Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · JRHXAṣṭādhyāyīLatn

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTK3EGNRD2A04D1STRB2JRHX

Scripture · text

Provisional

Aṣṭādhyāyī

Aṣṭādhyāyī

The Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwig

vṛddhir ādaic adeṅ guṇaḥ iko guṇavṛddhī na dhātulopa ārdhadhātuke kṅiti ca dīdhīvevīṭām halo 'nantarāḥ saṃyogaḥ mukhanāsikāvacano 'nunāsikaḥ tulyāsyaprayatnaṃ savarṇam nājjhalau īdūdeddvivacanaṃ pragṛhyam adaso māt śe nipāta ekāj anāṅ ot saṃbuddhau śākalyasyetāv anārṣe uñaḥ ūṃ…

Provenance ledger

2 entries

  1. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
  2. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

IIText

san
vṛddhir ādaic adeṅ guṇaḥ iko guṇavṛddhī na dhātulopa ārdhadhātuke kṅiti ca dīdhīvevīṭām halo 'nantarāḥ saṃyogaḥ mukhanāsikāvacano 'nunāsikaḥ tulyāsyaprayatnaṃ savarṇam nājjhalau īdūdeddvivacanaṃ pragṛhyam adaso māt śe nipāta ekāj anāṅ ot saṃbuddhau śākalyasyetāv anārṣe uñaḥ ūṃ īdūtau ca saptamyarthe dādhā ghvadāp ādyantavad ekasmin taraptamapau ghaḥ bahugaṇavatuḍati saṃkhyā ṣṇāntā ṣaṭ ḍati ca ktaktavatū niṣṭhā sarvādīni sarvanāmāni vibhāṣā diksamāse bahuvrīhau na bahuvrīhau tṛtīyāsamāse dvandve ca vibhāṣā jasi prathamacaramatayālpārdhakatipayanemāś ca pūrvaparāvaradakṣiṇottarāparādharāṇi vyavasthāyām asaṃjñāyām svam ajñātidhanākhyāyām antaraṃ bahiryogopasaṃvyānayoḥ svarādinipātam avyayam taddhitaś ca asarvavibhaktiḥ kṛnmejantaḥ ktvātosunkasunaḥ avyayībhāvaś ca śi sarvanāmasthānam suḍ anapuṃsakasya na veti vibhāṣā ig yaṇaḥ samprasāraṇam ādyantau ṭakitau midaco 'ntyātparaḥ eca igghrasvādeśe ṣaṣṭhī sthāneyogā sthāne 'ntaratamaḥ ur aṇ raparaḥ alo 'ntyasya ṅicca ādeḥ parasya anekālśit sarvasya sthānivad ādeśo 'nalvidhau acaḥ parasmin pūrvavidhau na padāntadvirvacanavareyalopasvarasavarṇānusvāradīrghajaścarvidhiṣu dvirvacane 'ci adarśanaṃ lopaḥ pratyayasya lukślulupaḥ pratyayalope pratyayalakṣaṇam na lumatāṅgasya aco 'ntyādi ṭi alo 'ntyātpūrva upadhā tasmin iti nirdiṣṭe pūrvasya tasmād ityuttarasya svaṃ rūpaṃ śabdasyāśabdasaṃjñā aṇudit savarṇasya cāpratyayaḥ taparas tatkālasya ādir antyena sahetā yena vidhis tadantasya vṛddhir yasyācām ādis tadvṛddham tyadādīni ca eṅ prācāṃ deśe gāṅkuṭādibhyo 'ñṇin ṅit vija iṭ vibhāṣorṇoḥ sārvadhātukam apit asaṃyogāl liṭ kit indhibhavatibhyāṃ ca mṛḍamṛdagudhakuṣakliśavadavasaḥ ktvā rudavidamuṣagrahisvapipracchaḥ saṃś ca iko jhal halantāc ca liṅsicau ātmanepadeṣu uś ca vā gamaḥ hanaḥ sic yamo gandhane vibhāṣopayamane sthāghvor icca na ktvā seṭ niṣṭhā śīṅsvidimidikṣvididhṛṣaḥ mṛṣas titikṣāyām udupadhād bhāvādikarmaṇor anyatarasyām