Bṛhadāraṇyakopaniṣad

uṣāḥ vai aśvasya medhyasya śiraḥ sūryaḥ cakṣuḥ vātaḥ prāṇaḥ vyāttam agniḥ vaiśvānaraḥ saṃvatsaraḥ ātmā aśvasya medhyasya dyauḥ pṛṣṭham antarikṣam udaram pṛthivī pājasyam diśaḥ pārśve avāntaradiśaḥ parśavaḥ ṛtavaḥ aṅgāni māsāḥ ca ardha māsāḥ ca parvāṇi ahorātrāṇi pratiṣṭhā nakṣ…

1. Canonupanishadtextual
2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

uṣāḥ vai aśvasya medhyasya śiraḥ sūryaḥ cakṣuḥ vātaḥ prāṇaḥ vyāttam agniḥ vaiśvānaraḥ saṃvatsaraḥ ātmā aśvasya medhyasya dyauḥ pṛṣṭham antarikṣam udaram pṛthivī pājasyam diśaḥ pārśve avāntaradiśaḥ parśavaḥ ṛtavaḥ aṅgāni māsāḥ ca ardha māsāḥ ca parvāṇi ahorātrāṇi pratiṣṭhā nakṣatrāṇi asthīni nabhaḥ māṃsāni ūvadhyam sikatāḥ sindhavaḥ gudāḥ yakṛt ca klomānaḥ ca parvatāḥ oṣadhayaḥ ca vanaspatayaḥ ca lomāni udyan pūrva ardhaḥ nimlocan jaghana ardhaḥ yat vijṛmbhate tat vidyotate yat vidhūnute tat stanayati yat mehati tat varṣati vāc eva asya vāc ahar vai aśvam purastāt mahimā anvajāyata tasya pūrve samudre yoniḥ rātriḥ enam paścāt mahimā anvajāyata tasya apare samudre yoniḥ etau vai aśvam mahimnau abhitas saṃbabhūvatuḥ hayaḥ bhūtvā devān avahat vājī gandharvān arvā asurān aśvaḥ manuṣyān samudraḥ eva asya bandhuḥ samudraḥ yoniḥ na eva iha kiṃcana agre āsīt mṛtyunā eva idam āvṛtam āsīt aśanāyayā aśanāyā hi mṛtyuḥ tat manaḥ akuruta ātmanvī syām iti saḥ arcan acarat tasya arcataḥ āpaḥ ajāyanta arcate vai me kam abhūt iti tat eva arkasya arka tvam kam ha vai asmai bhavati yaḥ evam etat arkasya arka tvam veda āpaḥ vai arkaḥ tat yat apām śaraḥ āsīt tat samahanyata sā pṛthivī abhavat tasyām aśrāmyat tasya śrāntasya taptasya tejas rasaḥ niravartata agniḥ saḥ tredhā ātmānam vyakuruta ādityam tṛtīyam vāyum tṛtīyam saḥ eṣa prāṇaḥ tredhā vihitaḥ tasya prāñc diś śiraḥ asau ca asau ca īrmau atha asya pratyañc diś puccham asau ca asau ca sakthyau dakṣiṇā ca udañc ca pārśve dyauḥ pṛṣṭham antarikṣam udaram iyam uraḥ saḥ eṣa apsu pratiṣṭhitaḥ _ kva ca eti tat eva pratitiṣṭhati evam vidvān saḥ akāmayata dvitīyaḥ me ātmā jāyeta iti saḥ manasā vācam mithunam samabhavat aśanāyām mṛtyuḥ tat yat retaḥ āsīt saḥ saṃvatsaraḥ abhavat na ha purā tatas saṃvatsaraḥ āsa tam etāvantam kālam abibhar yāvān saṃvatsaraḥ tam etāvataḥ kālasya parastāt asṛjata tam jātam abhivyādadāt saḥ bhāṇ akarot sā eva vāc abhavat saḥ aikṣata _ vai imam abhimaṃsye kanīyaḥ annam kariṣye iti saḥ tayā vācā tena ātmanā idam sarvam asṛjata yat idam kiṃca ṛcaḥ yajūṃṣi sāmāni chandāṃsi yajñān prajām paśūn saḥ yat yat eva asṛjata tat tat attum adhriyata adhriyata sarvam vai atti iti tat adityāḥ aditi tvam sarvasya attā bhavati sarvam asya annam bhavati yaḥ evam etat adityāḥ aditi tvam veda saḥ akāmayata bhūyasā yajñena bhūyas yajeya iti saḥ aśrāmyat saḥ tapaḥ atapyata tasya śrāntasya taptasya yaśaḥ vīryam udakrāmat prāṇāḥ vai yaśaḥ vīryam tat prāṇeṣu utkrānteṣu śarīram śvayitum adhriyata adhriyata tasya śarīre eva manaḥ āsīt saḥ akāmayata medhyam mama idam syāt ātmanvī anena syām iti tatas aśvaḥ samabhavat yat aśvat tat medhyam abhūt iti tat eva aśvamedhasya aśvamedha tvam eṣa ha vai aśvamedham veda yaḥ enam evam veda tam an avarudhya eva amanyata tam saṃvatsarasya parastāt ātmane ālabhata paśūn devatābhyaḥ pratyauhat tasmāt sarva devatyam prokṣitam prājāpatyam ālabhante eṣa vai aśvamedhaḥ yaḥ eṣa tapati tasya saṃvatsaraḥ ātmā ayam agniḥ arkaḥ tasya ime lokāḥ ātmānaḥ tau etau arka aśvamedhau sā u punar ekā eva devatā bhavati mṛtyuḥ eva _ punarmṛtyum jayati na enam mṛtyuḥ āpnoti mṛtyuḥ asya ātmā bhavati sarvam āyuḥ eti etāsām devatānām ekaḥ bhavati dvayāḥ ha prājāpatyāḥ devāḥ ca asurāḥ ca tatas kānīyasāḥ eva devāḥ jyāyasāḥ asurāḥ te eṣu lokeṣu aspardhanta te ha devāḥ ūcuḥ _ asurān yajñe udgīthena atyayāma iti te ha vācam ūcuḥ tvam naḥ udgāya iti tathā iti tebhyaḥ vāc udagāyat yaḥ vāci bhogaḥ tam devebhyaḥ āgāyat yat kalyāṇam vadati tat ātmane te aviduḥ anena vai naḥ udgātrā atyeṣyanti iti tam abhidrutya pāpmanā avidhyan saḥ yaḥ saḥ pāpmā yat eva idam apratirūpam vadati saḥ eva saḥ pāpmā atha ha prāṇam ūcuḥ tvam naḥ udgāya iti tathā iti tebhyaḥ prāṇaḥ udagāyat yaḥ prāṇe bhogaḥ tam devebhyaḥ āgāyat yat kalyāṇam jighrati tat ātmane te aviduḥ anena vai naḥ udgātrā atyeṣyanti iti tam abhidrutya pāpmanā avidhyan saḥ yaḥ saḥ pāpmā yat eva idam apratirūpam jighrati saḥ eva saḥ pāpmā atha ha cakṣuḥ ūcuḥ tvam naḥ udgāya iti tathā iti tebhyaḥ cakṣuḥ udagāyat yaḥ cakṣuṣi bhogaḥ tam devebhyaḥ āgāyat yat kalyāṇam paśyati tat ātmane te aviduḥ anena vai naḥ udgātrā atyeṣyanti iti tam abhidrutya pāpmanā avidhyan saḥ yaḥ saḥ pāpmā yat eva idam apratirūpam paśyati saḥ eva saḥ pāpmā atha ha śrotram ūcuḥ tvam naḥ udgāya iti tathā iti tebhyaḥ śrotram udagāyat yaḥ śrotre bhogaḥ tam devebhyaḥ āgāyat yat kalyāṇam śṛṇoti tat ātmane te aviduḥ anena vai naḥ udgātrā atyeṣyanti iti tam abhidrutya pāpmanā avidhyan saḥ yaḥ saḥ pāpmā yat eva idam apratirūpam śṛṇoti saḥ eva saḥ pāpmā atha ha manaḥ ūcuḥ tvam naḥ udgāya iti tathā iti tebhyaḥ manaḥ udagāyat yaḥ manasi bhogaḥ tam devebhyaḥ āgāyat yat kalyāṇam saṃkalpayati tat ātmane te aviduḥ anena vai naḥ udgātrā atyeṣyanti iti tam abhidrutya pāpmanā avidhyan saḥ yaḥ saḥ pāpmā yat eva idam apratirūpam saṃkalpayati saḥ eva saḥ pāpmā evam u khalu etāḥ devatāḥ pāpmabhiḥ upāsṛjan evam enāḥ pāpmanā avidhyan atha ha imam āsanyam prāṇam ūcuḥ tvam naḥ udgāya iti tathā iti tebhyaḥ eṣa prāṇaḥ udagāyat te aviduḥ anena vai naḥ udgātrā atyeṣyanti iti tam abhidrutya pāpmanā avivyatsan saḥ yathā aśmānam ṛtvā loṣṭaḥ vidhvaṃseta evam ha eva vidhvaṃsamānāḥ viṣvañcaḥ vineśuḥ tatas devāḥ abhavan parā asurāḥ bhavati ātmanā _ asya dviṣan bhrātṛvyaḥ bhavati yaḥ evam veda te ha ūcuḥ kva nu saḥ abhūt yaḥ naḥ ittham asakta iti ayam āsye antar iti saḥ ayāsyaḥ āṅgirasaḥ aṅgānām hi rasaḥ sā vai eṣā devatā _ nāma dūram hi asyāḥ mṛtyuḥ asyāḥ dūram ha vai asmāt mṛtyuḥ bhavati yaḥ evam veda sā vai eṣā devatā etāsām devatānām pāpmānam mṛtyum apahatya _ āsām diśām antaḥ tat gamayāṃcakāra tat āsām pāpmanaḥ vinyadadhāt tasmāt na janam iyāt na antam iyāt na id pāpmānam mṛtyum anvavāyāni iti sā vai eṣā devatā etāsām devatānām pāpmānam mṛtyum apahatya atha enāḥ mṛtyum atyavahat sā vai vācam eva prathamām atyavahat sā _ mṛtyum atyamucyata saḥ agniḥ abhavat saḥ ayam agniḥ pareṇa mṛtyum atikrāntaḥ dīpyate atha prāṇam atyavahat saḥ _ mṛtyum atyamucyata saḥ vāyuḥ abhavat saḥ ayam vāyuḥ pareṇa mṛtyum atikrāntaḥ pavate atha cakṣuḥ atyavahat tat _ mṛtyum atyamucyata saḥ ādityaḥ abhavat saḥ asau ādityaḥ pareṇa mṛtyum atikrāntaḥ tapati atha śrotram atyavahat tat _ mṛtyum atyamucyata tāḥ diśaḥ abhavan tāḥ imāḥ diśaḥ pareṇa mṛtyum atikrāntāḥ atha manaḥ atyavahat tat _ mṛtyum atyamucyata saḥ candramāḥ abhavat saḥ asau candraḥ pareṇa mṛtyum atikrāntaḥ bhāti evam ha vai enam eṣā devatā mṛtyum ativahati yaḥ evam veda atha ātmane annādyam āgāyat yat hi kiṃca annam adyate anena eva tat adyate iha pratitiṣṭhati te devāḥ abruvan etāvat vai idam sarvam yat annam tat ātmane āgāsīḥ _ naḥ asmin anne ābhajasva iti te vai mām abhisaṃviśata iti tathā iti tam samantam pariṇyaviśanta tasmāt yat anena annam atti tena etāḥ tṛpyanti evam ha vai enam svāḥ abhisaṃviśanti bhartā svānām śreṣṭhaḥ puraetā bhavati anna ādaḥ adhipatiḥ yaḥ evam veda yaḥ u ha evaṃvidam sveṣu prati prati bubhūṣati na ha eva alam bhāryebhyaḥ bhavati atha yaḥ eva etam anubhavati yaḥ _ etam _ bhāryān bubhūrṣati saḥ ha eva alam bhāryebhyaḥ bhavati saḥ ayāsyaḥ āṅgirasaḥ aṅgānām hi rasaḥ prāṇaḥ vai aṅgānām rasaḥ prāṇaḥ hi vai aṅgānām rasaḥ tasmāt yasmāt kasmāt ca aṅgāt prāṇaḥ utkrāmati tat eva tat śuṣyati eṣa hi vai aṅgānām rasaḥ eṣa u eva bṛhaspatiḥ vāc vai bṛhatī tasyāḥ eṣa patiḥ tasmāt u bṛhaspatiḥ eṣa u eva brahmaṇaspatiḥ vāc vai brahma tasyāḥ eṣa patiḥ tasmāt u brahmaṇaspatiḥ eṣa u eva sām vāc vai sām eṣa sā ca amaḥ ca iti tat sāmnaḥ sāma tvam _ u eva samaḥ pluṣiṇā samaḥ maśakena samaḥ nāgena samaḥ ebhiḥ tribhiḥ lokaiḥ samaḥ anena sarveṇa tasmāt u eva sām aśnute sāmnaḥ sāyujyam salokatām yaḥ evam etat sām veda eṣa u vai udgīthaḥ prāṇaḥ vai _ prāṇena hi idam sarvam uttabdham vāc eva gīthā _ ca gīthā ca iti saḥ udgīthaḥ tat ha api brahmadattaḥ caikitāneyaḥ rājānam bhakṣayan uvāca ayam tyasya rājā mūrdhānam vipātayatāt _ itas ayāsyaḥ āṅgirasaḥ anyena udagāyat iti vācā ca hi eva saḥ prāṇena ca udagāyat iti tasya ha etasya sāmnaḥ yaḥ svam veda bhavati ha asya svam tasya vai svaraḥ eva svam tasmāt ārtvijyam kariṣyan vāci svaram iccheta tayā vācā svara sampannayā ārtvijyam kuryāt tasmāt yajñe svaravantam didṛkṣante eva atha u yasya svam bhavati bhavati ha asya svam yaḥ evam etat sāmnaḥ svam veda tasya ha etasya sāmnaḥ yaḥ suvarṇam veda bhavati ha asya suvarṇam tasya vai svaraḥ eva suvarṇam bhavati ha asya suvarṇam yaḥ evam etat sāmnaḥ suvarṇam veda tasya ha etasya sāmnaḥ yaḥ pratiṣṭhām veda _ ha tiṣṭhati tasya vai vāc eva pratiṣṭhā vāci hi khalu eṣa etat prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ gīyate anne iti u ha eke āhuḥ atha atas pavamānānām eva abhyārohaḥ saḥ vai khalu prastotā sām prastauti saḥ _ prastuyāt tat etāni japet asataḥ mā sat gamaya tamasaḥ mā jyotiḥ gamaya mṛtyoḥ mā amṛtam gamaya iti saḥ yat āha asataḥ mā sat gamaya iti mṛtyuḥ vai asat sat amṛtam mṛtyoḥ mā amṛtam gamaya amṛtam mā kuru iti eva etat āha tamasaḥ mā jyotiḥ gamaya iti mṛtyuḥ vai tamaḥ jyotiḥ amṛtam mṛtyoḥ mā amṛtam gamaya amṛtam mā kuru iti eva etat āha mṛtyoḥ mā amṛtam gamaya iti na atra tirohitam iva asti atha yāni itarāṇi stotrāṇi teṣu ātmane annādyam āgāyet tasmāt u teṣu varam vṛṇīta yam kāmam kāmayet tam saḥ eṣa evaṃvid udgātā ātmane _ yajamānāya _ yam kāmam kāmayate tam āgāyati tat ha etat loka jit eva na ha eva alokyatāyāḥ āśāsti yaḥ evam etat sām veda ātmā eva idam agre āsīt puruṣavidhaḥ saḥ anuvīkṣya na anyat ātmanaḥ apaśyat saḥ aham asmi iti agre vyāharat tatas ahaṃnāmā abhavat tasmāt api etarhi āmantritaḥ aham ayam iti eva agre uktvā atha anyat nām prabrūte yat asya bhavati saḥ yat pūrvaḥ asmāt sarvasmāt sarvān pāpmnaḥ auṣat tasmāt puruṣaḥ oṣati ha vai saḥ tam yaḥ asmāt pūrvaḥ bubhūṣati yaḥ evam veda saḥ abibhet tasmāt ekākī bibheti saḥ ha ayam īkṣāṃcakre _ mat anyat na asti kasmāt nu bibhemi iti tatas eva asya bhayam vīyāya kasmāt hi abheṣyat dvitīyāt vai bhayam bhavati saḥ vai na eva reme tasmāt ekākī na ramate saḥ dvitīyam aicchat saḥ ha etāvān āsa yathā strī pumāṃsau sampariṣvaktau saḥ imam eva ātmānam dvedhā pātayat tatas patiḥ ca patnī ca abhavatām tasmāt idam ardha bṛgalam iva svaḥ iti ha sma āha yājñavalkyaḥ tasmāt ayam ākāśaḥ striyā pūryate eva tām samabhavat tatas manuṣyāḥ ajāyanta sā u ha iyam īkṣāṃcakre katham nu mām ātmanaḥ eva janayitvā sambhavati _ tiras asāni iti sā gauḥ abhavat vṛṣabhaḥ itaraḥ tām _ eva abhavat tatas gāvaḥ ajāyanta vaḍabā itarā abhavat aśvavṛṣaḥ itaraḥ gardabhī itarā gardabhaḥ itaraḥ tām _ eva abhavat tatas ekaśapham ajāyata ajā itarā abhavat bastaḥ itaraḥ aviḥ itarā meṣaḥ itaraḥ tām _ eva abhavat tatas aja avayaḥ ajāyanta evam eva yat idam kiṃca mithunam _ pipīlikābhyaḥ tat sarvam asṛjata saḥ avet aham vāva sṛṣṭiḥ asmi aham hi idam sarvam asṛkṣi iti tatas sṛṣṭiḥ abhavat sṛṣṭau ha asya etasyām bhavati yaḥ evam veda atha iti abhyamanthat saḥ mukhāt ca yonyāḥ hastābhyām ca agnim asṛjata tasmāt etat ubhayam alomakam antarataḥ alomakā hi yoniḥ antarataḥ tat yat idam āhuḥ amum yaja amum yaja iti ekaikam devam etasya eva sā visṛṣṭiḥ eṣa u hi eva sarve devāḥ atha yat kiṃca idam ārdram tat retasaḥ asṛjata tat u somaḥ etāvat vai idam sarvam annam ca eva anna ādaḥ ca somaḥ eva annam agniḥ anna ādaḥ sā eṣā brahmanaḥ atisṛṣṭiḥ _ śreyasaḥ devān asṛjata atha _ martyaḥ san amṛtān asṛjata tasmāt atisṛṣṭiḥ atisṛṣṭau ha asya etasyām bhavati yaḥ evam veda tat ha idam tarhi a vyākṛtam āsīt tat nāma rūpābhyām eva vyākriyata asau nāma ayam idaṃrūpaḥ iti tat idam api etarhi nāma rūpābhyām eva vyākriyata asau nāma ayam idaṃrūpaḥ iti saḥ eṣa iha praviṣṭaḥ _ nakha agrebhyaḥ yathā kṣuraḥ kṣura dhāne avahitaḥ syāt viśvambharaḥ _ viśvambhara kulāye tam na paśyanti a kṛtsnaḥ hi saḥ prāṇan eva prāṇaḥ nāma bhavati vadan vāc paśyan cakṣuḥ śṛṇvan śrotram manvānaḥ manaḥ tāni asya etāni karma nāmāni eva saḥ yaḥ atas ekaikam upāste na saḥ veda a kṛtsnaḥ hi eṣa atas ekaikena bhavati ātmā iti eva upāsīta atra hi ete sarve ekam bhavanti tat etat padanīyam asya sarvasya yat ayam ātmā anena hi etat sarvam veda yathā ha vai padena anuvindet evam kīrtim ślokam vindate yaḥ evam veda tat etat preyaḥ putrāt preyaḥ vittāt preyaḥ anyasmāt sarvasmāt antarataram yat ayam ātmā saḥ yaḥ anyam ātmanaḥ priyam bruvāṇam brūyāt priyam rotsyati iti īśvaraḥ ha tathā eva tathā eva syāt ātmānam eva priyam upāsīta saḥ yaḥ ātmānam eva priyam upāste na ha asya priyam pramāyukam bhavati tat āhuḥ yat brahma vidyayā sarvam bhaviṣyantaḥ manuṣyāḥ manyante kim u tat brahma avet yasmāt tat sarvam abhavat iti brahma vai idam agre āsīt tat ātmānam eva avet aham brahma asmi iti tasmāt tat sarvam abhavat tat yaḥ yaḥ devānām pratyabudhyata saḥ eva tat abhavat tathā ṛṣīṇām tathā manuṣyāṇām tat ha etat paśyan ṛṣiḥ vāmadevaḥ pratipede aham manuḥ abhavam sūryaḥ ca iti tat idam api etarhi yaḥ evam veda aham brahma asmi iti saḥ idam sarvam bhavati tasya ha na devāḥ cana ābhūtyāḥ īśate ātmā hi eṣām saḥ bhavati atha yaḥ anyām devatām upāste anyaḥ asau anyaḥ aham asmi iti na saḥ veda yathā paśuḥ evam saḥ devānām yathā ha vai bahavaḥ paśavaḥ manuṣyam bhuñjyuḥ evam ekaikaḥ puruṣaḥ devān bhunakti ekasmin eva paśau ādīyamāne apriyam bhavati kimu bahuṣu tasmāt eṣām tat na priyam _ etat manuṣyāḥ vidyuḥ brahma vai idam agre āsīt ekam eva tat ekam sat na vyabhavat tat śreyaḥ rūpam atyasṛjata kṣatram yāni etāni devatrā kṣatrāṇi indraḥ varuṇaḥ somaḥ rudraḥ parjanyaḥ yamaḥ mṛtyuḥ īśānaḥ iti tasmāt kṣatrāt param na asti tasmāt brāhmaṇaḥ kṣatriyam adhastāt upāste rājasūye kṣatre eva tat yaśaḥ dadhāti sā eṣā kṣatrasya yoniḥ yat brahma tasmāt _ api rājā parama tām gacchati brahma eva antatas upaniśrayati svām yonim yaḥ u enam hinasti svām saḥ yonim ṛcchati saḥ pāpīyāḥ bhavati yathā śreyasam hiṃsitvā saḥ na eva vyabhavat saḥ viśam asṛjata yāni etāni deva jātāni gaṇaśas ākhyāyante vasavaḥ rudrāḥ ādityāḥ viśvāḥ devāḥ marutaḥ iti saḥ na eva vyabhavat saḥ śaudram varṇam asṛjata pūṣaṇam iyam vai pūṣā iyam hi idam sarvam puṣyati yat idam kiṃca saḥ na eva vyabhavat tat śreyaḥ rūpam atyasṛjata dharmam tat etat kṣatrasya kṣatram yat dharmaḥ tasmāt dharmāt param na asti atha u a balīyāḥ balīyasam āśaṃsate dharmeṇa yathā rājñā evam yaḥ vai saḥ dharmaḥ satyam vai tat tasmāt satyam vadantam āhuḥ dharmam vadati iti dharmam _ vadantam satyam vadati iti etat hi eva etat ubhayam bhavati tat etat brahma kṣatram viś śūdraḥ tat agninā eva deveṣu brahma abhavat brāhmaṇaḥ manuṣyeṣu kṣatriyeṇa kṣatriyaḥ vaiśyena vaiśyaḥ śūdreṇa śūdraḥ tasmāt agnau eva deveṣu lokam icchante brāhmaṇe manuṣyeṣu etābhyām hi rūpābhyām brahma abhavat atha yaḥ ha vai asmāt lokāt svam lokam a dṛṣṭvā praiti saḥ enam a viditaḥ na bhunakti yathā vedaḥ vā an anūktaḥ anyat _ karma a kṛtam _ ha vai api an evaṃvid mahat puṇyam karma karoti tat ha asya antataḥ kṣīyate eva ātmānam eva lokam upāsīta saḥ yaḥ ātmānam eva lokam upāste na ha asya karma kṣīyate asmāt hi eva ātmanaḥ yat yat kāmayate tat tat sṛjate