Kātyāyanaśrautasūtra

athāto 'dhikāraḥ phalayuktāni karmāṇi sarveṣām aviśeṣāt manuṣyāṇāṃ vārambhasāmarthyāt aṅgahīnāśrotriyaṣaṇḍhaśūdravarjam brāhmaṇarājanyavaiśyānāṃ śruteḥ strī cāviśeṣāt darśanāc ca rathakārasyādhāne niyataṃ ca nābhāvād iti vātsyaḥ niṣādasthapatir gāvedhuke 'dhikṛtaḥ vāvakīrṇino…

1. Canonsutratextual
2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

athāto 'dhikāraḥ phalayuktāni karmāṇi sarveṣām aviśeṣāt manuṣyāṇāṃ vārambhasāmarthyāt aṅgahīnāśrotriyaṣaṇḍhaśūdravarjam brāhmaṇarājanyavaiśyānāṃ śruteḥ strī cāviśeṣāt darśanāc ca rathakārasyādhāne niyataṃ ca nābhāvād iti vātsyaḥ niṣādasthapatir gāvedhuke 'dhikṛtaḥ vāvakīrṇino gardabhejyā laukike bhūmau paśupuroḍāśaśrapaṇam apsv avadānahomaḥ śiśnāt prāśitrāvadānam vaitānikeṣu sarvaṃ sarvārthatvāt darśanāc ca naupāsanaśruteḥ adhiśrayaṇīye māṃsapratiṣedhaḥ yajñaṃ vyākhyāsyāmaḥ dravyaṃ devatā tyāgaḥ tadaṅgam itarat samabhivyāhāraprakaraṇābhyām yajatayaś cāphalayuktās tadaṅgam yajatijuhotīnāṃ ko viśeṣaḥ tiṣṭhaddhomā vaṣaṭkārapradānā yājyāpuronuvākyavanto yajatayaḥ upaviṣṭahomāḥ svāhākārapradānā juhotayaḥ brāhmaṇā ṛtvijo bhakṣapratiṣedhād itarayoḥ darśanāc ca phalayuktānām ārambhe yāthākāmī phalārthitvāt na niyamanimittāgnihotradarśapūrṇamāsadākṣāyaṇāgrayaṇapaśuṣu pravṛtteḥ some caike cāturmāsyeṣu cartumukhaśruteḥ niyatasahapāṭhāt darśanāc ca notsargayogāt syāt triṃśadvat viguṇe phalanirvṛttir aṅgapradhānabhedāt prāyaścittavidhānāc ca tathā ca dṛṣṭam na śrutilakṣaṇatvāt prāyaścittaṃ tatkālam dṛṣṭe tatparimāṇam ṛco yajūṃṣi sāmāni nigadā mantrāḥ teṣāṃ vākyaṃ nirākāṅkṣam mithaḥsambaddham teṣām ārambhe 'rthato vyavasthā tadvacanatvāt mantrāntaiḥ karmādiḥ sāṃnipātyo 'bhidhānāt aniyamaṃ vātsyaḥ ādiṃ tv ācāryāḥ ta ādyuktāḥ parādinā pūrvāntaḥ upāṃśuprayogaḥ śruteḥ na sampraiṣāḥ kauśaṃ barhiḥ arthāt parimāṇam ayugdhātūni yūnāni prāgagre yūna udagagraṃ barhir ācinoti udagagre prāgagram idhmam pratyaggranthīn avagūhati aṣṭādaśedhmaṃ paridhivṛkṣāṇām ekaviṃśatiṃ vā tataḥ paridhīn eke aparimitaṃ praṇayanīyaṃ triyūnam nirupyājyam vedo 'si iti yajamāno vedaṃ karoti kuśamuṣṭiṃ savyāvṛttaṃ vatsajānuṃ trivṛtaṃ mūtakāryaṃ vā paśubrahmavarcasānnādyakāmā yathāsaṃkhyam āmuṣmād iti karmasu tac ca antavacane ca pratikarmoddharaṇam aprasaṅge apavṛttakarmā laukiko 'rthasaṃyogāt aprakaraṇotpattir anārabhyavāda āśrayitvāt sarvaguṇaḥ prakaraṇe cāviśeṣāt darśanāc ca vaikaṅkatāni pātrāṇi khādiraḥ sruvaḥ sphyaś ca pālāśī juhūḥ āśvatthy upabhṛt vāraṇāny ahomasaṃyuktāni bāhumātryaḥ srucaḥ pāṇimātrapuṣkarās tvagbilā haṃsamukhaprasekā mūladaṇḍā bhavanti aratnimātraḥ sruvo 'ṅguṣṭhaparvavṛttapuṣkaraḥ sphyo 'syākṛtiḥ ādarśākṛti prāśitraharaṇam camasākṛti vā cātvālotkarāv antareṇa saṃcaraḥ praṇītotkarāv iṣṭiṣu coditābhāve 'nārambhas tatsiddhitvāt tasya niyate sāmānyataḥ pratinidhiḥ syāt ārambhān niyamaḥ doṣaś cāsamāptau syāt sāmānyāt darśanāc ca anyārthaṃ darśanaṃ na punargrahaṇāt anyārthaṃ punargrahaṇam vrate prasaṅgo na niyamaśabdāt śabde 'vipratipattiḥ somena jātyabhāvāt ājye cādarśanāt paśau mantravarṇāt śruteś ca vikalpe pravṛttaṃ karmāntaratvāt pratinidhau tatkālāt arthadravyavirodhe 'rthasāmānyaṃ tatparatvāt guṇadravyayor dravyaṃ pradhānayogāt na samatvāt guṇānugrahāt karmaṇām ānupūrvyaṃ na yugapadbhāvāt arthanirvṛtteś ca syād vānupūrvyaniyamaḥ śrutyarthakramebhyaḥ prākṛtaṃ ca vikṛtau virodhe 'rthas tatparatvāt śrutiḥ kramād ānumānikatvāt mantracodanayor mantrabalaṃ prayogitvāt na samatvāt guṇānāṃ tu bhūyastvāt tulyasamavāye sāmānyapūrvam ānupūrvyayogāt naikakarmaṇi sambandhāt grahaṇasādanāvadānapradāneṣu tu vacanāt na dravyabhede guṇayogād iti vātsyaḥ pravṛtte niyataṃ doṣaviśeṣāt ṣoḍaśini tv ānupūrvyabhūyastvāt aniyamaḥ phalasaṃyukteṣu kramo vidhyarthaḥ karmaṇy asambhavāt avattanāśe 'nyadguṇānugrahāt na pūrvaśeṣāt acoditatvāc ca sviṣṭakṛdvad ānupūrvyayogāt guṇahānau tu śeṣabhāvāt na devatāgniśabdakriyāḥ parārthatvāt kāmaṃ devatām pratiṣiddhaṃ pratyavāyāt svāmī phalayogāt guṇeṣu pratinidhiḥ parārthatvāt sattriṣu tu śruteḥ sa taddharmā karmayogāt sattrāṇi brāhmaṇānām ṛtvikśruteḥ ekakalpānām avaiguṇyāt na parārthatvāt vaiśyarājanyayor gārhapate sahasrasaṃvatsaram amanuṣyāṇām asambhavāt syād dehānityatvāt tasya ca kāryatvāt nāsambhavāt śāstrasambhavād iti bhāradvājaḥ nādarśanāt kulasattram iti kārṣṇājiniḥ sāmyutthānam iti laugākṣiḥ ahnāṃ vāśakyatvāt śrutisāmarthyāt prakṛtyanugrahāc ca karmaṇāṃ yugapadbhāvas tantram śakyapuruṣārthakṛtatvaikārthasamavāyaśrutibhyaḥ phalakarmadeśakāladravyadevatāguṇasāmānye tadbhede bhedaḥ deśakālau virodhe na kṛtsnopadeśāt ahargaṇe subrahmaṇyāyāḥ sarvopalakṣaṇaṃ prakṛtivat tantrakālakarma pratyahamavidhānāt ekadravye karmāvṛttau sakṛnmantravacanaṃ kṛtatvāt na grahaṇalavanastaraṇājyagrahaṇeṣu tu vacanād ājye muṣṭau cottame svapnanadītaraṇāvavarṣaṇāmedhyadarśanaprayāṇeṣu tu sakṛt kāladravyaikārthatvāt na nimittabhedāt apradhānakālaṃ sakṛd asaṃnipātāt yūpaḥ svaruś ca saṃsthāvacanāt tannirvṛtteś ca karmaṇi puruṣāṇām pradhānaṃ svāmī phalayogāt puruṣayogimantrasaṃskārayos tyāge sāmarthyāt vacanād anyat śeṣam itare yathākhyam upavītinaḥ prāñcy udag vā āvṛttisāmanteṣu pradakṣiṇam viparyasya pitryeṣu tu sakṛd dakṣiṇā ca pradhānadravyavyāpattau sāṅgāvṛttis tadādeśāt guṇānām ekārthānāṃ sarvārambhaś coditatvāt na kṛtatvāt anārabhyatvāt darśanāc ca śrutyānarthakyam iti cet kālāntare 'rthavattvaṃ syāt dharmamātreṣu samuccayo 'virodhāt hautrādhānayoḥ na yājyānuvākyāsu virodhāt darśanāc ca prāyaścitteṣu doṣanāśāt nāśruteḥ pratyakṣāc ca syād vā darśanāt nānyārthatvāt mantre svarakriyā yathāmnātam aviśeṣāt bhāṣikasvaro vopapannamantropadeśāt tāno vā nityatvāt ekaśruti dūrāt sambuddhau yajñakarmaṇi subrahmaṇyāsāmajapanyūṅkhayājamānavarjam saṃkhyāvikalpo dānasaṃyoge kṛtatvāt ūvadhyavasādhyūdhnīvaniṣṭhuṣu samuccayo dravyasaṃskāratadbhedābhyām codanāguṇeṣu ca prakﾱptyupabandhābhyām gārhapatyāhavanīyau na vyaveyāt vivṛtyāvṛtya vetarathāvṛttiḥ atītya niṣkramaṇam uttarataupacāro yajñaḥ dakṣiṇato brahmayajamānayor āsane paścād yajamāno vedispṛk adhvaryuḥ karmasu vedayogāt vacanavirodhābhyām anyaḥ haviṣpātrasvāmyṛtvijāṃ pūrvaṃ pūrvam antaram ṛtvijāṃ ca yathāpūrvam na vācoditatvāt gārhapatye saṃskārāḥ śrapaṇaṃ vāhavanīye ghṛtam ājye liṅgāt tasya homo 'nādeśe cātvālāt purīṣam āhavanīyayajatayo dhruvāyāḥ iḍāprāśitrāghārāṃś caike prāñcāv āghārau vidiśāv eke āhavanīye homāḥ śrutisamākhyānābhyām juhvāvacane sakṛdgṛhītārthāvāpteḥ avaṣaṭkārātirekāc ca vrīhīn yavān vā haviṣi tasya dvir avadyati trir jamadagnīnām paścāt tṛtīyam sarveṣāṃ vobhayam avidhānāt madhyāt pūrvārdhāc cāsaṃbhindann aṅguṣṭhaparvamātram avadānam mātrāvad dadhipayasoḥ ādyantayor ājyam ekapratyavāyaṃ sviṣṭakṛtaḥ dviś cābhighāraṇam avadāya pratyabhighāraṇaṃ prāk sviṣṭakṛtaḥ sarvahuta ekakapālaḥ anuvācanapraiṣo yathādevatam amuṣmā anubrūhi iti āśrāvyapraiṣe ca amuṃ yajeti praiṣānuvācane ṣaṣṭhī vapāyai dhānāsomebhya iti parihāpya asāv ity apanode savaṣaṭkārāsu tiṣṭhan dakṣiṇata udaṅ prāṅ vaṣaṭkṛte saha vā ubhayata ājyaṃ haviṣaḥ saha vā cāturmāsyaprayogaḥ phālgunyām vaiśvānarapārjanyau nirupyecchan vaiśvānaro dvādaśakapālaḥ carur uttaraḥ āgneyaḥ saumyaś caruḥ sāvitro dvādaśakapālo 'ṣṭākapālo vā sārasvataś caruḥ pauṣṇaś caruḥ prapiṣṭānām dvidevato 'pi niyamasāmarthyāt ardhapiṣṭaṃ vobhayasāmarthyāt saumāpauṣṇadarśanāc ca apiṣṭo vā devatānyatvāt saumāpauṣṇe vacanāt etāni sarvatra marudbhyaḥ svatavadbhyaḥ saptakapālaḥ māruto vā vaiśvadevī payasyā dyāvāpṛthivīya ekakapālaḥ etadvaiśvadevam prācīnapravaṇe ahatavāsāḥ patnī ca te eva varuṇapraghāseṣv api tredhā barhiḥ saṃnahya punar ekadhā kuśaprasvaḥ prastara upasaṃnaddhaḥ āsādyāgnimanthanam agner janitram iti śakalam ādāya vedyāṃ karoti vṛṣaṇāv iti kuśataruṇe tasmin urvaśy asīty adharāraṇiṃ tayoḥ āyur asīty uttarayājyasthālīṃ saṃspṛśya purūravā ity abhinidhānaṃ tayā agnaye mathyamānāyānuvācayati manthati gāyatreṇeti pratimantraṃ triḥ pradakṣiṇam jāte jātāyeti prahriyamāṇāyeti prāsyan bhavataṃ na iti prāsyati agnāv agnir iti juhoti sthālyāḥ sruveṇa navaprayājaṃ navānuyājam varuṇapraghāsā mahāhaviś ca trīṇi samiṣṭayajūṃṣi juhoti devā gātuvido yajña yajñam eṣa ta iti paśau ca yāṃ āvaha iti vā paśau ekaṃ vā vaiśvadeve parvasaṃsthāsu vapanaṃ vā prāgantyāt apareṇa dakṣiṇāgniṃ dakṣiṇaṃ godānam undati savitrā prasūtā daivyā āpa undantu te tanūṃ dīrghāyutvāya varcasa iti tryeṇyā śalalyā vinīya trīṇi kuśataruṇāny antardadhāty oṣadha iti tryāyuṣam iti yajamāno japati śivo nāmeti lohakṣuram ādāya nivartayāmīti vapati evaṃ paścād uttarataś ca gṛheṣu paurṇamāsaṃ samārūḍhanirmathitayos tathā cet prajākāmasyāpi vaiśvadevam eke 'dhaḥprāṅśāyī madhvāśy ṛtujāyopāyī māṃsastryanṛtāni varjayed udakābhyavāyaṃ ca prāg avabhṛthāt āṣāḍhām ayaṃ te yonir iti samārohyodavasāya nirmathya varuṇapraghāsāḥ pūrvedyur dakṣiṇāgnau nistuṣām abhṛṣṭayavānāṃ karambhapātrakaraṇam yāvanto yajamānagṛhyā ekādhikāni prajāyāṃ vā jātaśruteḥ trīṇi vā nityatvāt meṣamithunaṃ ca anaiḍakīr ūrṇāḥ prakṣālyāśleṣayet tayoḥ kuśorṇā vābhāve āhavanīyasya purastād vedī karoti prādeśo 'ntarā pṛtho vā rathamātry uttarā caturaratnir vā paścāt sapta prācī ṣaḍ vā trayaḥ purastāt teṣāṃ madhye śaṅkuḥ aparimitā vā sphyādy ā saṃmarśanāt karoti ubhayor eka utkaraḥ apareṇa vediṃ pratiprasthātuḥ saṃcaraḥ uttaravediṃ nivapaty uttarasyām śamyām ādāya cātvālaṃ mimīte pūrveṇotkaraṃ saṃcaraṃ parihāpya śamyām udīcīṃ nidadhāti purastāc ca dakṣiṇataḥ prācīm uttarataś ca sphyenāntarlikhati taptāyanīti pratimantram vided agnir iti cātvāle praharati sphyenānvārabdhe agne aṅgira iti purīṣaṃ harati hastena ca yo 'syām iti nivapati pūrvārdhe śaṅkusahitam agnīd utkaravat tūṣṇīṃ hṛtam evaṃ dvir aparam dvitīyasyāṃ tṛtīyasyām iti viśeṣaḥ anu tveti caturthaṃ yathārtham āhṛtya siṃhy asīti vyūhaty uttaravediṃ śamyāmātrīm vitṛtīyām aparimitāṃ yugamātrīṃ yajamānadaśapadyāṃ vā some vottare vyapasphuraṇaśruteḥ asambhavāc ca madhye nābhiṃ karoti prādeśasamāṃ catuḥsraktim prokṣaty uttaravediṃ sikatāś ca prakirati siṃhy asīti pratimantram channā vasati prātaḥ pañcagṛhītaṃ gṛhītvāgnī praṇayatīdhmābhyām upayamya sarvaṃ vā vibhajya prākṛtatvāt praṇayanaṃ somād vācyatvāt prakṛter vānāmatvāt grahaṇaṃ guṇārtham uttaravedyagninidhānāt ājyaprokṣaṇīr udyamyāgnī cāhāgnibhyāṃ prahriyamāṇābhyām anubrūhy ekasphyayānūdehīti triruktāyāṃ yathāvedi haraṇam pratiprasthātā sphyena likhaty ā vediśroṇeḥ uttaraveder vā vedyantare sthitvodaṅṅ uttaravediṃ prokṣatīndraghoṣa iti pratimantraṃ pratidiśaṃ yathāliṅgam dakṣiṇāṃsasahitaṃ bahirvedi śeṣaṃ niṣiñcatīdam ahaṃ taptaṃ vār iti amum ity abhicaran nābhyāḥ śroṇyaṃseṣu pañcagṛhītaṃ juhoty akṣṇayā dakṣiṇe 'ṃse śroṇyāṃ śroṇyām aṃse madhye ca hiraṇyaṃ paśyant siṃhy asīti pratimantram bhūtebhyas tveti srucam udyacchati nābhiṃ paitudāravaiḥ paridadhāti pūrvavad dhruvo 'sīti pratimantram agneḥ purīṣam iti nivapati gulgulusugandhitejanavṛṣṇestukāś copari śīrṣaṇyā abhāve 'nyāḥ teṣv agniṃ nidadhāti uddhatāvokṣite dakṣiṇam upayamanīr upanivapati praṇītādyataḥ vratopāyanaṃ vākṛtaṃ cet nityebhyo 'dhikāny aindrāgnaḥ payasye vāruṇīṃ mārutī kāya ekakapālaḥ nānājyanirvapaṇam dakṣiṇaṃ pratiprasthātuḥ dhruvāyāḥ purastāt pṛṣadājyam ājyaṃ dadhimiśraṃ pañcagṛhītaṃ jyotir asīti samidantena anuyājārthaṃ sarvatra aupabhṛtāsādanam priyeṇa