pūṅaḥ ktvā ca nopadhāt thaphāntād vā vañciluñcyṛtaś ca tṛṣimṛṣikṛśeḥ kāśyapasya ralo vyupadhāddhalādeḥ saṃś ca ūkālo 'jjhrasvadīrghaplutaḥ acaś ca uccair udāttaḥ nīcair anudāttaḥ samāhāraḥ svaritaḥ tasyādita udāttam ardhahrasvam ekaśruti dūrāt sambuddhau yajñakarmaṇy ajapanyūṅkhasāmasu uccaistarāṃ vā vaṣaṭkāraḥ vibhāṣā chandasi na subrahmaṇyāyāṃ svaritasya tu udāttaḥ devabrahmaṇor anudāttaḥ svaritāt saṃhitāyām anudāttānām udāttasvaritaparasya sannataraḥ apṛkta ekāl pratyayaḥ tatpuruṣaḥ samānādhikaraṇaḥ karmadhārayaḥ prathamānirdiṣṭaṃ samāsa upasarjanam ekavibhakti ca apūrvanipāte arthavad adhātur apratyayaḥ prātipadikam kṛttaddhitasamāsāś ca hrasvo napuṃsake prātipadikasya gostriyor upasarjanasya luk taddhitaluki id goṇyāḥ lupi yuktavad vyaktivacane viśeṣaṇānāṃ ca ajāteḥ tad aśiṣyaṃ sañjñāpramāṇatvāt lub yogāprakhyānāt yogapramāṇe ca tadabhāve 'darśanam syāt pradhānapratyayārthavacanam arthasya anyapramāṇatvāt kālopasarjane ca tulyam jātyākhyāyām ekasmin bahuvacanam anyatarasyām asmado dvayoś ca phalgunīproṣṭhapadānāṃ ca nakṣatre chandasi punarvasvorekavacanam viśākhayoś ca tiṣyapunarvasvor nakṣatradvandve bahuvacanasya dvivacanaṃ nityam sarūpāṇām ekaśeṣa ekavibhaktau vṛddho yūnā tallakṣaṇaś cedeva viśeṣaḥ strī puṃvacca pumān striyā bhrātṛputrau svasṛduhitṛbhyām napuṃsakam anapuṃsakenaikavac cāsyānyatarasyām pitā mātrā śvaśuraḥ śvaśrvā tyadādīni sarvair nityam grāmyapaśusaṅgheṣv ataruṇeṣu strī bhūvādayo dhātavaḥ upadeśe 'janunāsika it halantyam na vibhaktau tusmāḥ ādir ñiṭuḍavaḥ ṣaḥ pratyayasya cuṭū laśakv ataddhite tasya lopaḥ yathāsaṅkhyam anudeśaḥ samānām svaritena adhikāraḥ anudāttaṅita ātmanepadam bhāvakarmaṇoḥ kartari karmavyatihāre na gatihiṃsārthebhyaḥ itaretarānyonyopapadāc ca ner viśaḥ parivyavebhyaḥ kriyaḥ viparābhyāṃ jeḥ āṅo do 'nāsyaviharaṇe krīḍo 'nusaṃparibhyaś ca samavapravibhyaḥ sthaḥ prakāśanastheyākhyayoś ca udo 'nūrdhvakarmaṇi upān mantrakaraṇe akarmakāc ca udvibhyāṃ tapaḥ āṅo yamahanaḥ samo gamyṛcchipracchisvaratyartiśruvidibhyaḥ nisamupavibhyo hvaḥ spardhāyām āṅaḥ gandhanāvakṣepaṇasevanasāhasikyapratiyatnaprakathanopayogeṣu kṛñaḥ adheḥ prasahane veḥ śabdakarmaṇaḥ akarmakāc ca sammānanotsañjanācāryakaraṇajñānabhṛtivigaṇanavyayeṣu niyaḥ kartṛsthe cāśarīre karmaṇi vṛttisargatāyaneṣu kramaḥ upaparābhyām āṅa udgamane veḥ pādaviharaṇe propābhyāṃ samarthābhyām anupasargād vā apahnave jñaḥ akarmakāc ca saṃpratibhyām anādhyāne bhāsanopasambhāṣājñānayatnavimatyupamantraṇeṣu vadaḥ vyaktavācāṃ samuccāraṇe anor akarmakāt vibhāṣā vipralāpe avād graḥ samaḥ pratijñāne udaś caraḥ sakarmakāt samas tṛtīyāyuktāt dāṇaś ca sā cec caturthyarthe upād yamaḥ svakaraṇe jñāśrusmṛdṛśāṃ sanaḥ na anor jñaḥ pratyāṅbhyāṃ śruvaḥ śadeḥ śitaḥ mriyater luṅliṅoś ca pūrvavat sanaḥ āmpratyayavatkṛño 'nuprayogasya propābhyāṃ yujer ayajñapātreṣu samaḥ kṣṇuvaḥ bhujo 'navane ṇer aṇau yat karma ṇau cet sa kartānādhyāne bhīsmyor hetubhaye gṛdhivañcyoḥ pralambhane liyaḥ saṃmānanaśālīnīkaraṇayoś ca mithyopapadāt kṛño 'bhyāse svaritañitaḥ kartrabhiprāye kriyāphale apād vadaḥ ṇicaś ca samudāṅbhyo yamo 'granthe anupasargāj jñaḥ vibhāṣopapadena pratīyamāne śeṣāt kartari parasmaipadam anuparābhyāṃ kṛñaḥ abhipratyatibhyaḥ kṣipaḥ prādvahaḥ parer mṛṣaḥ vyāṅparibhyo ramaḥ upāc ca vibhāṣākarmakāt budhayudhanaśajaneṅprudrusrubhyo ṇeḥ nigaraṇacalanārthebhyaś ca aṇāv akarmakāc cittavatkartṛkāt na pādamyāṅyamāṅyasaparimuharucinṛtivadavasaḥ vā kyaṣaḥ dyudbhyo luṅi vṛdbhyaḥ syasanoḥ luṭi ca kᄇpaḥ ā kaḍārād ekā sañjñā vipratiṣedhe paraṃ kāryam yū stryākhyau nadī neyaṅuvaṅsthānāv astrī vāmi ṅiti hrasvaś ca śeṣo ghyasakhi patiḥ samāsa eva ṣaṣṭhīyuktaś chandasi vā hrasvaṃ laghu saṃyoge guru dīrghaṃ ca yasmāt pratyayavidhis tadādi pratyaye 'ṅgam suptiṅantaṃ padam naḥ kye siti ca svādiṣv asarvanāmasthāne yaci bham tasau matvarthe ayasmayādīni chandasi bahuṣu bahuvacanam dvyekayor dvivacanaikavacane kārake dhruvam apāye 'pādānam bhītrārthānāṃ bhayahetuḥ parājer asoḍhaḥ vāraṇārthānām īpsitaḥ antardhau yena adarśanam icchati ākhyātopayoge janikartuḥ prakṛtiḥ bhuvaḥ prabhavaḥ karmaṇā yam abhipraiti sa sampradānam rucyarthānām prīyamāṇaḥ ślāghahnuṅsthāśapāṃ jñīpsyamānaḥ dhārer uttamarṇaḥ spṛher īpsitaḥ krudhadruherṣyāsūyārthānāṃ yaṃ prati kopaḥ krudhadruhor upasṛṣṭayoḥ karma rādhīkṣyor yasya vipraśnaḥ pratyāṅbhyāṃ śruvaḥ pūrvasya kartā anupratigṛṇaś ca sādhakatamaṃ karaṇam divaḥ karma ca parikrayaṇe sampradānam anyatarasyām ādhāro 'dhikaraṇam adhiśīṅsthāsāṃ karma abhiniviśaś ca upānvadhyāṅvasaḥ kartur īpsitatamaṃ karma tathāyuktaṃ ca anīpsitam akathitaṃ ca gatibuddhipratyavasānārthaśabdakarmākarmakāṇām aṇi kartā sa ṇau hṛkror anyatarasyām svatantraḥ kartā tatprayojako hetuś ca prāgrīśvarān nipātāḥ cādayo 'sattve prādayaḥ upasargāḥ kriyāyoge gatiś ca ūryādicviḍācaś ca anukaraṇaṃ ca anitiparam ādarānādarayoḥ sadasatī bhūṣaṇe 'lam antar aparigrahe kaṇemanasī śraddhāpratīghāte puro 'vyayam astaṃ ca accha gatyarthavadeṣu ado 'nupadeśe tiro 'ntardhau vibhāṣā kṛñi sākṣātprabhṛtīni ca anatyādhāna urasimanasī madhye pade nivacane ca nityaṃ haste pāṇāvupayamane prādhvaṃ bandhane jīvikopaniṣadāv aupamye te prāg dhātoḥ chandasi pare 'pi vyavahitāś ca karmapravacanīyāḥ anur lakṣaṇe tṛtīyārthe hīne upo 'dhike ca apaparī varjane āṅ maryādāvacane lakṣaṇetthaṃbhūtākhyānabhāgavīpsāsu