ity udakāntam abhitiṣṭhante atraike hṛdayaśūlasyodvāsanaṃ samāmananti abhipragāhya tiṣṭhanto 'vabhṛthena caranti sruvāghāram āghārya saṃpreṣyaty agnīd apas triḥ saṃmṛḍḍhīti apa evāgnīdhras triḥ saṃmārṣṭi āpo vājajito vājaṃ vaḥ sariṣyantīr vājaṃ jeṣyantīr vājinīr vājajito vājajityāyai saṃmārjmy apo annādīr annādyāyety apaḥ saṃmārṣṭi tṛṇaṃ prāsyāgner anīkam apa ā viveśeti srucyam āghāram āghārayati yadi vā purā tṛṇaṃ bhavati tasminn eva juhoti barhiṣy eva sarvā āhutīr juhoti samānam ā pravarāt āśrāvyāha tiṣṭha hotar iti etāvān pravaraḥ nārṣeyaṃ vṛṇīte na hotāram apabarhiṣaś caturaḥ prayājān yajati ājyabhāgābhyāṃ pracarya puroḍāśasyādāya varuṇaṃ yajati sarvaṃ puroḍāśam avadāyāgnīvaruṇau sviṣṭakṛtau yajati tataḥ saṃpreṣyaty agnīd apaḥ sakṛt saṃmṛḍḍhīti apa evāgnīdhraḥ sakṛt saṃmārṣṭi āpo vājajito vājaṃ vaḥ sasruṣīr vājaṃ jigyuṣīr vājinīr vājajito vājajityāyai saṃmārjmy apo annādīr annādyāyety apaḥ saṃmārṣṭi apabarhiṣau dvāv anūyājau yajati devau yajeti pūrvam anūyājaṃ saṃpreṣyati yajety uttaram ṛjīṣasya srucaṃ pūrayitvāpsūpamārayati samudre te hṛdayam apsv antar iti yatra yatra bindur ivoccaret tad bhakṣayed apsu dhautasya soma deva ta iti upaspṛśyam evety ekeṣām avabhṛthaṃ saṃprakiraty avabhṛtha nicaṅkuṇeti abhipragāhyānupamakṣantau sahaśirasau snāto yajamānaḥ patnī ca anyonyasya ca pṛṣṭhe pradhāvete sumitrā na āpa oṣadhayaḥ santv iti avabhṛtham upatiṣṭhante devīr āpa eṣa vo garbha iti vicṛtto varuṇasya pāśa iti yajamāno mekhalāṃ vicṛtati imaṃ vi ṣyāmi varuṇasya pāśam iti yoktrapāśaṃ patnī atraiva sarvāṇi dīkṣitavyañjanāny upaplāvayataḥ ahatau vasānāv avabhṛthād udetaḥ somopanahanaṃ yajamānaḥ paridhatte somapariśrayaṇaṃ patnī te udavasānīyāyām adhvaryave dattaḥ tata unnetāraṃ saṃpreṣyaty unnetar vasīyo na unnayābhi ud ut te madhumattamā giraḥ stomāsa īrate satrājito dhanasā akṣitotayo vājayanto rathā iva kaṇvā iva bhṛgavaḥ sūryā iva viśvam iddhītam ānaśuḥ iti unnetā hotṛprathamān yajamānaprathamān vonnayati udeta prajām uta varco dadhānā yuṣmān rāya uta yajñā asṛkṣata gāyatraṃ chando 'nusaṃrabhadhvam athāsyā atha surabhayo gṛheṣu iti udgāhamānā udakāntaṃ pratyasyanti pratiyuto varuṇasya pāśa iti samidhaḥ kṛtvāpratīkṣam āyanty unnetāraṃ puraskṛtya mahīyāṃ japanto 'pāma somam amṛtā abhūmety etām yāny apāmityāny apratīttāny asmi yamasya balinā carāmi ihaiva santaḥ prati tad yātayāmo jīvā jīvebhyo niharāma enat anṛṇā asminn anṛṇāḥ parasmiṃs tṛtīye loke anṛṇāḥ syāma ye devayānā uta pitṛyāṇāḥ sarvān patho anṛṇā ākṣīyema iti edho 'sy edhiṣīmahīty āhavanīye samidha ādhāyopatiṣṭhante 'po anvacāriṣam iti evaṃ patnī gārhapatye 'bhyādhāyopatiṣṭhate udayanīyāyās tantraṃ prakramayati yaḥ prāyaṇīyaḥ sa udayanīyaḥ etāvan nānā prāyaṇīyasya niṣkāsa udayanīyam opya śrapayati nātroddhṛtya carum āsādayati na ṣaḍḍhotrā śālāmukhīya udayanīyena caranti yāḥ prāyaṇīyasya puronuvākyās tā udayanīyasya yājyāḥ karoti pathyāṃ svastim uttamām ājyabhāgānāṃ yajati na yajamānaḥ prāśnāti siddham iṣṭiḥ saṃtiṣṭhate anūbandhyāyās tantraṃ prakramayati samānam ā paśūpākaraṇāt maitrāvaruṇīṃ vaśām anūbandhyām upākaroti tisra eke samāmananti dvirūpāṃ maitrāvaruṇīṃ bahurūpāṃ vaiśvadevīṃ rohiṇīṃ bārhaspatyām upāṃśu vaiśvadevyā madhyataḥ pracaratīty ekeṣām samānam ā vapāyā homāt hutāyāṃ vapāyāṃ dakṣiṇasyāṃ vediśroṇyāṃ pariśrite yajamānaḥ keśaśmaśru vāpayate anūbandhyāyāḥ paśupuroḍāśaṃ devikāhavīṃṣy anunirvapati dhātre puroḍāśaṃ dvādaśakapālam ity etāni uttamaṃ dhātāraṃ karoti yāsu sthālīṣu somā bhavanti tāsv etāṃś ca śrapayanti praiṣavān paśupuroḍāśaḥ anubrūhi yajetītarebhyaḥ saṃpreṣyati sarveṣāṃ sapaśupuroḍāśānāṃ samānaḥ sviṣṭakṛt praiṣavān samāneḍā siddhaḥ paśuḥ saṃtiṣṭhate api vā maitrāvaruṇīm āmikṣāṃ paśukāmaḥ kurvītānūbandhyāyā vikalpārthām purastāt tv eva keśaśmaśru vāpayate agreṇa havirdhānam āsīno hotā yajati devikāhavirbhiḥ pracaryāmikṣāyai devatena pracarati havirāhutiprabhṛtīḍāntā saṃtiṣṭhate tantram āmikṣāyai devikāhaviṣāṃ ca sviṣṭakṛdiḍam sadohavirdhāne prathamakṛtān granthīn visrasya havirdhāne udīcī abhipravartayanti āhavanīyād barhir upoṣati yat kusīdam apratīttaṃ mayīti yadi miśram iva cared añjalinā saktūn pradāvye juhuyād viśvalopa viśvadāvasya tvāsañ juhomīti tato devatā upatiṣṭhate 'yaṃ no nabhasā pura ity āhavanīyaṃ pradāvyaṃ vā sa tvaṃ no nabhasaspata iti vāyum deva saṃsphānety ādityam yūpam upasthāya pṛthag araṇīṣv agnīn samāropayati prājahitaṃ dakṣiṇāgnim śālāmukhīyaṃ tṛtīyaṃ gataśrīḥ samāropayate antareṇa cātvālotkarāvatīmokṣān japanta udavasyanti yathā darśapūrṇamāsayoḥ prāñca udavasyanty udañco vā prāñcodañca ityekeṣām āgneyaṃ pañcakapālam udavasānīyaṃ nirvapaty aṣṭākapālaṃ vā paṅktyau yājyānuvākye bhavato yady aṣṭākapālaḥ gāyatryau yadi pañcakapālaḥ anaḍvān dakṣiṇā siddham iṣṭiḥ saṃtiṣṭhate yadi na tvareta atha yadi tvareta juhvāṃ caturgṛhītam ājyaṃ gṛhītvā uru viṣṇo vi kramasvety āhavanīye juhuyāt yat tatra śaknuyāt tad dadyāt sa yāvad rātre ceṣṭiḥ saṃtiṣṭhate tāvad rātra eva sāyam agnihotraṃ juhuyāt kāla eva prātar agnihotram udayanīyāprabhṛti yajñapuccham sadyaḥ sutyā saṃtiṣṭhate atha yadi sutyā yadāgnihotrakālam abhyatīyāt sāyam agnihotraprabhṛtīny agnihotrāṇy atipannāni pratijuhuyāt na vā pratijuhuyāt yo rājā san rājyo vā somena yajate sa devasuvāṃ havīṃṣy anunirvapati teṣāṃ rājasūya eva kalpo vyākhyāto 'nyatra hastigrahaṇādāvedanānmukhavimārjanād iti vasante vasante jyotiṣṭomena yajeta tasya tisro dakṣiṇā iti vijñāyate saṃtiṣṭhate jyotiṣṭomaḥ saṃtiṣṭhate jyotiṣṭomaḥ some vāsiṣṭho brahmā bhavati apy avāsiṣṭhaṃ kurvīta yaḥ kaśca stomabhāgān vidyād iti vijñāyate rājño mīyamānasya krīyamāṇasyeti dakṣiṇata āste ohyamānasya dakṣiṇata eti mahāvedyā uttaravedyā iti kriyamāṇāyā dakṣiṇata āste yatra sadohavirdhānāni saṃmāsyanto bhavanti tad antareṇa cātvālotkarāv anvavetyottaraṃ vedyantam anuparītya pūrvayā dvārā prāgvaṃśaṃ praviśyāpareṇāhavanīyam atikramya pūrvayā dvāropaniṣkramya dakṣiṇaṃ vedyantam anuparītya dakṣiṇenottaravedim upaviśed ity āśmarathyaḥ antareṇa cātvālotkarāv anvavetyāpareṇottaravedim