dhāmneti vāviśeṣopadeśāt uttaraṃ vāparakālatvāt pratiprasthātā ca na vā praṇītāpatnīsaṃnahanāgnimanthanāśrutapratyāśrutapraiṣayajamānavācanahotṛṣadanavaraṇaprāśitrāṅguliparvāñjanāvāntareḍābhāgāparāgnyavabhṛthān na pratiprasthātā kṛtānukaro 'nyatra dakṣiṇasyām vājine niṣicyobhayoḥ karīrāṇy āvapati śamīpalāśamiśrāṇi meṣamithunaṃ ca mārutyāṃ meṣam sarvāṇi havīṃṣy uttarasyām āsādayati mārutīṃ sahājyāṃ pratiprasthātā dakṣiṇasyām saṃmārjanāya preṣite 'saṃmṛṣṭe pratiprasthātā patnīm āneṣyann āha kena carasīti saṃstutān ācaṣṭe tṛṇāni vodgṛhṇāti yathāsaṃstutam anākhyātam ahitaṃ jñātibhya iti śruteḥ ākhyāte praghāsina ity enāṃ vācayati nayan karambhapātrāṇi juhoti śūrpeṇa mūrdhani kṛtvā dakṣiṇe 'gnau pratyaṅmukhī jāyāpatī vā dakṣiṇenāhṛtya tīrthena pūrveṇa vedim apareṇa vā yad grāma iti mo ṣū ṇa iti yajamāno japati akran karmety enāṃ vācayati pratinayan āgate saṃmārjanādy ājyabhāgābhyām srukpāṇir āste pratiprasthātā havirbhiś carati payasyāpracaraṇakāle meṣau vyatiharataḥ anyatareṇāvadānena saha meṣam savyena srucau gṛhītvā pratiprasthātur vāso dakṣiṇena marudbhyo 'nuvācayati vāruṇīvad avadānam havirbhiś carita ubhau sviṣṭakṛtprabhṛti iḍām avadāya pratiprasthātre prayacchati tatra pratiprasthātā mārutyāḥ sruco vyūhato 'dhvaryū samāsicya vājinabhakṣaḥ adhvaryuvikārātpratiprasthātā bhakṣeṣu maitrāvaruṇaś ca hotradhvaryuvikārāt samiṣṭayajūṃṣi tūṣṇīṃ dakṣiṇasyām vāruṇīniṣkāṣeṇāvabhṛtham tūṣṇīm etyābhyavetya majjayaty avabhṛtheti jāyāpatī snāto 'majjantau anyonyasya pṛṣṭhe dhāvataḥ anye vāsasī paridadhāte pūrve dadyād adhikṛtebhyo yasmā icchet yathetam etyāhavanīye samidādhānaṃ devānāṃ samid asīti patnī ca gārhapatye tūṣṇīm dhenur dakṣiṇā aśvaḥ ṣaṭ dvādaśa vā kārttikyāṃ sākamedhā dvyaham pūrvedyuḥ pūrvāhṇe 'gnaye 'nīkavate puroḍāśaḥ marudbhyaḥ sāṃtapanebhyo madhyandine caruḥ samiṣṭayajurantaṃ bhavati barhiranupraharaṇavarjaṃ vā idhmasthāne śakalaparidhi nidhāya marudbhyo gṛhamedhibhyaḥ sāyaṃ caruḥ payasi sāṃnāyyavat tūṣṇīṃ vaikacodanāt śruteś ca śrapayitvābhighāryodvāsya śarāvayor uddharati pātryorvā āsecane madhye kṛtvā sarpir āsiñcaty ājyārtham yāvaduktam ataḥ staraṇayajuṣā vedim abhimṛśya tūṣṇīṃ vā kṛtatvāt paridhiparidhānam śakalāny ādhāya matyoddhṛtāv āsādayati sruksruvaṃ ca saṃmārṣṭi anudvāsya vā saṃmārjanam ājyabhāgābhyāṃ carati āgneyaṃ dakṣiṇāt saumyamuttarāt gṛhamedhisviṣṭakṛtau cājyabhāgavat samāvadānau apratyabhighāraṇaṃ ca anuddhṛtya vā sahitam ājyam adhiśrayati udvāsyobhayam āsādayati na prāśitram iḍāntaṃ bhavati pūrve mārjanamupahūya prāśnanti yuktāḥ yajamānagṛhyā havirucchiṣṭāśā ṛtvijo brāhmaṇāś cānye bahuścet ariktāṃ sthālīṃ nidadhāti sāṃtapanīyāṃ saṃsthāpya prātar vā śeṣabhāvāt mātṛbhir vatsānt saṃsṛjya nivānyāvatsaṃ badhnāti yavāgvāgnihotrahomaḥ prātar hutvāhutvā vā sthālyāṃ darvyādatte pūrṇā darvīti ṛṣabham āhvayitavai brūyāt rute juhoti avyāharati brahmā juhudhītyāha dehi ma iti juhoti ṛṣabho dakṣiṇā marudbhyaḥ krīḍibhyaḥ saptakapālaḥ adityai caruḥ anyatrāpi samānabarhiṣī vā kālakarmaikatvāt mahāhavir udavasāya nirmathya pūrvedyur vā nityebhyo 'dhikāni aindrāgnaḥ māhendraś caruḥ vaiśvakarmaṇa ekakapālaḥ uttaravedyagnipraṇayanamanthanapṛṣadājyaṃ ca varuṇapraghāsavat ṛṣabho dakṣiṇā pitṛyajña upāṃśu caraṇam purastād upacāraḥ brahmayajamānayoś ca pūrvavad vā apatnīkaḥ dakṣiṇāgnir āhavanīyavat pūrveṇāhavanīyaṃ praṇītāḥ pariharati arthavac ca pitṛbhyaḥ somavadbhyaḥ ṣaṭkapālaḥ somāya vā pitṛmate pitṛbhyo barhiṣadbhyo dhānāḥ pitṛbhyo 'gniṣvāttebhyo manthaḥ catur vā grahaṇam gārhapatyasya purastād avahananapeṣaṇe dakṣiṇārdhe kapālopadhānam dhānābharjanaṃ dakṣiṇāgnau śrapaṇapeṣaṇaviparyāse 'pi dharmāḥ abhimṛśyārdhāḥ piṣṭvā nivānyādugdhe sakṛnmathita ekaśalākayā manthaḥ agrahaṇaṃ manthasya tato 'rdhāḥ piṃṣantīti śruteḥ grahaṇaṃ vā coditatvāt dakṣiṇena dakṣiṇāgniṃ parivṛtam udagdvāraṃ tanmadhye vediṃ karoty avāntaradiksraktim āptyānte dakṣiṇāgniṃ madhye 'syāḥ karoti praṇītānuharaṇam brahmayajamānau cānugacchataḥ sphyādānādi karoti yajñopavītyājyagrahaṇe dvir vopabhṛti prāggranthi barhiḥ visraṃsya yūnaṃ cāgre gṛhītvā tri stṛṇann agniṃ paryeti prastaramātraṃ śiṣṭvā tāvat pratiparyeti taṃ stṛṇāty avidhṛtim prāksaṃsthaṃ havirāsādanam sāmidhenipraiṣādy ājyabhāgābhyāṃ yajñopavītinaḥ sarve paścāt parīto brahmayajamānau purastād agnīt āśrāvya sīda hotar ity eva brūyāt apabarhiṣaḥ prayājāḥ anuyājāś ca asamānayanaṃ vā barhiḥsaṃyogāt pratyag atītya juhoti havirbhiś cariṣyantaḥ prativiparyanti sarvebhyo 'vadyati yathāpūrvaṃ somavadbhyo madhyāt sakṛtsakṛt sahāvadadhāti dvir abhighāraṇam anatikramaṇaṃ ca somāya vā pitṛmate evaṃ barhiṣadbhya uttarato dhānāmanthapuroḍāśānām agniṣvāttebhyo dakṣiṇato manthapuroḍāśadhānānām purastād agnaye kavyavāhanāya yathāpūrvam sa sviṣṭakṛt oṃ svadhety astu svadheti vāśrutapratyāśrute svadhā nama iti vaṣaṭkāraḥ mantham upahūya hotādhvaryur brahmāgnīd avaghrāyaṃ nidadhati prāśitram avadāyeḍāṃ vā sarve prāśnanti vā vediṃ triḥ pariṣiñcaty udapātreṇādhvaryur yajamāno vā sraktiṣu pitravanejanaṃ pariṣicya pariṣicya pūrvavat uttarāparasyāṃ prathamam savye samavadāya sarvebhyo yathāvaniktaṃ piṇḍān dadāty asāv etat ta iti uttarapūrvasyāṃ pāṇī nimṛṣṭe 'tra pitara iti yajñopavītinaḥ sarve niṣkramyodañco 'kṣann amīmadantety āhavanīyam upatiṣṭhante dvābhyām mano nv āhvāmaha iti gārhapatyaṃ tisṛbhiḥ prācīnāvītī praviśyāmīmadanteti dātā japati avanejya pūrvavat pradakṣiṇaṃ nīviṃ visraṃsya namo va ity añjaliṃ karoti ṣaḍ vā namaskārān gṛhān naḥ pitaro datteti ca brahmāmantraṇādi prāk srugvyūhanāt prayājavad yajñopavītiviparyayaṃ kṛtvā na prastaram ādatte anupraharety ukte na kiṃcanānupraharati tūṣṇīm ātmānaṃ saṃspṛśati upaspṛśya paridhīn nānupraharati śamyvantaṃ bhavati barhiḥparidhy agnau prāsyati havirucchiṣṭaṃ ca apsu prāśyaṃ vā traiyambakān nirvapati raudrān ekakapālān yāvanto yajamānagṛhyā ekādhikān caturo vā udaṅmukhaḥ sarvam deśāṃś ca juhotayaḥ avaṣaṭkārān aktān vā pātryāṃ kṛtvā dakṣiṇāgnyulmukam ādāya catuṣpathe palāśapattramadhyamena homaḥ sarveṣām avadānaṃ sakṛtsakṛd atiriktavarjam akteṣu miśraṇam eṣa ta iti juhoti atiriktam ākhūtkara upakiraty eṣa iti āgamyāva rudram adīmahīti japati agniṃ triḥ pariyanti pitṛvat savyorūn āghnānās tryambakam iti devavac caitenaiva dakṣiṇān āghnānāḥ kumāryaś cottareṇobhayatra patikāmā bhagakāmā vā raudrān yajamāno 'ñjalinodasyaty agoḥprāpaṇam pratigṛhṇāty enān aśakya upasparśanam mūtayoḥ kṛtvā veṇuyaṣṭyāṃ kupe vāsajyobhayata sthāṇuvṛkṣavaṃśavalmīkānām anyatamasminn utkṣepaṇavad āsajaty etat ta iti kṛttivāsā iti anapekṣam etyopaspṛśanty apaḥ śunāsīrīyam ataḥ yadecchet paurṇamāsadharmā barhirvarjam nityebhyo 'dhikāni śunāsīrābhyāṃ dvādaśakapāla indrāya vā śunāsīrāya vāyavyaṃ payaḥ laukikaṃ pratidhukśruteḥ nāvirodhāt prakṛtidarśanāc ca yavāgūr vā saurya ekakapālaḥ sīraṃ ṣaḍyogaṃ dakṣiṇā oṣṭārau vā śveto 'śvaḥ sauryasyābhāve gauḥ saṃvatsarepsoḥ phālgunyuddṛṣṭe śunāsīrīyeṇeṣṭvā somena paśuneṣṭyā vā yajeta paurṇamāsyām āvṛttir anījānasya phālgunyupavasathe śunāsīrīyam prātar vaiśvadevam sapaśuṣu paśutantraṃ prādhānyāt pūrvedyur vaiśvadeve pāśukam sadyo vā vaiśvadevaḥ paśuḥ paśupuroḍāśam anu havīṃṣi nirvapati teṣāṃ sviṣṭakṛdbhūyastvāt yathoktam aviruddham hṛdayaśūlānte vapanam varuṇapraghāseṣu vāruṇaḥ mahāhaviṣi māhendraḥ śunāsīrābhyāṃ caturthaḥ purastād vā parvaṇaḥ parvaṇaḥ ante vā mitravindā śrīrāṣṭramitrāyuṣkāmasya daśahaviḥ āgneyaḥ saumyaś caruḥ vāruṇo daśakapālaḥ carur vāyavaḥ maitraś caruḥ aindra ekādaśakapālaḥ bārhaspatyaś caruḥ sāvitro dvādaśakapālo 'ṣṭākapālo vā pauṣṇaś caruḥ tvāṣṭro daśakapālaḥ ekaṃ pradānam samasyānuvācanam yajeti ca praiṣāś ca uttare nigamā yatheṣṭaṃ joṣaṇāśruteḥ anulomā vā codanāguṇatvāt pañcadaśa sāmidhenyaḥ puṣṭimantāv ājyabhāgāv agninā rayim aśnavat poṣam eva dive dive yaśasaṃ vīravattamaṃ gayasphāno amīvahā vasuvit puṣṭivardhanaḥ sumitraḥ soma no bhaveti haviṣo 'nuvākyāgniḥ somo varuṇo mitra indro bṛhaspatiḥ savitā yaḥ sahasrī pūṣā no gobhir avasā sarasvatī tvaṣṭā rūpāṇi samanaktu yajñair iti yājyā tvaṣṭā rūpāṇi dadatī sarasvatī pūṣā bhagaṃ savitā me dadātu bṛhaspatir dadad indro balaṃ me mitraḥ kṣatraṃ varuṇaḥ somo agnir iti tvaṣṭā rūpāṇāṃ rūpakṛd rūpapatī rūpeṇa paśūn asmin yajñe mayi dadhātu svāheti virājau saṃyājye sahasravatyau vā nū no rāsva sahasravat tokavat puṣṭimad vasu dyumad agne suvīryaṃ varṣiṣṭham anupakṣitam uta no brahmann aviṣa uktheṣu devahūtamaḥ śaṃ naḥ śocā marudvṛdho agne sahasrasātama iti daśa dakṣiṇā sahasraṃ vā paśvijyā saṃvatsare saṃvatsare prāvṛṣi āvṛttimukhayor vā gṛheṣu yūpāhutiṃ juhoti caturgṛhītaṃ sruveṇa voru viṣṇav iti ājyaśeṣam ādāya satakṣā gacchati yūpam abhimṛśaty aty anyān iti prāṅ tiṣṭhann abhimantrayate vā pālāśaṃ bahulaparṇam aśuṣkāgram ūrdhvaśakalaśākhaṃ madhyāgropanatam avraṇam abhāve khadirabilvarauhitakān khadirābhāve soma itarān sruveṇopaspṛśati viṣṇave tveti oṣadha iti kuśataruṇaṃ tiraskṛtya svadhita iti paraśunā praharati prathamaśakalaṃ nidadhāti anakṣastambhaṃ vṛścati ekajam dyāṃ mā lekhīr iti patantam abhimantrayate na dakṣiṇā patet ayaṃ hi tveti śodhanam abhimantraṇaśeṣo vāviśeṣopadeśāt atas tvam ity āvraścane juhoti yūpe vā tatsaṃskārāt sthāṇau śruteś ca parivāsyācchedanaṃ punaḥ tryaratniḥ caturaratnir vā ekāratniprabhṛtīn eke aṣṭāśriṃ karoty uparavarjam agrāc caṣālaṃ pṛthamātram aṣṭāśri madhyasaṃgṛhītam ūrdhvamagre pratimuñcati dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā tardmātikrāntaṃ yūpasya pañcāratniḥ pañcadaśaparyantaḥ some daśasaptacaturdaśavarjam aparimito vā saptadaśa vājapeye ekaviṃśatir aśvamedhe yathākāyaṃ sthavimā vediṃ kariṣyan ṣaḍḍhotāraṃ pañcagṛhītaṃ manasānudrutya juhoty ekām āhutiṃ pañca vā dyauṣpṛṣṭham antarikṣam ātmāṅgair yajñaṃ pṛthivīṃ śarīrair vācaspate 'chidrayā vācāchidrayā juhvā divi devāvṛdhaṃ hotrām airayant svāheti vediṃ karoti varuṇapraghāsavat sphyādy āgninidhānāt ekam idhmena praṇayati vratopāyanapraṇītājyabhāgabhāgāvadānapūrṇapātraviṣṇukramān kuryāddhaviryajñavidhe paristaraṇapātrasaṃsādanaprokṣaṇājyanirvapaṇādhiśrayaṇāni kṛtvottaraparigrahādi karoty ājyāsādanāt sapṛṣadājyam ājyagrahaṇam barhiṣi plakṣaśākhā stṛṇāti devasya tvety abhrim ādāya yūpāvaṭaṃ parilikhatīdam aham ity āhavanīyasya purastād antarvedyardham uparasaṃmitaṃ khanati prācaḥ pāṃsūn udvapati tad agreṇa yūpaṃ prāñcaṃ nidadhāti kuśamuṣṭim upari tasmin prathamaśakalaṃ ca agram uttareṇa caṣālam yavo 'sīty apsu yavān opya prokṣaty agramadhyamūlāni dive tveti pratimantram prokṣāmīti sarvatra sākāṅkṣatvāt avaṭe śeṣam āsiñcati śundhantām iti barhīṃṣi prāñcy udañci ca prāsyati pitṛṣadanam asīti prathamaśakalaṃ cāgreṇīr asīti sruveṇāvaṭe juhoti tūṣṇīm purastāt parikramyādhvaryur yajamāno vā yūpam anakty udaṅṅ upaviśya yūpāyājyamānāyānuvācayati devas tvety anakti caṣālam ubhayataḥ uktaṃ pratimuñcati supippalābhya iti soparam agniṣṭhādeśam aktvā parivyayaṇadeśaṃ samantaṃ parimṛśyādhvaryur nāvasṛjed ā parivyayaṇāt ucchrīyamāṇāyānuvācayati dyām agreṇety ucchrayati yā ta iti minoti agniṣṭhā sampratyāhavanīyam brahmavani tveti pāṃsubhiḥ paryūhati brahma dṛṃheti maitrāvaruṇadaṇḍena samantaṃ triḥ paryṛṣati samaṃbhūmi kṛtvādbhir upasicya viṣṇoḥ karmāṇīti vācayati yūpam anvārabdham tad viṣṇor iti caṣālam īkṣamāṇam parivīyamāṇāyānuvācayati triguṇā trivyāmā kauśī raśanā tayā nābhimātre trivṛtaṃ parivyayati parivīr asīti saṃsṛjyānyatarasyām antaṃ praveśayati yūpaśakalam asyām avagūhaty uttareṇāgniṣṭhāṃ divaḥ sūnur asīti bahuṣu yathāsvam upāvīr asīti tṛṇam ādāya tena paśum upaspṛśaty upa devān iti chāgaṃ mantrāmnānāt pannadam avyaṅgam yathāmantravarṇaṃ prokṣaṇe nācoditatvāt agniṃ manthaty ā homāt karoti upākaraṇamanthane vā dviguṇaraśanayā dvivyāmayā kauśyā pāśaṃ kṛtvāntarāśṛṅgam abhidakṣiṇaṃ badhnāty ṛtasya tveti devasya tveti yūpe aindrāgnaḥ sauryaḥ prājāpatyo vā yam icchet adbhyas tveti paśuṃ prokṣaṇībhiḥ prokṣati apāṃ perur ity āsya upagṛhṇāti āpo devīr ity adhastād upokṣati idhmapraiṣādi karoty ā prayājebhyaḥ uttarāghāram āghārya paśuṃ pūrvaṃ samanakti lalāṭāṃsaśroṇiṣu saṃ ta iti pratimantram pravṛtya hotāram āśrāvyāhāgnir ha daivīnāṃ viśāṃ puraetāyaṃ yajamāno manuṣyāṇāṃ sunvann iti sutye tayor asthūri gārhapatyaṃ dīdayacchataṃ himā dvā yū rādhāṃsīt saṃpṛñcānāv asaṃpṛñcānau tanva iti maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati mitrāvaruṇayos tvā praśāstroḥ praśiṣā prayacchāmīti audumbaraṃ yajamānamukhamātram dīkṣitadaṇḍaṃ some krīte vā ekādaśa prayājāḥ anuyājāś ca samaitrāvaruṇe preṣyety āha yajasthāne vacane daśeṣṭvā prayājān āha śāsam āhareti svarum ādāyāktvobhau juhvagre tābhyāṃ paśor lalāṭam upaspṛśati ghṛtenāktāv iti svarum avaguhyāsiṃ prayacchann āhaiṣā te prajñātāśrir astv iti sādayitvā srucau cātvālam uttareṇa śāmitrāyollikhati paryagnaye 'nuvācayati āhavanīyolmukam ādāyāgnīt triḥ samantaṃ paryeti paśvājyaśāmitradeśayūpacātvālāhavanīyān ājyapaśuśāmitrān vā pratiprāsyolmukaṃ tāvat pratiparyeti punar ādāyodaṅ pratipadyate paśuś cānvak pratiprasthātānvārabhata enaṃ vapāśrapaṇībhyāṃ kārṣmaryamayībhyāṃ viśākhāviśākhābhyām tam adhvaryuḥ yajamāno 'dhvaryum veditṛṇe adhvaryur ādāyāśrāvyāhopapreṣya hotar havyā devebhya iti revati yajamāna iti vācayati śāmitraṃ nātīyāt śāmitre 'gniṃ nidadhāti nirmanthyam eke paścāt tṛṇam upāsyati varṣo varṣīyasīti tasminn enaṃ nighnanti pratyakśirasam udakpādam prākśirasaṃ vā saṃgṛhya mukhaṃ tamayanty avāśyamānam veṣkeṇa vā etyāhavanīyam āvṛtyāsate saṃjñapayānvagann ity eva brūyāt svāhā devebhya iti juhoti saṃjñaptaḥ paśur iti prokte śetāṃ nu muhūrtam ity āhāsome devebhyaḥ svāheti juhoti na vaite juhuyāt vapāśrapaṇībhyāṃ niyojanīṃ cātvāle prāsyati māhir bhūr iti pratiprasthātaḥ patnīm udānayety āha neṣṭar iti some pānnejanahastāṃ vācayati nayan namas ta ātāneti paśoḥ prāṇāñchundhati patnī mukhaṃ nāsike cakṣuṣī karṇau nābhiṃ meḍhraṃ pāyuṃ pādānt saṃhṛtya vācaṃ te śundhāmīti pratimantram śeṣeṇa yajamānaś ca śiraḥprabhṛty anuṣiñcataḥ manas ta iti śiraḥ yat te krūram ity aṅgāni śam ahobhya iti paścāt paśor niṣiñcataḥ uttānaṃ paśuṃ kṛtvāgreṇa nābhiṃ tṛṇaṃ nidadhāty oṣadha iti svadhita iti prajñātayābhinidhāya chittvāgraṃ savye kṛtvā dakṣiṇena mūlam ubhayato 'nakti lohitena rakṣasām iti nirastam ity apāsyati idam aham ity abhitiṣṭhati yajamānaḥ vapām utkhidya vapāśrapaṇyau prorṇauti ghṛtena dyāvāpṛthivī iti parivāsya cātvāle 'vasicya śāmitre pratapati śāmitraikadeśam āhavanīye prāsyaty agnīt tṛṇāgraṃ cādhvaryur vāyo ver iti uttaratas tiṣṭhan pratapya vapām antarā yūpāgnī hṛtvā dakṣiṇataḥ pratiprasthātā śrapayati parītya vapāṃ sruveṇābhighārayaty agnir ājyasyeti stokebhyo 'nuvācayati śṛtāyāṃ śṛtā pracarety āha pratiprasthātā svāhākṛtibhyaḥ preṣyeti hutvā vapām abhighārayati pṛṣadājyam dhruvāṃ prathamam ājyabhāgau cet atrājyabhāgau kurvan vapayā cariṣyann upastīrya hiraṇyam avadhāya vapām avadyann āhendrāgnibhyāṃ chāgasya vapāyai medaso 'nubrūhīti hiraṇyam avadhāya dvir abhighāraṇaṃ some āśrāvyāhendrāgnibhyāṃ chāgasya vapāṃ medaḥ preṣyeti hutvā vapāśrapaṇyāv anuprāsyati prācīṃ viśākhāṃ pratīcīm itarāṃ svāhākṛte iti cātvāle mārjayante sapatnīkā idam āpaḥ pravahateti viśāsti paśum anyaḥ ṛtvijāṃ vaiko 'prakﾱptatvācchāmitre upagādarśanāc ca vikrayī tv anyaḥ śūdrasaṃyogāt aṅgāny avadyaty abhañjan hṛdayaṃ jihvāṃ kroḍaṃ savyasakthipūrvanaḍakaṃ pārśve yakṛdvṛkkau gudamadhyaṃ dakṣiṇā śroṇir iti jauhavāni dakṣiṇasakthipūrvanaḍakaṃ gudatṛtīyāṇiṣṭhaṃ savyā śroṇir ity aupabhṛtāni varṣiṣṭham upayaḍbhyaḥ avadānakāle prabhāgaḥ vaniṣṭhujāghani cāvadyati klomaplīhādhyūdhnīpurītataṃ cecchan udaramedo 'vaśiṣṭaṃ gude prāsyati kṛśaś cet śvabhra ūvadhyam avadhāya tasmin lohitaṃ rakṣasām iti śūle hṛdayaṃ pratṛdya śāmitre śrapayati paśuṃ cokhāyām paśudevatāyai puroḍāśa ekādaśakapālaḥ agnīṣomīyo vā viśeṣopadeśāt atraiva haviṣkṛdāhvānam ijyaikatvāt avadyann āhendrāgnibhyāṃ puroḍāśasyānubrūhīti upabhṛti cāvadyati sviṣṭakṛdvat indrāgnibhyāṃ puroḍāśam iti preṣyati hutvā samānīyāgnaye pradāya saguṇasthāne 'guṇaḥ sarvavikāra ekatvāt yathāmnātaṃ vā vacibhedāt iḍām avadyati akriyānyasya samānārthatvāt na codanābhedāt kālaguṇabhedāc ca paśur dakṣiṇā dhenur varo vā mārjite śamitāraṃ śāsti triḥ pracyāvayatāt triḥ pracyutasya hṛdayam uttamaṃ kurutād yat tvā pṛcchācchṛtaṃ haviḥ śamitā3r iti śṛtam ity eva brūtān na śṛtaṃ bhagavo na śṛtaṃ hīti triḥpracyute hṛdayaṃ pravṛhyottamaṃ karoti śūlaṃ cābhūmau juhvā pṛṣadājyasyādāyopaniṣkramya pṛcchati śṛtaṃ haviḥ śamitā3r iti trir abhikrāmam prokte tad devānām ity āhopāṃśu saṃ te mana iti hṛdayam abhighārya sarvam paśvasī vapāvad dhṛtvā dakṣiṇataḥ pratiprasthātā vedyāṃ plakṣaśākhāsv avadyati juhūpabhṛtor upastṛṇīte vasāhomahavanyāṃ pātryāṃ ca manotāyai haviṣo 'vadīyamānasyānubrūhīty ukte srucor avadyati yathoktaṃ dvirdviḥ aśeṣe gudatṛtīye vapāvaddhiraṇyam reḍ asīti vasāṃ gṛhītvā dvir abhighārya prayutam iti pārśvena saṃsṛjaty asinā vā śeṣam iḍāpātryām āsicya kroḍam anasthīni ca prāsyati śroṇivarjam jāghanīgudaṃ nidhāyāhendrāgnibhyāṃ chāgasya haviṣo 'nubrūhīti āśrāvyāhendrāgnibhyāṃ chāgasya haviḥ preṣyeti prasthitam iti ca prasute ardharcāntare yājyāyai vasaikadeśaṃ juhoti ghṛtaṃ ghṛtapāvāna iti daivataṃ hutvā pradakṣiṇam āvṛtya juhvā pṛṣadājyasyopaghnann āha vanaspataye 'nubrūhīti āśrāvyāha vanaspataye preṣyeti hutvā samānīya sauviṣṭakṛtam pratyetya vā diśo vyāghārayati vasāśeṣeṇa vājinavat sarvaṃ juhoti aindraḥ prāṇa iti paśuṃ saṃmṛśati avadāya veḍāṃ prāk pradānāt iḍām ādadhāti upahūtāyāṃ vaniṣṭhum agnīdhe adhyūdhnīṃ hotre avāntareḍā vā mārjite preṣyaty agnīd aupayajān aṅgārān āharopayaṣṭar upasīda brahman prasthāsyāmi samidham ādhāyāgnim agnīt saṃmṛḍḍhīti śāmitrād aṅgārān āhṛtya vediśroṇyāṃ nivapaty uttarasyām āgnīdhrīyād vā some hotṛdhiṣṇye pratiprasthātopayajati gudatṛtīyasya pracchedam anuyājeṣu samudraṃ gaccheti pratimantram prativaṣaṭkāraṃ hutvā mano ma iti mukhopasparśanam anuyājānte svaruṃ juhoti divaṃ te dhūma iti paśudevatāvanaspatibhyāṃ srugvyūhanam jāghanyā patnīsaṃyājanam uttānāyā devānāṃ patnībhyo 'vadyati iḍāṃ ca parivartyāgnaye gṛhapataye agnīdhe ca ājyena pūrve sarvā vā jāghanyāviśeṣāt barhir hutvāpo gacchanti hṛdayaśūlam ādāya āhavanīyaṃ vopasthāya vratādīni cet abhyavetya śuṣkārdrasaṃdhau hṛdayaśūlam upagūhati śug asi tam abhiśoca yo 'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmo māpo mauṣadhīr iti ca glāyann udapātraṃ niṣicya pūrveṇa yūpaṃ yathoktam upagūhati dhāmnodhāmnaḥ sumitriyā na ity upaspṛśanty apaḥ upagūhanaśeṣo vā pūrvaḥ abhimantraṇaṃ vottareṇa na some 'nūbandhyāvarjam varuṇapraghāsavat samidādhānam vrataṃ visṛjyāparāgnīnāṃ pūrve caturgṛhītaṃ yūpāhutivat sa vihāro 'taḥ samārūḍhanirmathite vā yathotsāhaṃ dadyād asyām agniṃ praṇīya sadohavirdhānāgnīdhrahotṛdhiṣṇyān yathoktaṃ gṛhītvājyāny āgnīdhrapraṇayanam agnīṣomīyadarśanāt na somārthatvāt prasaṅgād darśanam darvihomāḥ paurṇamāsadharmā juhotyaviśeṣāt juhūdarśanāc ca tūṣṇīm anarthaluptāḥ ekāgnayaḥ aprayājāḥ ananuyājāḥ asāmidhenīkāḥ anigadāḥ pratinigadya homāḥ svāhākārapradānāḥ paratantrotpattayo juhotimātrāḥ pākayajñeṣv avattasyāsarvahomaḥ hutvā śeṣaprāśanam agnihotre tad asya pākayajñasyeveti śruteḥ agnīṣomīyāt paśuṣu śākhāniyojanam vapāṃ hutvā trīṇi pañca sarvāṇi vāvadyati sarvābhāve śeṣāt sviṣṭakṛtaḥ sthālīpākena saha pradānam pūrṇapātro dakṣiṇā varo vā darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvānyena yajeteti śruteḥ somena vopakﾱptasoma ādhānasya somaprādhānyāt nāviśeṣāt vasante 'gniṣṭomaḥ aindrāgnaṃ punarutsṛṣṭam ālabhya dvipuruṣāsomapīthinaḥ ṣoḍaśartvijo brahmodgātṛhotradhvaryubrāhmaṇāchaṃsiprastotṛmaitrāvaruṇapratiprasthātṛpotṛpratihartrachāvākaneṣṭragnītsubrahmaṇyagrāvastudunnetṝn vṛṇīte caturo vādyān tatpuruṣā itare yathāvedam brāhmaṇāchaṃsyagnītpotāro brahmaṇaḥ devayajanaṃ joṣayante uccatamam samam avibhraṃśi abhitodevayajanamātradeśam purastādvarjam prākpravaṇam udag vā yat kiṃcānūcānartvijaḥ uddhatauṣadhimūle 'pare 'nte vimitaṃ kurvanti prāgvaṃśam purastāduccam pratidigdvāram udagvarjaṃ vā śālāṃ vā parivṛte cottarāpare dīkṣāprabhṛti śuklapakṣe pañcamīṃ saptamīṃ vā prasutaḥ kālātikrame niyatakriyā prāptakālatvāt na samatvāt dvādaśa dīkṣāḥ aparimitā vā puṇyāhe dīkṣā krayaḥ prasava utthānam prakramotthāne virodhe na vācoditatvāt dīkṣāsu yūpachedanaṃ yūpāhutiṃ prāgghutvā yūpānte vāgniṃ mathitvā dīkṣitasyāgnihomapratiṣedhaśruteḥ ucchrayaṇakāle vobhayaṃ homachedane saṃnidheḥ samārohyāgnī śālāstambhaṃ pūrvārdhyaṃ gṛhītvāraṇipāṇir āhedam aganmeti śālāyām rājānaṃ nidadhāty āhṛtaś cet prāk krayād annam upaharanty asmai haviṣyam amāṃsam agniṃ vihṛtya saptasu prakrameṣv ardhavyāme ca sāgnicitye aparāhṇe 'śnātīṣṭam upapannaṃ vā na vā kratvartham apadiśyānyasmā uttare parivṛta udakumbhavaty apsudīkṣā nāpita upatiṣṭhati nakhāni nikṛntaty aṅguṣṭhyaprabhṛtīni dakṣiṇahastasya prathamam dakṣiṇaṃ godānaṃ vitāryonattīmā āpa iti yūpavatkuśataruṇam kṣureṇa cābhinidhāya chittvodapātre prāsyati evam uttaraṃ tūṣṇīm nāpitāya kṣuraṃ prayacchati tena keśaśmaśru vapati āpo asmān iti snātvod id ābhya ity utkrāmaty uttarapūrvārdham kṣaumaṃ vaste niṣpeṣṭavai brūyād ahataṃ ced adbhir abhyukṣya snātavasyaṃ vāmautradhautam vicitakeśaṃ prasāritadaśaṃ dīkṣātapasor iti na nīviṃ kurute evaṃ pratiprasthātāparasmin parivṛte patnīṃ tūṣṇīm vapanaṃ vā dhenvanaḍuhayor nāśnīyāt puruṣadharmo vāsambhavāt aṃsalabhojanaṃ vā prapādyāgnāvaiṣṇava ekādaśakapālaḥ ādityebhyo vā caruḥ prāk samiṣṭayajuṣaḥ karoti samiṣṭayajurvarjaṃ vā upāṃśu caranti prāg agnīṣomīyāt vāgantena vā dīkṣaṇīyāṃ nīcaistarāṃ nīcaistarām itare upāṃśūpasadaḥ śālāṃ pūrveṇa tiṣṭhann abhyaṅkte kuśeṣu navanītena śīrṣṇo 'dhyanulomaṃ sapādako mahīnāṃ payo 'sīti vṛtrasyety akṣyāv anakti traikakudāñjanenābhāve 'nyad dvir dakṣiṇaṃ trir uttaraṃ parāk sakṛtsakṛnmantraḥ śareṣīkayā sāgrayā kuśapavitraiś citpatir meti pāvayati saptabhiḥ saptabhiḥ pratimantram achidreṇeti sarvatra dvir uparinābhyunmṛjya pradakṣiṇaṃ sakṛd avāṅ ekena tribhiḥ saptabhir vā ekaśatena vā rājasūye ā vo devāsa iti vācayati svāhā yajñam ity aṅgulī acate nānā hastayoḥ evaṃ śeṣaṃ pratimantram uttamena muṣṭī kṛtvā svāhety uktvā vāgyataḥ aṅguṣṭhau tatsahite cotsṛjati vāgyataṃ praveśayati āhavanīyagārhapatyāv antareṇa so 'sya saṃcara ā prasavāt evaṃ pratiprasthātā patnīm abhyañjanādi tūṣṇīm apareṇa vā praveśayati audgrabhaṇāni juhoti sthālyāḥ sruveṇākūtyā iti pratimantram tṛtīyaṃ japaty eva pañcamaṃ juhvāṃ dhrauvam āsicya dviś ca sthālyāḥ sruveṇa tṛtīyaṃ sruvam abhipūrayati viśvo devasyeti etām eva vā pūrṇāṃ juhuyāt āhavanīyaṃ dakṣiṇena kṛṣṇājine māṃsasahite syūtānte tardmasu paścādāsañjanavatī