atha u ayam vai ātmā sarveṣām bhūtānām lokaḥ saḥ yat juhoti yat yajate tena devānām lokaḥ atha yat anubrūte tena ṛṣīṇām atha yat pitṛbhyaḥ nipṛṇāti yat prajām icchate tena pitṝṇām atha yat manuṣyān vāsayate yat ebhyaḥ aśanam dadāti tena manuṣyāṇām atha yat paśubhyaḥ tṛṇa udakam vindati tena paśūnām yat asya gṛheṣu śvāpadāḥ vayāṃsi _ pipīlikābhyaḥ upajīvanti tena teṣām lokaḥ yathā ha vai svāya lokāya ariṣṭim icchet evam ha evaṃvide sarvadā sarvāṇi bhūtāni ariṣṭim icchanti tat vai etat viditam mīmāṃsitam ātmā eva idam agre āsīt ekaḥ eva saḥ akāmayata jāyā mama syāt atha prajāyeya atha vittam mama syāt atha karma kurvīya iti etāvān vai kāmaḥ na icchan ca na atas bhūyaḥ vindet tasmāt api etarhi ekākī kāmayate jāyā mama syāt atha prajāyeya atha vittam mama syāt atha karma kurvīya iti saḥ _ api eteṣām ekaikam na prāpnoti akṛtsnaḥ eva tāvat manyate tasya u kṛtsna tā manaḥ eva asya ātmā vāc jāyā prāṇaḥ prajā cakṣuḥ mānuṣam vittam cakṣuṣā hi tat vindate śrotram daivam śrotreṇa hi tat śṛṇoti ātmā eva asya karma ātmanā hi karma karoti saḥ eṣa pāṅktaḥ yajñaḥ pāṅktaḥ paśuḥ pāṅktaḥ puruṣaḥ pāṅktam idam sarvam yat idam kiṃca tat idam sarvam āpnoti yaḥ evam veda _ sapta annāni medhayā tapasā ajanayat pitā ekam asya sādhāraṇam dve devān abhājayat trīṇi ātmane akuruta paśubhyaḥ ekam prāyacchat tasmin sarvam pratiṣṭhitam yat ca prāṇiti yat ca na kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā yaḥ vai tām akṣitim veda saḥ annam atti pratīkena saḥ devān apigacchati saḥ ūrjam upajīvati iti ślokāḥ _ sapta annāni medhayā tapasā ajanayat pitā iti medhayā hi tapasā ajanayat pitā ekam asya sādhāraṇam iti asya idam eva asya tat sādhāraṇam annam yat idam adyate saḥ yaḥ etat upāste na saḥ pāpmanaḥ vyāvartate miśram hi etat dve devān abhājayat iti hutam ca prahutam ca tasmāt devebhyaḥ juhvati ca _ ca juhvati atha u āhuḥ darśa pūrṇamāsau iti tasmāt na iṣṭi yājukaḥ syāt paśubhyaḥ ekam prāyacchat iti tat payaḥ payaḥ hi eva agre manuṣyāḥ ca paśavaḥ ca upajīvanti tasmāt kumāram jātam ghṛtam _ eva agre pratilehayanti stanam _ anudhāpayanti atha vatsam jātam āhuḥ a tṛṇa ādaḥ iti tasmin sarvam pratiṣṭhitam yat ca prāṇiti yat ca na iti payasi hi idam sarvam pratiṣṭhitam yat ca prāṇiti yat ca na tat yat idam āhuḥ saṃvatsaram payasā juhvan _ jayati iti na tathā vidyāt yat ahar eva juhoti tat ahar punarmṛtyum apajayati evam vidvāḥ sarvam hi devebhyaḥ annādyam prayacchati kasmāt tāni na kṣīyante adyamānāni sarvadā iti puruṣaḥ vai akṣitiḥ saḥ hi idam annam punar punar janayate yaḥ _ etām akṣitim veda iti puruṣaḥ vai akṣitiḥ saḥ hi idam annam dhiyā dhiyā janayate karmabhiḥ _ ha etat na kuryāt kṣīyeta ha saḥ annam atti pratīkena iti mukham pratīkam mukhena iti etat saḥ devān apigacchati saḥ ūrjam upajīvati iti praśaṃsā trīṇi ātmane akuruta iti manaḥ vācam prāṇam tāni ātmane akuruta anyatramanāḥ abhūvam na adarśam anyatramanāḥ abhūvam na aśrauṣam iti manasā hi eva paśyati manasā śṛṇoti kāmaḥ saṃkalpaḥ vicikitsā śraddhā aśraddhā dhṛtiḥ adhṛtiḥ hrīḥ dhī bhī iti kāmaḥ saṃkalpaḥ vicikitsā śraddhā aśraddhā dhṛtiḥ adhṛtiḥ hrīḥ dhī bhī iti etat sarvam manaḥ eva tasmāt api pṛṣṭhatas upaspṛṣṭaḥ manasā vijānāti yaḥ kaḥ ca śabdaḥ vāc eva sā eṣā hi antam āyattā eṣā hi na prāṇaḥ apānaḥ vyānaḥ udānaḥ samānaḥ anaḥ iti etat sarvam prāṇaḥ eva etad mayaḥ vai ayam ātmā vāc mayaḥ manas mayaḥ prāṇa mayaḥ trayaḥ lokāḥ ete eva vāc eva ayam lokaḥ manaḥ antarikṣa lokaḥ prāṇaḥ asau lokaḥ trayaḥ vedāḥ ete eva vāc eva ṛgvedaḥ manaḥ yajurvedaḥ prāṇaḥ sāmavedaḥ devāḥ pitaraḥ manuṣyāḥ ete eva vāc eva devāḥ manaḥ pitaraḥ prāṇaḥ manuṣyāḥ pitā mātā prajā ete eva manaḥ eva pitā vāc mātā prāṇaḥ prajā vijñātam vijijñāsyam a vijñātam ete eva yat kiṃca vijñātam vācaḥ tat rūpam vāc hi vijñātā vāc enam tat bhūtvā avati yat kiṃca vijijñāsyam manasaḥ tat rūpam manaḥ hi vijijñāsyam manaḥ enam tat bhūtvā avati yat kiṃca a vijñātam prāṇasya tat rūpam prāṇaḥ hi a vijñātaḥ prāṇaḥ enam tat bhūtvā avati tasyai vācaḥ pṛthivī śarīram jyotis rūpam ayam agniḥ tat yāvatī eva vāc tāvatī pṛthivī tāvān ayam agniḥ atha etasya manasaḥ dyauḥ śarīram jyotis rūpam asau ādityaḥ tat yāvat eva manaḥ tāvatī dyauḥ tāvān asau ādityaḥ tau mithunam samaitām tatas prāṇaḥ ajāyata saḥ indraḥ saḥ eṣa asapatnaḥ dvitīyaḥ vai sapatnaḥ na asya sapatnaḥ bhavati yaḥ evam veda atha etasya prāṇasya apaḥ śarīram jyotis rūpam asau candraḥ tat yāvān eva prāṇaḥ tāvatyaḥ apaḥ tāvān asau candraḥ te ete sarve eva samāḥ sarve anantāḥ saḥ yaḥ ha etān antavataḥ upāste antavantam saḥ lokam jayati atha yaḥ ha etān anantān upāste anantam saḥ lokam jayati saḥ eṣa saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśa kalaḥ tasya rātrayaḥ eva pañcadaśa kalāḥ dhruvā eva asya ṣoḍaśā kalā saḥ rātribhiḥ eva _ ca pūryate _ ca kṣīyate saḥ amāvāsyām rātrim etā ṣoḍaśayā kalayā sarvam idam prāṇa bhṛt anupraviśya tatas prātar jāyate tasmāt etām rātrim prāṇa bhṛtaḥ prāṇam na vicchindyāt api kṛkalāsasya etasyāḥ eva devatāyāḥ apacitaye yaḥ vai saḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ ṣoḍaśa kālaḥ ayam eva saḥ yaḥ ayam evaṃvid puruṣaḥ tasya vittam eva pañcadaśa kalāḥ ātmā eva asya ṣoḍaśā kalā saḥ vittena eva _ ca pūryate _ ca kṣīyate tat etat nabhyam yat ayam ātmā pradhiḥ vittam tasmāt _ api sarva jyānim jīyate ātmanā _ jīvati pradhinā agāt iti eva āhuḥ atha trayaḥ vāva lokāḥ manuṣya lokaḥ pitṛ lokaḥ deva lokaḥ iti saḥ ayam manuṣya lokaḥ putreṇa eva jayyaḥ na anyena karmaṇā karmaṇā pitṛ lokaḥ vidyayā deva lokaḥ deva lokaḥ lokānām śreṣṭhaḥ tasmāt vidyām praśaṃsanti atha atas samprattiḥ _ praiṣyan manyate atha putram āha tvam brahma tvam yajñaḥ tvam lokaḥ iti saḥ putraḥ pratyāha aham brahma aham yajñaḥ aham lokaḥ iti yat vai kiṃca anūktam tasya sarvasya brahma iti eka tā ye vai ke ca yajñāḥ teṣām sarveṣām yajñaḥ iti eka tā ye vai ke ca lokāḥ teṣām sarveṣām lokaḥ iti eka tā etāvat vai idam sarvam etat mā sarvam san ayam itas bhunajat iti tasmāt putram anuśiṣṭam lokyam āhuḥ tasmāt enam anuśāsati saḥ _ evaṃvid asmāt lokāt praiti atha ebhiḥ eva prāṇaiḥ saha putram āviśati saḥ _ anena kiṃcid akṣṇayā kṛtam bhavati tasmāt enam sarvasmāt putraḥ muñcati tasmāt putraḥ nāma saḥ putreṇa eva asmin loke pratitiṣṭhati atha enam ete devāḥ prāṇāḥ amṛtāḥ āviśanti pṛthivyai ca enam agneḥ ca daivā vāc āviśati sā vai daivā vāc yayā yat yat eva vadati tat tat bhavati divaḥ ca enam ādityāt ca daivam manaḥ āviśati tat vai daivam manaḥ yena ānandī eva bhavati atho na śocati adbhyaḥ ca enam candramasaḥ ca daivaḥ prāṇaḥ āviśati saḥ vai daivaḥ prāṇaḥ yaḥ saṃcaran ca a saṃcaran ca na vyathate atho na riṣyati saḥ eṣa evaṃvid sarveṣām bhūtānām ātmā bhavati yathā eṣā devatā evam saḥ yathā etām devatām sarvāṇi bhūtāni avanti evam ha evaṃvidam sarvāṇi bhūtāni avanti yat u kiṃca imāḥ prajāḥ śocanti amā eva āsām tat bhavati puṇyam eva amum gacchati na ha vai devān pāpam gacchati atha atas vrata mīmāṃsā prajāpatiḥ ha karmāṇi sasṛje tāni sṛṣṭāni anyonyena aspardhanta vadiṣyāmi eva aham iti vāc dadhre drakṣyāmi aham iti cakṣuḥ śroṣyāmi aham iti śrotram evam anyāni karmāṇi yathākarmam tāni mṛtyuḥ śramaḥ bhūtvā upayeme tāni āpnot tāni āptvā mṛtyuḥ avārundha tasmāt śrāmyati eva vāc śrāmyati cakṣuḥ śrāmyati śrotram atha imam eva na āpnot yaḥ ayam madhyamaḥ prāṇaḥ tāni jñātum dadhrire ayam vai naḥ śreṣṭhaḥ yaḥ saṃcaran ca a saṃcaran ca na vyathate atho na riṣyati _ asya eva sarve rūpam bhavāma iti te etasya eva sarve rūpam abhavan tasmāt ete etena ākhyāyante prāṇāḥ iti tena ha vāva tat kulam ācakṣate yasmin kule bhavati yaḥ evam veda yaḥ u ha evaṃvidā spardhate anuśuṣyati anuśuṣya ha eva antatas mriyate iti adhyātmam atha adhidaivatam jvaliṣyāmi eva aham iti agniḥ dadhre tapsyāmi aham iti ādityaḥ bhāsyāmi aham iti candramāḥ evam anyāḥ devatāḥ yathādevatam saḥ yathā eṣām prāṇānām madhyamaḥ prāṇaḥ evam etāsām devatānām vāyuḥ mlocanti hi anyāḥ devatāḥ na vāyuḥ sā eṣā an astamitā devatā yat vāyuḥ atha eṣa ślokaḥ bhavati _ ca udeti sūryaḥ astam _ ca gacchati iti tam devāḥ cakrire dharmam saḥ eva adya saḥ u śvas iti prāṇāt vai eṣa udeti prāṇe astam eti yat vai ete amurhi adhriyanta tat eva api adya kurvanti tasmāt ekam eva vratam caret prāṇyāt ca eva apānyāt ca na id mām pāpmā mṛtyuḥ āpnavat iti _ u caret samāpipayiṣet tena u etasyai devatāyai sāyujyam salokatām jayati trayam vai idam nāma rūpam karma teṣām nāmnām vāc iti etat eṣām uktham atas hi sarvāṇi nāmāni uttiṣṭhanti etat eṣām sām etat hi sarvaiḥ nāmbhiḥ samam etat eṣām brahma etat hi sarvāṇi nāmāni bibharti atha rūpāṇām cakṣuḥ iti etat eṣām uktham atas hi sarvāṇi rūpāṇi uttiṣṭhanti etat eṣām sām etat hi sarvaiḥ rūpaiḥ samam etat eṣām brahma etat hi sarvāṇi rūpāṇi bibharti atha karmaṇām ātmā iti etat eṣām uktham atas hi sarvāṇi karmāṇi uttiṣṭhanti etat eṣām sām etat hi sarvaiḥ karmabhiḥ samam etat eṣām brahma etat hi sarvāṇi karmāṇi bibharti tat etat trayam sat ekam ayam ātmā ātmā u ekaḥ san etat trayam tat etat amṛtam satyena channam prāṇaḥ vai amṛtam nāma rūpe satyam tābhyām ayam prāṇaḥ channaḥ dṛptabālākiḥ ha anūcānaḥ gārgyaḥ āsa saḥ ha uvāca ajātaśatrum kāśyam brahma te bravāṇi iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ sahasram etasyām vāci dadmaḥ janakaḥ janakaḥ iti vai janāḥ dhāvanti iti saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva asau āditye puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ atiṣṭhaḥ sarveṣām bhūtānām mūrdhā rājā iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste atiṣṭhaḥ sarveṣām bhūtānām mūrdhā rājā bhavati saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva asau candre puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ bṛhān pāṇḍara vāsāḥ somaḥ rājā iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste aharahar sutaḥ prasutaḥ bhavati bhavati na asya annam kṣīyate saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva asau vidyuti puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ tejasvī iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste tejasvī ha bhavati tejasvinī ha asya prajā bhavati saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam ākāśe puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ pūrṇam a pravarti iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste pūryate prajayā paśubhiḥ na asya asmāt lokāt prajā udvartate saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam vāyau puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ indraḥ vaikuṇṭhaḥ aparājitā senā iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste jiṣṇuḥ ha aparājiṣṇuḥ bhavati anyatastya jāyī saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam agnau puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ viṣāsahiḥ iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste viṣāsahiḥ ha bhavati viṣāsahiḥ ha asya prajā bhavati saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam apsu puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ pratirūpaḥ iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste pratirūpam ha eva enam upagacchati na a pratirūpam atha u pratirūpaḥ asmāt jāyate saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam ādarśe puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ rociṣṇuḥ iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste rociṣṇuḥ ha bhavati rociṣṇuḥ ha asya prajā bhavati atha u yaiḥ saṃnigacchati sarvān tān atirocate saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam yantam paścāt śabdaḥ anūdeti etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ asuḥ iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste sarvam ha eva asmin loke āyuḥ eti na enam purā kālāt prāṇaḥ jahāti saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam dikṣu puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ dvitīyaḥ anapagaḥ iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste dvitīyavān ha bhavati na asmāt gaṇaḥ chidyate saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam chāyā mayaḥ puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ mṛtyuḥ iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste sarvam ha eva asmin loke āyuḥ eti na enam purā kālāt mṛtyuḥ āgacchati saḥ ha uvāca gārgyaḥ yaḥ eva ayam ātmani puruṣaḥ etam eva aham brahma upāse iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ mā mā etasmin saṃvadiṣṭhāḥ ātmanvī iti vai aham etam upāse iti saḥ yaḥ etam evam upāste ātmanvī ha bhavati ātmanvinī ha asya prajā bhavati saḥ ha tūṣṇīm āsa gārgyaḥ saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ etāvān nu iti etāvat hi iti na etāvatā viditam bhavati iti saḥ ha uvāca gārgyaḥ _ tvā ayāni iti saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ pratilomam ca etat _ brāhmaṇaḥ kṣatriyam upeyāt brahma me vakṣyati iti _ eva tvā jñapayiṣyāmi iti tam pāṇau ādāya uttasthau tau ha puruṣam suptam ājagmatuḥ tam etaiḥ nāmbhiḥ āmantrayāṃcakre bṛhan pāṇḍara vāsas somaiḥ rājñ saḥ na uttasthau tam pāṇinā āpeṣam bodhayāṃcakāra saḥ ha uttasthau saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ _ eṣa etat suptaḥ abhūt yaḥ eṣa vijñāna mayaḥ puruṣaḥ kva eṣa tadā abhūt kutas etat āgāt iti tat u ha na mene gārgyaḥ saḥ ha uvāca ajātaśatruḥ _ eṣa etat suptaḥ abhūt yaḥ eṣa vijñāna mayaḥ puruṣaḥ tat eṣām prāṇānām vijñānena vijñānam ādāya yaḥ eṣa antar hṛdaye ākāśaḥ tasmin śete tāni _ gṛhṇāti atha ha etat puruṣaḥ svapiti nāma tat gṛhītaḥ eva prāṇaḥ bhavati gṛhītā vāc gṛhītam cakṣuḥ gṛhītam śrotram gṛhītam manaḥ saḥ _ etat svapnyayā carati te ha asya lokāḥ tat _ iva mahā rājaḥ bhavati _ iva mahā brāhmaṇaḥ _ iva uccāvacam nigacchati saḥ yathā mahā rājaḥ jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmam parivarteta evam eva eṣa etat prāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmam parivartate atha _ su suptaḥ bhavati _ na kasyacana veda hitāḥ nāma nāḍyaḥ dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayāt purītantam abhipratiṣṭhante tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete saḥ yathā kumāraḥ _ mahā rājaḥ _ mahā brāhmaṇaḥ _ atighnīm ānandasya gatvā śayīta evam eva eṣa etat śete saḥ yathā ūrṇavābhiḥ tantunā uccaret yathā agneḥ kṣudrāḥ visphuliṅgāḥ vyuccaranti evam eva asmāt ātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti tasya upaniṣad satyasya satyam iti prāṇāḥ vai satyam teṣām eṣa satyam yo ha vai śiśuṃ sādhānaṃ sapratyādhānaṃ sasthūṇaṃ sadāmaṃ veda sapta ha dviṣato bhrātṛvyān avaruṇaddhi ayaṃ vāva śiśur yo 'yaṃ madhyamaḥ prāṇaḥ tasyedam evādhānam idaṃ pratyādhānaṃ prāṇaḥ sthūṇānnaṃ dāma tam etāḥ saptākṣitaya upatiṣṭhante tad yā imā akṣaṃl lohinyo rājayas tābhir enaṃ rudro 'nvāyattaḥ atha yā akṣann āpas tābhiḥ parjanyaḥ yā kanīnakā tayādityaḥ yat kṛṣṇaṃ tenāgniḥ yacchuklaṃ tenendraḥ adharayainaṃ vartanyā pṛthivy anvāyattā dyaur uttarayā nāsyānnaṃ kṣīyate ya evaṃ veda tad eṣa śloko bhavati arvāñc bilaḥ camasaḥ ūrdhva budhnaḥ tasmin yaśaḥ nihitam viśva rūpam arvāgbilaś camasa ūrdhvabudhna iti idaṃ tacchira eṣa hyarvāgbilaś camasa ūrdhvabudhnaḥ tasmin yaśo nihitaṃ viśvarūpam iti prāṇā vai yaśo viśvarūpam prāṇān etad āha tasyāsata ṛṣayaḥ sapta tīra iti prāṇā vā ṛṣayaḥ prāṇān etad āha vāg aṣṭamī brahmaṇā saṃvidāneti vāgghy aṣṭamī brahmaṇā saṃvitte imāv eva gotamabharadvājau ayam eva gotamo 'yaṃ bharadvājaḥ imāv eva viśvāmitrajamadagnī