atikramya dakṣiṇata upaviśed ity ālekhanaḥ so'traivāsta ā vaisarjanānāṃ homāt yatra vaisarjanāni hoṣyanto bhavanti dakṣiṇena havirdhāne dakṣiṇena mārjālīyaṃ dakṣiṇena sadaḥ parītya pūrvayā dvārā prāgvaṃśaṃ praviśyāgreṇa śālāmukhīyam atikramya dakṣiṇata upaviśed ity āśmarathyaḥ apareṇottaravedim atikramyottareṇa havirdhāne uttareṇāgnīdhrīyam uttareṇa sadaḥ parītya pūrvayā dvārā prāgvaṃśaṃ praviśyāpareṇa śālāmukhīyam atikramya dakṣiṇata upaviśed ity ālekhanaḥ upasthe brahmā rājānaṃ kurute hute vaisarjane 'nvaṅṅ agneḥ pratipadyate āgnīdhrīyaṃ prāpya pratiprasthātre rājānaṃ pradāya yathetaṃ pratiparītya pūrvayā dvāropaniṣkramya dakṣiṇena sado dakṣiṇena mārjālīyaṃ parītya dakṣiṇenāgnīdhrīyam upaviśed ity āśmarathyaḥ etam evāgnim uttarataḥ parītya dakṣiṇata upaviśed ity ālekhanaḥ upasthe brahmā rājānaṃ kurute hute vaisarjane pūrvaḥ pratipadyate havirdhāne prāpya pratiprasthātre rājānaṃ pradāya dakṣiṇena havirdhāne parītya dakṣiṇenottaravedim upaviśed ity āśmarathyaḥ uttareṇa havirdhāne 'pareṇottaravedim atikramya dakṣiṇata upaviśed ity ālekhanaḥ so 'traivāsta āgnīṣomīyasya vapāyā homāt hutāyāṃ vapāyāṃ yatra mārjayante tan mārjayate yatra vasatīvarīr gṛhīṣyanto bhavanti tad dakṣiṇata eti gṛhyamāṇānāṃ dakṣiṇata āste yatra prātaranuvākāya budhyante tad budhyate tasya sa eva saṃcaro yaḥ sadohavirdhānāni saṃmāsyatsu prātaranuvāka upākṛte vācaṃ yacchaty ā paridhānīyāyāḥ yatra savanīyā apo gṛhīṣyanto bhavanti tad dakṣiṇata eti gṛhyamāṇānāṃ dakṣiṇata āste āhriyamāṇānāṃ dakṣiṇata eti yatra rājānam abhiṣoṣyanto bhavanti tat pūrvayā dvārā havirdhānaṃ praviśyāgreṇa kharam atikramya dakṣiṇata upaviśati rājño mīyamānasyābhiṣūyamāṇasyeti dakṣiṇata āste graheṣu gṛhyamāṇeṣu vācaṃ yacchaty āgrayaṇāt evam eva savane savane rājño 'bhiṣūyamāṇasya dakṣiṇata āste graheṣu gṛhyamāṇeṣu vācaṃ yacchati yatra bahiṣpavamānaṃ sarpanti tat samanvārabdhaḥ sarpati stoṣyamāṇānāṃ dakṣiṇata upaviśati yatrainam āmantrayate brahman stoṣyāmaḥ praśāstar iti tat prasauti hiṃ deva savitar etat te prāha tat pra ca suva pra ca yaja bṛhaspatir brahmāyuṣmatyā ṛco mā gāta tanūpāt sāmnaḥ satyā va āśiṣaḥ santu satyā ākūtaya ṛtaṃ ca satyaṃ ca vadata stuta devasya savituḥ prasave raśmir asi kṣayāya tvā kṣayaṃ jinvoṃ stuteti evam eva stotre stotre prasauti evaṃ stomabhāgānām uttaram uttaraṃ dadhāti dvādaśāgniṣṭome trayodaśātyagniṣṭome pañcadaśokthye ṣoḍaśa ṣoḍaśini saptadaśa vājapeye ekānnatriṃśatam atirātre trayastriṃśatam aptoryāma iti vijñāyate stute bahiṣpavamāne 'pareṇottaravedim atikramya dakṣiṇata upaviśati so 'traivāsta ā savanīyasya vapāyā homāt hutāyāṃ vapāyāṃ yatra mārjayante tan mārjayate yatra prātaḥsavanāya samprasarpanti tad dakṣiṇena havirdhāne dakṣiṇena mārjālīyaṃ dakṣiṇena sadaḥ parītyāparayā dvārā sadaḥ praviśyāpareṇa praśāstrīyam atikramya dakṣiṇata upaviśed ity āśmarathyaḥ apareṇottaravedim atikramyottareṇa havirdhāne dakṣiṇena mārjālīyaṃ parītya pūrvayā dvārā sadaḥ praviśyāgreṇa praśāstrīyam atikramya dakṣiṇata upaviśed ity ālekhanaḥ