nidadhāti ekaṃ cet paścātpādadviguṇam dakṣiṇaṃ jānv ācyāste paścād enayoḥ śuklakṛṣṇasaṃdhim ālabhata ṛksāmayor iti dakṣiṇajānunārohati śarmāsīti tenāste 'pare 'nte mekhalāṃ badhnīte veṇiṃ trivṛtaṃ śaṇamuñjamiśrām antarāṃ vāsasa ūrg asīti nīviṃ kurute somasya nīvir iti śiraḥ prorṇute viṣṇoḥ śarmeti kṛṣṇaviṣāṇāṃ trivaliṃ pañcavaliṃ vottānāṃ daśāyāṃ badhnīte tayā kaṇḍūyanam upaspṛśaty enayā dakṣiṇasyā bhruva uparīndrasya yonir iti bhūmau collikhati susasyā iti mukhasaṃmitam audumbaraṃ daṇḍaṃ prayacchati ucchrayasvety enam ucchrayati taṃ dakṣiṇata upadhatte atra vā muṣṭikaraṇavāgyamane evaṃ pratiprasthātā patnīṃ tūṣṇīṃ yugapan mekhalādi yoktreṇa vā jālaṃ vā śirasi triparyāyam pṛthumukho yajñiyavṛkṣaśaṅkuḥ kaṇḍūyane ollekhanāt karoti mekhalādi cet kṛṣṇājinādi ced daṇḍāntam anyo dīkṣito 'yaṃ brāhmaṇa ity āha trir uccaiḥ brāhmaṇa ity eva vaiśyarājanyayor api śruteḥ āstamayād vācaṃ yacchati astamite dīkṣita vācaṃ visṛjasva patni vācaṃ visṛjasveti trir āha agnim abhyāvṛtya vrataṃ kṛṇuteti vāgvisarjanaṃ trir uktvāgnir brahmeti ca sakṛt bhūr bhuvaḥ svar iti vā ata ūrdhvam ā muṣṭivisargād anastamite 'nudite ca trir āha dīkṣita vācaṃ yaccha patni vācaṃ yaccheti yathoktaṃ visarjanam vratadughe dohayati tatkṣīravratau bhavataḥ prathame vrate vrīhiyavayor anyataram āvapati ubhāv eke tad vratam adohe sarvauṣadhaṃ sarvasurabhi caike gārhapatye dīkṣitasya śrapaṇam dakṣiṇāgnau patnyāḥ yavāgū rājanyasya āmikṣā vaiśyasya vrataṃ prayacchaty anutsiktam apararātre sāyaṃdoham aparāhṇe prātardoham daivīṃ dhiyam iti vratāyopasparśanaṃ svāsane ye devā iti vratayaty amṛnmaye patnī lauhe śvātrāḥ pītā iti nābhim ālabhate mekṣyan kṛṣṇaviṣāṇayā loṣṭaṃ kiṃcid vādatta iyaṃ ta iti apo muñcāmīti mehati pṛthivyā saṃbhavety āttaṃ nidadhāti agne tvam ity uktvā svapity adhaḥ prāṅ dakṣiṇataḥ agnim abhyāvṛttaṃ vibuddham asvapsyantaṃ punar mana iti vācayati tvam agna ity āha kruddhvā avratyaṃ vā vyāhṛtya labdham ālambhya vācayati rāsveyad iti aśakye 'bhimantraṇam śūdrasaṃpraveśasaṃbhāṣāpratyutthānābhivādanodakāvāyavarṣāṇi varjayet prāg avabhṛthāt parihvālaṃ vadati vicakṣaṇacanasitavatīṃ vācam śālāsanāsvapnau saṃdhivelayoḥ vedyāṃ sutyāsu aprāyaścittam aparādhe itaretarasmin vopahavam iccheran patnyām ekadīkṣī dīkṣānte prāyaṇīyam adityai caruṃ nirvapati ājyabhāgāv iṣṭvājyena devatāś catasro yajati pathyāṃ svastim agniṃ somaṃ savitāraṃ ca carumekṣaṇabarhir nidadhāty udayanīyāyai salepaṃ caruṃ pramṛṣṭaṃ mekṣaṇam prakṣālayati vā carum anupraharatītare ta evartvijaḥ vipreteṣv anye 'pi śamyvantaṃ bhavati antavacane pūrvaṃ prāpter aviśeṣaśruteḥ uttaraṃ vā prakṛtyanugrahānuyājapratiṣedhābhyām grahaṇād apravṛttiḥ saṃtvarāśruteś ca nityānuvādo 'nuyājapratiṣedhaḥ uparavadeśe pratiprasthātā rohite carmaṇy ānaḍuhe somaṃ nivapati vikrayy enaṃ vicinoti kautsaḥ śūdro vā brāhmaṇa upāste udakumbhaś ca purastāt śālādvārāṇy apidhāya dhrauvaṃ juhvāṃ catur vigṛhṇāti barhistṛṇena hiraṇyaṃ baddhvāvadadhāty eṣā ta iti jūr asīti juhoti śukram asīti hiraṇyam uddhṛtya vedyāṃ tṛṇaṃ nidadhāti sūtrabaddhaṃ hiraṇyaṃ kurute caturgṛhītaṃ gṛhītvānvārabhasva yajamānety āha apāvṛtadvāre niṣkrāmataḥ dakṣiṇena dvāraṃ somakrayaṇī tiṣṭhaty alakṣitāvyaṅgāpravītārajjubaddhā babhruḥ piṅgalā piṅgalābhāve 'ruṇāruṇābhāve rohiṇy aśyetākṣī cid asīty enām abhimantrayate udīcīṃ nīyamānām anugacchato vasvy asīti ṣaṭ padāny atītya saptamaṃ paryupaviśanti hiraṇyam asmin nidhāyābhijuhoty adityās tveti sphyena padaṃ triḥ parilikhaty asme ramasveti samuddhṛtya padaṃ sthālyām āvapaty asme te bandhur iti apa sthāne niṣicya yajamānāya padaṃ prayacchati tve rāya iti me rāya iti yajamānaḥ pratigṛhṇāti mā vayam ity adhvaryur ātmānaṃ saṃspṛśati hṛtvā patnyai padaṃ prayacchati neṣṭā tota ity enāṃ vācayati somakrayaṇyā ca samīkṣyamāṇāṃ samakhya iti prakṣālya pāṇī hiraṇyaṃ badhnīte 'nāmikāyām āpyāyanābhiṣavāṃśvadābhyeṣu ca preṣyati ca somopanahanam āhara somaparyāṇahanam āharoṣṇīṣam āhareti atra vā nivapanam śobhanaṃ somopanahanam uṣṇīṣābhāve somaparyāṇahanād dvyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ voṣṇīṣāyāvakṛntati adhvaryur yajamāno vā somopanahanaṃ harati anya itare somaṃ gacchanti eṣa ta iti vācayati prāṅ upaviśyāsmāko 'sīti somam ālabhate na vicinoty ataḥ tṛṇakāṣṭhāpāsanam eke somopanahanaṃ dviguṇaṃ caturguṇaṃ vā stṛṇāti prāgdaśam udag vā tasmin somaṃ mimīte daśakṛtvo 'bhi tyam iti sarvābhiḥ prathamam aṅguṣṭhaprabhṛti caikotsargam dviḥ kaniṣṭhikayā ekopacayaṃ ca añjalinā daśamam anyad vādhyāvapaśruteḥ antānt saṃgṛhyoṣṇīṣeṇa badhnāti prajābhyas tveti aṅgulyā madhye vivṛṇoti prajās tvānuprāṇantv iti taṃ vikrayiṇe prayacchati pañcakṛtvaḥ somaṃ paṇate sa āha somavikrayin krayyas te somo rājā3 iti krayya ity āha somavikrayī taṃ vai te krīṇānīti krīṇīhīty āha somavikrayī kalayā te krīṇānīti bhūyo vā ataḥ somo rājārhatīti somavikrayī bhūya evātaḥ somo rājārhati mahāṃs tv eva gor mahimety adhvaryur gor vai pratidhuk tasyai śṛtaṃ tasyai śaras tasyai dadhi tasyai mastu tasyā ātañcanaṃ tasyai navanītaṃ tasyai ghṛtaṃ tasyā āmikṣā tasyai vājinam iti bhūya evety ataḥprabhṛti catur āvartayati ekaikenānte paṇate śaphena padārdhena gavā te krīṇāmīty antataḥ praśnānte praśnānte krītaḥ somo rājety ante vayāṃsi prabrūhīty āha somavikrayī sa āha candraṃ te vastraṃ te chāgā te dhenus te mithunau te gāvau tisras te 'nyā iti śukraṃ tveti hiraṇyam ālambhya vācayati sagme ta iti somavikrayiṇaṃ hiraṇyenābhikampayati asme ta iti yajamānasahitaṃ nidadhāti somavikrayy etad ādatte ajāṃ pratyaṅmukhīm ālambhya vācayati tapasas tanūr iti savyenājāṃ prayacchan mitro na iti dakṣiṇena somam ādāyāgata uttiṣṭhati vā dīkṣitorau dakṣiṇe pratyuhya vāso nidadhātīndrasyorum iti svāna bhrājeti japati somavikrayiṇam īkṣamāṇaḥ aporṇute dīkṣitaḥ śiraḥ patnī ca hiraṇyaṃ sahasācchidya pṛṣatā varatrākāṇḍenāhanti vā gṛhītasomaṃ pari māgna iti vācayati uttare ca ud āyuṣety utthānam śīrṣṇi somaṃ kṛtvā pāṇim antardhāya prati panthām ity ano 'bhyeti dakṣiṇatas tiṣṭhacchannaṃ samaṅgi dhautam praugāc coddhate phalake kṛṣṇājinam asminn āstṛṇāty adityās tvag iti tasmint somaṃ nidadhāty adityai sada iti astabhnād dyām iti somam ālambhya vācayati vaneṣu vy antarikṣam iti somaparyāṇahanena paritatya kṛṣṇājinaṃ purastād āsajati sūryasya cakṣur ity āsanayor anyatarat ekaṃ ced grīvā avakṛtya anaḍvāhau yunakty usrāv etam iti yugapat tadvacanatvāt bhede mantrāvṛttiḥ sāṃnipātitvāt īṣāntare bhūmiṣṭhaḥ subrahmaṇyaḥ palāśaśākhayā prājati paścāt parītyāpālambaṃ gṛhītvā somāya krītāyānuvācayati paryuhyamāṇāyeti vā dīkṣitaś cānvārabhate triruktāyāṃ prāṅ yātvā dakṣiṇāvartya śālāṃ gacchanti bhadro ma iti vācayati subrahmaṇyāṃ cāhvayati subrahmaṇyo3ṃ subrahmaṇyo3m iti trir uktvā sakṛn nigadaṃ yāvadahe sutyā bhavati tathāha śālāṃ pūrveṇa pratiprasthātāgnīṣomīyaṃ paśum ādāya tiṣṭhati kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyam abhāve lohitasāraṅgam namo mitrasyety enam ālambhya vācayati carati paśau vācanam eva āhavanīyāc colmukam āhṛtyaike samīpe 'na upasthāpyottambhanenopastabhnāti varuṇasyottambhanam iti śamye codvṛhati varuṇasya skambhasarjanī iti audumbarīm āsandīṃ nābhidaghnām aratnimātrāṅgīm ūtām āharanti catvāraḥ abhimṛśaty enāṃ varuṇasya ṛtasadany asīti kṛṣṇājinam asyām āstṛṇāti varuṇasya ṛtasadanam asīti tasmint somaṃ nidadhāti varuṇasya ṛtasadanam āsīdeti śālāṃ praveśayanti dīkṣitasaṃcareṇa yā ta iti vācayati āhavanīyaṃ dakṣiṇena sthāpayanti udapātram upaninayanty eke ātithyam nirvapati vaiṣṇavaṃ navakapālaṃ patnyanvārabdhas tūrṇam ekavimukte vā nirvaped agnes tanūr iti pañcakṛtvaḥ pratimantram sāvitranivṛttiḥ śrutivirodhābhyām agnyanvādhānavratopāyanāraṇyabhojanadānabrahmavaraṇāni dīkṣaṇīyāprabhṛti prāg udavasānīyāyāḥ some kṛtatvāt patnīsaṃnahanaṃ ca sayoktrāyāḥ yajamānabhāgaś ca bhakṣapratiṣedhāt na karmaguṇatvāt upasarjanīr adhiśrayati madantīś ca vratavat ā muṣṭivisargād udakārthas tataḥ kārṣmaryamayāḥ paridhayaḥ āśvavālaḥ prastaraḥ aikṣavyau vidhṛtī barhiś ca etad evāgnīṣomīyopasatsv api catuṣṭayam āsādyāgnimanthanam ā homāt karoti iḍāntaṃ bhavati dhrauvaṃ vratapradāne gṛhṇāty āpataya iti dviś ca sthālyāḥ sruveṇa tanūnaptre śākvarāyeti śakvana ojiṣṭhāyeti gṛhṇāmīti sarvatra sākāṅkṣatvāt pūrvaśeṣau vottarau pratipuruṣaṃ ca grahaṇam ājyāni gṛhṇānā iti śruteḥ tānūnaptram etat dakṣiṇasyāṃ vediśroṇau nidhāyāvamṛśanty ṛtvijo yajamānaś cānādhṛṣṭam iti adrohas tebhyo na satānūnaptriṇe drogdhavyam iti śruteḥ palyaṅgya nidadhāty apidhāyāmṛnmayena aparāhṇe vratamiśraṃ dīkṣitāya prayacchati bahuṣu gṛhapataye agne vratapā ity āhavanīye samidham ādhāya madantīr upaspṛśya gāḍhataraṃ muṣṭimekhalaṃ kurute patnī ca gārhapatye tūṣṇīm madantīr upaspṛśya yajamānaṣaṣṭhāḥ somam āpyāyayanty aṃśuraṃśur iti ājyam ālabhyopaspṛśed apaḥ somam ālipsamānaḥ tathā viparyasya pratyetya prastare nihnuvata uttānahastā dakṣiṇottānā vaiṣṭā rāya iti vyūhanaparidhyañjane kṛtvaike samullupya prastaram aktvā paridhīṃś cādāyāhāgnīn madanty āpā3 iti madantīty agnīt tābhir ehīti bruvann adhyadhy āhavanīyaṃ hṛtvābhyukṣyāgnīdhe prayacchati nidhānāya subrahmaṇyāṃ ca preṣyati subrahmaṇye subrahmaṇyām āhvayeti pravargyopasadāvataḥ upasad eva vāpravargye praṇītādy upasat haviṣkṛtam āhūyānāhananam apeṣaṇe tīkṣṇārthatvāt syād vā dharmamātratvāt śruteś ca paristaraṇapātrasaṃsādanaprokṣaṇājyanirvapaṇādhiśrayaṇāni kṛtvā sphyādi karoti barhiṣaḥ pracchedaṃ harati madantīr iti vā preṣyati mātrāvad idhmābarhiḥ sruvatṛtīyāḥ srucaḥ saṃmārṣṭi aṣṭagṛhītaṃ juhvāṃ catur upabhṛti yathāprakṛti vā ekavṛt staraṇam ājyasthālī dhruvārthe sruvāghāram āghārya saṃmṛṣṭa āśrāvya sīda hotar ity eva brūyāt prasūto 'tikrāmann agnaye 'nuvācayati ardhaṃ hutvā somāya viṣṇave samānīya sādayitvā srucau somāpyāyanādy ā subrahmaṇyāpraiṣāt aktvā prastaram upasadaṃ juhoti sruveṇa yā ta ity ayaḥśayām anvārabdhe dvir ekayā carati susāyaṃ supūrvāhṇe ca evam itare anvahaṃ rajaḥśayāṃ hariśayāṃ ca ekāhas tryupasatkaḥ dvādaśa vā tristanaṃ prathamāyāṃ dohayati ekāpacayenottarayoḥ viparyasya vānagnicitye evaṃ pravṛddhau samaṃ vibhajet svasthānavivṛddhiḥ aupavasathyāt pūrve 'hani paurvāhṇikyā pracarya vediṃ mimīte pūrvārdhyāt stambhāt purastāt triṣu prakrameṣu śaṅkuṃ nihanti so 'ntaḥpātyaḥ tasmāt purastāt ṣaṭtriṃśati dakṣiṇottarau ca pañcadaśasu pañcadaśasu ardhasaptadaśeṣu vā pūrvārdhyāc ca dvādaśasu dvādaśasu pṛṣṭhyām āyamya sphyādi karoti khādireṇāchādanāt uparavadeśāt stambayajur harati uttarāṃsāt paścād adhyardhe pade cātvālam yathoktaṃ vā prātar upasadau samasya paurvāhṇikyā pracaryārdhavrataṃ prayacchati sarvaṃ vāgnau ubhābhyāṃ carite pravargyam utsādayati yathoktaṃ kuryāc cet agniṃ praṇayati opanivapanāt kṛtvā havirdhāne sthāpayati pṛṣṭhyām ubhayato dvyaratnyantare prakṣālite prācī ubhayataḥ śālām āvartya varṣīyo dakṣiṇam tayoś chadir adhyasyati bhittiṃ vābhāve anyatrāpi rarāṭyāṃ purastād āsajaty aiṣīkīm ucchrāyībhyāṃ parivārya chadiḥ paścāc ca caturgṛhītaṃ śālādvārye juhoti yuñjata iti sa gārhapatyo 'taḥ aparaṃ dakṣiṇe vartmani dakṣiṇasyānaso hiraṇyaṃ nidhāyābhijuhotīdaṃ viṣṇur iti dakṣiṇayā dvārānītā patnī pāṇibhyāṃ śeṣaṃ pratigṛhyākṣadhurāv anakti parāg devaśrutāv iti yugapat tadvacanatvāt bhede mantrāvṛttiḥ sāṃnipātitvāt sruksthālyau pratigṛhya pratiprasthātottarasyerāvatī iti pūrvavat patnī