ayam eva viśvāmitro 'yaṃ jamadagniḥ imāv eva vasiṣṭhakaśyapau ayam eva vasiṣṭho 'yaṃ kaśyapaḥ vāg evātriḥ vācā hy annam adyate attir ha vai nāmaitad yad atrir iti sarvasyāttā bhavati sarvam asyānnaṃ bhavati ya evaṃ veda dve vāva brahmaṇo rūpe mūrtaṃ caivāmūrtaṃ ca martyaṃ cāmṛtaṃ ca sthitaṃ ca yacca sacca tyaṃ ca tad etan mūrtaṃ yad anyad vāyoś cāntarikṣācca etan martyam etat sthitam etat sat tasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso ya eṣa tapati sato hy eṣa rasaḥ athāmūrtam vāyuś cāntarikṣaś ca etad amṛtam etad yat etat tyam tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso ya eṣa etasmin maṇḍale puruṣaḥ tyasya hy eṣa rasa ity adhidaivatam athādhyātmam idam eva mūrtaṃ yad anyat prāṇācca yaś cāyam antar ātmann ākāśaḥ etan martyam etat sthitam etat sat tasyaitasya mūrtasyaitasya martyasyaitasya sthitasyaitasya sata eṣa raso yaccakṣuḥ sato hy eṣa rasaḥ athāmūrtaṃ prāṇaś ca yaścāyam antar ātmann ākāśaḥ etad amṛtam etad yat etat tyat tasyaitasyāmūrtasyaitasyāmṛtasyaitasya yata etasya tyasyaiṣa raso yo 'yaṃ dakṣiṇe 'kṣan puruṣaḥ tyasya hy eṣa rasaḥ tasya haitasya puruṣasya rūpam yathā māhārajanaṃ vāso yathā pāṇḍvāvikaṃ yathendragopo yathāgnyarcir yathā puṇḍarīkaṃ yathā sakṛdvidyuttam sakṛdvidyutteva ha vā asya śrīr bhavati ya evaṃ veda athāta ādeśo neti neti na hy etasmād iti nety anyat param asti atha nāmadheyaṃ satyasya satyam iti prāṇā vai satyam teṣām eṣa satyam maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ udyāsyan vā are 'ham asmāt sthānād asmi hanta te 'nayā kātyāyanyāntaṃ karavāṇīti sā hovāca maitreyī yan nu ma iyaṃ bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā syāt kathaṃ tenāmṛtā syām iti neti hovāca yājñavalkyaḥ yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaiva te jīvitaṃ syāt amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syāṃ kim ahaṃ tena kuryām yad eva bhagavān veda tad eva me brūhīti sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā batāre naḥ satī priyaṃ bhāṣase ehy āssva vyākhyāsyāmi te vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavaty ātmanas tu kāmāya patiḥ priyo bhavati na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavaty ātmanas tu kāmāya jāyā priyā bhavati na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya brahma priyaṃ bhavati na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya devāḥ priyā bhavanti na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanty ātmanas tu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditam brahma taṃ parādād yo 'nyatrātmano brahma veda kṣatraṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda lokās taṃ parādur yo 'nyatrātmano lokān veda devās taṃ parādur yo 'nyatrātmano devān veda bhūtāni taṃ parādur yo 'nyatrātmano bhūtāni veda sarvaṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda idaṃ brahmedaṃ kṣatram ime lokā ime devā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ yad ayam ātmā sa yathā dundubher hanyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyād grahaṇāya dundubhes tu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyād grahaṇāya śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñchabdāñchaknuyād grahaṇāya vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ sa yathārdraidhāgner abhyāhitāt pṛthag dhūmā viniścaranty eva vā are 'sya mahato bhūtasya niḥśvasitam etad yad ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy anuvyākhyānāni vyākhyānāni asyaivaitāni niśvasitāni sa yathā sarvāsām apāṃ samudra ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvag ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanam evaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣur ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ śrotram ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ saṃkalpānāṃ mana ekāyanam evaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayam ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ hastāv ekāyanam evaṃ sarveṣām ānandānām upastha ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyur ekāyanam evaṃ sarveṣām adhvanāṃ pādāv ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāg ekāyanam sa yathā saindhavakhilya udake prāsta udakam evānuvilīyeta na hāsyodgrahaṇāyeva syāt yato yatas tv ādadīta lavaṇam evaṃ vā ara idaṃ mahad bhūtam anantam apāraṃ vijñānaghana eva etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinaśyati na pretya saṃjñāstīty are bravīmi iti hovāca yājñavalkyaḥ sā hovāca maitreyī atraiva mā bhagavān amūmuhan na pretya saṃjñāstīti sa hovāca na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmi alaṃ vā ara idaṃ vijñānāya yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṃ jighrati tad itara itaraṃ paśyati tad itara itaraṃ śṛṇoti tad itara itaraṃ jighrati tad itara itaram abhivadati tad itara itaraṃ manute tad itara itaraṃ vijānāti yatra vāsya sarvam ātmaivābhūt tat kena kaṃ jighret tat kena kaṃ jighret tat kena kaṃ paśyet tat kena kaṃ śṛṇuyāt tat kena kam abhivadet tat kena kaṃ manvīta tat kena kaṃ vijānīyāt yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt vijñātāram are kena vijānīyād iti iyaṃ pṛthivī sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asyai pṛthivyai sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asyāṃ pṛthivyāṃ tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyam adhyātmaṃ śārīras tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam imā āpaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu āsām apāṃ sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam āsv apsu tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyam adhyātmaṃ raitasas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayam agniḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asyāgneḥ sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asminn agnau tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaścāyam adhyātmaṃ vāṅmayas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayaṃ vāyuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asya vāyoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asmin vāyau tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ prāṇas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idaṃ amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayam ādityaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asyādityasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asminn āditye tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ cākṣuṣas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam imā diśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu āsāṃ diśāṃ sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam āsu dikṣu tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ śrautraḥ prātiśrutkas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayaṃ candraḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asya candrasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asmin candre tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ mānasas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmedam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam iyaṃ vidyut sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asyai vidyutaḥ sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asyāṃ vidyuti tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ taijasas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayaṃ stanayitnuḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asya stanayitnoḥ sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asminstanayitnau tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ śābdaḥ sauvaras tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayam ākāśaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asyākāśasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asminn ākāśe tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ hṛdy ākāśas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayaṃ dharmaḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asya dharmasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asmin dharme tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ dhārmas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam idaṃ satyaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asya satyasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asmin satye tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ sātyas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam idaṃ mānuṣaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asya mānuṣasya sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asmin mānuṣe tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam adhyātmaṃ mānuṣas tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam ayam ātmā sarveṣāṃ bhūtānāṃ madhu asyātmanaḥ sarvāṇi bhūtāni madhu yaś cāyam asminn ātmani tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo yaś cāyam ātmā tejomayo 'mṛtamayaḥ puruṣo 'yam eva sa yo 'yam ātmā idam amṛtam idaṃ brahmedaṃ sarvam sa vā ayam ātmā sarveṣāṃ adhipatiḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ rājā tad yathā rathanābhau ca rathanemau cārāḥ sarve samarpitāḥ evam evāsminn ātmani sarvāṇi bhūtāni sarve devāḥ sarve lokāḥ sarve prāṇāḥ sarva eta ātmānaḥ samarpitāḥ idaṃ vai tan madhu dadhyaṅṅ ātharvaṇo 'śvibhyām uvāca tad etad ṛṣiḥ paśyann avocat tad vāṃ narā sanaye daṃsa ugram āviṣkṛṇomi tanyatur na vṛṣṭim dadhyaṅ ha yan madhv ātharvaṇo vām aśvasya śīrṣṇā pra yad īm uvāceti idaṃ vai tan madhu dadhyaṅṅ ātharvaṇo 'śvibhyām uvāca tad etad ṛṣiḥ paśyann avocat ātharvaṇāyāśvinau dadhīce 'śvyaṃ śiraḥ pratyairayatam sa vāṃ madhu pravocad ṛtāyan tvāṣṭraṃ yad dasrāv apikakṣyaṃ vām iti idaṃ vai tan madhu dadhyaṅṅ ātharvaṇo 'śvibhyām uvāca tad etad ṛṣiḥ paśyann avocat puraścakre dvipadaḥ puraścakre catuṣpadaḥ puraḥ sa pakṣī bhūtvā puraḥ puruṣa āviśad iti sa vā ayaṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣu puriśayaḥ nainena kiṃcanānāvṛtam nainena kiṃcanāsaṃvṛtam idaṃ vai tan madhu dadhyaṅṅ ātharvaṇo 'śvibhyām uvāca tad etad ṛṣiḥ paśyann avocat rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva tad asya rūpaṃ praticakṣaṇāya indro māyābhiḥ pururūpa īyate yuktā hy asya harayaḥ śatā daśeti ayaṃ vai harayo 'yaṃ vai daśa ca sahasrāṇi bahūni cānantāni ca tad etad brahmāpūrvam anaparam anantaram abāhyam ayam ātmā brahma sarvānubhūḥ ityanuśāsanam atha vaṃśaḥ pautimāṣyo gaupavanāt gaupavanaḥ paśutimāṣyāt paśutimāṣyo gaupavanāt gaupavanaḥ kauśikāt kauśikaḥ kauṇḍinyāt kauṇḍinyaḥ śāṇḍilyāt śāṇḍilyaḥ kauśikācca gautamācca gautamaḥ āgniveśyāt āgniveśyaḥ śāṇḍilyāccānabhimlātācca ānabhimlāta ānabhimlātāt ānabhimlāta ānabhimlātāt ānabhimlāto gautamāt gautamaḥ saitavaprācīnayogyābhyām saitavaprācīnayogyau pārāśaryāt pārāśaryo bhāradvājāt bhāradvājo bhāradvājācca gautamācca gautamo bhāradvājāt bhāradvājaḥ pārāśaryāt pārāśaryo vaijavāpāyanāt vaijavāpāyanaḥ kauśikāyaneḥ kauśikāyaniḥ ghṛtakauśikāt ghṛtakauśikaḥ pārāśaryāyaṇāt pārāśaryāyaṇaḥ pārāśaryāt pārāśaryo jātūkarṇyāt jātūkarṇya āsurāyaṇāc ca yāskāc ca āsurāyaṇas traivaṇeḥ traivaṇir aupajandhaneḥ aupajandhanir āsureḥ āsurir bhāradvājāt bhāradvāja ātreyāt ātreyo māṇṭeḥ māṇṭir gautamāt gautamo vātsyāt vātsyaḥ śāṇḍilyāt śāṇḍilyaḥ kaiśoryāt kāpyāt kaiśoryaḥ kāpyaḥ kumārahāritāt kumārahārito gālavāt gālavo vidarbhīkauṇḍinyāt vidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravāt vatsanapād bābhravaḥ pathaḥ saubharāt panthāḥ saubharo 'yāsyād āṅgirasāt ayāsya āṅgirasa ābhūtes tvāṣṭrāt ābhūtis tvāṣṭro viśvarūpāt tvāṣṭrāt viśvarūpas tvāṣṭro 'śvibhyām aśvinau dadhīca ātharvaṇāt dadhyaṅṅ ātharvaṇo 'tharvaṇo daivāt atharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaṃsanāt mṛtyuḥ prādhvaṃsanaḥ pradhvaṃsanāt pradhvaṃsana ekarṣeḥ ekarṣir vipracitteḥ vipracittir vyaṣṭeḥ vyaṣṭiḥ sanāroḥ sanāruḥ sanātanāt sanātanaḥ sanagāt sanagaḥ parameṣṭhinaḥ parameṣṭhī brahmaṇaḥ brahma svayaṃbhu brahmaṇe namaḥ janakaḥ ha vaidehaḥ bahu dakṣiṇena yajñena īje tatra ha kuru pañcālānām brāhmaṇāḥ abhisametāḥ babhūvuḥ tasya ha janakasya vaidehasya vijijñāsā babhūva kaḥ svid eṣām brāhmaṇānām anūcānatamaḥ iti saḥ ha gavām sahasram avarurodha daśa daśa pādāḥ ekaikasyāḥ śṛṅgayoḥ ābaddhāḥ babhūvuḥ tān ha uvāca brāhmaṇāḥ bhagavantaḥ yaḥ vaḥ brahmiṣṭhaḥ saḥ etāḥ gāḥ udajatām iti te ha brāhmaṇāḥ na dadhṛṣuḥ atha ha yājñavalkyaḥ svam eva brahmacāriṇam uvāca etāḥ saumyaiḥ udaja sāmaśravaḥ iti tāḥ ha udācakāra te ha brāhmaṇāḥ cukrudhuḥ katham nu naḥ brahmiṣṭhaḥ bruvīta iti atha ha janakasya vaidehasya hotā aśvalaḥ babhūva saḥ ha enam papraccha tvam nu khalu naḥ yājñavalkyaiḥ brahmiṣṭhaḥ asi iti saḥ ha uvāca namaḥ vayam brahmiṣṭhāya kurmaḥ go kāmāḥ eva vayam smaḥ iti tam ha tatas eva praṣṭum dadhre hotā aśvalaḥ yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca yat idam sarvam mṛtyunā āptam sarvam mṛtyunā abhipannam kena yajamānaḥ mṛtyoḥ āptim atimucyate iti hotrā _ agninā vācā vāc vai yajñasya hotā tat yā iyam vāc saḥ ayam agniḥ saḥ hotā sā muktiḥ sā atimuktiḥ yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca yat idam sarvam ahar rātrābhyām āptam sarvam ahar rātrābhyām abhipannam kena yajamānaḥ ahar rātrayoḥ āptim atimucyate iti adhvaryuṇā _ cakṣuṣā ādityena cakṣuḥ vai yajñasya adhvaryuḥ tat yat idam cakṣuḥ saḥ asau ādityaḥ saḥ adhvaryuḥ sā muktiḥ sā atimuktiḥ yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca yat idam sarvam pūrvapakṣa aparapakṣābhyām āptam sarvam pūrvapakṣa aparapakṣābhyām abhipannam kena yajamānaḥ pūrvapakṣa aparapakṣayoḥ āptim atimucyate iti udgātrā _ vāyunā prāṇena prāṇaḥ vai yajñasya udgātā tat yaḥ ayam prāṇaḥ saḥ vāyuḥ saḥ udgātā saḥ muktiḥ sā atimuktiḥ yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca yat idam antarikṣam an ārambaṇam iva kena ākrameṇa yajamānaḥ svargam lokam ākramate iti brahmanā _ manasā candreṇa manaḥ vai yajñasya brahmā tat yat idam manaḥ saḥ asau candraḥ saḥ brahmā saḥ muktiḥ sā atimuktiḥ iti atimokṣāḥ atha sampadaḥ yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca katibhiḥ ayam adya ṛgbhiḥ hotā asmin yajñe kariṣyati iti tisṛbhiḥ iti katamāḥ tāḥ tisraḥ iti puronuvākyā ca yājyā ca śasyā eva tṛtīyā kim tābhiḥ jayati iti yat kiṃca idam prāṇa bhṛt iti yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca kati ayam adya adhvaryuḥ asmin yajñe āhutīḥ hoṣyati iti tisraḥ iti katamāḥ tāḥ tisraḥ iti yāḥ hutāḥ ujjvalanti yāḥ hutāḥ atinedanti yāḥ hutāḥ adhiśerate kim tābhiḥ jayati iti yāḥ hutāḥ ujjvalanti deva lokam eva tābhiḥ jayati dīpyate iva hi deva lokaḥ yāḥ hutāḥ atinedante pitṛ lokam eva tābhiḥ jayati atīva hi pitṛ lokaḥ yāḥ hutāḥ adhiśerate manuṣya lokam eva tābhiḥ jayati adhas iva hi manuṣya lokaḥ yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca katibhiḥ ayam adya brahmā yajñam dakṣiṇatas devatābhiḥ gopāyati iti ekayā iti katamā sā ekā iti manaḥ eva iti anantam vai manaḥ anantāḥ viśvāḥ devāḥ anantam eva saḥ tena lokam jayati yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca kati ayam adya udgātā asmin yajñe stotriyāḥ stoṣyati iti tisraḥ iti katamāḥ tāḥ tisraḥ iti puronuvākyā ca yājyā ca śasyā eva tṛtīyā katamāḥ tāḥ yāḥ adhyātmam iti prāṇaḥ eva puronuvākyā apānaḥ yājyā vyānaḥ śasyā kim tābhiḥ jayati iti