pratiparyanavaḥ abhir abhāge pratiḥ pratinidhipratidānayoḥ adhiparī anarthakau suḥ pūjāyām atir atikramaṇe ca apiḥ padārthasambhāvanānvavasargagarhāsamuccayeṣu adhir īśvare vibhāṣā kṛñi laḥ parasmaipadam taṅānāv ātmanepadam tiṅas trīṇi trīṇi prathamamadhyamottamāḥ tāny ekavacanadvivacanabahuvacanāny ekaśaḥ supaḥ vibhaktiś ca yuṣmadyupapade samānādhikaraṇe sthāniny api madhyamaḥ prahāse ca manyopapade manyater uttama ekavac ca asmady uttamaḥ śeṣe prathamaḥ paraḥ saṃnikarṣaḥ saṃhitā virāmo 'vasānam samarthaḥ padavidhiḥ sub āmantrite parāṅgavat svare prāk kaḍārāt samāsaḥ saha supā avyayībhāvaḥ avyayaṃ vibhaktisamīpasamṛddhivyṛddhyarthābhāvātyayāsampratiśabdaprādurbhāvapaścādyathānupūrvyayaugapadyasādṛśyasampattisākalyāntavacaneṣu yathāsādṛśye yāvad avadhāraṇe sup pratinā mātrārthe akṣaśalākāsaṅkhyāḥ pariṇā vibhāṣā apaparibahir añcavaḥ pañcamyā āṅ maryādābhividhyoḥ lakṣaṇena abhipratī ābhimukhye anur yatsamayā yasya ca āyāmaḥ tiṣṭhadguprabhṛtīni ca pāre madhye ṣaṣṭhyā vā saṅkhyā vaṃśyena nadībhiś ca anyapadārthe ca sañjñāyām tatpuruṣaḥ dviguś ca dvitīyā śritātītapatitagatātyastaprāptāpannaiḥ svayaṃ ktena khaṭvā kṣepe sāmi kālāḥ atyantasaṃyoge ca tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena pūrvasadṛśasamaūnārthakalahanipuṇamiśraślakṣṇaiḥ kartṛkaraṇe kṛtā bahulam kṛtyair adhikārthavacane annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam caturthī tadarthārthabalihitasukharakṣitaiḥ pañcamī bhayena apetāpoḍhamuktapatitāpatrastair alpaśaḥ stokāntikadūrārthakṛcchrāṇi ktena saptamī śauṇḍaiḥ siddhaśuṣkapakvabandhaiś ca dhvāṅkṣena kṣepe kṛtyair ṛṇe sañjñāyām ktena ahorātrāvayavāḥ tatra kṣepe pātresamitādayaś ca pūrvakālaikasarvajaratpurāṇanavakevalāḥ samānādhikaraṇena diksaṅkhye sañjñāyām taddhitārthottarapadasamāhāre ca saṅkhyāpūrvo dviguḥ kutsitāni kutsanaiḥ pāpāṇake kutsitaiḥ upamānāni sāmānyavacanaiḥ upamitaṃ vyāghrādibhiḥ sāmānyāprayoge viśeṣaṇaṃ viśeṣyeṇa bahulam pūrvāparaprathamacaramajaghanyasamānamadhyamadhyamavīrāś ca śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ ktena nañviśiṣṭena anañ sanmahatparamottamotkṛṣṭāḥ pūjyamānaiḥ vṛndārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam katarakatamau jātiparipraśne kiṃ kṣepe poṭāyuvatistokakatipayagṛṣṭidhenuvaśāvehadbaṣkayaṇīpravaktṛśrotriyādhyāpakadhūrtair jātiḥ praśaṃsāvacanaiś ca yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ kṛtyatulyākhyā ajātyā varṇo varṇena kumāraḥ śramaṇādibhiḥ catuṣpādo garbhiṇyā mayūravyaṃsakādayaś ca pūrvāparādharottaram ekadeśinaikādhikaraṇe ardhaṃ napuṃsakam dvitīyatṛtīyacaturthaturyāṇy anyatarasyām prāptāpanne ca dvitīyayā