cāpareṇāgnīn parītyottarasyānakti pūrvavat havirdhānābhyāṃ pravartyamānābhyām anuvācayati triruktāyām udgṛhyeva vartanam prācī pretam iti vācayati svaṃ goṣṭham iti ca kharjati paścād uttaravedes triṣu prakrameṣu matyā vā nabhyasthe abhimantrayate 'tra ramethām iti uttareṇa parikramya dakṣiṇam upastabhnāti viṣṇor nu kam iti dakṣiṇata sthūṇām upanihanti viṣṇave tveti divo vety uttaraṃ pratiprasthātā uttarata sthūṇāṃ pūrvavat ubhe vā dakṣiṇataḥ itaratas tataḥ yad u ca mānuṣa iti śruteḥ pra tad viṣṇur iti vācayati madhyamaṃ chadir ālambhya uttare ca viṣṇo rarāṭam iti rarāṭyām viṣṇoḥ śnaptre stha ity ucchrāyyau udagagrāṇi chadīṃṣi paścāc chruteḥ dvāryāḥ pariṣīvyati laspūjanipratihṛtayā rajjvā viṣṇoḥ syūr asīti viṣṇor dhruvo 'sīti granthiṃ karoti upakrānte pramuñcati prāgvaṃśaṃ havirdhānaṃ niṣṭhāpya vaiṣṇavam asīty ālabhate bhojanabhakṣaṇe cāsmin na kuryuḥ advāreṇa sadohavirdhāne prekṣamāṇaṃ brūyān mā prekṣathā iti pṛṣṭhyām ubhayato dvārye dakṣiṇasyānaso 'dhaḥpraugaṃ khanaty uparavān abhryādi karoty avaṭavad ā parilekhanāt caturo 'kṣṇayā vyāghāraṇavat uttarāparaṃ vā prathamam samyag vā uttarapūrvaṃ tv antyam prādeśamātrāṃs tadantarān bṛhann asīti yathāparilikhitaṃ khanati idam aham ity utkirati yathākhātaṃ pratimantram ut kṛtyāṃ kirāmīti paścāt sarvebhyaḥ bāhumātrān akṣṇayā saṃbhindyāt aśaktau samyak svarāḍ ity avamarśayati yathākhātaṃ pratimantram adhvaryuyajamānau saṃmṛśete pūrvadakṣiṇe 'dhvaryur aparottare yajamānaḥ adhvaryuḥ pṛcchati yajamāna kim atreti bhadram ity āha tan nau sahety adhvaryur upāṃśu punar dakṣiṇāpare 'dhvaryuḥ pūrvottare yajamānaḥ yajamānaḥ pṛcchaty adhvaryo kim atreti bhadram iti prokte tan ma iti yajamānaḥ prokṣaty enān rakṣohaṇa iti bhede mantrāvṛttiḥ sāṃnipātitvāt avanayanāvastaraṇe cāvaṭavad rakṣohaṇo rakṣohaṇa iti tanūn upari kuśān kṛtvādhiṣavaṇe phalake dvyaṅgulāntare prakṣālite prācī aratnimātre saṃtṛṇṇe vopadadhāti paryūhati ca rakṣohaṇau rakṣohaṇāv iti tayoś carmādhiṣavaṇaṃ parikṛttaṃ sarvarohitaṃ nidadhāti vaiṣṇavam asīti tasmin grāvṇaḥ pañca vaiṣṇavā stheti kharaṃ purastāt karoty uddhatāvokṣite sikatopakīrṇaṃ caturaśram antaḥpātyāt ṣaṭ prakramān prāṅ yātvā dakṣiṇā saptamaṃ mahāntam tatraudumbarīṃ minoti yajamānamātrīm yūpavacchete abhryādi karoty āvastaraṇāt ud divam ity ucchrayati dyutāna iti minoti paryūhaṇādy opasecanāt kṛtvā dhruvāsīti vācayaty audumbarīm ālambhya prajayā bhūyād iti paśubhir iti vā sruveṇa viśākhe juhoti ghṛtena dyāvāpṛthivī iti bhūmiprāpte svāhākaroti sarvatra mantravatsu juhotyupadeśāt anāmnātapratiṣedhāc ca nābhidaghnaṃ sadaḥ matyā vā udagvaṃśam aṣṭādaśāratni ekaviṃśatiś caturviṃśatir vā nava tiryak ardhāyāmo vā audumbarīṃ madhye pṛṣṭhyām eke indrasya chadir iti madhyamaṃ chadir āropyāparapūrve ca trivargau cottarataḥ pari tveti parivārya pariṣīvaṇagranthyabhimarśanāny aindraiḥ havirdhānāparāntam uttareṇāgnīdhram agnyagāradvāram antarvedyardhaṃ bhūyaḥ sarvaṃ vā niṣṭhāpya vaiśvadevam asīty ālabhate dhiṣṇyān nivapaty uddhatāvokṣite purīṣaṃ nivapati sphyenānvārabdha udaṅṅ upaviśya vibhūr asīti pratimantram āgnīdhrīyaṃ pūrvam sikatāś copari raudreṇeti sarvatra ṣaṭ sadasi pratyaṅmukho dvāramapareṇa hotuḥ dakṣiṇapūrveṇaudumbarīṃ maitrāvaruṇasya hotṛdhiṣṇyam uttareṇa caturaḥ samāntarān brāhmaṇāchaṃsipotṛneṣṭrachāvākānām āgnīdhrād dakṣiṇaṃ samprati vedyante dakṣiṇāmukho mārjālīyam sadodvāraṃ pūrveṇa tiṣṭhann anudiśaty āhavanīyabahiṣpavamānadeśacātvālaśāmitraudumbaribrahmāsanaśālādvāryaprājahitānt samrāḍ asīti pratimantram utkaraṃ samūhyo 'si viśvavedā ūnātiriktasya pratiṣṭheti paristaraṇapātrasaṃsādanaprokṣaṇājyanirvapaṇāni kṛtvottaraparigrahādi karoti antaḥpātyasahitaṃ barhirantaṃ preṣyati tatra sarvam āsādayati tatraiva prokṣaṇam idhmaṃ nidhāyāgnīṣomīyāya vede staraṇam agrahaṇaṃ prastarasyāparāhṇe ardhavrate pratte praviśya praṇayanīyādhānam ājyādhiśrayaṇasruksaṃmārjanodvāsanāvekṣaṇāni kṛtvā śālādvāryam apareṇāste yajamāna upasthe somaṃ kṛtvā śālādvāryam apareṇa somakrayaṇīpadaṃ parikirati caturdhaika āhavanīyasyopayamanīṣv āgnīdhrīyasyākṣopāñjane ca ājyaprokṣaṇīr antaḥpātyadeśa utpūya paśvājyagrahaṇam dhārayanty ājyāni apivratāś cānvārabhante yajamānam vāsasā chādayaty enān caratsu nādriyeta pradīptam idhmaṃ tvaṃ someti pracaraṇyābhijuhoti juṣāṇo aptur iti dvitīyām agnaye prahriyamāṇāyānuvācayati somāya praṇīyamānāyeti vā āhavanīyaṃ gacchanty ādāya grāvadroṇakalaśasomapātrāṇīdhmaṃ catuṣṭayaṃ ca saṃnaddhaṃ vapāśrapaṇyau raśane śakalavṛṣaṇam araṇī ca agne nayeti vācayati uttareṇa sado hṛtvāgnīdhre 'gniṃ nidadhāti grāvadroṇakalaśasomapātrāṇi ca ayaṃ na iti juhoty asmin uttareṇa parikramyāhavanīyasyottarato nidadhaty anyad ājyasomavarjam dhiṣṇyāvyavāyo 'dhvaryoḥ idhmaprokṣaṇādi karoti kharottarārdha ekavṛtstaraṇam paścodvottaravedeḥ āhavanīyekṣaṇāt kṛtvoru viṣṇav iti juhoti purastād vā samidhāv ādhāyeti śruteḥ āsādyājyāni dakṣiṇe 'nasi kṛṣṇājinam āstīrya tasmint somaṃ nidadhāti deva savitar iti etat tvam iti visṛjyopatiṣṭhate svāhā nir iti niṣkramyāgne vratapā ity āhavanīye samidham ādhāya madantīr upaspṛśyāṅgulīr visṛjate patnī ca gārhapatye tūṣṇīṃ madantīr upaspṛśya cātvāle madantīḥ kṛtvā nāmagrahaṇabhojane asyātaḥ kurvanti vratyanivṛttiḥ haviḥśeṣabhakṣaḥ agnīṣomīyo 'taḥ paśuḥ taddevatyaḥ paśupuroḍāśaḥ abhryādi karoti dakṣiṇena havirdhānaṃ paśviḍāṃ harati gudatṛtīyaṃ ca mārjālīyaṃ dakṣiṇena jāghanīm pratyāhṛtya vā somāhavanīyayor avyavāyāt yūpaikādaśinī ced rathākṣamātrāṇy antarāṇi pūrvārdhaṃ vā samaṃ vibhajya pakṣasaṃmitā vāgnau yūpāhutyabhryādānayavāvapanāni sakṛt bhedenānyat sāṃnipātitvāt madhyamaṃ parilikhyottaram dakṣiṇaṃ vā vyatyāsam itarān āvaṭahomāt karoti añjanādy ā caṣālekṣaṇāt kṛtvaikaikasya śvo vā dakṣiṇottarāṇām avagūhanāntam ālambhanāsambhavāt parivīya madhyamam avagūhanāntam agniṣṭhe caiṣāṃ raśanāḥ pariveṣṭya vāsayati abhyañjanaprabhṛti karoti yathākhātam ucchrayati varṣiṣṭho dakṣiṇaḥ anupūrvā itare tīvrasuty agniṣṭhaḥ prācī ca yathāyūpaṃ vedivardhanam varṣiṣṭhād dakṣiṇaṃ vitaṣṭaṃ dvādaśaṃ nidadhāty eṣa ta iti prokṣaṇādy āvagūhanāt karoty anarthaluptam anucchritya vottaram yathocchritaṃ savanīyān ālabhata ekatṛṇenopākṛtyāgneyasārasvatasaumyapauṣṇabārhaspatyavaiśvadevaindramārutaindrāgnasāvitravāruṇān ekayūpe paśvekādaśinyām āgneyaṃ niyujya tasmiṃstasminn itarān udīcaḥ āgneyaḥ prathamo gacchaty anvārabdho 'nupūrvā itare dakṣiṇaṃ ca nighnanty enam uttaramuttaram itarān samānam upapreṣya paripaśavye saṃjñapayānvagan prokṣaṇyulmukāsiśāmitrāntardhānaprachedastokasampraiṣaśamitranuśāsanasaṃvādavanaspatisviṣṭakṛdiḍāḥ digvyāghāraṇaṃ samāsicya prabhūtvādukhā śūlaṃ vapāśrapaṇyau ca na vasāsaṃdehāt sautrāmaṇīdarśanāc ca nāvirodhāt pākavaiṣamyāt sautrāmaṇyām manotāvasāhomau pṛthakkālabhedāt yūpaikādaśinyāṃ vaśāvapāmārjanāntaṃ kṛtvā śālādvārye patnīyūpocchrayaṇaṃ nābhimātrasya paristaraṇapātrasaṃsādanaprokṣaṇājyanirvapaṇādhiśrayaṇāni kṛtvā sphyādi karoti tvāṣṭro bastaḥ paryagnikṛtam utsṛjanti ājyena saṃsthāpayatīti śruteḥ paśuparyagnikaraṇāc ca tadantaṃ vā karmanāmadheyāt tvaṣṭṛvanaspatyoś ca prayājeṣv ijyādarśanāt agnīṣomīyasya vapāmārjanānte vasatīvarigrahaṇaṃ syandamānānām anastamite astamitaś cen nināhyāt purejānaś cet anījāno 'nyasyāpi samīpāvasitasya purejānasya ubhayābhāva ulkuṣīṃ hiraṇyaṃ voparyupari dhārayan haviṣmatīr iti agner va iti nidadhāti śālādvāryam apareṇa subrahmaṇyāṃ ca preṣyati paitāputrīyām ādityābhyaye 'hutāyām api dakṣiṇāgnihomāntam agnīṣomīyam astamite saṃsthāpya vyutkrāmatety āha triḥ śālādvāryam apareṇāste patnī uttaravedim apareṇa yajamāna upasthe somaṃ kṛtvā śālādvāryam apareṇa vasatīvarīḥ pariharati dakṣiṇena nirhṛtya dakṣiṇasyām uttaravediśroṇau nidadhātīndrāgnyor iti āhṛtya sthāne nidadhāti kalaśaṃ patny ālabhate uttareṇa parikramyottarasyāṃ pūrvavat mitrāvaruṇayor iti vā viśveṣāṃ devānām ity āgnīdhre somaṃ cāsandyām dīkṣitaś ca tatra tāṃ rātriṃ somaṃ rakṣati subrahmaṇyāṃ ca preṣyati parivāpyāyai dohanam āvasathonmardanālaṅkaraṇadantaprakṣālanāny adhvaryor adīkṣitasya apararātra ṛtvijaḥ prabodhayanti apa upaspṛśya śālādvārye paristaraṇapātrasaṃsādanaprokṣaṇājyanirvapaṇādhiśrayaṇasruksaṃmārjanodvāsanāvekṣaṇāni kṛtvāgnīdhra utpūya paśvājyagrahaṇam ājyāny ādāya somaṃ cārthavac cāhavanīya idhmaprokṣaṇādi karoti agnīṣomīyavat staraṇam ājyāsādanāt kṛtveṣāntarenārdhasomam adriṣu saṃmukheṣu nidadhāti hṛde tveti viśvās tvām iti visṛjyopatiṣṭhate etenāharaṇaṃ somārthasyābhiṣave noddharaṇaṃ tato bahirdhābhāvāt abhiṣutasya cānavaharaṇaṃ kṛtatvāt prāg vācaṃ pravaditoḥ prātaranuvākopākaraṇaṃ devebhyaḥ prātaryāvabhyo 'nubrūhīti samidham ādadhat devebhya ity eke subrahmaṇyāṃ ca preṣyati prātaranuvākaṃ jāgrad upāsītādhvaryuḥ svapyād vā agnīd aindram ekādaśakapālaṃ nirvapati haribhyāṃ dhānāḥ pūṣṇe karambham sarasvatyai dadhi mitrāvaruṇābhyāṃ payasyām indrāya vā haripūṣasarasvatimitrāvaruṇavate dhānādīni yathāsaṃkhyam sarpaṇādi mādhyandinam hotṛcamase vasatīvarīḥ kṛtvā yajamānāya prayacchati uṣṇīṣaṃ grāvastute adryādānaprabhṛti triparyāyān abhiṣavān karoti āttam abhi mimīte upāṃśusavanasyāniṅganaśruteḥ ihā3 ihā3 iti prathamaḥ paryāyaḥ avilambito dvitīyaḥ tūrṇas tṛtīyaḥ avilambitasthāna uttame bṛhad bṛhad iti ardhaṃ vāviśeṣopadeśāt śukraprabhṛti caturṇāṃ grahaṇam āgrayaṇaṃ svatṛtīyābhyo dhārābhyaḥ prāg ukthyān marutvatīyam ṛtupātreṇendra marutva iti uttaram eke samanvārabdhaniṣkramaṇādi karoty āgnīd agnīn iti praiṣāt sadasi pavamānopākaraṇam ahargaṇe ca sarvatra prāyaṇīyodayanīyavarjam paśunehīty apakṛṣya dadhigharmāya dadhy āhara dakṣiṇā upāvartayeti praiṣopacayaḥ sapravargye dadhigharmaḥ upaviśya sadasaḥ purastāt sapavitrāyām agnihotrahavaṇyāṃ grahaṇaṃ yathoktam hotar vadasva yat te vādyam ity āha vādyānte śrātaṃ havir ity uttiṣṭhann āha dadhigharmasya yajeti preṣyati hutaśeṣaṃ gharmartvijaḥ sayajamānāḥ samupahāvaṃ bhakṣayanti yathoktam prāṇabhakṣaṃ vādīkṣitāḥ paśupuroḍāśena pracarya puroḍāśādi karoty ā dhiṣṇyanidhānāt unnīyamānebhyaś cānuvācanaprabhṛty ā camasanidhānāt daśasūnnayati mādhyandinasya savanasya niṣkevalyasya bhāgasya śukravato madhuścuta indrāya somān prasthitān preṣyeti manthīvata iti vā madhuścuta sthāne iḍāṃ bhakṣayitvā śālādvārye dākṣiṇahomaḥ vāsaḥprabaddhaṃ hiraṇyaṃ havanyām avadhāya caturgṛhītam ud u tyam iti citraṃ devānām iti dvitīyām āgnīdhrīye 'gne nayeti ayaṃ na ity aparām aśvaṃ ced yuktaṃ dadyād ayuktaṃ vā vāsohiraṇye dadāti sahiraṇyo yajamānaḥ śālāṃ pūrveṇa tiṣṭhann abhimantrayate dakṣiṇā bahirvedi tiṣṭhatīr dakṣiṇato rūpeṇa va iti gavāṃ śataṃ dvādaśaṃ vātikrāmati manthaudanatilamāṣāś ca antarā śālāsadasī dakṣiṇenāgnīdhraṃ tīrthena subrahmaṇyāṃ ca preṣyati vā āgnīdhrād anugacchati sunvan prāganuvācanāc ca sado gacchati vi svar iti prekṣate yatasva sadasyair iti sadasyān brāhmaṇam adyety āgnīdhragamanam upaviśya hiraṇyam asmai dadāty asmadrātā iti ātreyāya cāgnīdhravat sadasaḥ purastād upaviṣṭāya ka ātreyaṃ ka ātreyam iti trir uktvā sakṛccheṣam ahāleyam avāleyam akaudreyam aśaubhreyam avāmarathyam agaupavanam iti ṛtvigbhyo dakṣiṇā dadāti pṛthak śatāni puruṣabhedāt prativibhāgo vā karmaprādhānyāt yathārambhaṃ dvādaśa dvādaśādyebhyaḥ ṣaṭ ṣaḍ dvitīyebhyaś catasraścatasras tṛtīyebhyas tisras tisra itarebhyaḥ brahmodgātṛhotṛbhyaḥ adhvaryubhyāṃ ca havirdhāna upaviṣṭābhyām agnaye tveti