pṛthivī lokam eva puronuvākyayā jayati antarikṣa lokam yājyayā dyu lokam śasyayā tatas ha hotā aśvalaḥ upararāma atha hainaṃ jāratkārava ārtabhāgaḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca kati grahāḥ katy atigrahā iti aṣṭau grahā aṣṭāv atigrahā iti ye te 'ṣṭau grahā aṣṭāv atigrahāḥ katame ta iti prāṇo vai grahaḥ so 'pānenātigraheṇa gṛhītaḥ prāṇena hi gandhāñ jighrati vāg vai grahaḥ sa nāmnātigraheṇa gṛhītaḥ vācā hi nāmāny abhivadati jihvā vai grahaḥ sa rasenātigraheṇa gṛhītaḥ jihvayā hi rasān vijānāti cakṣur vai grahaḥ sa rūpeṇātigraheṇa gṛhītaḥ cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati śrotraṃ vai grahaḥ sa śabdenātigraheṇa gṛhītaḥ śrotreṇa hi śabdāñ śṛṇoti mano vai grahaḥ sa kāmenātigraheṇa gṛhītaḥ manasā hi kāmān kāmayate hastau vai grahaḥ sa karmaṇātigraheṇa gṛhītaḥ hastābhyāṃ hi karma karoti tvag vai grahaḥ sa sparśenātigraheṇa gṛhītaḥ tvacā hi sparśān vedayate ity aṣṭau grahā aṣṭāv atigrahāḥ yājñavalkyeti hovāca yad idaṃ sarvaṃ mṛtyor annaṃ kā svit sā devatā yasyā mṛtyur annam iti agnir vai mṛtyuḥ so 'pām annam apa punarmṛtyuṃ jayati yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyata ud asmāt prāṇāḥ krāmanty āho neti neti hovāca yājñavalkyaḥ atraiva samavanīyante sa ucchvayati ādhmāyati ādhmāto mṛtaḥ śete yājñavalkyeti hovāca yatrāyaṃ puruṣo mriyate kim enaṃ na jahātīti nāmeti anantaṃ vai nāmānantā viśve devāḥ anantam eva sa tena lokaṃ jayati yājñavalkyeti hovāca yatrāsya puruṣasya mṛtasyāgniṃ vāg apyeti vātaṃ prāṇaś cakṣur ādityaṃ manaś candraṃ diśaḥ śrotraṃ pṛthivīṃ śarīram ākāśam ātmauṣadhīr lomāni vanaspatīn keśā apsu lohitaṃ ca retaś ca nidhīyate kvāyaṃ tadā puruṣo bhavatīti āhara saumya hastam ārtabhāga āvām evaitasya vediṣyāvo na nāv etat sajana iti tau hotkramya mantrayāṃcakrāte tau ha yad ūcatuḥ karma haiva tad ūcatuḥ atha ha yat praśaśaṃsatuḥ karma haiva tat praśaśaṃsatuḥ puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpeneti tato ha jāratkārava ārtabhāga upararāma atha hainaṃ bhujyur lāhyāyaniḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca madreṣu carakāḥ paryavrajāma te patañcalasya kāpyasya gṛhān aima tasyāsīd duhitā gandharvagṛhītā tam apṛcchāma ko 'sīti so 'bravīt sudhanvāṅgirasa iti taṃ yadā lokānām antān apṛcchāma athainam abrūma kva pārikṣitā abhavann iti kva pārikṣitā abhavan sa tvā pṛcchāmi yājñavalkya kva pārikṣitā abhavann iti sa hovāca uvāca vai saḥ agacchan vai te tad yatrāśvamedhayājino gacchantīti kva nv aśvamedhayājino gacchantīti dvātriṃśataṃ vai devarathāhnyāny ayaṃ lokaḥ taṃ samantaṃ pṛthivī dvistāvat paryeti tāṃ samantaṃ pṛthivīṃ dvistāvat samudraḥ paryeti tad yāvatī kṣurasya dhārā yāvad vā makṣikāyāḥ pattraṃ tāvān antareṇākāśaḥ tān indraḥ suparṇo bhūtvā vāyave prāyacchat tān vāyur ātmani dhitvā tatrāgamayad yatrāśvamedhayājino 'bhavann iti evam iva vai sa vāyum eva praśaśaṃsa tasmād vāyur eva vyaṣṭir vāyuḥ samaṣṭiḥ apa punarmṛtyuṃ jayati ya evaṃ veda tato ha bhujyur lāhyāyanir upararāma atha hainam uṣastaś cākrāyaṇaḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca yat sākṣād aparokṣād brahma ya ātmā sarvāntaras taṃ me vyācakṣveti eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ yaḥ prāṇena prāṇiti sa ta ātmā sarvāntaraḥ yo 'pānenāpāniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ yo vyānena vyaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ ya udānenodaniti sa ta ātmā sarvāntaraḥ eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ sa hovācoṣastaś cākrāyaṇaḥ yathā vai brūyād asau gaur asāv aśva ity evam evaitad vyapadiṣṭaṃ bhavati yad eva sākṣād aparokṣād brahma ya ātmā sarvāntaras taṃ me vyācakṣveti eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ katamo yājñavalkya sarvāntaraḥ na dṛṣṭer draṣṭāraṃ paśyeḥ na śruteḥ śrotāraṃ śṛṇuyāḥ na mater mantāraṃ manvīthāḥ na vijñāter vijñātāraṃ vijānīyāḥ eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ ato 'nyad ārtam tato hoṣastaś cākrāyaṇa upararāma atha ha enam kaholaḥ kauṣītakeyaḥ papraccha yājñavalkyaiḥ iti ha uvāca yat eva sākṣāt aparokṣāt brahma yaḥ ātmā sarva antaraḥ tam me vyācakṣva iti eṣa te ātmā sarva antaraḥ katamaḥ yājñavalkyaiḥ sarva antaraḥ yaḥ aśanāyā pipāse śokam moham jarām mṛtyum atyeti etam vai tam ātmānam viditvā brāhmaṇāḥ putra eṣaṇāyāḥ ca vitta eṣaṇāyāḥ ca loka eṣaṇāyāḥ ca vyutthāya atha bhikṣā caryam caranti yā hi eva putra eṣaṇā sā vitta eṣaṇā yā vitta eṣaṇā sā loka eṣaṇā ubhe hi ete eṣaṇe eva bhavataḥ tasmāt brāhmaṇaḥ pāṇḍityam nirvidya bālyena tiṣṭhāset bālyam ca pāṇḍityam ca nirvidya atha muniḥ amaunam ca maunam ca nirvidya atha brāhmaṇaḥ sa brāhmaṇaḥ kena syād yena syāt tenedṛśa eva atas anyat ārtam tatas ha kaholaḥ kauṣītakeyaḥ upararāma atha hainaṃ gārgī vācaknavī papraccha yājñavalkyeti hovāca yad idaṃ sarvam apsv otaṃ ca protaṃ ca kasmin nu khalv āpa otāś ca protāś ceti vāyau gārgīti kasmin nu khalu vāyur otaś ca protaś ceti antarikṣalokeṣu gārgīti kasmin nu khalv antarikṣalokā otāś ca protāś ceti gandharvalokeṣu gārgīti kasmin nu khalu gandharvalokā otāś ca protāś ceti ādityalokeṣu gārgīti kasmin nu khalv ādityalokā otāś ca protāś ceti candralokeṣu gārgīti kasmin nu khalu candralokā otāś ca protāś ceti nakṣatralokeṣu gārgīti kasmin nu khalu nakṣatralokā otāś ca protāś ceti devalokeṣu gārgīti kasmin nu khalu devalokā otāś ca protāś ceti indralokeṣu gārgīti kasmin nu khalv indralokā otāś ca protāś ceti prajāpatilokeṣu gārgīti kasmin nu khalu prajāpatilokā otāś ca protāś ceti brahmalokeṣu gārgīti kasmin nu khalu brahmalokā otāś ca protāś ceti sa hovāca gārgi mātiprākṣīḥ mā te mūrdhā vyapaptat anatipraśnyāṃ vai devatām atipṛcchasi gārgi mātiprākṣīr iti tato ha gārgī vācaknavy upararāma athainam uddālaka āruṇiḥ papraccha yājñavalkyeti hovāca madreṣv avasāma patañcalasya kāpyasya gṛheṣu yajñam adhīyānāḥ tasyāsīd bhāryā gandharvagṛhītā tam apṛcchāma ko 'sīti so 'bravīt kabandha ātharvaṇa iti so 'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃś ca vettha nu tvaṃ kāpya tat sūtraṃ yasminn ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavantīti so 'bravīt patañcalaḥ kāpyo nāhaṃ tad bhagavan vedeti so 'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃś ca vettha nu tvaṃ kāpya tam antaryāmiṇaṃ ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ sarvāṇi ca bhūtāny antaro yamayati so 'bravīt patañcalaḥ kāpyo nāhaṃ taṃ bhagavan vedeti so 'bravīt patañcalaṃ kāpyaṃ yājñikāṃś ca yo vai tat kāpya sūtraṃ vidyāt taṃ cāntaryāmiṇam iti sa brahmavit sa lokavit sa devavit sa vedavit sa ātmavit sa sarvavit iti tebhyo 'bravīt tad ahaṃ veda tac cet tvaṃ yājñavalkya sūtram avidvāṃs taṃ cāntaryāmiṇaṃ brahmagavīr udajase mūrdhā te vipatiṣyati veda vā ahaṃ gautama tat sūtraṃ taṃ cāntaryāmiṇam iti yo vā idaṃ kaśca brūyād veda vedeti yathā vettha tathā brūhīti sa hovāca vāyur vai gautama tat sūtram vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni saṃdṛbdhāni bhavanti tasmād vai gautama puruṣaṃ pretam āhur vyasraṃsiṣatāsyāṅgānīti vāyunā hi gautama sūtreṇa saṃdṛbdhāni bhavantīti evam evaitad yājñavalkya antaryāmiṇaṃ brūhīti yaḥ pṛthivyāṃ tiṣṭhan pṛthivyā antaro yaṃ pṛthivī na veda yasya pṛthivī śarīraṃ yaḥ pṛthivīm antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo 'psu tiṣṭhann adbhyo 'ntaro yam āpo na vidur yasyāpaḥ śarīraṃ yo 'po 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo 'gnau tiṣṭhann agner antaro yam agnir na veda yasyāgniḥ śarīraṃ yo 'gnim antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo 'ntarikṣe tiṣṭhann antarikṣād antaro yam antarikṣaṃ na veda yasyāntarikṣaṃ śarīraṃ yo 'ntarikṣam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo vāyau tiṣṭhan vāyor antaro yaṃ vāyur na veda yasya vāyuḥ śarīraṃ yo vāyum antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo divi tiṣṭhan divo 'ntaro yaṃ dyaur na veda yasya dyauḥ śarīraṃ yo divam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ ya āditye tiṣṭhann ādityād antaro yam ādityo na veda yasyādityaḥ śarīraṃ ya ādityam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo dikṣu tiṣṭhan digbhyo 'ntaro yaṃ diśo na vidur yasya diśaḥ śarīraṃ yo diśo 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yaś candratārake tiṣṭhaṃścandratārakād antaro yaṃ candratārakaṃ na veda yasya candratārakaṃ śarīraṃ yaś candratārakam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ ya ākāśe tiṣṭhann ākāśād antaro yam ākāśo na veda yasyākāśaḥ śarīraṃ ya ākāśam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yas tamasi tiṣṭhaṃs tamaso 'ntaro yaṃ tamo na veda yasya tamaḥ śarīraṃ yas tamo 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yas tejasi tiṣṭhaṃs tejaso 'ntaro yaṃ tejo na veda yasya tejaḥ śarīraṃ yas tejo 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ athādhibhūtam yaḥ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhan sarvebhyo bhūtebhyo 'ntaro yaṃ sarvāṇi bhūtāni na vidur yasya sarvāṇi bhūtāni śarīraṃ yaḥ sarvāṇi bhūtāny antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ ity adhibhūtam athādhyātmam yaḥ prāṇe tiṣṭhan prāṇād antaro yaṃ prāṇo na veda yasya prāṇaḥ śarīraṃ yaḥ prāṇam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo vāci tiṣṭhan vāco 'ntaro yaṃ vāṅ na veda yasya vāk śarīraṃ yo vācam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yaś cakṣuṣi tiṣṭhaṃścakṣuṣo 'ntaro yaṃ cakṣur na veda yasya cakṣuḥ śarīraṃ yaś cakṣur antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yaḥ śrotre tiṣṭhañchrotrād antaro yaṃ śrotraṃ na veda yasya śrotraṃ śarīraṃ yaḥ śrotram antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo manasi tiṣṭhan manaso 'ntaro yaṃ mano na veda yasya manaḥ śarīraṃ yo mano 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yas tvaci tiṣṭhaṃs tvaco 'ntaro yaṃ tvaṅ na veda yasya tvak śarīraṃ yas tvacam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo vijñāne tiṣṭhan vijñānād antaro yaṃ vijñānaṃ na veda yasya vijñānaṃ śarīraṃ yo vijñānam antaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ yo retasi tiṣṭhan retaso 'ntaro yaṃ reto na veda yasya retaḥ śarīraṃ yo reto 'ntaro yamayaty eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ adṛṣṭo draṣṭāśrutaḥ śrotāmato mantāvijñāto vijñātā nānyo 'to 'sti draṣṭā nānyo 'to 'sti śrotā nānyo 'to 'sti mantā nānyo 'to 'sti vijñātā eṣa ta ātmāntaryāmy amṛtaḥ ato 'nyad ārtam tato hoddālaka āruṇir upararāma atha ha vācaknavī uvāca brāhmaṇāḥ bhagavantaḥ _ aham imam dvau praśnau prakṣyāmi tau _ mama vivakṣyati na vai jātu vaḥ imam kaścid brahmodyam jetā iti pṛccha gārgi iti sā hovāca ahaṃ vai tvā yājñavalkya yathā kāśyo vā vaideho vograputra ujjyaṃ dhanur adhijyaṃ kṛtvā dvau bāṇavantau sapatnātivyādhinau haste kṛtvopottiṣṭhed evam evāhaṃ tvā dvābhyāṃ praśnābhyām upodasthām tau me brūhīti pṛccha gārgīti sā hovāca yad ūrdhvaṃ yājñavalkya divo yad avāk pṛthivyā yadantarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣate kasmiṃs tad otaṃ ca protaṃ ceti sa hovāca yad ūrdhvaṃ gārgi divo yad avāk pṛthivyā yad antarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣata ākāśe tad otaṃ ca protaṃ ceti sā hovāca namas te 'stu yājñavalkya yo ma etaṃ vyavoco 'parasmai dhārayasveti pṛccha gārgīti sā hovāca yad ūrdhvaṃ yājñavalkya divo yad avāk pṛthivyā yad antarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣate kasmiṃs tad otaṃ ca protaṃ ceti sa hovāca yad ūrdhvaṃ gārgi divo yad avāk pṛthivyā yad antarā dyāvāpṛthivī ime yad bhūtaṃ ca bhavac ca bhaviṣyac cety ācakṣata ākāśa eva tad otaṃ ca protaṃ ceti kasmin nu khalv ākāśa otaś ca protaś ceti sa hovāca etad vai tad akṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadanty asthūlam anaṇv ahrasvam adīrgham alohitam asneham acchāyam atamo 'vāyv anākāśam asaṅgam arasam agandham acakṣuṣkam aśrotram avāg amano 'tejaskam aprāṇam amukham agātram anantaram abāhyam na tad aśnāti kiṃcana na tad aśnāti kaścana etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi sūryacandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi dyāvāpṛthivyau vidhṛte tiṣṭhataḥ etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi nimeṣā muhūrtā ahorātrāṇy ardhamāsā māsā ṛtavaḥ saṃvatsarā iti vidhṛtās tiṣṭhanti etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi prācyo 'nyā nadyaḥ syandante śvetebhyaḥ parvatebhyaḥ pratīcyo 'nyā yāṃ yāṃ ca diśam anu etasya vā akṣarasya praśāsane gārgi manuṣyāḥ praśaṃsanti yajamānaṃ devā darvīṃ pitaro 'nvāyattāḥ yo vā etad akṣaram gārgy aviditvāsmiṃlloke juhoti yajate tapas tapyate bahūni varṣasahasrāṇy antavad evāsya tad bhavati yo vā etad akṣaram aviditvā gārgy aviditvāsmāllokāt praiti sa kṛpaṇaḥ atha ya etad akṣaraṃ gārgi viditvāsmāl lokāt praiti sa brāhmaṇaḥ tad vā etad akṣaraṃ gārgy adṛṣṭaṃ draṣṭraśrutaṃ śrotramataṃ mantravijñātaṃ vijñātṛ nānyad ato 'sti draṣṭṛ nānyad ato 'sti śrotṛ nānyad ato 'sti mantṛ nānyad ato 'sti vijñātṛ etasmin nu khalv akṣare gārgy ākāśa otaś ca protaś ca sā hovāca brāhmaṇā bhagavantas tad eva bahu manyadhvaṃ yad asmānnamaskāreṇa mucyedhvam na vai jātu yuṣmākam imaṃ kaścid brahmodyaṃ jeteti tato ha vācaknavy upararāma atha hainaṃ vidagdhaḥ śākalyaḥ papraccha kati devā yājñavalkyeti sa haitayaiva nividā pratipede yāvanto vaiśvadevasya nividy ucyante trayaś ca trī ca śatā trayaś ca trī ca sahasreti om iti hovāca katy eva devā yājñavalkyeti trayastriṃśad iti om iti hovāca katy eva devā yājñavalkyeti ṣaḍ iti om iti hovāca katy eva devā yājñavalkyeti traya iti om iti hovāca katy eva devā yājñavalkyeti dvāv iti om iti hovāca katy eva devā yājñavalkyeti adhyardha iti om iti hovāca katy eva devā yājñavalkyeti eka iti om iti hovāca katame te trayaś ca trī ca śatā trayaś ca trī ca sahasreti sa hovāca mahimāna evaiṣām ete trayastriṃśat tv eva devā iti katame te trayastriṃśad iti aṣṭau vasava ekādaśa rudrā dvādaśādityāḥ ta ekatriṃśad indraś caiva prajāpatiś ca trayastriṃśāv iti katame vasava iti agniś ca pṛthivī ca vāyuś cāntarikṣaṃ cādityaś ca dyauḥ ca candramāś ca nakṣatrāṇi caite vasavaḥ eteṣu hīdaṃ sarvaṃ vasu hitaṃ iti tasmād vasava iti katame rudrā iti daśeme puruṣe prāṇā ātmaikādaśaḥ te yadāsmāccharīrān martyād utkrāmanty atha rodayanti tad yad rodayanti tasmād rudrā iti katama ādityā iti dvādaśa vai māsāḥ saṃvatsarasyaita ādityāḥ ete hīdaṃ sarvam ādadānā yanti te yad idaṃ sarvam ādadānā yanti tasmād ādityā iti katama indraḥ katamaḥ prajāpatir iti stanayitnur evendro yajñaḥ prajāpatir iti katamaḥ stanayitnur iti aśanir iti katamo yajña iti paśava iti katame ṣaḍ iti agniś ca pṛthivī ca vāyuś cāntarikṣaṃ cādityaś ca dyauś caite ṣaṭ ete hīdaṃ sarvaṃ ṣaḍ iti katame te trayo devā iti ima eva trayo lokāḥ eṣu hīme sarve devā iti katamau tau dvau devā iti annaṃ caiva prāṇaś ceti katamo 'dhyardha iti yo 'yaṃ pavata iti tad āhur yad ayam eka ivaiva pavate atha katham adhyardha iti yad asminn idaṃ sarvam adhyārdhnot tenādhyardha iti katama eko deva iti prāṇa iti sa brahma tyad ity ācakṣate pṛthivy eva yasyāyatanam agnir loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāyaṃ śārīraḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ vadaiva śākalya tasya kā devateti amṛtam iti hovāca kāma eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāyaṃ kāmamayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ vadaiva śākalya tasya kā devateti striya iti hovāca rūpāṇy eva yasyāyatanaṃ cakṣur loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāsāv āditye puruṣaḥ sa eṣaḥ vadaiva śākalya tasya kā devateti satyam iti hovāca ākāśa eva yasyāyatanaṃ śrotraṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāyam śrautaḥ prātiśrutkaḥ puruṣaḥ sa eṣa vadaiva śākalya tasya kā devateti diśa iti hovāca tama eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ vadaiva śākalya tasya kā devateti mṛtyur iti hovāca rūpāṇy eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāyam ādarśe puruṣaḥ sa eṣaḥ vadaiva śākalya tasya kā devateti satyam iti hovāca āpa eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāyaṃ apsu puruṣaḥ sa eṣaḥ vadaiva śākalya tasya kā devateti varuṇa iti hovāca reta eva yasyāyatanaṃ hṛdayaṃ loko mano jyotir yo vai taṃ puruṣaṃ vidyāt sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ sa vai veditā syāt yājñavalkya veda vā ahaṃ taṃ puruṣaṃ sarvasyātmanaḥ parāyaṇaṃ yam āttha ya evāyaṃ putramayaḥ puruṣaḥ sa eṣaḥ vadaiva śākalya tasya kā devateti prajāpatir iti hovāca śākalyeti hovāca yājñavalkyaḥ tvāṃ svid ime brāhmaṇā aṅgārāvakṣayaṇam akratā3 iti yājñavalkyeti hovāca śākalyaḥ yad idaṃ kurupañcālānāṃ brāhmaṇān atyavadīḥ kiṃ brahma vidvān iti diśo veda sadevāḥ sapratiṣṭhā iti yad diśo vettha sadevāḥ sapratiṣṭhāḥ kiṃdevato 'syāṃ prācyāṃ diśy asīti ādityadevata iti sa ādityaḥ kasmin pratiṣṭhita iti cakṣuṣīti kasmin nu cakṣuḥ pratiṣṭhitam iti rūpeṣv iti cakṣuṣā hi rūpāṇi paśyati kasmin nu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti hṛdaya iti hovāca hṛdayena hi rūpāṇi jānāti hṛdaye hy eva rūpāṇi pratiṣṭhitāni bhavantīti evam evaitad yājñavalkya kiṃdevato 'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśy asīti yamadevata iti sa yamaḥ kasmin pratiṣṭhita iti yajña iti kasmin nu yajñaḥ pratiṣṭhita iti dakṣiṇāyām iti kasmin nu dakṣiṇā pratiṣṭhiteti śraddhāyām iti yadā hy eva śraddhatte 'tha dakṣiṇāṃ dadāti śraddhāyāṃ hy eva dakṣiṇā pratiṣṭhiteti kasmin nu śraddhā pratiṣṭhiteti hṛdaya iti hovāca hṛdayena hi śraddhām hṛdaye hy eva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatīti evam evaitad yājñavalkya kiṃdevato 'syāṃ pratīcyāṃ diśy asīti varuṇadevata iti sa varuṇaḥ kasmin pratiṣṭhita iti apsv iti kasmin nv āpaḥ pratiṣṭhitā iti retasīti kasmin nu retaḥ pratiṣṭhitam iti hṛdaya iti tasmād api pratirūpaṃ jātam āhur hṛdayād iva sṛpto hṛdayād iva nirmita iti hṛdaye hy eva retaḥ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti evam evaitad yājñavalkya kiṃdevato 'syām udīcyāṃ diśy asīti somadevata iti sa somaḥ kasmin pratiṣṭhita iti dīkṣāyām iti kasmin nu dīkṣā pratiṣṭhiteti satya iti tasmād api dīkṣitam āhuḥ satyaṃ vadeti satye hy eva dīkṣā pratiṣṭhiteti kasmin nu satyaṃ pratiṣṭhitam iti hṛdaya iti hovāca hṛdayena hi satyaṃ jānāti hṛdaye hy eva satyaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavatīti evam evaitad yājñavalkya kiṃdevato 'syāṃ dhruvāyāṃ diśy asīti agnidevata iti so 'gniḥ kasmin pratiṣṭhita iti vācīti kasmin nu vāk pratiṣṭhiteti hṛdaya iti kasmin nu hṛdayaṃ pratiṣṭhitam iti ahalliketi hovāca yājñavalkyaḥ yatraitad anyatrāsman manyāsai yaddhyetad anyatrāsmat syācchvāno vainad adyur vayāṃsi vainad vimathnīran iti kasmin nu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti prāṇa iti kasmin nu prāṇaḥ pratiṣṭhita iti apāna iti kasmin nv apānaḥ pratiṣṭhita iti vyāna iti kasmin nu vyānaḥ pratiṣṭhita iti udāna iti kasmin nūdānaḥ pratiṣṭhita iti samāna iti sa eṣa neti nety ātmā agṛhyo na hi gṛhyate aśīryo na hi śīryate asaṅgo na sajyate asito na vyathate na riṣyati etāny aṣṭāv āyatanāny aṣṭau lokā aṣṭau devā aṣṭau puruṣāḥ sa yas tān puruṣān niruhya pratyuhyātyakrāmat taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi taṃ cen me na vivakṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti taṃ ha na mene śākalyaḥ tasya ha mūrdhā vipapāta api hāsya parimoṣiṇo 'sthīny apajahrur anyan manyamānāḥ atha hovāca brāhmaṇā bhagavanto yo vaḥ kāmayate sa mā pṛcchatu sarve vā mā pṛcchata yo vaḥ kāmayate taṃ vaḥ pṛcchāmi sarvān vā vaḥ pṛcchāmīti te ha brāhmaṇā na dadhṛṣuḥ tān haitaiḥ ślokaiḥ papraccha yathā vṛkṣo vanaspatis tathaiva puruṣo 'mṛṣā tasya lomāni parṇāni tvag asyotpāṭikā bahiḥ tvaca evāsya rudhiraṃ prasyandi tvaca utpaṭaḥ tasmāt tad ātṛṇṇāt praiti raso vṛkṣād ivāhatāt māṃsāny asya śakarāṇi kināṭaṃ snāva tat sthiram asthīny antarato dāruṇi majjā majjopamā kṛtā yad vṛkṣo vṛkṇo rohati mūlān navataraḥ punaḥ martyaḥ svin mṛtyunā vṛkṇaḥ kasmān mūlāt prarohati retasa iti mā vocata jīvatas tat prajāyate dhānāruha iva vai vṛkṣo 'ñjasā pretya sambhavaḥ yat samūlam āvṛheyur vṛkṣaṃ na punar ābhavet martyaḥ svin mṛtyunā vṛkṇaḥ kasmān mūlāt prarohati jāta eva na jāyate ko nv enaṃ janayet punaḥ vijñānam ānandaṃ brahma rātir dātuḥ parāyaṇam jāta eva na jāyate ko nvenaṃ janayet punaḥ vijñānam ānandaṃ brahma rātir dātuḥ parāyaṇam tiṣṭhamānasya tadvida iti janakaḥ ha vaidehaḥ āsāṃcakre atha ha yājñavalkyaḥ āvavrāja tam ha uvāca yājñavalkyaiḥ kimartham acārīḥ paśūn icchan aṇu antān iti ubhayam eva samrāj iti ha uvāca yat te kaścid abravīt tat śṛṇavāma iti abravīt me jitvā śailiniḥ vāc vai brahma iti yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tat śailiniḥ abravīt vāc vai brahma iti a vadataḥ hi kim syāt iti abravīt tu te tasya āyatanam pratiṣṭhām na me abravīt iti eka pād vai etat samrāj iti saḥ vai naḥ brūhi yājñavalkyaiḥ vāc eva āyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā prajñā iti enat upāsīta kā prajña tā yājñavalkyaiḥ vāc eva samrāj iti ha uvāca vācā vai samrāj bandhuḥ prajñāyate ṛgvedaḥ yajurvedaḥ sāmavedaḥ atharvāṅgirasaḥ itihāsaḥ purāṇam vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇi anuvyākhyānāni vyākhyānāni iṣṭam hutam āśitam pāyitam ayam ca lokaḥ paraḥ ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni vācā eva samrāj prajñāyante vāc vai samrāj paramam brahma na enam vāc jahāti sarvāṇi enam bhūtāni abhikṣaranti devaḥ bhūtvā devān apyeti yaḥ evam vidvān etat upāste hasti ṛṣabham sahasram dadāmi iti ha uvāca janakaḥ vaidehaḥ saḥ ha uvāca yājñavalkyaḥ pitā mama amanyata na an anuśiṣya hareta iti yat eva te kaścid abravīt tat śṛṇavāma iti abravīt me udaṅkaḥ śaulbāyanaḥ prāṇaḥ vai brahma iti yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tat śaulbāyanaḥ abravīt prāṇaḥ vai brahma iti a prāṇataḥ hi kim syāt iti abravīt tu te tasya āyatanam pratiṣṭhām na me abravīt iti eka pād vai etat samrāj iti saḥ vai naḥ brūhi yājñavalkyaiḥ prāṇaḥ eva āyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā priyam iti enat upāsīta kā priya tā yājñavalkyaiḥ prāṇaḥ eva samrāj iti ha uvāca prāṇasya vai samrāj kāmāya a yājyam yājayati a pratigṛhyasya pratigṛhṇāti api tatra vadha āśaṅkā bhavati yām diśam eti prāṇasya eva samrāj kāmāya prāṇaḥ vai samrāj paramam brahma na enam prāṇaḥ jahāti sarvāṇi enam bhūtāni abhikṣaranti devaḥ bhūtvā devān apyeti yaḥ evam vidvān etat upāste hasti ṛṣabham sahasram dadāmi iti ha uvāca janakaḥ vaidehaḥ saḥ ha uvāca yājñavalkyaḥ pitā mama amanyata na an anuśiṣya hareta iti yat eva te kaścid abravīt tat śṛṇavāma iti abravīt me barkuḥ vārṣṇaḥ cakṣuḥ vai brahma iti yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tat vārṣṇaḥ abravīt cakṣuḥ vai brahma iti a paśyataḥ hi kim syāt iti abravīt tu te tasya āyatanam pratiṣṭhām na me abravīt iti eka pād vai etat samrāj iti saḥ vai naḥ brūhi yājñavalkyaiḥ cakṣuḥ eva āyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā satyam iti etat upāsīta kā satya tā yājñavalkyaiḥ cakṣuḥ eva samrāj iti ha uvāca cakṣuṣā vai samrāj paśyantam āhuḥ adrākṣīḥ iti saḥ āha adrākṣam iti tat satyam bhavati cakṣuḥ vai samrāj paramam brahma na enam cakṣuḥ jahāti sarvāṇi enam bhūtāni abhikṣaranti devaḥ bhūtvā devān apyeti yaḥ evam vidvān etat upāste hasti ṛṣabham sahasram dadāmi iti ha uvāca janakaḥ vaidehaḥ saḥ ha uvāca yājñavalkyaḥ pitā mama amanyata na an anuśiṣya hareta iti yat eva te kaścid abravīt tat śṛṇavāma iti abravīt me gardabhīvipītaḥ bhāradvājaḥ śrotram vai brahma iti yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tat bhāradvājaḥ abravīt śrotram vai brahma iti a śṛṇvataḥ hi kim syāt iti abravīt tu te tasya āyatanam pratiṣṭhām na me abravīt iti eka pād vai etat samrāj iti saḥ vai naḥ brūhi yājñavalkyaiḥ śrotram eva āyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā anantam iti enat upāsīta kā ananta tā yājñavalkyaiḥ diśaḥ eva samrāj iti ha uvāca tasmāt vai samrāj api yām kām ca diśam gacchati na eva asyāḥ antam gacchati anantāḥ hi diśaḥ diśaḥ vai samrāj śrotram śrotram vai samrāj paramam brahma na enam śrotram jahāti sarvāṇi enam bhūtāni abhikṣaranti devaḥ bhūtvā devān apyeti yaḥ evam vidvān etat upāste hasti ṛṣabham sahasram dadāmi iti ha uvāca janakaḥ vaidehaḥ saḥ ha uvāca yājñavalkyaḥ pitā me amanyata na an anuśiṣya hareta iti yat eva te kaścid abravīt tat śṛṇavāma iti abravīt me satyakāmaḥ jābālaḥ manaḥ vai brahma iti yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tat jābālaḥ abravīt manaḥ vai brahma iti a manasaḥ hi kim syāt iti abravīt tu te tasya āyatanam pratiṣṭhām na me abravīt iti eka pād vai etat samrāj iti saḥ vai naḥ brūhi yājñavalkyaiḥ manaḥ eva āyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā ānandaḥ iti enat upāsīta kā ānanda tā yājñavalkyaiḥ manaḥ eva samrāj iti ha uvāca manasā vai samrāj striyam abhiharyati tasyām pratirūpaḥ putraḥ jāyate sa ānandaḥ manaḥ vai samrāj paramam brahma na enam manaḥ jahāti sarvāṇi enam bhūtāni abhikṣaranti devaḥ bhūtvā devān apyeti yaḥ evam vidvān etat upāste hasti ṛṣabham sahasram dadāmi iti ha uvāca janakaḥ vaidehaḥ saḥ ha uvāca yājñavalkyaḥ pitā mama amanyata na an anuśiṣya hareta iti yat eva te kaścid abravīt tat śṛṇavāma iti abravīt me vidagdhaḥ śākalyaḥ hṛdayam vai brahma iti yathā mātṛmān pitṛmān ācāryavān brūyāt tathā tat śākalyaḥ abravīt hṛdayam vai brahma iti a hṛdayasya hi kim syāt iti abravīt tu te tasya āyatanam pratiṣṭhām na me abravīt iti eka pād vai etat samrāj iti saḥ vai naḥ brūhi yājñavalkyaiḥ hṛdayam eva āyatanam ākāśaḥ pratiṣṭhā sthitiḥ iti enat upāsīta kā sthiti tā yājñavalkyaiḥ hṛdayam eva samrāj iti ha uvāca hṛdayam vai samrāj sarveṣām bhūtānām āyatanam hṛdayam vai samrāj sarveṣām bhūtānām pratiṣṭhā hṛdaye hi eva samrāj sarvāṇi bhūtāni pratiṣṭhitāni bhavanti hṛdayam vai samrāj paramam brahma na enam hṛdayam jahāti sarvāṇi enam bhūtāni abhikṣaranti devaḥ bhūtvā devān apyeti yaḥ evam vidvān etat upāste hasti ṛṣabham sahasram dadāmi iti ha uvāca janakaḥ vaidehaḥ saḥ ha uvāca yājñavalkyaḥ pitā mama amanyata na an anuśiṣya hareta iti janakaḥ ha vaidehaḥ kūrcāt upāvasarpan uvāca namaḥ te astu yājñavalkyaiḥ _ mām śādhi iti saḥ ha uvāca yathā vai samrāj mahantam adhvānam eṣyan ratham _ nāvam _ samādadīta evam eva etābhiḥ _ samāhita ātmā asi evam vṛndārakaḥ āḍhyaḥ san adhīta vedaḥ ukta upaniṣatkaḥ itas vimucyamānaḥ kva gamiṣyasi iti na aham tat bhagavan veda _ gamiṣyāmi iti atha vai te aham tat vakṣyāmi _ gamiṣyasi iti bravītu bhagavān iti indhaḥ ha vai nāma eṣa yaḥ ayam dakṣiṇe akṣan puruṣaḥ tam vai etam indham santam indraḥ iti ācakṣate parokṣeṇa eva parokṣa priyāḥ iva hi devāḥ pratyakṣa dviṣaḥ atha etat vāme akṣaṇi puruṣa rūpam eṣā asya patnī virāj tayoḥ eṣa saṃstāvaḥ yaḥ eṣa antar hṛdaye ākāśaḥ atha enayoḥ etat annam yaḥ eṣa antar hṛdaye lohita piṇḍaḥ atha enayoḥ etat prāvaraṇam yat etat antar hṛdaye jālakam iva atha enayoḥ eṣā sṛtiḥ saṃcaraṇā yā eṣā hṛdayāt ūrdhvā nāḍī uccarati yathā keśaḥ sahasradhā bhinnaḥ evam asya etāḥ hitāḥ nāma nāḍyaḥ antar hṛdaye pratiṣṭhitāḥ bhavanti etābhiḥ vai etat āsravat āsravati tasmāt eṣa praviviktāhārataraḥ iva bhavati asmāt śārīrāt ātmanaḥ tasya prāñc diś prāñcaḥ prāṇāḥ dakṣiṇā diś dakṣiṇāḥ prāṇāḥ pratyañc diś pratyañcaḥ prāṇāḥ udañc diś udañcaḥ prāṇāḥ ūrdhvā diś ūrdhvāḥ prāṇāḥ avāñc diś avāñcaḥ prāṇāḥ sarvāḥ diśaḥ sarve prāṇāḥ saḥ eṣa na iti na iti ātmā a gṛhyaḥ na hi gṛhyate a śīryaḥ na hi śīryate a saṅgaḥ na hi sajyate a sitaḥ na vyathate na riṣyati abhayam vai janakaiḥ prāptaḥ asi iti ha uvāca yājñavalkyaḥ saḥ ha uvāca janakaḥ vaidehaḥ abhayam tvā gacchatāt yājñavalkyaiḥ yaḥ naḥ bhagavan abhayam vedayase namaḥ te astu ime videhāḥ ayam aham asmi iti janakaṃ ha vaidehaṃ yājñavalkyo jagāma sam enena vadiṣya iti atha ha yaj janakaś ca vaideho yājñavalkyaś cāgnihotre samūdāte tasmai ha yājñavalkyo varaṃ dadau sa ha kāmapraśnam eva vavre taṃ hāsmai dadau taṃ ha samrāḍ eva pūrvaḥ papraccha yājñavalkya kiṃjyotir ayaṃ puruṣa iti ādityajyotiḥ samrāḍ iti hovāca ādityenaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti evam evaitad yājñavalkya astamita āditye yājñavalkya kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti candramā evāsya jyotir bhavatīti candramasaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti evam evaitad yājñavalkya astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti agnir evāsya jyotir bhavatīti agninaiva jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti evam evaitad yājñavalkya astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti vāg evāsya jyotir bhavatīti vācaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyeti tasmād vai samrāḍ api yatra svaḥ pāṇir na vinirjñāyate 'tha yatra vāg uccaraty upaiva tatra nyetīti evam evaitad yājñavalkya astamita āditye yājñavalkya candramasy astamite śānte 'gnau śāntāyāṃ vāci kiṃjyotir evāyaṃ puruṣa iti ātmaivāsya jyotir bhavatīti ātmanaivāyaṃ jyotiṣāste palyayate karma kurute vipalyetīti katama ātmeti yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdy antarjyotiḥ puruṣaḥ sa samānaḥ sann ubhau lokāv anusaṃcarati dhyāyatīva lelāyatīva sa hi svapno bhūtvemaṃ lokam atikrāmati mṛtyo rūpāṇi sa vā ayaṃ puruṣo jāyamānaḥ śarīram abhisaṃpadyamānaḥ pāpmabhiḥ saṃsṛjyate sa utkrāman mriyamāṇaḥ pāpmano vijahāti tasya vā etasya puruṣasya dve eva sthāne bhavataḥ idaṃ ca paralokasthānaṃ ca saṃdhyaṃ tṛtīyaṃ svapnasthānam tasmin saṃdhye sthāne tiṣṭhan ubhe sthāne paśyatīdaṃ ca paralokasthānaṃ ca atha yathākramo 'yaṃ paralokasthāne bhavati tam ākramam ākramyobhayān pāpmana ānandāṃś ca paśyati sa yatra prasvapity asya lokasya sarvāvato mātrām apādāya svayaṃ vihatya svayaṃ nirmāya svena bhāsā svena jyotiṣā prasvapiti atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati na tatra rathā na rathayogā na panthāno bhavanti atha rathān rathayogān pathaḥ sṛjate na tatrānandā mudaḥ pramudo bhavanti athānandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti atha veśāntān puṣkariṇīḥ sravantīḥ sṛjate sa hi kartā tad ete ślokā bhavanti svapnena śārīram abhiprahatyāsuptaḥ suptān abhicākaśīti śukram ādāya punar aiti sthānaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ prāṇena rakṣann avaraṃ kulāyaṃ bahiṣkulāyād amṛtaś caritvā sa īyate 'mṛto yatrakāmaṃ hiraṇmayaḥ puruṣa ekahaṃsaḥ svapnānta uccāvacam īyamāno rūpāṇi devaḥ kurute bahūni uteva strībhiḥ saha modamāno jakṣad utevāpi bhayāni paśyan ārāmam asya paśyanti na taṃ paśyati kaścaneti taṃ nāyataṃ bodhayed ity āhuḥ durbhiṣajyaṃ hāsmai bhavati yam eṣa na pratipadyate atho khalv āhur jāgaritadeśa evāsyaiṣa iti yāni hy eva jāgrat paśyati tāni supta iti atrāyaṃ puruṣaḥ svayaṃjyotir bhavati so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi ata ūrdhvaṃ vimokṣāya brūhīti