hiraṇyaṃ pratigṛhṇītaḥ rudrāya tveti gām bṛhaspataye tveti vāsaḥ yamāya tvety aśvam ko 'dād ity anyat icchato mantravacanam pratyetya prastotṛpraśāstṛbrāhmaṇācchaṃsipotṛneṣṭrachāvākonnetṛgrāvastutsubrahmaṇyebhyaḥ prasṛptebhyaś cānyat kaṇvakaśyapayācamānavarjam jñātaye cāśrotriyāya na rajataṃ dadyād barhiṣi purāsya saṃvatsarād gṛhe rudantīti śruteḥ patnī ca dadāti sarvebhyaḥ dattvā pratihartre paścāt indrāya marutvate 'nuvācayati adānam ataḥ ṛtupātreṇa marutvatīyagrahaṇam upayāmagṛhīto 'si marutāṃ tvaujasa iti adhvaryum anu juhoti saśastre tv ānupūrvyayogāt tṛtīyaśruteś ca vaśinā marutvatīyagrahaṇaṃ marutvantam iti nirhṛte pātre hotā śaṃsati janiṣṭhā ugra ity etasyāṃ madā modaiveti pratigaraḥ sakṛt tatsthāne vikṛtau ā nidhānāt kṛtvā māhendraṃ gṛhṇāti vaiśvadevavan mahā3ṃ indra iti śukraṃ pūtabhṛty āsicya pṛṣṭham upākṛtya preṣyaty abhiṣotāro 'bhiṣuṇutaulūkhalān udvādayatāgnīd āśiraṃ vinaya saumyasya vittād iti ṛjīṣamiśram aṃśum abhiṣunvanti yathā kathā cānudakam ādhavanīye karoti triparyāyān vābhiṣavopadeśāt mānābhimarśanavarjaṃ kṛtatvāt pūtabhṛti pāvanaṃ śukrābhāvāt stūyamāne kumbhe carjīṣasyāvadhānam savanīyā apayasyāḥ saumyaś carur vāruṇaś caikakapālo 'dhikau ā pātraprakṣālanāt kṛtvokthyaṃ vigṛhṇāti pūrvavad indrāya tveti sarvebhyaḥ vasatīvarīś cāsiñcatīdaṃ tṛtīyasavanaṃ kavīnām ṛtena ye camasam airayanta te saudhanvanāḥ svar ānaśānāḥ sviṣṭiṃ no 'bhi vasīyo nayantv iti ekadhanaśeṣaṃ ca prasūtāntaṃ bhavati ehi yajamānety āha havirdhānaṃ praviśanty adhvaryuyajamānapratiprasthātragnīdunnetāraḥ patnī cāpareṇa apihitadvāra ādityapātram ādāya saṃsravāṃś copari pūtabhṛtas tata ādityagrahaṃ gṛhṇāti saṃsravebhyaḥ kadā caneti apagṛhya punaḥ kadā caneti dadhnā śrīṇāty enaṃ paścime 'nte madhye vā yajño devānām iti upāṃśusavanena miśrayati vivasvann ādityeti upāṃśusavanam unnetre prayacchati āsṛja grāvṇa iti cāha ādhavanīye camase vā somavati grāvṇo 'vadhāya sthāne nidadhāti apāvṛtadvāre niṣkrāmato graham apidhāya pāṇinā sthālyā vānvārabdhe ādityebhyo 'nubrūhīti praiṣānuvācanayor anyatarasminn āha priyebhyaḥ priyadhāmabhyaḥ priyavratebhyo maha svasarasya patibhya uror antarikṣasyādhyakṣebhya iti hutvā pratiprasthātre prayacchati śeṣau atra sarpaṇam ādityagrahasya prāk tṛtīyasavanaśruteḥ āgrāyaṇam ādāyāsiñcati pavitre 'dhipūtabhṛtaṃ pratiprasthātā ca saṃsravāv ādhavanīyād unnetodañcanena camasena vā tata āgrāyaṇaṃ gṛhṇāti ukthyaṃ cottareṣv ekayā pūtabhṛty āśiram āsiñcaty āśīr ma ūrjam uta suprajāstvam iṣaṃ dadhātu draviṇaṃ suvarcasaṃ saṃjayan kṣetrāṇi sahasāham indra kṛṇvāno 'nyān adharānt sapatnān iti śrad asmai nara ity enam avekṣate patnī samanvārabdhaniṣkramaṇādi karoti mādhyandinavat paśau saṃvadasvety upacayasthāne prātaḥsavanaprabhṛty ā saṃvādācchruteḥ śamitranuśāsanaprabhṛtīḍāntaṃ kṛtvā puroḍāśādi ceḍābhakṣāt camasair eva hotṛcamasaṃ gṛhītvāśrāvyāha tṛtīyasya savanasya ṛbhumato vibhumato vājavato bṛhaspatimato viśvadevyāvatas tīvrā3ṃ āśīrvata indrāya somān prasthitān preṣyeti āśīrvata iti śukrasthāne prāg iḍābhakṣāddhavirdhāne yathāsvaṃ camaseṣūpāsyanti puroḍāśamātrā anudakāḥ piṇḍapitṛyajñavad dānaprabhṛti prāg avaghrāṇāt yajamānapitṛbhyo vā tasya phalādhikārāt bhakṣayitveḍām upāṃśvantaryāmapātrayor anyatareṇa sāvitragrahaṇaṃ vāmam adyeti kāle pātnīvatamitareṇa devāya savitre 'nuvācayati abhakṣitena mahāvaiśvadevagrahaṇam upayāmagṛhīto 'si suśarmāsīti hotā śaṃsati ekayā ca daśabhiś ceti śasyamāne dvidevatyāni pratiprasthātā prakṣālya khare nidadhāti pra dyāvā yajñair ity etāsu madā modaiveti triḥ pratigaraḥ svāduṣkilīyāsu cecchan ā pātraprakṣālanāt kṛtvā saumyena carati ājyenobhayataḥ pariyajati anyatarato vā ghṛtasya yajety āha ghṛtaśabda upāṃśu saumyasya yajeti saumyena caran yāvaduktaṃ saumyasya punargrahaṇāt ājyam āsicyodgātre saumyaṃ prayacchati caturgṛhītaṃ pracaraṇyā dhiṣṇyeṣu juhoti yathānyuptaṃ prabhāvayañchālākān pradīpya pradīpya vibhūr asīti pratimantram āgnīdhrīye punaḥ paścād icchan upayāmagṛhīto 'si bṛhaspatisutasyeti pratiprasthātā pātnīvataṃ gṛhṇāti pracaraṇīśeṣeṇa śrīṇāty enam ahaṃ parastād iti agnīt pātnīvatasya yajety āha agnā3i patnīvan ity uttarārdhe juhoti preṣyati cāgnīn neṣṭur upastham āsīda neṣṭaḥ patnīm udānayodgātrā saṃkhyāpayonnetar hotuś camasam anūnnaya somaṃ mātirīrica iti prabhāvayety ukthyādiṣu āgnīdhre bhakṣaṇaṃ vaṣaṭkāropahvānābhyām sapātra āsīdati neṣṭur upastham atra vā bhakṣaṇaṃ pātraharaṇasāmarthyāt agnīt prakṣālya pātraṃ khare karoti yajñāyajñiyaṃ stotram upākaroti hotṛcamasam upaspṛśya prorṇute cecchann udgātṛvat patnīṃ sadaḥ praveśyāpareṇottarata upaviṣṭāmudgātrā samīkṣayati prajāpatir vṛṣāsīti pannejanībhir abhiṣiñcati vivṛtya dakṣiṇorum udgātrānujñātā gacchati īkṣitā vā triḥ evā na indro maghaveti śasyamāne dhruvaṃ hotṛcamase 'vanayati dhruvaṃ dhruveṇeti avanayāmisthāne gṛhṇāmīti vā vaiśvānaraṃ yajamānasya gṛhītaś cet pātraprakṣālanānte 'nuyājāḥ samidādi ukthyavigrahaṇam uttareṣv indrāvaruṇābhyām indrābṛhaspatibhyām indrāviṣṇubhyām iti stutaśastre adhike ṣoḍaśī cet tṛtīyasavane 'prasavaḥ srugvyūhanam agner vanaspater indrasya vasumato rudravata ādityavata ṛbhumato vibhumato vājavato bṛhaspatimato viśvadevyāvataḥ somasyojjitim ity agnir vanaspatir indro vasumān rudravān ādityavān ṛbhumān vibhumān vājavān bṛhaspatimān viśvadevyāvānt somas tam apanudantv iti paśudevatāvanaspatibhyāṃ vā somopadeśād itarāsām sarvā vā savanīyasaumyabhāvāt vimucya srucau droṇakalaśe hāriyojanagrahaṇam upayāmagṛhīto 'si harir asīti dhānāś cāvapati haryor dhānā iti unnetānuvācayati mūrdhani kṛtvā dhānāsomebhyo 'nubrūhīty āśrāvyāha dhānāsomān prasthitān preṣyeti bhakṣaṃ hared icchan uttaravedau vā nidhāya vilābhaṃ yas te aśvasanir iti prāṇabhakṣaṃ bhakṣayitvottaravedau nivapanti śākalādhānaṃ devakṛtasyeti pratimantram apareṇa cātvālaṃ yathāsvaṃ camasān pūrṇapātrān avamṛśanti haritakuśān avadhāya saṃ varcaseti mukhāny ālabhante dadhikrāvṇa ity āgnīdhre dadhibhakṣaṇam patnīsaṃyājāḥ paśuvat sam indra ṇa iti nava samiṣṭayajūṃṣi juhoti pratimantram āsandyaudumbaryau cātvālaṃ haranti somaliptaṃ ca kṛṣṇaviṣāṇāmekhale cātvāle prāsyati māhir bhūr iti pratiprasthātā ca śaṅkuyoktre tūṣṇīm uruṃ hīti vācayati sāma preṣyati gāya brūhīti vā vyadhvodakāntayoś ca sarve nidhanam upayanti āhṛtam ādāyāvabhṛthaṃ gacchanti syandamānānāṃ sthāvarāḥ tadabhāve 'nyāḥ namo varuṇāyeti vācayaty apo 'vakramayan prāsya samidhaṃ caturgṛhītenābhijuhoty agner anīkam iti apareṇa prayājān barhirvarjam apsu juhoti ekakapālenāvadāyaṃ carati ṛjīṣasyecchann avadyet agnīvaruṇābhyāṃ sarvahutaṃ śeṣam ṛjīṣasya ca sakṛt pūrve cet vaśa etat kuryāt yajamānoktāv ājyabhāgau barhirvarjaṃ cānuyājau anyatarat kṛtvā samudre te ity ṛjīṣakumbhaṃ plāvayati devīr āpa iti visṛjyopatiṣṭhate avabhṛtheti majjayati kṛṣṇājināntaṃ ca mā maindryaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ vyauṣīr iti putrāyainat pradāya varuṇapraghāsavat snānaprabhṛty ā samidādhānāt somaliptaṃ prāsyati adānaṃ pūrvayoḥ ud vayam ity unnetronnītā āmahīyāṃ japanto gacchanti apāma somam amṛtā abhūma aganma jyotir avidāma devān kiṃ nūnam asmān kṛṇavad arātiḥ kim u dhūrtir amṛta martyasya iti śālādvāryam apareṇāste yajamānaḥ kṛṣṇājinam aṅke kṛtvā sruvāhutiṃ juhoti maindryaṃ jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyam agnir dadhātu svāhā iti kṛṣṇājinaṃ nidhāyodayanīyā prāyaṇīyāvat pathyā svastiś caturthī pātraprokṣaṇādy ājyāsādanāt savanīyavat parivyayaṇādi maitrāvaruṇī vaśānūbandhyā svarvavagūhanādi vā kṛtatvāt vaśābhāva ukṣā ubhayābhāve payasyā āsādyainām ājyabhāgaprabhṛtīḍāntām eke udavasānīyāgneyaḥ pañcakapālaḥ samārūḍhanirmathite hiraṇyaṃ dakṣiṇā anaḍvān vā paśuvad vāhutiḥ tadante sāyamāhutiḥ somāṅgaṃ saṃnidhivirodhābhyām nityā vā prātarāhutiśruteḥ niyatakriyātaḥ eṣa prathamaḥ somaḥ ādīpya praviśanti ṣaḍ uttare atyagniṣṭoma ukthyaḥ ṣoḍaśī vājapeyo 'tirātro 'ptoryāmaḥ teṣām ukthyo 'chāvākam abhi saṃtiṣṭhate hotāram itare vaiśyarājanyayoḥ some nyagrodhastibhīn upanahyecchan bhakṣāya krayaṇaprabhṛty anusomam āvṛtā samānam āsādanaṃ prāg abhiṣavāt camasonnayanakāle vāhṛtya dadhnonmṛdya taccamasam anūnnayet hūyamāneṣu kuśataruṇena juhoti ahaṃ tvad asmīti rājñaḥ rājasūyaḥ an iṣṭinaḥ vājapeyena iṣṭi soma paśavaḥ bhinna tantrāḥ kāla bhedāt pavitraḥ catur dīkṣaḥ sahasra dakṣiṇaḥ māghī pakṣa yajanīye dīkṣā tad ante pūrṇāhutiḥ gṛheṣu icchataḥ vara dakṣiṇā śvas prabhṛti anvaham pañca uttarāṇi aṣṭākapālaḥ anumatyai śamyāyāḥ paścāt haviṣya śannam sruve kṛtvā dakṣiṇāgni ulmukam ādāya dakṣiṇā gatvā svayam pradīrṇe iriṇe vā agnau juhoti eṣa te nirṛte iti an apekṣam etya anumatasya saṃvapana ādi karoti vāsaḥ deyam hiraṇyam āgnāvaiṣṇave punar utsṛṣṭaḥ gauḥ agnīṣomīye anaḍvān sa aṇḍaḥ aindrāgne gauḥ āgrayaṇe cāturmāsya prayogaḥ phālgunyām paurṇamāsena kṛṣṇa pakṣān ā iti āmāvāsyena śuklān ā śunāsīrīyāt pavitra dīkṣā sthāne śunāsīrīyam pañcavātīyam āhavanīyam pratidiśam vyuhya madhye ca sruveṇa agniṣu juhoti agni netrebhyaḥ iti pratimantram uttarāḥ samasya ye devāḥ iti pratimantram tri yuktaḥ aśva rathaḥ dakṣiṇā vyādhitasya api evam indraturīyam āgneyaḥ vāruṇaḥ yava mayaḥ caruḥ anyatra api raudraḥ ca gāvedhukaḥ vahini dadhi aindram sā eva dakṣiṇā apāmārga homaḥ sruve pālāśe vaikaṅkate vā apāmārga taṇḍulān kṛtvā tryambaka vat diś agnī prācī vā agne sahasva iti ulmuka ādānam devasya tvā iti juhoti rakṣasām tvā iti sruvam asyati tām diśam yasyām juhoti abadhiṣma rakṣaḥ iti āyanti an apekṣam abhicaryamāṇaḥ api tām diśam gatvā abhicarataḥ nāma ādiśet homa sruva prāsana āgamaneṣu triṣaṃyukteṣu āgnāvaiṣṇavaḥ aindrāvaiṣṇavaḥ vaiṣṇavaḥ vāmanaḥ dakṣiṇā a liṅga grahaṇe gauḥ sarvatra āgnāpauṣṇaḥ aindrāpauṣṇaḥ pauṣṇaḥ śyāmaḥ dakṣiṇā agnīṣomīyaḥ aindrāsaumyaḥ saumyaḥ babhruḥ dakṣiṇā ekādaśa kapālaḥ prathamaḥ prathamaḥ caravaḥ itare vaiṣṇavaḥ tri kapālaḥ vā śvas vaiśvānaraḥ dvādaśa kapālaḥ vāruṇaḥ ca eka tantre śvas vā ekaḥ ṛṣabhaḥ pūrvasya dakṣiṇā kṛṣṇam vāsaḥ uttarasya abhāve a kṛṣṇam dvādaśa uttarāṇi ratnahavīṃṣi pratigṛham ekaikam śvas śvas samārūḍha nirmathite agnaye anīkavate senānyaḥ bārhaspatyaḥ caruḥ purohitasya aindraḥ yajamānasya adityai mahiṣyāḥ vāruṇaḥ sūtasya mārutaḥ grāmaṇyaḥ sāvitraḥ kṣattuḥ āśvinaḥ saṃgrahītuḥ pauṣṇaḥ bhāgadughasya raudraḥ yajamānasya akṣāvāpa govikarta gṛhebhyaḥ gavedhukānām caturgṛhītam juṣāṇaḥ adhvā ājyasya vetu iti dūtasya nairṛtaḥ parivṛttyai kṛṣṇa vrīhīṇām nakha nirbhinnānām darvi home eṣa te nirṛte iti juhoti vaṣaṭkṛte vā yathāsaṃkhyam dakṣiṇāḥ hiraṇyam śiti pṛṣṭhaḥ ṛṣabhaḥ dhenuḥ aśvaḥ pṛṣan śyetaḥ anaḍvān yamau abhāve anupūrva jau śyāmaḥ tri dakṣiṇaḥ raudraḥ śiti bāhu śiti vālayoḥ anyataraḥ asiḥ nakharaḥ vāla dāma baddham akṣa āvapaṇam uttarasya pyukṣṇa veṣṭitam dhanuḥ carma tūṇyaḥ sa iṣukāḥ lohitaḥ uṣṇīṣaḥ kṛṣṇā parimūrṇī apahatā uttamasya parivṛttīm ca āha mā me adya īśāyām vātsīt iti saumāraudraḥ atas caruḥ śuklā payasi śukla vatsāyāḥ sā eva dakṣiṇā anūcānaḥ api ayaśāḥ yajeta kilāsa ābādham tu maitrābārhaspatyaḥ caruḥ bārhaspatyam adhiśritya āśvatthī yā svayam bhagnā prācī udīcī vā śākhā tat pātreṇa apidadhāti vināṭāt ratha paryūḍhāt navanītam svayaṃjātam ājyam āsicya pātre tasmin sthaviṣṭhān taṇḍulān mitrāya āvapati ūṣmaṇā śṛtaḥ bhavati aṇiṣṭhān itarasmin ekam pradānam gauḥ dakṣiṇā abhiṣecanīya daśapeyayoḥ dakṣiṇa uttare devayajane dakṣiṇam abhiṣecanīyasya phālgunī pakṣa yajanīye abhiṣecanīyāya dīkṣate bhārgavaḥ hotā pañca apavargaḥ somam krītvā dvaidham upanahya paryuhya ekam brahma āgāre nidadhāti agnīṣomīyasya paśu puroḍāśam anu devasū havīṃṣi nirvapati yaja praiṣāṇi plāśukānām savitre satya prasavāya āśūnām agnaye gṛhapataye uttare caravaḥ śyāmākaḥ somāya vanaspataye naivāraḥ bṛhaspataye vāce hāyanānām indrāya jyeṣṭhāya rudrāya paśupataye nāmbaḥ mitrāya satyāya varuṇāya dharma pataye iti uttamena caritvā savitā tvā iti āha yajamāna bāhum dakṣiṇam gṛhītvā nāma asya gṛhṇāti mantre yathāsthānam mātā pitroḥ ca yasyāḥ ca jāteḥ rājā bhavati deśasya anavasthita tvāt paśupuroḍāśa tantram prādhānyāt itareṣām vā bhūyastvāt sviṣṭakṛt śruteḥ ca iḍā ante apaḥ gṛhṇāti yūpam uttareṇa naimittikīḥ asambhavāt gatvā itarāḥ pṛthak pātreṣu audumbareṣu sārasvatīḥ avagāhya avagāḍhāt paśoḥ puruṣāt vā pūrva aparā ūrmī syandamānāḥ pratilomāḥ apayatīḥ nadīpatim sūdyāḥ kāṣṭham vā ucchrita ūḍham niveṣyāḥ syandamānānām sthāvarāḥ pratyātāpe antarikṣāt pratigṛhya ātapavarṣyāḥ sarasyāḥ kūpyāḥ pruṣvāḥ madhu goḥ ulbyāḥ payaḥ ghṛtam kūpyāḥ ghṛtam sārasvatīḥ gṛhṇāti apaḥ devāḥ iti juhoti uttarāsu caturgṛhītāni vṛṣṇaūrmyādibhiḥ svāhākāra antaiḥ pūrvaiḥ pūrvaiḥ pratimantram uttaraiḥ uttaraiḥ gṛhṇāti āpaḥ svarājaḥ iti marīcīḥ gṛhītvā gṛhītvā añjalinā sarvāsu saṃsṛjati audumbare pātre samāsiñcati enāḥ madhumatīḥ iti maitrāvaruṇa dhiṣṇyasya purastāt nidadhāti anādhṛṣṭāḥ sīdata iti pātrāṇi ca tūṣṇīm pālāśa audumbara naiyagrodha pāda āśvatthāni abhiṣekāya ukthyaḥ śvas payasyā maitrāvaruṇī mādhyandinīyaiḥ saha śatam sahasrāṇi dakṣiṇā marutvatīya ante pātrāṇi pūrveṇa vyāghra carma āstṛṇāti somasya tviṣiḥ iti apare ante sīsam nidadhāti pārthānām agnaye svāhā iti ṣaṭ juhoti pratimantram pavitre kṛtvā hiraṇyam enayoḥ pravayati tābhyām utpunāti apaḥ savituḥ vaḥ iti abhiṣecanīyeṣu enāḥ vyānayati sadhamādaḥ iti tārpyam paridhāpayati kṣaumam tripāṇam vā ghṛta unnam eke yajña rūpa syūtam pāṇḍvam ca nivaste adhīvāsam pratimucya uṣṇīṣam saṃveṣṭya nivīte nābhi deśe pariharate vā tārpya prabhṛtīni kṣatrasya iti pratimantram dīkṣita vasana nivṛttiḥ virodhāt māhendra ādau vā punar paridhānam nidhāya etāni indrasya vārtraghnam iti dhanuḥ ātanoti mitrasya varuṇasya iti asya bāhū vimārṣṭi dhanuḥ prayacchati tvayā ayam iti dṛbā asi iti pratimantram ādāya tisraḥ iṣūḥ prayacchati pāta enam iti pratimantram āvis maryāḥ iti vācayati aveṣṭāḥ iti lohāyasam āvidhyati keśava āsye sadaḥ ante upaviṣṭāya sunvantam ākramayan diśaḥ prācīm āroha iti vācayati pratidiśam yathāliṅgam ākramya pādena sīsam nirasyati pratyastam iti vyāghra carma ārohayati somasya tviṣiḥ iti rukmam adhas padam kurute mṛtyoḥ iti śirasi ca navatardmam śatatardmam vā ojaḥ asi iti bāhū udgṛhṇāti hiraṇya rūpāḥ iti mitraḥ asi varuṇaḥ asi iti vā sthitam prāñcam abhiṣiñcati purohitaḥ adhvaryuḥ vā purastāt pālāśena prathamam paścāt itare dvitīyena svaḥ tṛtīyena mitryaḥ rājanyaḥ vaiśyaḥ caturthena somasya tvā dyumnena iti pratimantram abhiṣiñcāmi iti sarvatra sākāṅkṣa tvāt kṣatrāṇām kṣatra patiḥ edhi iti ca imam amuṣya iti ca prathamaḥ devasū vat pārthānām indrāya svāhā iti ṣaṭ juhoti pratimantram śaunaḥśepaṃ ca preṣyati dyūtānte vā o3m ity ṛcāṃ pratigaras tatheti gāthānām hotādhvaryū hiraṇmayyoḥ kaśipunor upaviṣṭau śaunaḥśepānte pṛthak śate dadāti sahasre vā āsane ca kaṇḍūyanyābhiṣekeṇa pralimpate pra parvatasyeti carmaṇi trir vikramayati viṣṇor iti pratimantram pālāśe śeṣān āsicya putrāya prayacchati priyatamāyedaṃ me karmedaṃ vīryaṃ putro 'nusaṃtanotv iti śālādvārye juhoti putre 'nvārabdhe prajāpata iti putrayajamānayor nāma gṛhṇāti pitṛśabdaṃ putre kṛtvā yathāyathaṃ paścāt āgnīdhrīye pālāśena śeṣān juhoti rudra yat ta ity uttarārdhe gavāṃ śatam adhikaṃ vā svasyāhavanīyasyottarata sthāpayati pūrvāgnivahanaṃ ca sāgni vājapeyavad ratham avahṛtya dakṣiṇasyāṃ vediśroṇau yunakti pūrvavan mitrāvaruṇayor iti caturbhiḥ dakṣiṇāpathena yātvāpareṇa cātvālaṃ sthāpayati avyathāyai tveti sunvann ārohati marutām iti dakṣiṇadhuryaṃ prājati gavāṃ madhye sthāpayaty āpāmeti dhanurārtnyopaspṛśati gāṃ yajamānaḥ sam indriyeṇeti jinānīmāḥ kurva imā iti cāha tāvadbhūyo vā gosvāmine dattvā pūrveṇa yūpaṃ parītyāntaḥpātyadeśe sthāpayati mā ta iti agnaye gṛhapataya iti catvāri rathavimocanīyāni juhoti pratimantram paśūnāṃ raso 'sīti varāhopanahā upamuñcate bhūmim avekṣate pṛthivi mātar iti avarohati haṃsaḥ śuciṣad iti vimucya sayantṛkaṃ rathavāhaṇe karoti anas tat karma śālāyā dakṣiṇato 'papravate yantā rathavāhaṇasya dakṣiṇe 'nte śatamānāv āsajati vṛttau anuvartmam audumbarīṃ śākhām upagūhati upaspṛśati śatamānāv iyad asīti tau brahmaṇe dattvorg asīti śākhām upaspṛśati indrasya vām ity avaharate bāhū payasyāyāṃ vyāghracarmadeśe sthitāyām seṣukaṃ dhanuḥ prayacchati uttaravediṃ hṛtvā payasyayā pracarati prāk sviṣṭakṛtaḥ khādirīm āsandīṃ rajjūtāṃ vyāghracarmadeśe nidadhāti syonāsīti adhīvāsam asyām āstṛṇāti kṣatrasya yonir iti sunvantam asyām upaveśayati syonām āsīdeti niṣasādety uro 'syālabhate abhibhūr ity asmai pañcākṣān pāṇāv ādhāya paścād enaṃ yajñiyavṛkṣadaṇḍaiḥ śanais tūṣṇīṃ ghnanti pāpmānaṃ te 'pahanmo 'ti tvā badhaṃ nayāmīti vā varaṃ vṛtvā brahmann ity āmantrayate pañcakṛtvaḥ pratyāha vyatyāsaṃ savitā varuṇa indro rudra iti tvaṃ brahmāsītyādibhiḥ ādinaivāntyam bahukāreti ca hvayaty evaṃnāmānam sphyam asmai prayacchati purohito 'dhvaryur vendrasya vajra iti rājā rājabhrātā sūtasthapatyor anyataro grāmaṇīḥ sajātaś caivaṃ pūrvaḥ pūrva uttarasmai prattena sajātaḥ pratiprasthātā ca pūrvāgnisahitāṃ śukrapurorucā dyūtabhūmiṃ kurutaḥ manthino vimitam dyūtabhūmau hiraṇyaṃ nidhāyābhijuhoti caturgṛhītenāgniḥ pṛthur iti akṣān nivapati svāhākṛtā iti gāṃ dīvyadhvam ity āha kṛtādi vā nidadhyād rājaprabhṛtibhyaḥ sajātāya kalim gām asyānīya ghnanti pūrvāgnivāho dakṣiṇā payasyāsviṣṭakṛdiḍaṃ karoti māhendrādi ca avaruhya gacchati stotrāya prahitaḥ avabhṛtham ekena tārpyādīni cet udaity ekena dīkṣitavasanaṃ ca prāsyati anūbandhyavapāhomānte dadyād enāni udavasānīyāyāṃ vā traidhātavy udavasānīyā aindrāvaiṣṇavo dvādaśakapālo vrīhiyavāṇām tṛtīyaṃ yavānāṃ madhye adhiśrayaṇaṃ ca tisrastisro dakṣiṇā dadāti śatamānāni brahmaṇe dhenūr hotre vāsāṃsy adhvaryave gām agnīdhe bhaiṣajyābhicārayor apy eṣā daśottarāṇi saṃsṛpāhavīṃṣi nirvapati devayajanāntaram ekaikenotsarpati śālāyāmantyam sāvitrasārasvatatvāṣṭrapauṣṇaindrabārhaspatyavāruṇāgneyasaumyavaiṣṇavāni yathoktam pratīṣṭi puṇḍarīkāṇi prayacchati hiraṇmayāni vā uttamāsu tisṛṣu pañca teṣāṃ srajaṃ pratimuñcate taddīkṣo bhavati ekatantrau krayaikatvāt nānā vāvabhṛthadīkṣāśrutibhyām ekaṃ tv ānupūrvyayogāt avabhṛthadīkṣābhyāso vacanāt saptamyāṃ brahmāgārāt somam āhṛtyāsandyabhimarśanādi karoti upasaddevatāhavīṃṣi nirvapaty upasadanta icchan yathoktam pitāmahadaśagaṇaṃ somapānāṃ saṃkhyāya sarpaṇam savitreti vānuvākam uktvā daśa daśaikaikaṃ camasam anu bhakṣayanti yajamānasya rājanyāḥ brāhmaṇā vā śruteḥ tulyāḥ saṃkhyāyogāt brahmaṇe dadāty aṃśuvad dakṣiṇā hiraṇmayīṃ srajam udgātre rukmaṃ hotre hiraṇmayau prākāśāv adhvaryubhyām aśvaṃ prastotre vaśāṃ maitrāvaruṇāya ṛṣabhaṃ brāhmaṇācchaṃsine vāsasī neṣṭāpotṛbhyām anyataratoyuktaṃ yavācitam acchāvākāya gām agnīdhe abhiṣecanīyānte keśavapanārthe nivartanaṃ saṃvatsaram bhūmyanadhiṣṭhānaṃ ca anupānatkasya yāvajjīvam uttare śukle pañcabilaḥ āgneya aindraḥ saumyo vā vaiśvadevaś caruḥ payasyā maitrāvaruṇī bārhaspatyaś caruḥ pratidiśam āsādanam āgneyaṃ purastāt pradakṣiṇam itarāṇi madhye 'ntyam pūrvaiś caritvā caritvā madhyame saṃsravāsecanam āgneyo hiraṇyadakṣiṇo 'gnīdhe dadāti aindrasya ṛṣabhaḥ saumyasya babhrur brahmaṇe vaiśvadevasya pṛṣanhotre payasyāyā vaśābhāve 'pravītādhvaryubhyām bārhaspatyasya śitipṛṣṭho brahmaṇe annādyakāmasyāpy eṣā dvādaśottarāṇi prayugghavīṃṣi māsāntarāṇi āhavanīyād vā purastācchamyāprāseśamyāprāse āgneyasaumyasāvitrabārhaspatyatvāṣṭravaiśvānarā yathoktam evam āvṛttasya caravaḥ sārasvatapauṣṇamaitrakṣaitrapatyavāruṇādityāḥ ṣaṭṣaḍ vaikatantre pūrvāgnivāhau dvau dvau ṣaṇṇāṃ ṣaṇṇāṃ dakṣiṇā aṣṭāpadīvat paśubandhau garbhiṇībhyāṃ svaguṇadakṣiṇau śyenyādityebhyo 'dityai vā vaiśvadevī pṛṣatī mārutī vā tadante keśavapanīyo 'tirātraḥ paurṇamāsīsutyaḥ uttare ca māsāntarāḥ vyuṣṭidvirātraḥ agniṣṭomātirātrau kṣatradhṛtiḥ tam ubhayata eke triṣṭomajyotiṣṭomau abhiṣecanīyād vā saṃvatsarāt keśavapanīyo 'tirātraḥ somāpavargaḥ uttare śukle sautrāmaṇī vrīhīn virūḍhāvirūḍhān kṣauma upanahya krīṇāti klībāt sīsena paktvaudanaṃ virūḍhāṃś cūrṇīkṛtyāśvibhyāṃ pacyasveti saṃsṛjati siṃhavṛkavyāghralomāni cāvapati paśuṣu vā puroḍāśadharmā dravyasāmānyāt yāvaduktaṃ saumikā guṇatvāt tripaśuḥ paśubandhaḥ śvaḥ caturthyām pakvāyāṃ vā āśvino 'jaḥ śyetaḥ malhāviḥ sārasvatī ṛṣabhamindrāya sutrāmṇe tadguṇābhāve 'jāḥ prathamo lohitaḥ triyūpo vaikādaśiniliṅgāt agnī varuṇapraghāsavat avedirdakṣiṇaḥ vapāmārjanānte kuśaiḥ parisrutaṃ punāti vāyuḥ pūta iti kuvalakarkandhubadaracūrṇāni cāvapati grahaṃ gṛhṇāti kuvid aṅgeti trīn vā pratidevatam etayaiva samasyānuvācanam yajeti ca prathamasyānu homam itarau parisruddhomo dakṣiṇe 'gnau bhakṣam āhṛtya parisruccheṣam āsicya rukmavac chidraṃ kumbhaṃ śikye kṛtvopari dakṣiṇasya dhārayant sravantam upatiṣṭhate tricaiḥ somavatāṃ barhiṣadām agniṣvāttānām iti havīṃṣi nirvapati sāvitravāruṇaindrāṇi yathoktaṃ paśupuroḍāśārthe napuṃsako dakṣiṇā rathavāhī vā vaḍabā somātipūtasyāpy eṣā anuyājānte paśupuroḍāśārthaiś caraty āśvinena prāg avadānebhyaḥ havirbhir vāśvinābhāvas tu rājasūyayājinaḥ karmāpavarge vā sautrāmaṇī traidhātavy ānupūrvyayogāt rāja yajñaḥ aśvamedhaḥ sarva kāmasya aṣṭamyām navamyām vā phālgunī śuklasya grīṣme eke brahmaudanam pacati caturṇām pātrāṇām añjali prasṛtānām ca aktvā enam ādya ṛtvigbhyaḥ prayacchati tebhyaḥ catvāri sahasrāṇi dadāti śatamānān ca tāvataḥ aktvā ājya śeṣeṇa raśanām dvādaśa aratnim trayodaśa aratnim vā nidadhāti ādāna kāle vā añjanam niṣkam pratimuñcan vācayati tejaḥ asi iti vācam yaccha iti ca āha ā vara dānāt vāgyamanam patnyaḥ ca āyanti alaṃkṛtāḥ niṣkiṇyaḥ mahiṣī vāvātā parivṛktā pālāgalī sa anucaryaḥ śatena śatena rāja duhitaraḥ prathamāyāḥ rājanyānām dvitīyāyāḥ sūta grāmaṇyām tṛtīyāyāḥ kṣāttra saṃgrahītṝṇām caturthyāḥ agnyādheya vat praviśya hute agnihotre apareṇa gārhapatyam udak śirāḥ saṃviśati ūrū antare vāvātāyāḥ brahmacārī itarāḥ ca anvak prātarāhutyām hutāyām pūrṇāhuti ante vara dānam brahmaṇe adhvaryave ca pratimuktam niṣkam puroḍāśaḥ agnaye pathikṛte śatamānam dakṣiṇā sauvarṇam hiraṇya parimāṇe anyatra api pauṣṇam carum nirvapati vāsaḥ śatam dakṣiṇā devasya tvā iti raśanām ādāya brahman aśvam bhantsyāmi iti āha tam badhāna iti brahma anujñātaḥ abhi dhāḥ asi iti badhnāti aśvam tri rūpam sarva rūpam vā śīghram dakṣiṇa dhurya samam sāhasram lalāmam kṛttikā añjim vā pūrva kāya kṛṣṇam śukla aparam kṛṣṇa sāraṅgam vā sthāvarāḥ apaḥ gatvā prajāpataye tvā iti prokṣati aśvam pratimantram āyogavam āha śvānam catur akṣam abhimanyasva iti puṃścalūm eke sidhraka musalena enam hanti yaḥ arvantam iti vācayati vetasa kaṭena adhas aśvam plāvayati paras martaḥ iti agni samīpam ānīya agnaye svāhā iti juhoti anuvākena pratimantram sahasram vā āvartam ā aśva sravaṇa viramaṇāt vā dvādaśa kapālān