sa vā eṣa etasmin saṃprasāde ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāyaiva sa yat tatra kiṃcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti evam evaitat yājñavalkya so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti sa vā eṣa etasmin svapne ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva sa yat tatra kiṃcit paśyaty ananvāgatas tena bhavati asaṅgo hy ayaṃ puruṣa iti evam evaitat yājñavalkya so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti sa vā eṣa etasmin buddhānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati svapnāntāyaiva tad yathā mahāmatsya ubhe kūle anusaṃcarati pūrvaṃ cāparaṃ ca evam evāyaṃ puruṣa etāv ubhāv antāv anusaṃcarati svapnāntaṃ ca buddhāntaṃ ca tad yathāsminn ākāśe śyeno vā suparṇo vā viparipatya śrāntaḥ saṃhatya pakṣau saṃlayāyaiva dhriyate evam evāyaṃ puruṣa etasmā antāya dhāvati yatra supto na kaṃcana kāmaṃ kāmayate na kaṃcana svapnaṃ paśyati tā vā asyaitā hitā nāma nāḍyo yathā keśaḥ sahasradhā bhinnas tāvatāṇimnā tiṣṭhanti śuklasya nīlasya piṅgalasya haritasya lohitasya pūrṇāḥ atha yatrainaṃ ghnantīva jinantīva hastīva vicchāyayati gartam iva patati yad eva jāgrad bhayaṃ paśyati tad atrāvidyayā manyate atha yatra deva iva rājevāham evedaṃ sarvo 'smīti manyate so 'sya paramo lokaḥ tad vā asyaitad aticchando 'pahatapāpmābhayaṃ rūpam tad yathā priyayā striyā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiṃcana veda nāntaram evam evāyaṃ puruṣaḥ prājñenātmanā sampariṣvakto na bāhyaṃ kiṃcana veda nāntaram tad vā asyaitad āptakāmam ātmakāmam akāmaṃ rūpam śokāntaram atra pitāpitā bhavati mātāmātā lokā alokā devā adevā vedā avedāḥ atra steno 'steno bhavati bhrūṇahābhrūṇahā cāṇḍālo 'caṇḍālaḥ paulkaso 'paulkasaḥ śramaṇo 'śramaṇas tāpaso 'tāpasaḥ ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena tīrṇo hi tadā sarvāñ śokān hṛdayasya bhavati yad vai tan na paśyati paśyan vai tan na paśyati na hi draṣṭur dṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat paśyet yad vai tan na jighrati jighran vai tan na jighrati na hi ghrātur ghrāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yaj jighret yad vai tan na rasayati rasayan vai tan na rasayati na hi rasayitū rasayater viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad rasayet yad vai tan na vadati vadan vai tan na vadati na hi vaktur vakter viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vadet yad vai tan na śṛṇoti śṛṇvan vai tan na śṛṇoti na hi śrotuḥ śruter viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yacchṛṇuyāt yad vai tan na manute manvāno vai tan na manute na hi mantur mater viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yan manvīta yad vai tan na spṛśati spṛśan vai tan na spṛśati na hi spraṣṭuḥ spṛṣṭer viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yat spṛśet yad vai tan na vijānāti vijānan vai tan na vijānāti na hi vijñātur vijñāter viparilopo vidyate 'vināśitvāt na tu tad dvitīyam asti tato 'nyad vibhaktaṃ yad vijānīyāt yatra vā anyad iva syāt tatrānyo 'nyat paśyed anyo 'nyaj jighred anyo 'nyad rasayed anyo 'nyad vaded anyo 'nyacchṛṇuyād anyo 'nyan manvītānyo 'nyat spṛśed anyo 'nyad vijānīyāt salila eko draṣṭādvaito bhavati eṣa brahmalokaḥ samrāṭ iti hainam anuśaśāsa yājñavalkyaḥ eṣāsya paramā gatiḥ eṣāsya paramā saṃpat eṣo 'sya paramo lokaḥ eṣo 'sya parama ānandaḥ etasyaivānandasyānyāni bhūtāni mātrām upajīvanti sa yo manuṣyāṇāṃ rāddhaḥ samṛddho bhavaty anyeṣām adhipatiḥ sarvair mānuṣyakair bhogaiḥ sampannatamaḥ sa manuṣyāṇāṃ parama ānandaḥ atha ye śataṃ manuṣyāṇām ānandāḥ sa ekaḥ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandaḥ atha ye śataṃ pitṝṇāṃ jitalokānām ānandāḥ sa eko gandharvaloka ānandaḥ atha ye śataṃ gandharvaloka ānandāḥ sa ekaḥ karmadevānām ānando ye karmaṇā devatvam abhisaṃpadyante atha ye śataṃ karmadevānām ānandāḥ sa eka ājānadevānām ānandaḥ yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ atha ye śatam ājānadevānām ānandāḥ sa ekaḥ prajāpatiloka ānandaḥ yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ atha ye śataṃ prajāpatiloka ānandāḥ sa eko brahmaloka ānandaḥ yaś ca śrotriyo 'vṛjino 'kāmahataḥ athaiṣa eva parama ānandaḥ eṣa brahmalokaḥ samrāṭ iti hovāca yājñavalkyaḥ so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmi ata ūrdhvaṃ vimokṣāyaiva brūhīti atra ha yājñavalkyo bibhayāṃcakāra medhāvī rājā sarvebhyo māntebhya udarautsīd iti sa vā eṣa etasmin svapnānte ratvā caritvā dṛṣṭvaiva puṇyaṃ ca pāpaṃ ca punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati buddhāntāyaiva tad yathānaḥ susamāhitam utsarjaṃ yāyād evam evāyaṃ śārīra ātmā prājñenātmanānvārūḍha utsarjaṃ yāti yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati sa yatrāyam aṇimānaṃ nyeti jarayā vopatapatā vāṇimānaṃ nigacchati tad yathāmraṃ vodumbaraṃ vā pippalaṃ vā bandhanāt pramucyate evam evāyaṃ puruṣa ebhyo 'ṅgebhyaḥ sampramucya punaḥ pratinyāyaṃ pratiyony ādravati prāṇāyaiva tad yathā rājānam āyantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'nnaiḥ pānair avasathaiḥ pratikalpante 'yam āyāty ayam āgacchatīti evaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtāni pratikalpanta idaṃ brahmāyātīdam āgacchatīti tad yathā rājānaṃ prayiyāsantam ugrāḥ pratyenasaḥ sūtagrāmaṇyo 'bhisamāyanti evam evemam ātmānam antakāle sarve prāṇā abhisamāyanti yatraitad ūrdhvocchvāsī bhavati sa yatrāyam ātmābalyaṃ nyetya saṃmoham iva nyeti athainam ete prāṇā abhisamāyanti sa etās tejomātrāḥ samabhyādadāno hṛdayam evānvavakrāmati sa yatraiṣa cākṣuṣaḥ puruṣaḥ parāṅ paryāvartate athārūpajño bhavati ekībhavati na paśyatīty āhuḥ ekībhavati na jighratīty āhuḥ ekībhavati na rasayatīty āhuḥ ekībhavati na vadatīty āhuḥ ekībhavati na śṛṇotīty āhuḥ ekībhavati na manuta ity āhuḥ ekībhavati na spṛśatīty āhuḥ ekībhavati na vijānātīty āhuḥ tasya haitasya hṛdayasyāgraṃ pradyotate tena pradyotenaiṣa ātmā niṣkrāmati cakṣuṣṭo vā mūrdhno vānyebhyo vā śarīradeśebhyaḥ tam utkrāmantaṃ prāṇo 'nūtkrāmati prāṇam anūtkrāmantaṃ sarve prāṇā anūtkrāmanti savijñāno bhavati savijñānam evānvavakrāmati taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca tad yathā tṛṇajalāyukā tṛṇasyāntaṃ gatvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyam ākramam ākramyātmānam upasaṃharati tad yathā peśaskārī peśaso mātrām apādāyānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ tanute evam evāyam ātmedaṃ śarīraṃ nihatyāvidyāṃ gamayitvānyan navataraṃ kalyāṇataraṃ rūpaṃ kurute pitryaṃ vā gāndharvaṃ vā daivaṃ vā prājāpatyaṃ vā brāhmaṃ vānyeṣāṃ vā bhūtānām sa vā ayam ātmā brahma vijñānamayo manomayo prāṇamayaś cakṣurmayaḥ śrotramayaḥ pṛthivīmaya āpomayo vāyumaya ākāśamayas tejomayo 'tejomayaḥ kāmamayo 'kāmamayaḥ krodhamayo 'krodhamayo dharmamayo 'dharmamayaḥ sarvamayaḥ tad yad etad idaṃmayo 'domaya iti yathākārī yathācārī tathā bhavati sādhukārī sādhur bhavati pāpakārī pāpo bhavati puṇyaḥ puṇyena karmaṇā pāpaḥ pāpena atho khalv āhuḥ kāmamaya evāyaṃ puruṣa iti sa yathākāmo bhavati tatkratur bhavati yatkratur bhavati tat karma kurute yat karma kurute tad abhisaṃpadyate tad eṣa śloko bhavati tad eva saktaḥ saha karmaṇaiti liṅgaṃ mano yatra niṣaktam asya prāpyāntaṃ karmaṇas tasya yat kiñceha karoty ayam tasmāllokāt punar aity asmai lokāya karmaṇe iti nu kāmayamānaḥ athākāmayamāno yo 'kāmo niṣkāma āptakāma ātmakāmo na tasya prāṇā utkrāmanti brahmaiva san brahmāpyeti tad eṣa śloko bhavati yadā sarve pramucyante kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ atha martyo 'mṛto bhavaty atra brahma samaśnuta iti tad yathāhinirlvayanī valmīke mṛtā pratyastā śayīta evam evedaṃ śarīraṃ śete athāyam aśarīro 'mṛtaḥ prāṇo brahmaiva teja eva so 'haṃ bhagavate sahasraṃ dadāmīti hovāca janako vaidehaḥ tad ete ślokā bhavanti aṇuḥ panthā vitataḥ purāṇo māṃ spṛṣṭo 'nuvitto mayaiva tena dhīrā apiyanti brahmavidaḥ svargaṃ lokam ita ūrdhvaṃ vimuktāḥ tasmiñśuklam uta nīlam āhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca eṣa panthā brahmaṇā hānuvittas tenaiti brahmavit puṇyakṛt taijasaś ca andhaṃ tamaḥ praviśanti ye 'vidyām upāsate tato bhūya iva te tamo ya u vidyāyāṃ ratāḥ anandā nāma te lokā andhena tamasāvṛtāḥ tāṃs te pretyābhigacchaty avidvāṃso 'budhā janāḥ ātmānaṃ ced vijānīyād ayam asmīti puruṣaḥ kim icchan kasya kāmāya śarīram anu saṃjvaret yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmāsmin saṃdehye gahane praviṣṭaḥ sa viśvakṛt sa hi sarvasya kartā tasya lokaḥ sa u loka eva ihaiva santo 'tha vidmas tad vayaṃ na ced avedir mahatī vinaṣṭiḥ ye tad vidur amṛtās te bhavanty athetare duḥkham evāpiyanti yadaitam anupaśyaty ātmānaṃ devam añjasā īśānaṃ bhūtabhavyasya na tato vijugupsate yasmād arvāk saṃvatsaro 'hobhiḥ parivartate tad devā jyotiṣāṃ jyotir āyur hopāsate 'mṛtam yasmin pañca pañcajanā ākāśaś ca pratiṣṭhitaḥ tam eva manya ātmānaṃ vidvān brahmāmṛto 'mṛtam prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣur uta śrotrasya śrotram manaso ye mano viduḥ te nicikyur brahma purāṇam agryam manasaivānudraṣṭavyaṃ neha nānāsti kiṃcana mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati ekadhaivānudraṣṭavyam etad apramayaṃ dhruvam virajaḥ para ākāśād aja ātmā mahān dhruvaḥ tam eva dhīro vijñāya prajñāṃ kurvīta brāhmaṇaḥ nānudhyāyād bahūñchabdān vāco viglāpanaṃ hi tad iti sa vā eṣa mahān aja ātmā yo 'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu ya eṣo 'ntar hṛdaya ākāśas tasmiñchete sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sa na sādhunā karmaṇā bhūyān no evāsādhunā kanīyān eṣa sarveśvaraḥ eṣa bhūtādhipatiḥ eṣa bhūtapālaḥ eṣa setur vidharaṇa eṣāṃ lokānām asaṃbhedāya tam etaṃ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti yajñena dānena tapasānāśakena etam eva viditvā munir bhavati etam eva pravrājino lokam icchantaḥ pravrajanti tad etad ṛcābhyuktam eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya na karmaṇā vardhate no kanīyān tasyaiva syāt padavittaṃ viditvā na lipyate karmaṇā pāpakeneti tasmād evaṃvicchānto dānta uparatas titikṣuḥ samāhito bhūtvātmany evātmānaṃ paśyati sarvam ātmānaṃ paśyati nainaṃ pāpmā tarati sarvaṃ pāpmānaṃ tarati nainaṃ pāpmā tapati sarvaṃ pāpmānaṃ tapati vipāpo virajo 'vicikitso brāhmaṇo bhavati eṣa brahmalokaḥ samrāṭ enaṃ prāpito 'sīti hovāca yājñavalkyaḥ so 'haṃ bhagavate videhān dadāmi mām cāpi saha dāsyāyeti sa vā eṣa mahān aja ātmānnādo vasudānaḥ vindate vasu ya evaṃ veda sa vā eṣa mahān aja ātmājaro 'maro 'mṛto 'bhayo brahma abhayaṃ vai brahma abhayaṃ hi vai brahma bhavati ya evaṃ veda atha ha yājñavalkyasya dve bhārye babhūvatur maitreyī ca kātyāyanī ca tayor ha maitreyī brahmavādinī babhūva strīprajñaiva tarhi kātyāyanī atha ha yājñavalkyo 'nyad vṛttam upākariṣyan maitreyīti hovāca yājñavalkyaḥ pravrajiṣyan vā are 'ham asmāt sthānād asmi hanta te 'nayā kātyāyanyāntaṃ karavāṇīti sā hovāca maitreyī yan nu ma iyam bhagoḥ sarvā pṛthivī vittena pūrṇā syāt syāṃ nv ahaṃ tenāmṛtāho3 neti neti hovāca yājñavalkyaḥ yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitam tathaiva te jīvitaṃ syāt amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti sā hovāca maitreyī yenāhaṃ nāmṛtā syām kim ahaṃ tena kuryām yad eva bhagavān veda tad eva me brūhīti sa hovāca yājñavalkyaḥ priyā vai khalu no bhavatī satī priyam avṛdhat hanta tarhi bhavaty etad vyākhyāsyāmi te vyācakṣāṇasya tu me nididhyāsasveti sa hovāca na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavaty ātmanas tu kāmāya patiḥ priyo bhavati na vā are jāyāyai kāmāya jāyā priyā bhavaty ātmanas tu kāmāya jāyā priyā bhavati na vā are putrāṇāṃ kāmāya putrāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya putrāḥ priyā bhavanti na vā are vittasya kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya vittaṃ priyaṃ bhavati na vā are paśūnāṃ kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya paśavaḥ priyaṃ bhavati na vā are brahmaṇaḥ kāmāya brahma priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya brahma priyaṃ bhavati na vā are kṣatrasya kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya kṣatraṃ priyaṃ bhavati na vā are lokānāṃ kāmāya lokāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya lokāḥ priyā bhavanti na vā are devānāṃ kāmāya devāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya devāḥ priyā bhavanti na vā are vedānāṃ kāmāya vedāḥ priyā bhavanty ātmanas tu kāmāya vedāḥ priyā bhavanti na vā are bhūtānāṃ kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanty ātmanas tu kāmāya bhūtāni priyāṇi bhavanti na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavaty ātmanas tu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavati ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyi ātmani khalv are dṛṣṭe śrute mate vijñāta idaṃ sarvaṃ viditam brahma taṃ parādād yo 'nyatrātmano vedān veda kṣatraṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ kṣatraṃ veda lokās taṃ parādur yo 'nyatrātmano lokān veda devās taṃ parādur yo 'nyatrātmano devān veda vedās taṃ parādur yo 'nyatrātmano vedān veda bhūtāni taṃ parādur yo 'nyatrātmano bhūtāni veda sarvaṃ taṃ parādād yo 'nyatrātmanaḥ sarvaṃ veda idaṃ brahmedaṃ kṣatram ime lokā ime devā ime vedā imāni bhūtānīdaṃ sarvaṃ yad ayam ātmā sa yathā dundubher hanyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyād grahaṇāya dundubhes tu grahaṇena dundubhyāghātasya vā śabdo gṛhītaḥ sa yathā śaṅkhasya dhmāyamānasya na bāhyāñchabdāñchaknuyād grahaṇāya śaṅkhasya tu grahaṇena śaṅkhadhmasya vā śabdo gṛhītaḥ sa yathā vīṇāyai vādyamānāyai na bāhyāñchabdāñchaknuyād grahaṇāya vīṇāyai tu grahaṇena vīṇāvādasya vā śabdo gṛhītaḥ sa yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthag dhūmā viniścarantyevaṃ vā are 'sya mahato bhūtasya niḥśvasitam etad yad ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo 'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇy anuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutam āśitaṃ pāyitam ayaṃ ca lokaḥ paraś ca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni asyaivaitāni sarvāṇi niśvasitāni sa yathā sarvāsām apāṃ samudra ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ sparśānāṃ tvag ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ gandhānāṃ nāsike ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ rasānāṃ jihvaikāyanam evaṃ sarveṣāṃ rūpāṇāṃ cakṣur ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ śabdānāṃ śrotram ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ saṃkalpānāṃ mana ekāyanam evaṃ sarvāsāṃ vidyānāṃ hṛdayam ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ karmaṇāṃ hastāv ekāyanam evaṃ sarveṣām ānandānām upastha ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ visargāṇāṃ pāyur ekāyanam evaṃ sarveṣām adhvanāṃ pādāv ekāyanam evaṃ sarveṣāṃ vedānāṃ vāg ekāyanam sa yathā saindhavaghano 'nantaro 'bāhyaḥ kṛtsno rasaghana eva evaṃ vā are 'yam ātmānantaro 'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinayati na pretya saṃjñāstīty are bravīmi iti hovāca yājñavalkyaḥ sā hovāca maitreyī atraiva mā bhagavān mohāntam āpīpadat na vā aham imaṃ vijānāmīti sa hovāca na vā are 'haṃ mohaṃ bravīmi avināśī vā are 'yam ātmānucchittidharmā yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṃ paśyati tad itara itaraṃ jighrati tad itara itaraṃ rasayate tad itara itaram abhivadati tad itara itaraṃ śṛṇoti tad itara itaraṃ manute tad itara itaraṃ spṛśati tad itara itaraṃ vijānāti yatra tv asya sarvam ātmaivābhūt tat kena kaṃ paśyet tat kena kaṃ jighret tat kena kaṃ rasayet tat kena kam abhivadet tat kena kaṃ śṛṇuyāt tat kena kaṃ manvīta tat kena kaṃ spṛśet tat kena kaṃ vijānīyāt yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ kena vijānīyāt sa eṣa neti nety ātmā agṛhyo na hi gṛhyate aśīryo na hi śīryate asaṅgo na hi sajyate asito na vyathate na riṣyati vijñātāram are kena vijānīyād ity uktānuśāsanāsi maitreyi etāvad are khalv amṛtatvam iti hoktvā yājñavalkyo vijahāra atha vaṃśaḥ pautimāṣyo gaupavanāt gaupavanaḥ pautimāṣyāt pautimāṣyo gaupavanāt gaupavanaḥ kauśikāt kauśikaḥ kauṇḍinyāt kauṇḍinyaḥ śāṇḍilyāt śāṇḍilyaḥ kauśikācca gautamācca gautamaḥ agniveśyāt agniveśyo gārgyāt gārgyo gārgyāt gārgyo gautamāt gautamaḥ saitavāt saitavaḥ pārāśaryāyaṇāt pārāśaryāyaṇo gārgyāyaṇāt gārgyāyaṇa uddālakāyanāt uddālakāyano jābālāyanāt jābālāyano mādhyandināyanāt mādhyandināyanaḥ saukarāyaṇāt saukarāyaṇaḥ kāṣāyaṇāt kāṣāyaṇaḥ sāyakāyanāt sāyakāyanaḥ kauśikāyaneḥ kauśikāyaniḥ ghṛtakauśikāt ghṛtakauśikaḥ pārāśaryāt pārāśaryaḥ pārāśaryāt pārāśaryo jātukarṇyāt jātukarṇya āsurāyaṇācca yaskācca āsurāyaṇas traivaṇeḥ traivaṇir aupajandhaneḥ aupajandhanir āsureḥ āsurir bhāradvājāt bhāradvāja ātreyāt ātreyo māṇṭeḥ māṇṭir gautamāt gautamo gautamāt gautamo vātsyāt vātsyaḥ śāṇḍilyāt śāṇḍilyaḥ kaiśoryāt kāpyāt kaiśoryaḥ kāpyaḥ kumāraharitāt kumāraharito gālavāt gālavo vidarbhīkauṇḍinyāt vidarbhīkauṇḍinyo vatsanapāto bābhravāt vatsanapād bābhravaḥ pathaḥ saubharāt panthāḥ saubharo 'yāsyād aṅgirasāt ayāsya āṅgirasa ābhutestvāṣṭrāt ābhutis tvāṣṭro viśvarūpāt tvāṣṭrāt viśvarūpas tvāṣṭro 'śvibhyām aśvinau dadhica ātharvaṇāt dadhyaṅ ātharvaṇo 'tharvaṇo daivāt atharvā daivo mṛtyoḥ prādhvaṃsanāt mṛtyuḥ prādhvaṃsanaḥ prādhvaṃsanāt prādhvaṃsanaḥ ekarṣeḥ ekarṣirviprajitteḥ viprajittirvyaṣṭeḥ vyaṣṭiḥ sanāroḥ sanāruḥ sanātanāt sanātanaḥ sanagāt sanagaḥ parameṣṭhiṇaḥ parameṣṭhī brahmaṇaḥ brahma svayambhu brahmaṇe namaḥ pūrṇam adaḥ pūrṇam idaṃ pūrṇāt pūrṇam udacyate pūrṇasya pūrṇam ādāya pūrṇam evāvaśiṣyate khaṃ brahma khaṃ purāṇam vāyuraṃ kham iti ha smāha kauravyāyaṇīputraḥ vedo 'yaṃ brāhmaṇā viduḥ vedainena yad veditavyam trayāḥ prājāpatyāḥ prajāpatau pitari brahmacaryam ūṣuḥ devā manuṣyā asurāḥ uṣitvā brahmacaryaṃ devā ūcur bravītu no bhavān iti tebhyo haitad akṣaram uvāca da iti vyajñāsiṣṭā3 iti vyajñāsiṣmeti hocuḥ dāmyateti na āttheti om iti hovāca vyajñāsiṣṭeti atha hainaṃ manuṣyā ūcur bravītu no bhavān iti tebhyo haitad evākṣaram uvāca da iti vyajñāsiṣṭā3 iti vyajñāsiṣmeti hocuḥ datteti na āttheti om iti hovāca vyajñāsiṣṭeti atha hainam asurā ūcur bravītu no bhavān iti tebhyo haitad evākṣaram uvāca da iti vyajñāsiṣṭā3 iti vyajñāsiṣmeti hocuḥ dayadhvam iti na āttheti om iti hovāca vyajñāsiṣṭeti tad etad evaiṣā daivī vāg anuvadati stanayitnur da da da iti dāmyata datta dayadhvam iti tad etat trayaṃ śikṣed damam dānam dayām iti eṣa prajāpatiryaddhṛdayam etad brahma etat sarvam tad etat tryakṣaraṃ hṛdayam iti hṛ ityekam akṣaram abhiharantyasmai svāścānye ca ya evaṃ veda da ityekam akṣaram dadatyasmai svāścānye ca ya evaṃ veda yam ity ekam akṣaram eti svargaṃ lokaṃ ya evaṃ veda tad vai tad etad eva tad āsa satyam eva sa yo haitaṃ mahad yakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti jayatīmāṃllokān jita in nvasāv asat ya evam etan mahad yakṣaṃ prathamajaṃ veda satyaṃ brahmeti satyaṃ hyeva brahma apaḥ eva idam agre āsuḥ tāḥ apaḥ satyam asṛjanta satyam brahma brahma prajāpatim prajāpatiḥ devān te devāḥ satyam eva upāsate tat etat tri akṣaram saḥ ti yaṃ iti saḥ iti ekam akṣaram ti iti ekam akṣaram yaṃ iti ekam akṣaram prathama uttame akṣare satyam madhyatas anṛtam tat etat anṛtam ubhayatas satyena parigṛhītam satya bhūyam eva bhavati na evam vidvasam anṛtam hinasti tat yat tat satyam asau saḥ ādityaḥ yaḥ eṣa etasmin maṇḍale puruṣaḥ yaḥ ca ayam dakṣiṇe akṣiṇi puruṣaḥ tau etau anyonyasmin pratiṣṭhitau raśmibhiḥ eṣa asmin pratiṣṭhitaḥ prāṇaiḥ ayam amuṣmin saḥ _ utkramiṣyan bhavati śuddham eva etat maṇḍalam paśyati na enam ete raśmayaḥ pratyāyanti yaḥ eṣa etasmin maṇḍale puruṣaḥ tasya bhūḥ iti śiraḥ ekam śiraḥ ekam etat akṣaram bhuvar iti bāhū dvau bāhū dve ete akṣare svar iti pratiṣṭhā dve pratiṣṭhe dve ete akṣare tasya upaniṣad ahar iti hanti pāpmānam jahāti ca yaḥ evam veda yaḥ ayam dakṣiṇe akṣiṇi puruṣaḥ tasya bhūḥ iti śiraḥ ekam śiraḥ ekam etat akṣaram bhuvar iti bāhū dvau bāhū dve ete akṣare svar iti pratiṣṭhā dve pratiṣṭhe dve ete akṣare tasya upaniṣad aham iti hanti pāpmānam jahāti ca yaḥ evam veda manomayo 'yaṃ puruṣo bhāḥsatyaḥ tasminn antar hṛdaye yathā vrīhir vā yavo vā sa eṣa sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ sarvam idaṃ praśāsti yad idaṃ kiṃca vidyud brahmetyāhuḥ vidānād vidyut vidyaty enaṃ pāpmano ya evaṃ veda vidyud brahmeti vidyuddhyeva brahma vācaṃ dhenum upāsīta tasyāś catvāraḥ stanāḥ svāhākāro vaṣaṭkāro hantakāraḥ svadhākāraḥ tasyai dvau stanau devā upajīvanti svāhākāraṃ ca vaṣaṭkāraṃ ca hantakāraṃ manuṣyāḥ svadhākāraṃ pitaraḥ tasyāḥ prāṇa ṛṣabho mano vatsaḥ ayam agnir vaiśvānaro yo 'yam antaḥ puruṣe yenedam annaṃ pacyate yad idam adyate tasyaiṣa ghoṣo bhavati yam etat karṇāvapidhāya śṛṇoti sa yadotkramiṣyan bhavati nainaṃ ghoṣaṃ śṛṇoti yadā vai puruṣo 'smāllokāt praiti sa vāyum āgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā rathacakrasya kham tena sa ūrdhva ākramate sa ādityam āgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā lambarasya kham tena sa ūrdhva ākramate sa candramasam āgacchati tasmai sa tatra vijihīte yathā dundubheḥ kham tena sa ūrdhva ākramate sa lokam āgacchaty aśokam ahimam tasmin vasati śāśvatīḥ samāḥ etad vai paramaṃ tapo yad vyāhitas tapyate paramaṃ haiva lokaṃ jayati ya evaṃ veda etad vai paramaṃ tapo yaṃ pretam araṇyaṃ haranti paramaṃ haiva lokaṃ jayati ya evaṃ veda etad vai paramaṃ tapo yaṃ pretam agnāv abhyādadhati paramaṃ haiva lokaṃ jayati ya evaṃ veda annaṃ brahmety eka āhuḥ tan na tathā pūyati vā annam ṛte prāṇāt prāṇo brahmety eka āhuḥ tan na tathā śuṣyati vai prāṇa ṛte 'nnāt ete ha tv eva devate ekadhābhūyaṃ bhūtvā paramatāṃ gacchataḥ taddha smāha prātṛdaḥ pitaram kiṃ svid evaivaṃ viduṣe sādhu kuryāṃ kim evāsmā asādhu kuryām iti sa ha smāha pāṇinā mā prātṛda kas tvenayor ekadhābhūyaṃ bhūtvā paramatāṃ gacchatīti tasmā u haitad uvāca vīti annaṃ vai vi anne hīmāni sarvāṇi bhūtāni viṣṭāni ram iti prāṇo vai ram prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni ramante sarvāṇi ha vā asmin bhūtāni viśanti sarvāṇi bhūtāni ramante ya evaṃ veda uktham prāṇo vā uktham prāṇo hīdaṃ sarvam utthāpayati uddhāsmād ukthavid vīras tiṣṭhati ukthasya sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda yajuḥ prāṇo vai yajuḥ prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni yujyante yujyante hāsmai sarvāṇi bhūtāni śraiṣṭhyāya yajuṣaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda sāma prāṇo vai sāma prāṇe hīmāni sarvāṇi bhūtāni samyañci samyañci hāsmai sarvāṇi bhūtāni śraiṣṭhyāya kalpante sāmnaḥ sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda kṣatram prāṇo vai kṣatram prāṇo hi vai kṣatram trāyate hainaṃ prāṇaḥ kṣaṇitoḥ pra kṣatram atram āpnoti kṣatrasya sāyujyaṃ salokatāṃ jayati ya evaṃ veda bhūmiḥ antarikṣam dyauḥ iti aṣṭa akṣarāṇi aṣṭa akṣaram ha vai ekam gāyatryai padam etat u ha eva asyāḥ etat saḥ yāvat eṣu triṣu lokeṣu tāvat ha jayati yaḥ asyāḥ etat evam padam veda ṛcaḥ yajūṃṣi sāmāni iti aṣṭa akṣarāṇi aṣṭa akṣaram ha vai ekam gāyatryai padam etat u ha eva asyāḥ etat saḥ yāvatī iyam trayī vidyā tāvat ha jayati yaḥ asyāḥ etat evam padam veda prāṇaḥ apānaḥ vyānaḥ iti aṣṭa akṣarāṇi aṣṭa akṣaram ha vai ekam gāyatryai padam etat u ha eva asyāḥ etat saḥ yāvat idam prāṇi tāvat ha jayati yaḥ asyāḥ etat evam padam veda atha asyāḥ etat eva turīyam darśatam padam parorajāḥ yaḥ eṣa tapati yat vai caturtham tat turīyam darśatam padam iti dadṛśe iva hi eṣa parorajāḥ iti sarvam u hi eva eṣa rajaḥ upari upari tapati evam ha eva śriyā yaśasā tapati yaḥ asyāḥ etat evam padam veda sā eṣā gāyatrī etasmin turīye darśate pade parorajasi pratiṣṭhitā tat vai tat satye pratiṣṭhitam cakṣuḥ vai satyam cakṣuḥ hi vai satyam tasmāt yat idānīm dvau vivadamānau eyātam aham adarśam aham aśrauṣam iti yaḥ evam brūyāt aham adarśam iti tasmai eva śraddadhyāma tat vai tat satyam bale pratiṣṭhitam prāṇaḥ vai balam tat prāṇe pratiṣṭhitam tasmāt āhuḥ balam satyāt ogīyaḥ iti evam u eṣā gāyatrī adhyātmam pratiṣṭhitā sā ha eṣā gayān tatre prāṇāḥ vai gayāḥ tat prāṇān tatre tat yat gayān tatre tasmāt gāyatrī nāma saḥ yām eva amūm sāvitrīm anvāha eṣā eva sā saḥ yasmai anvāha tasya prāṇān trāyate tām ha etām eke sāvitrīm anuṣṭubham anvāhuḥ vāc anuṣṭubh etat vācam anubrūmaḥ iti na tathā kuryāt gāyatrīm eva sāvitrīm anubrūyāt _ ha vai api evaṃvid bahu iva pratigṛhṇāti na ha eva tat gāyatryāḥ ekam cana padam _ saḥ yaḥ imān trīn lokān pūrṇān pratigṛhṇīyāt saḥ asyāḥ etat prathamam padam āpnuyāt atha yāvatī iyam trayī vidyā yaḥ tāvat pratigṛhṇīyāt saḥ asyāḥ etat dvitīyam padam āpnuyāt atha yāvat idam prāṇi yaḥ tāvat pratigṛhṇīyāt saḥ asyāḥ etat tṛtīyam padam āpnuyāt atha asyāḥ etat eva turīyam darśatam padam parorajāḥ yaḥ eṣa tapati na eva kaścanena āpyam kutas u etāvat pratigṛhṇīyāt tasyāḥ upasthānam gāyatrī asi ekapadī dvipadī tripadī catuṣpadī a pad asi na hi padyase namaḥ te turīyāya darśatāya padāya parorajase asau adaḥ mā prāpat iti yam dviṣyāt asau asmai kāmaḥ mā samṛddhī iti _ na ha eva asmai saḥ kāmaḥ samṛdhyate yasmai evam upatiṣṭhate aham adaḥ prāpam iti _ etat ha vai tat janakaḥ vaidehaḥ buḍilam āśvatarāśvim uvāca yat nu _ tat gāyatrī vid abrūthāḥ atha katham hastībhūtaḥ vahasi iti mukham hi asyāḥ samrāj na vidāṃcakāra iti ha uvāca tasyāḥ agniḥ eva mukham _ ha vai api bahu iva agnau abhyādadhati sarvam eva tat saṃdahati evam ha eva evaṃvid _ api bahu iva pāpam kurute sarvam eva tat saṃpsāya śuddhaḥ pūtaḥ ajaraḥ amṛtaḥ sambhavati hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitaṃ mukham tat tvam pūṣann apāvṛṇu satyadharmāya dṛṣṭaye pūṣann ekarṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejaḥ yat te rūpaṃ kalyāṇatamam tat te paśyāmi yo 'sāvasau puruṣaḥ so 'ham asmi vāyur anilam amṛtam athedaṃ bhasmāntaṃ śarīram oṃ krato smara kṛtaṃ smara krato smara kṛtaṃ smara agne naya supathā rāye 'smān viśvāni deva vayunāni vidvān yuyodhy asmajjuhurāṇam eno bhūyiṣṭhāṃ te namauktiṃ vidhema yaḥ ha vai jyeṣṭham ca śreṣṭham ca veda jyeṣṭhaḥ ca śreṣṭhaḥ ca svānām bhavati prāṇaḥ vai jyeṣṭhaḥ ca śreṣṭhaḥ ca jyeṣṭhaḥ ca śreṣṭhaḥ ca svānām bhavati api ca yeṣām bubhūṣati yaḥ evam veda yaḥ ha vai vasiṣṭhām veda vasiṣṭhaḥ svānām bhavati vāc vai vasiṣṭhā vasiṣṭhaḥ svānām bhavati api ca yeṣām bubhūṣati yaḥ evam veda yaḥ ha vai pratiṣṭhām veda pratitiṣṭhati same pratitiṣṭhati durge cakṣuḥ vai pratiṣṭhā cakṣuṣā hi same ca durge ca pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati same pratitiṣṭhati durge yaḥ evam veda yaḥ ha vai saṃpadam veda _ ha asmai padyate yam kāmam kāmayate śrotram vai saṃpad śrotre hi ime sarve vedāḥ abhisaṃpannāḥ _ ha asmai padyate yam kāmam kāmayate yaḥ evam veda yaḥ ha vai āyatanam veda āyatanam svānām bhavati āyatanam janānām manaḥ vai āyatanam āyatanam svānām bhavati āyatanam janānām yaḥ evam veda yaḥ ha vai prajātim veda prajāyate ha prajayā paśubhiḥ retaḥ vai prajātiḥ prajāyate ha prajayā paśubhiḥ yaḥ evam veda te ha ime prāṇāḥ ahaṃśreyase vivadamānāḥ brahma jagmuḥ tat ha ūcuḥ kaḥ naḥ vasiṣṭhaḥ iti tat ha uvāca yasmin vaḥ utkrānte idam śarīram pāpīyaḥ manyate saḥ vaḥ vasiṣṭhaḥ iti vāc ha uccakrāma sā saṃvatsaram proṣya āgatya uvāca katham aśakata mat ṛte jīvitum iti te ha ūcuḥ yathā kalāḥ a vadantaḥ vācā prāṇantaḥ prāṇena paśyantaḥ cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃsaḥ manasā prajāyamānāḥ retasā evam ajīviṣma iti praviveśa ha vāc cakṣuḥ ha uccakrāma tat saṃvatsaram proṣya āgatya uvāca katham aśakata mat ṛte jīvitum iti te ha ūcuḥ yathā andhāḥ a paśyantaḥ cakṣuṣā prāṇantaḥ prāṇena vadantaḥ vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃsaḥ manasā prajāyamānāḥ retasā evam ajīviṣma iti praviveśa ha cakṣuḥ śrotram ha uccakrāma tat saṃvatsaram proṣya āgatya uvāca katham aśakata mat ṛte jīvitum iti te ha ūcuḥ yathā badhirāḥ a śṛṇvantaḥ śrotreṇa prāṇantaḥ prāṇena vadantaḥ vācā paśyantaḥ cakṣuṣā vidvāṃsaḥ manasā prajāyamānāḥ retasā evam ajīviṣma iti praviveśa ha śrotram manaḥ ha uccakrāma tat saṃvatsaram proṣya āgatya uvāca katham aśakata mat ṛte jīvitum iti te ha ūcuḥ yathā mugdhāḥ a vidvāṃsaḥ manasā prāṇantaḥ prāṇena vadantaḥ vācā paśyantaḥ cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa prajāyamānāḥ retasā evam ajīviṣma iti praviveśa ha manaḥ retaḥ ha uccakrāma tat saṃvatsaram proṣya āgatya uvāca katham aśakata mat ṛte jīvitum iti te ha ūcuḥ yathā klībāḥ a prajāyamānāḥ retasā prāṇantaḥ prāṇena vadantaḥ vācā paśyantaḥ cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa vidvāṃsaḥ manasā evam ajīviṣma iti praviveśa ha retaḥ atha ha prāṇaḥ utkramiṣyan yathā mahā su hayaḥ saindhavaḥ paḍvīśa śaṅkūn saṃvṛhet evam ha eva imān prāṇān saṃvavarha te ha ūcuḥ mā bhagavan utkramīḥ na vai śakṣyāmaḥ tvat ṛte jīvitum iti tasya u mama balim kuruta iti tathā iti sā ha vāc uvāca yat vai aham vasiṣṭhā asmi tvam tad vasiṣṭhaḥ asi iti yat vai aham pratiṣṭhā asmi tvam tad pratiṣṭhaḥ asi iti cakṣuḥ yat vai aham saṃpad asmi tvam tad saṃpad asi iti śrotram yat vai aham āyatanam asmi tvam tad āyatanam asi iti manaḥ yat vai aham prajātiḥ asmi tvam tad prajātiḥ asi iti retaḥ tasya u mama kim annam kim vāsaḥ iti yat idam kiṃca _ śvabhyaḥ _ kṛmibhyaḥ _ kīṭa pataṃgebhyaḥ tat te annam āpaḥ vāsaḥ iti na ha vai asya an annam jagdham bhavati na an annam pratigṛhītam yaḥ evam etat anasya annam veda bhavati tat vidvāṃsaḥ śrotriyāḥ aśiṣyantaḥ ācāmanti aśitvā ācāmanti etam eva tat anam a nagnam kurvantaḥ manyante śvetaketur vā āruṇeyaḥ pañcālānāṃ pariṣadam ājagāma sa ājagāma jaivaliṃ pravāhaṇaṃ paricārayamāṇam tam udīkṣyābhyuvāda kumārā3 iti sa bho3 iti pratiśuśrāva anuśiṣṭo nv asi pitreti om iti hovāca vettha yathemāḥ prajāḥ prayatyo vipratipadyantā3 iti neti hovāca vettho yathemaṃ lokaṃ punar āpadyantā3 iti neti haivovāca vettho yathāsau loka evaṃ bahubhiḥ punaḥ punaḥ prayadbhir na saṃpūryatā3 iti neti haivovāca vettho yatithyām āhutyāṃ hutāyām āpaḥ puruṣavāco bhūtvā samutthāya vadantī3 iti neti haivovāca vettho devayānasya vā pathaḥ pratipadaṃ pitṛyāṇasya vā yat kṛtvā devayānaṃ vā panthānaṃ pratipadyante pitṛyāṇaṃ vā api hi na ṛṣer vacaḥ śrutaṃ dve sṛtī aśṛṇavaṃ pitṝṇām ahaṃ devānām uta martyānām tābhyām idaṃ viśvam ejat sameti yad antarā pitaraṃ mātaraṃ ceti nāham ata ekaṃ cana vedeti hovāca athainaṃ vasatyopamantrayāṃcakre anādṛtya vasatiṃ kumāraḥ pradudrāva sa ājagāma pitaram taṃ hovāca iti vāva kila no bhavān purānuśiṣṭān avoca iti katham sumedha iti pañca mā praśnān rājanyabandhur aprākṣīt tato naikaṃ cana vedeti katame ta iti ima iti ha pratīkāny udājahāra sa hovāca tathā nas tvaṃ tāta jānīthā yathā yad ahaṃ kiṃca veda sarvam ahaṃ tat tubhyam avocam prehi tu tatra pratītya brahmacaryaṃ vatsyāva iti bhavān eva gacchatv iti sa ājagāma gautamo yatra pravāhaṇasya jaivaler āsa tasmā āsanam āhṛtyodakam āhārayāṃcakāra atha hāsmā arghyaṃ cakāra taṃ hovāca varaṃ bhagavate gautamāya dadma iti sa hovāca pratijñāto ma eṣa varaḥ yāṃ tu kumārasyānte vācam abhāṣathās tāṃ me brūhīti sa hovāca daiveṣu vai gautama tad vareṣu mānuṣāṇāṃ brūhīti sa hovāca vijñāyate hāsti hiraṇyasyāpāttaṃ goaśvānāṃ dāsīnāṃ pravārāṇāṃ paridhānasya mā no bhavān bahor anantasyāparyantasyābhyavadānyo bhūd iti sa vai gautama tīrthenecchāsā iti upaimy ahaṃ bhavantam iti vācā ha smaiva pūrva upayanti sa hopāyanakīrtyovāsa sa hovāca tathā nas tvam gautama māparādhās tava ca pitāmahāḥ yatheyaṃ vidyetaḥ pūrvaṃ na kasmiṃścana brāhmaṇa uvāsa tāṃ tv ahaṃ tubhyaṃ vakṣyāmi ko hi tvaivaṃ bruvantam arhati pratyākhyātum iti asau vai loko 'gnir gautama tasyāditya eva samit raśmayo dhūmaḥ ahar arciḥ diśo 'ṅgārāḥ avāntaradiśo viṣphuliṅgāḥ tasminn etasminn agnau devāḥ śraddhāṃ juhvati tasyā āhutyai somo rājā sambhavati parjanyo vā agnir gautama tasya saṃvatsara eva samit abhrāṇi dhūmaḥ vidyud arciḥ aśanir aṅgārāḥ hrādunayo viṣphuliṅgāḥ tasminn etasminn agnau devāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati tasyā āhutyai vṛṣṭiḥ sambhavati ayaṃ vai loko 'gnir gautama tasya pṛthivy eva samit agnir dhūmaḥ rātrir arciḥ candramā aṅgārāḥ nakṣatrāṇi viṣphuliṅgāḥ tasminn etasminn agnau devā vṛṣṭiṃ juhvati tasyā āhutyā annaṃ sambhavati puruṣo vā agnir gautama tasya vyāttam eva samit prāṇo dhūmaḥ vāg arciḥ cakṣur aṅgārāḥ śrotraṃ viṣphuliṅgāḥ tasminn etasminn agnau devā annaṃ juhvati tasyā āhutyai retaḥ sambhavati yoṣā vā agnir gautama tasyā upastha eva samit lomāni dhūmaḥ yonir arciḥ yad antaḥ karoti te 'ṅgārāḥ abhinandā viṣphuliṅgāḥ tasminn etasminn agnau devā reto juhvati tasyā āhutyai puruṣaḥ sambhavati sa jīvati yāvaj jīvati atha yadā mriyate athainam agnaye haranti tasyāgnir evāgnir bhavati samit samit dhūmo dhūmaḥ arcir arciḥ aṅgārā aṅgārāḥ viṣphuliṅgā viṣphuliṅgāḥ tasminn etasminn agnau devāḥ puruṣaṃ juhvati tasyā āhutyai puruṣo bhāsvaravarṇaḥ sambhavati te ya evam etad vidur ye cāmī araṇye śraddhāṃ satyam upāsate te 'rcir abhisaṃbhavanti arciṣo 'haḥ ahna āpūryamāṇapakṣam āpūryamāṇapakṣād yān ṣaṇ māsān udaṅṅ āditya eti māsebhyo devalokam devalokād ādityam ādityād vaidyutam tān vaidyutān puruṣo mānasa etya brahmalokān gamayati te teṣu brahmalokeṣu parāḥ parāvato vasanti teṣāṃ na punar āvṛttiḥ atha ye yajñena dānena tapasā lokāñjayanti te dhūmam abhisaṃbhavanti dhūmād rātrim rātrer apakṣīyamāṇapakṣam apakṣīyamāṇapakṣād yān ṣaṇ māsān dakṣiṇāditya eti māsebhyaḥ pitṛlokam pitṛlokāccandram te candraṃ prāpyānnaṃ bhavanti tāṃs tatra devā yathā somaṃ rājānam āpyāyasvāpakṣīyasvety evam enāṃstatra bhakṣayanti teṣāṃ yadā tat paryavaity athemam evākāśam abhiniṣpadyante ākāśād vāyum vāyor vṛṣṭim vṛṣṭeḥ pṛthivīm te pṛthivīṃ prāpyānnaṃ bhavanti te punaḥ puruṣāgnau hūyante tato yoṣāgnau jāyante lokān pratyutthāyinas ta evam evānuparivartante atha ya etau panthānau na vidus te kīṭāḥ pataṅgā yad idaṃ dandaśūkam sa yaḥ kāmayeta mahat prāpnuyām ity udagayana āpūryamāṇapakṣasya puṇyāhe dvādaśāham upasadvratī bhūtvaudumbare kaṃse camase vā sarvauṣadhaṃ phalānīti saṃbhṛtya parisamuhya parilipyāgnim upasamādhāya paristīryāvṛtājyaṃ saṃskṛtya puṃsā nakṣatreṇa manthaṃ saṃnīya juhoti yāvanto devās tvayi jātavedas tiryañco ghnanti puruṣasya kāmān tebhyo 'haṃ bhāgadheyaṃ juhomi te mā tṛptāḥ sarvaiḥ kāmais tarpayantu svāhā yā tiraścī nipadyase 'haṃ vidharaṇī iti tāṃ tvā ghṛtasya dhārayā yaje saṃrādhanīm ahaṃ svāhā jyeṣṭhāya svāhā śreṣṭhāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati prāṇāya svāhā vasiṣṭhāyai svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati vāce svāhā pratiṣṭhāyai svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati cakṣuṣe svāhā saṃpade svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati śrotrāya svāhāyatanāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati manase svāhā prajātyai svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati retase svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati agnaye svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati somāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati bhūḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati bhuvaḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati svaḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati bhūr bhuvaḥ svaḥ svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati brahmaṇe svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati kṣatrāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati bhūtāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati bhaviṣyate svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati viśvāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati sarvāya svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati prajāpataye svāhety agnau hutvā manthe saṃsravam avanayati athainam abhimṛśati bhramad asi jvalad asi pūrṇam asi prastabdham asi ekasabham asi hiṃkṛtam asi hiṃkriyamānam asi udgītham asi udgīyamānam asi śrāvitam asi pratyāśrāvitam asi ārdre saṃdīptam asi vibhūr asi prabhūr asi annam asi jyotir asi nidhanam asi saṃvargo 'sīti athainam udyacchaty āmaṃsyāmaṃhi te mahi sa hi rājeśāno 'dhipatiḥ sa māṃ rājeśāno 'dhipatiṃ karotv iti athainam ācāmati tat savitur vareṇyam madhu vātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ mādhvīr naḥ santv oṣadhīḥ bhūḥ svāhā bhargo devasya dhīmahi madhu naktam utoṣaso madhumat pārthivaṃ rajaḥ madhu dyaur astu naḥ pitā bhuvaḥ svāhā dhiyo yo naḥ pracodayāt madhumān no vanaspatir madhumān astu sūryaḥ mādhvīr gāvo bhavantu naḥ svaḥ svāhā sarvāṃ ca sāvitrīm anvāha sarvāś ca madhumatīr aham evedaṃ sarvaṃ bhūyāsaṃ bhūr bhuvaḥ svaḥ svāheti antata ācamya pāṇī prakṣālya jaghanenāgniṃ prākśirāḥ saṃviśati prātar ādityam upatiṣṭhate diśām ekapuṇḍarīkam asi ahaṃ manuṣyāṇām ekapuṇḍarīkaṃ bhūyāsam iti yathetam etya jaghanenāgnim āsīno vaṃśaṃ japati taṃ haitam uddālaka āruṇir vājasaneyāya yājñavalkyāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti etam u haiva vājasaneyo yājñavalkyo madhukāya paiṅgyāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti etam u haiva madhukaḥ paiṅgyaś cūlāya bhāgavittaye 'ntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti etam u haiva cūlo bhāgavittir jānakaya āyaḥsthūṇāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti etam u haiva jānakir āyaḥsthūṇaḥ satyakāmāya jābālāyāntevāsina uktvovāca api ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti etam u haiva satyakāmo jābālo 'ntevāsibhya uktvovācāpi ya enaṃ śuṣke sthāṇau niṣiñcejjāyerañchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti tam etaṃ nāputrāya vānantevāsine vā brūyāt caturaudumbaro bhavati audumbaraḥ sruva audumbaraś camasa audumbara idhma audumbaryā upamanthanyau daśa grāmyāṇi dhānyāni bhavanti vrīhiyavās tilamāṣā aṇupriyaṃgavo godhūmāś ca masūrāś ca khalvāś ca khalakulāś ca tān piṣṭān dadhani madhuni ghṛta upasiñcati ājyasya juhoti eṣām vai bhūtānām pṛthivī rasaḥ pṛthivyāḥ āpaḥ apām oṣadhayaḥ oṣadhīnām puṣpāṇi puṣpāṇām phalāni phalānām puruṣaḥ puruṣasya retaḥ saḥ ha prajāpatiḥ īkṣāṃcakre hanta asmai pratiṣṭhām kalpayāni iti saḥ striyam sasṛje tām sṛṣṭvā adhas upāsta tasmāt striyam adhas upāsīta saḥ etam prāñcam grāvāṇam ātmanaḥ eva samudapārayat tena enām abhyasṛjata tasyāḥ vediḥ upasthaḥ lomāni barhiḥ carma adhiṣavaṇe samiddhaḥ madhyatas tau muṣkau saḥ yāvān ha vai vājapeyena yajamānasya lokaḥ bhavati tāvān asya lokaḥ bhavati yaḥ evam vidvān adhopahāsam carati āsām strīṇām sukṛtam vṛṅkte atha yaḥ idam a vidvān adhopahāsam carati ā asya striyaḥ sukṛtam vṛñjate etat ha sma vai tat vidvān uddālakaḥ āruṇiḥ āha etat ha sma vai tat vidvān nākaḥ maudgalyaḥ āha etat ha sma vai tat vidvān kumārahāritaḥ āha bahavaḥ maryāḥ brāhmaṇāyanāḥ nirindriyāḥ visukṛtaḥ asmāt lokāt prayanti ye idam a vidvāṃsaḥ adhopahāsam caranti iti bahu vai idam suptasya _ jāgrataḥ _ retaḥ skandati tat abhimṛśet _ _ mantrayeta yat mama adya retaḥ pṛthivīm askāntsīt yat oṣadhīḥ api asarat yat apaḥ idam aham tat retaḥ ādade punar mām aitu indriyam punar tejaḥ punar bhagaḥ punar agniḥ dhiṣṇyāḥ yathāsthānam kalpantām iti anāmikā aṅguṣṭhābhyām ādāya antareṇa stanau _ bhruvau _ nimṛjyāt atha _ udake ātmānam paśyet tat abhimantrayeta mayi tejaḥ indriyam yaśaḥ draviṇam su kṛtam iti śrīḥ ha vai eṣā strīṇām yat mala udvāsāḥ tasmāt mala udvāsasam yaśasvinīm abhikramya upamantrayeta sā _ asmai na dadyāt kāmam enām avakrīṇīyāt sā _ asmai na eva dadyāt kāmam enām yaṣṭyā _ pāṇinā _ upahatya atikrāmet indriyeṇa te yaśasā yaśaḥ ādade iti ayaśāḥ eva bhavati sā _ asmai dadyāt indriyeṇa te yaśasā yaśaḥ ādadhāmi iti yaśasvinaḥ eva bhavataḥ saḥ yām icchet kāmayeta mām iti tasyām artham niṣṭhāya mukhena mukham saṃdhāya upastham asyāḥ abhimṛśya japet aṅgāt aṅgāt sambhavasi hṛdayāt adhijāyase saḥ tvam aṅga kaṣāyaḥ asi digdha viddhām iva mādaya imām amūm mayi iti atha yām icchet na garbham dadhīta iti tasyām artham niṣṭhāya mukhena mukham saṃdhāya abhiprāṇya apānyāt indriyeṇa te retasā retaḥ ādade iti a retāḥ eva bhavati atha yām icchet dadhīta iti tasyām artham niṣṭhāya mukhena mukham saṃdhāya apānya abhiprāṇyāt indriyeṇa te retasā retaḥ ādadhāmi iti garbhiṇī eva bhavati atha yasya jāyāyai jāraḥ syāt tam _ dviṣyāt āma pātre agnim upasamādhāya pratilomam śara barhiḥ stīrtvā tasmin etāḥ śara bhṛṣṭīḥ pratilomāḥ sarpiṣā aktāḥ juhuyāt mama samiddhe ahauṣīḥ prāṇa apānau te ādade asau iti mama samiddhe ahauṣīḥ putra paśūn te ādade asau iti mama samiddhe ahauṣīḥ iṣṭāsukṛte te ādade asau iti mama samiddhe ahauṣīḥ āśā parākāśau te ādade asau iti saḥ vai eṣa nirindriyaḥ visukṛtaḥ asmāt lokāt praiti yam evaṃvid brāhmaṇaḥ śapati tasmāt evaṃvid śrotriyasya dāreṇa na upahāsam icchet _ hi evaṃvid paraḥ bhavati atha yasya jāyām ārtavam vindet tri aham kaṃse na pibet ahata vāsāḥ na enām vṛṣalaḥ na vṛṣalī upahanyāt tri rātra ante āplutya vrīhīn avaghātayet saḥ yaḥ icchet putraḥ me śuklaḥ jāyeta vedam anubruvīta sarvam āyuḥ iyāt iti kṣīraudanam pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām īśvarau janayitavai atha yaḥ icchet putraḥ me kapilaḥ piṅgalaḥ jāyeta dvau vedau anubruvīta sarvam āyuḥ iyāt iti dadhi odanam pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām īśvarau janayitavai atha yaḥ icchet putraḥ me śyāmaḥ lohita akṣaḥ jāyeta trīn vedān anubruvīta sarvam āyuḥ iyāt iti uda odanam pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām īśvarau janayitavai atha yaḥ icchet duhitrī me paṇḍitā jāyeta sarvam āyuḥ iyāt iti tila odanam pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām īśvarau janayitavai atha yaḥ icchet putraḥ me paṇḍitaḥ vigītaḥ samitiṃgamaḥ śuśrūṣitām vācam bhāṣitā jāyeta sarvān vedān anubruvīta sarvam āyuḥ iyāt iti māṃsa odanam pācayitvā sarpiṣmantam aśnīyātām īśvarau janayitavai aukṣeṇa vārṣabhena _ atha abhiprātar eva sthālīpāka āvṛtā ājyam ceṣṭitvā sthālīpākasya upaghātam juhoti agnaye _ anumataye _ devāya savitre satya prasavāya _ iti hutvā uddhṛtya prāśnāti prāśya itarāyāḥ prayacchati prakṣālya pāṇī uda pātram pūrayitvā tena enām tris abhyukṣati uttiṣṭha atas viśvāvaso anyām iccha prapūrvyām _ jāyām patyā saha iti atha enām abhipadyate amo 'ham asmi sā tvam sā tvam asy amo 'ham sāmāham asmi ṛk tvam dyaur ahaṃ pṛthivī tvam tāv ehi saṃrabhāvahai saha reto dadhāvahai puṃse putrāya vittaya iti atha asyāḥ ūrū vihāpayati vijihīthām dyāvāpṛthivī iti tasyām artham niṣṭhāya mukhena mukham saṃdhāya tris enām anulomām anumārṣṭi viṣṇur yoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu āsiñcatu prajāpatir dhātā garbhaṃ dadhātu te garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke garbhaṃ te aśvinau devāv ādhattāṃ puṣkarasrajau hiraṇmayī araṇī yābhyāṃ nirmanthatām aśvinau taṃ te garbhaṃ havāmahe daśame māsi sūtaye yathāgnigarbhā pṛthivī yathā dyaur indreṇa garbhiṇī vāyur diśāṃ yathā garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te 'sāviti soṣyatīm adbhiḥ abhyukṣati yathā vāyuḥ puṣkariṇīm samiṅgayati sarvatas eva te garbhaḥ ejatu saha avaitu jarāyuṇā indrasya ayam vrajaḥ kṛtaḥ sa argalaḥ sa pariśrayaḥ tam indraiḥ nirjahi garbhena sa avarāṁ saha iti jāte agnim upasamādhāya aṅke ādhāya kaṃse pṛṣadājyam saṃnīya pṛṣadājyasya upaghātam juhoti asmin sahasram puṣyāsam edhamānaḥ sve gṛhe asya upasandyām mā chaitsīt prajayā ca paśubhiḥ ca _ mayi prāṇān tvayi manasā juhomi _ yat karmaṇā atyarīricam yat _ nyūnam iha akaram agniḥ tat sviṣṭakṛt vidvān su iṣṭam su hutam karotu naḥ _ iti atha asya dakṣiṇam karṇam abhinidhāya vāc vāc iti tris atha dadhi madhu ghṛtam saṃnīya an antarhitena jātarūpeṇa prāśayati bhūḥ te dadhāmi bhuvaḥ te dadhāmi svar te dadhāmi bhūḥ bhuvaḥ svar sarvam tvayi dadhāmi iti atha asya nām karoti vedaḥ asi iti tat asya etat guhyam eva nām bhavati atha enam mātre pradāya stanam prayacchati yas te stanaḥ śaśayo yo mayobhūr yo ratnadhā vasuvid yaḥ sudatraḥ yena viśvā puṣyasi vāryāṇi sarasvati tam iha dhātave kar iti atha asya mātaram abhimantrayate ilāsi maitrāvaruṇī vīre vīram ajījanat sā tvaṃ vīravatī bhava yāsmān vīravato 'karad iti tam vai etam āhuḥ atipitā bata abhūḥ atipitāmahaḥ bata abhūḥ paramām _ kāṣṭhām prāpa śriyā yaśasā brahmavarcasena yaḥ evaṃvidaḥ brāhmaṇasya putraḥ jāyate iti atha vaṃśaḥ pautimāṣīputraḥ kātyāyanīputrāt kātyāyanīputro gautamīputrāt gautamīputro bhāradvājīputrāt bhāradvājīputraḥ pārāśarīputrāt pārāśarīputra aupasvastīputrāt aupasvastīputraḥ pārāśarīputrāt pārāśarīputraḥ kātyāyanīputrāt kātyāyanīputraḥ kauśikīputrāt kauśikīputra ālambīputrācca vaiyāghrapadīputrācca vaiyāghrapadīputraḥ kāṇvīputrācca kāpīputrācca kāpīputraḥ ātreyīputrāt ātreyīputro gautamīputrāt gautamīputro bhāradvājīputrāt bhāradvājīputraḥ pārāśarīputrāt pārāśarīputro vātsīputrāt vātsīputraḥ pārāśarīputrāt pārāśarīputro vārkāruṇīputrāt vārkāruṇīputro vārkāruṇīputrāt vārkāruṇīputra ārtabhāgīputrāt ārtabhāgīputraḥ śauṅgīputrāt śauṅgīputraḥ sāṃkṛtīputrāt sāṃkṛtīputra ālambāyanīputrāt ālambāyanīputra ālambīputrāt ālambīputro jāyantīputrāt jāyantīputro māṇḍūkāyanīputrāt māṇḍūkāyanīputro māṇḍūkīputrāt māṇḍūkīputraḥ śāṇḍilīputrāt śāṇḍilīputro rāthītarīputrāt rāthītarīputro bhālukīputrāt bhālukīputraḥ krauñcikīputrābhyām krauñcikīputrau vaidabhṛtīputrāt vaidabhṛtīputraḥ kārśakeyīputrāt kārśakeyīputraḥ prācīnayogīputrāt prācīnayogīputraḥ sāñjīvīputrāt sāñjīvīputraḥ prāśnīputrād āsurivāsinaḥ prāśnīputra āsurāyaṇāt āsurāyaṇa āsureḥ āsuriḥ yājñavalkyāt yājñavalkya uddālakāt uddālako 'ruṇāt aruṇa upaveśeḥ upaveśiḥ kuśreḥ kuśrir vājaśravasaḥ vājaśravā jīhvāvato bādhyogāt jīhvāvān bādhyogo 'sitād vārṣagaṇāt asito vārṣagaṇo haritāt kaśyapāt haritaḥ kaśyapaḥ śilpāt kaśyapāt śilpaḥ kaśyapaḥ kaśyapān naidhruveḥ kaśyapo naidhruvir vācaḥ vāg ambhiṇyāḥ ambhiṇyādityāt ādityānīmāni śuklāni yajūṃṣi vājasaneyena yājñavalkyenākhyāyante samānam ā sāñjīvīputrāt sāñjīvīputro māṇḍūkāyaneḥ māṇḍūkāyanir māṇḍavyāt māṇḍavyaḥ kautsāt kautso māhittheḥ māhitthir vāmakakṣāyaṇāt vāmakakṣāyaṇaḥ śāṇḍilyāt śāṇḍilyo vātsyāt vātsyaḥ kuśreḥ kuśrir yajñavacasaḥ rājastambāyanāt yajñavacā rājastambāyanaḥ turāt kāvaṣeyāt turaḥ kāvaṣeyaḥ prajāpateḥ prajāpatir brahmaṇaḥ brahma svayaṃbhu brahmaṇe namaḥ