nirvapati bhinna tantrān śatamāna dakṣiṇān madhyamasya rājataḥ savitre prasavitre savitre āsavitre savitre satya prasavāya iti prayājeṣu dakṣiṇatas brāhmaṇaḥ yajamānasya yajña dāna yuktāḥ svayaṃkṛtāḥ tisraḥ gāthāḥ gāyati uttaramandrāyām rājanyaḥ dhṛtiṣu yuddha japa yuktāḥ adhvaryu yajamānau dakṣiṇe aśva karṇe japataḥ vibhūḥ mātrā iti paśu vat utsarjanam niraṣṭe aśva śate devāḥ āśā pālāḥ iti rakṣiṇaḥ asya ādiśati anucarījñātīyān tāvataḥ tāvataḥ kavaci niṣaṅgi kalāpi daṇḍinaḥ yathāsaṃkhyam vaḍabābhyaḥ vāraṇam prasneyāt ca udakāt brāhmaṇaḥ aśvamedhe a vidvān vṛttiḥ sa vaḥ pakva annam ca sarveṣu rathakāra gṛha vāsāḥ ca abhiṣekyāḥ bhaviṣyata samāpnuvantaḥ iti āha rāja putrān dakṣiṇatas vedeḥ hiraṇmayeṣu upaviśanti adhvaryu yajamānau kūrcayoḥ phalakayoḥ vā hotṛ brahma udgātāraḥ kaśipuṣu hotar bhūtāni ācakṣva bhūteṣu imam yajamānam adhyūha iti pāriplavam preṣyati havai hotar iti pratigṛṇāti tad ante preṣyati vīṇāgaṇaginaḥ rāja ṛṣibhiḥ yajamānam saṃgāyata iti dakṣiṇāgnau juhoti hiṅkārāya svāhā iti prakramān āhavanīye astamite catasraḥ dhṛtīḥ iha rantiḥ iti vāvātā saṃveśana sāvitrī uttaramandrā gāna pāriplava dhṛtīḥ saṃvatsaram ardha māsa māsa traimāsya ṣaṣ māsyāni ca eke vīṇā gāthibhyām pṛthak śate dadāti rāja ṛṣibhiḥ saṃgāyanam ā dīkṣaṇīyāyāḥ dīkṣā ante devaiḥ ā aupavasathyāt paśu ādau prajāpatinā sutyāsu ante ca aśvāpadī ijyā carubhiḥ sāvitrī ante pauṣṇaḥ srāme sauryaḥ akṣi āmaye vāruṇaḥ apsu mṛte bhūmi kapālaḥ vaiśvānaraḥ ariṣṭi āmaye loṣṭa kapālam jātūkarṇyaḥ bhedāt nāśe tantreṇa dyāvāpṛthivyaḥ payaḥ vāyavyam sauryaḥ anyatra api prajāte vāyavyam mṛta a darśanayoḥ anyasya raśanā dāna ādi karoti aśva yuktam paśca ālambhana ādi ā adhvara dīkṣaṇīyāyāḥ kṛtvā catvāri audgrabhaṇāni juhoti ādhvarikāṇi kāya svāhā iti ca āśvamedhikāni trīṇi kṛṣṇājina dīkṣātaḥ adhvara dīkṣaṇīyāyāḥ catvāri trīṇi trīṇi ca aśvam adhikāni kṛṣṇājina antam anvaham prākṛta vrataḥ a kṛta tvāt āgnike ca saptamyām nirvapati abhyañjana prabhṛti karoti ṣaṣ āgnikāni catusthāne daśamam viśvaḥ devasya iti kṛṣṇājina ādi ā samidh ādhānāt kṛtvā ā brahman iti japati utsarga kāle eke dīkṣā dvādaśa upasadaḥ ca nitya udakam devayajanam purastāt ādyaḥ agniḥ dviguṇaḥ triguṇaḥ ekaviṃśatividhaḥ vā ekādaśinī vat ekaviṃśatiḥ yūpāḥ rājjudālaḥ madhye abhitas paitudāravau ṣaṭ ṣaṭ bailva khādira pālāśāḥ trayaḥ trayaḥ abhitas pratiyūpam agnīṣomīyāḥ prātar agniṣṭomaḥ ekādaśinyau savanīyāḥ paśavaḥ bhavanti madhyame āgneyau uttarayoḥ ca uttame gāvaḥ bahu rūpāḥ vijaya madhyāt hotuḥ prācī diś dakṣiṇā brahmaṇaḥ adhvaryoḥ pratīcī udgātuḥ udīcī tṛtīyam tṛtīyam anvaham dadāti bhūmi puruṣa brāhmaṇa sva varjam tṛtīyasavane ukthyam gṛhītvā agni māruta kāle traidham vigṛhṇāti tad camasān anu homa bhakṣau vasatīvarīḥ gṛhītvā gṛhītvā pratidiśam samāsicya pariharati ājya saktu dhānā lājānām ekaikam juhoti prāṇāya svāhā iti pratimantram sarva rātram āvartam vyuṣṭyai iti vyuṣṭāyām svargāya iti udite prātar ukthyaḥ mahimānau gṛhṇāti sauvarṇena pūrvam hiraṇyagarbhaḥ iti dvitīyam rājatena yaḥ prāṇataḥ iti bahiṣpavamānāya sarpaṇam aśvam ālabhya vaḍabāḥ darśayati abhirasati tat stotram stuvīran vā śatamānam dadāti aśvena ākramayanti āstāvam aikādaśinān upākṛtya aśva ādīn ca hotar aśvam abhiṣṭuhi iti preṣyati yunakti enam yuñjanti bradhnam iti itarān ca yuñjanti asya iti aśvāḥ sauvarṇa alaṅkārāḥ rathaḥ ca apaḥ yātvā avagāḍheṣu vācayati yat vātaḥ iti āyāya vimuktam aśvam mahiṣī vāvātā parivṛktā ājyena abhyañjanti pūrva kāya madhya apara kāyān yathādeśam vasavaḥ tvā iti pratimantram a bhraṃśyamānān maṇīn sauvarṇān ekaśatam ekaśatam kesarā puccheṣu āvayanti bhūḥ bhuvaḥ svar iti pratimahāvyāhṛti anucaryaḥ ca tūṣṇīm ekeṣām aśvāya rātri huta śeṣam prayacchati lājīn śācīn iti apsu avaharaṇam a khādati brahmā pṛcchati hotāram yūpam abhitas kaḥ svid ekākī iti sūryaḥ iti ācaṣṭe hotā brahmāṇam kā svid āsīt iti dyauḥ iti pratyāha agni manthana ādi karoti agniṣṭhe aśva tūpara go mṛgān niyunakti yathoktam aśva ādau devatāḥ paryaṅgyān aśve pañcadaśa pañcadaśa rohita ādīn saurya antān itareṣu kapiñjala ādīn pṛṣata antān trayodaśa trayodaśa yūpa antareṣu aśva prokṣaṇam adbhyaḥ tvā vāyuḥ tvā iti upagṛhṇāti apām peruḥ agniḥ paśuḥ iti kapiñjala ādīn utsṛjanti paryagnikṛtān hiraṇya vāsaḥ adhīvāseṣu aśva saṃjñapanam paripaśavye hutvā prāṇāya svāhā iti tisraḥ aparāḥ vācayati patnīḥ nayan namaḥ te ambe iti aśvam tris tris pariyanti pitṛ vat madhye gaṇānām priyāṇām nidhīnām iti prakṣāliteṣu mahiṣī aśvam upasaṃviśati ā aham ajānī iti adhīvāsena pracchādayati svarge loke iti aśva śiśnam upasthe kurute vṛṣā vājī iti ud sakthyau iti aśvam yajamānaḥ abhimantrayate adhvaryu brahma udgātṛ hotṛ kṣattāraḥ kumārī patnībhiḥ saṃvadante daśa ṛcasya dvābhyām dvābhyām haye haye asau iti āmantrya āmantrya sa anucaryaḥ pratyāhuḥ anucaryaḥ ekeṣām mahiṣīm utthāpya puruṣāḥ dadhikrāvṇaḥ iti āhuḥ tisraḥ patnyaḥ asi pathān kalpayanti aśvasya sūcībhiḥ lauha rājata sauvarṇībhiḥ maṇi saṃkhyābhiḥ gāyatrī triṣṭubh iti dvābhyām dvābhyām rajata suvarṇa sīsābhiḥ vā mantra āmnānāt sauvarṇa asiḥ aśvaḥ lauhāḥ paryaṅgyāṇām āyasāḥ itareṣām aśvam viśāsti anuvākena kaḥ tvā chyati iti medaḥ asya uddharanti vapā arthe lohitam ca asya śrapayanti prājāpatya vapānām uttaratas śrapaṇam homaḥ haviṣaḥ ca prāk vapā homāt hotā adhvaryū ca sadasi saṃvadete catasṛbhiḥ kaḥ svid ekākī iti pūrvavat brahma udgātārau ca pṛcchāmi tvā iti punar pūrvau apareṇa uttaravedim kā svid āsīt iti uttarau ca kati asya iti yajamānaḥ adhvaryum pṛcchāmi tvā iti iyam vediḥ iti adhvaryuḥ sarva hutena mahimnā carati yaḥ te ahan iti juhoti atra vā grahaṇam vapābhiḥ carati chāga usra meṣāḥ paśu abhidhānāt yathāliṅgam guṇavacanāt codanā śabdasya prakṛtau ca avacanāt ekaviṃśati pradānān eke anvak cāturmāsya devatāḥ pitṛ traiyambaka punarukta varjam aindrāgna vaiśvadeva kāyān eke devatā tantreṇa tu na kāla bhedāt vapā ante dvitīyena pūrvavat yaḥ te rātrau iti juhoti śūle aśva śeṣa śrapaṇam sarpaṇa prabhṛti ā paśu āsādanāt kṛtvā lohitam avadyati gomṛga kaṇṭha aśva śaphayoḥ ayasmaye carau vetasa śākhāsu prājāpatyānām aśvasya vā sviṣṭakṛt vanaspati antare śūlyam hutvā devatā aśva aṅgebhyaḥ juhoti amuṣmai svāhā iti pratidevatam śāda prabhṛti tvak antebhyaḥ vimukhāt ca parebhyaḥ mā naḥ mitraḥ iti ca pratyṛcam anuvākābhyām antyām dyāvāpṛthivīyām sviṣṭakṛt ante agnibhyaḥ sviṣṭakṛdbhyaḥ svāhā iti lohitam juhoti yathā avattam aśva śaphena vā anuyāja ante ayasmayena patnīsaṃyāja ante imāḥ nu kam iti ca dvipadāḥ atirātraḥ uttamaḥ sarvastomaḥ jyotiḥ gauḥ āyuḥ abhijit viśvajit mahāvratam aptoryāmaḥ vā aptoryāme tiras ahnīyebhyaḥ rātriparyāyaḥ uttamaḥ agniṣṭe prājāpatyau ca avabhṛtheṣṭi ante apsu magnasya piṅgala khalati viklidha śuklasya mūrdhani juhoti jumbakāya svāhā iti utkrānte yajamāne pāpa kṛtaḥ abhyavayanti a caritvā vratāni aśvamedha pūta ākhyāḥ te nānā avabhṛthāni vā kumbha upamāraṇa antam pūrvayoḥ śeṣe dīkṣā vrata abhāvāt sarvam vā śruteḥ ekaviṃśatiḥ anūbandhyāḥ udavasānīyā ante bhāryā dadāti yathā saṃvādam sa anucarīḥ kumārīm pālāgalīm ca adhvaryave anucarīḥ vā phala adhikārāt itarāsām an ārabhya tvāt ca dvādaśa aham āgneyaḥ puroḍāśaḥ brahmaudanaḥ vā pratyṛtu paśūn ālabhate ṣaṭ ṣaṭ vasanta ādi āgneyān aindrān pārjanyān mārutān vā maitrāvaruṇān aindra vaiṣṇavān aindrābārhaspatyān puruṣamedhaḥ trayoviṃśati dīkṣaḥ atiṣṭhā kāmasya brāhmaṇa rājanyayoḥ agniṣṭomau antareṇa atirātraḥ ukthya pakṣaḥ yūpa ekādaśinī bhavati tāvantaḥ agnīṣomīyāḥ paśūn upākariṣyan atirātre deva savitar iti pratyṛcam tisraḥ juhoti aikādaśinān upākṛtya brāhmaṇa ādīn ca niyojana kāle aṣṭācatvāriṃśatam ādyān agniṣṭhe itareṣu ekādaśa ekādaśa dvitīyā ucchrite śeṣān niyuktān brahmā abhiṣṭauti hotṛ vat anuvākena sahasra śīrṣā iti kapiñjala ādi vat utsṛjanti brāhmaṇa ādīn sviṣṭakṛt vanaspati antare puruṣa devatābhyaḥ juhoti sa puruṣam aśvamedha vat dakṣiṇā sarva svam brāhmaṇasya pratidevatam tisraḥ tisraḥ anūbandhyāḥ pañca uttamāyām traidhātavī ante samārohya ātman agnī sūryam upasthāya adbhyaḥ saṃbhṛtaḥ iti anuvākena an apekṣamāṇaḥ araṇyam gatvā na pratyeyāt grāme vā vivatsan araṇyoḥ sarvamedhaḥ sarva kāmasya daśa rātraḥ agniḥ uttamaḥ agniṣṭut trayaḥ ukthyāḥ indrastut sūryastut vaiśvadevastut vājapeyaḥ aptoryāmaḥ sarvam asmin ālabhate avapākānām tvacaḥ juhoti oṣadhi vanaspatīnām saṃvraścam annam annam juhoti vapā ante tṛtīyasavane ca huteṣu haviḥṣu āśvamedhikam madhyamam vrata sthāne pauruṣamedhikam vājapeyasya triṇava trayastriṃśau ukthyau atirātraḥ viśvajit puruṣamedha vat dakṣiṇā sa bhūmi pitṛ medhaḥ saṃvatsara asmṛtau ayugmeṣu vā ekanakṣatre amāvāsyāyām nidāgha śarad māgheṣu yāvantaḥ dhuviṣyantaḥ syuḥ tāvataḥ kumbhān ādāya chattrāṇi ca aparimitāni śarīrāṇi grāma samīpam āhṛtya kumbhena talpe kṛtvā ahata pakṣeṇa paritatya āyaseṣu vādyamāneṣu vīṇāyām ca uddhatāyām amātyāḥ tris tris parikrāmanti uttarīyaiḥ upavājanaiḥ vā upavājayantaḥ striyaḥ vā pūrvarātra madhya apararātreṣu ca viphalpha annam ahar etat nṛtta gīta vāditravat ca annam asmai upaharanti eke upavyuṣasam sa śarīrāḥ dakṣiṇā gacchanti yathā kurvataḥ abhyudiyāt sūryaḥ kakṣe avatāpini ūṣare udak pravaṇe same vā dakṣiṇā pravaṇe eke adarśanāt grāmāt ārāt pathaḥ nyagrodha aśvattha tilvaka haridru sphūrjaka bibhīdaka pāpanāmabhyaḥ ca citi vat ca śamvati kamvati vā citram paścāt tad abhāve udakam uttaratas vā karṣū vīriṇavati grāmataḥ tejanīm ucchritya na nyasyet gṛheṣu ucchrayet diś srakti puruṣa mātram mimīte uttaratas pṛthu paścāt ca vihṛtya sraktiṣu śaṅkūn āhanti pālāśam purastāt śāmīla vāraṇa dehaśaṅkūn anyāsu apasalavi sṛṣṭayā rajjvā paritatya apa itas yantu iti palāśa śākhayā vyudūhati dakṣiṇā śākhām nirasya pariśridbhiḥ pariśrayati pūrvavat aparimitābhiḥ audumbara sīre uttaratas vā ṣaḍgave yujyamāne yuṅkta iti saṃpreṣya savitā te iti japati anurajju catasraḥ sītāḥ kṛṣati vāyuḥ punātu iti pratimantram uttaratas pratīcīm prathamām aparimitāḥ madhye tūṣṇīm anaḍuhaḥ vimucya vimucyantām iti dakṣiṇā sīram nirasya aśvatthe vaḥ iti sarva auṣadham vapati savitā te iti śarīrāṇi nivapati madhye tūṣṇīm anyaḥ kumbham ākṣṇauti dakṣiṇā an avānan sṛtvā pratyāgate param mṛtyo iti japati śam vātaḥ iti yathāṅgam kalpayitvā iṣṭakām nidadhāti madhye tūṣṇīm pratidiśam anteṣu parācīḥ tisraḥ tisraḥ alakṣaṇāḥ pāda mātrīḥ pradarāt purīṣam āhṛtya parikṛṣya vā sarvatas a purastāt śarkarāḥ an agni citaḥ ūrdhva pramāṇam āsyam brāhmaṇasya uraḥ kṣatriyasya ūrdhva bāhu vā ūrū vaiśyasya upasthaḥ striyāḥ jānu śūdrasya sarveṣām vā adhojānu avakābhiḥ kuśaiḥ ca pracchādya parikṛṣṭam ced yavān vapet dakṣiṇatas kuṭile karṣū khātvā kṣīra udakābhyām pūrayanti sapta uttaratas prācīḥ udakasya trīn trīn āvapanti aśmanaḥ adhi adhi gacchanti aśmanvatīḥ iti apa agham iti apāmārgaiḥ apamṛjate su mitrayā naḥ iti snātvā ahata vāsasaḥ anaḍuh puccham anvārabhya anaḍvāham iti ud vayam iti āgacchanti grāma śmaśāna antare maryādā loṣṭam nidadhāti imam jīvebhyaḥ iti āñjana abhyañjane kṛtvā aupāsanam paristīrya vāraṇān paridhīn paridhāya vāraṇena sruveṇa ekām āhutim juhoti agne āyūṃṣi āyuṣmān agne iti atha eṣām paridām vadati pari ime gām aneṣata iti advāreṇa aupāsanam nirasyati kravya adam iti iha eva ayam iti japati āsandī sa upadhānā dakṣiṇā anaḍvān yavāḥ ca sarvam purāṇam bhūyasīḥ ca icchan