kālāḥ parimāṇinā nañ īṣadakṛtā ṣaṣṭhī yājakādibhiś ca na nirdhāraṇe pūraṇaguṇasuhitārthasadavyayatavyasamānādhikaraṇena ktena ca pūjāyām adhikaraṇavācinā ca karmaṇi ca tṛjakābhyāṃ kartari kartari ca nityaṃ krīḍājīvikayoḥ kugatiprādayaḥ upapadam atiṅ amaiva avyayena tṛtīyāprabhṛtīnyanyatarasyām ktvā ca śeṣo bahuvrīhiḥ anekam anyapadārthe saṅkhyayā 'vyayāsannādūrādhikasaṅkhyāḥ saṃkhyeye diṅnāmāny antarāle tatra tenedam iti sarūpe tena saheti tulyayoge cārthe dvandvaḥ upasarjanaṃ pūrvam rājadantādiṣu param dvandve ghi ajādyadantam alpāctaram saptamīviśeṣaṇe bahuvrīhau niṣṭhā vāhitāgnyādiṣu kaḍārāḥ karmadhāraye anabhihite karmaṇi dvitīyā tṛtīyā ca hoś chandasi antarāntareṇa yukte kālādhvanor atyantasaṃyoge apavarge tṛtīyā saptamīpañcamyau kārakamadhye karmapravacanīyayukte dvitīyā yasmād adhikaṃ yasya ceśvaravacanaṃ tatra saptamī pañcamyapāṅparibhiḥ pratinidhipratidāne ca yasmāt gatyarthakarmaṇi dvitīyācaturthyau ceṣṭāyām anadhvani caturthī sampradāne kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ tumarthāc ca bhāvavacanāt namaḥsvastisvāhāsvadhālaṃvaṣaḍyogāc ca manyakarmaṇyanādare vibhāṣāprāṇiṣu kartṛkaraṇayos tṛtīyā sahayukte 'pradhāne yena aṅgavikāraḥ itthambhūtalakṣaṇe saṃjño 'nyatarasyāṃ karmaṇi hetau akartaryṛṇe pañcamī vibhāṣā guṇe 'striyām ṣaṣṭhī hetuprayoge sarvanāmnas tṛtīyā ca apādāne pañcamī anyārāditarartedikśabdāñcūttarapadājāhiyukte ṣaṣṭhyatasarthapratyayena enapā dvitīyā pṛthagvinānānābhis tṛtīyā 'nyatarasyām karaṇe ca stokālpakṛcchrakatipayasya asattvavacanasya dūrāntikārthaiḥ ṣaṣṭhyanyatarasyām dūrāntikārthebhyo dvitīyā ca saptamyadhikarane ca yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam ṣaṣṭhī ca anādare svāmīśvarādhipatidāyādasākṣipratibhūprasutaiś ca āyuktakuśalābhyāṃ ca āsevāyām yataś ca nirdhāraṇam pañcamī vibhakte sādhunipuṇābhyām arcāyāṃ saptamy aprateḥ prasitotsukābhyāṃ tṛtīyā ca nakṣatre ca lupi prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamā sambodhane ca sāmantritam ekavacanaṃ sambuddhiḥ ṣaṣṭhī śeṣe jño 'vidarthasya karaṇe adhīgarthadayeśāṃ karmaṇi kṛñaḥ pratiyatne rujārthānāṃ bhāvavacanānām ajvareḥ āśiṣi nāthaḥ jāsiniprahaṇanāṭakrāthapiṣāṃ hiṃsāyām vyavahṛpaṇoḥ samarthayoḥ divas tadarthasya vibhāṣopasarge dvitīyā brāhmaṇe preṣyabruvor haviṣo devatāsampradāne caturthyarthe bahulaṃ chandasi yajeś ca karaṇe kṛtvo'rthaprayoge kāle 'dhikaraṇe kartṛkarmaṇoḥ kṛti ubhayaprāptau karmaṇi ktasya ca vartamāne adhikaraṇavācinaś ca na lokāvyayaniṣṭhākhalarthatṛnām akenor bhaviṣyadādhamarṇyayoḥ kṛtyānāṃ kartari vā tulyārthair atulopamābhyāṃ tṛtīyā 'nyatarasyām caturthī ca āśiṣy āyuṣyamadrabhadrakuśalasukhārthahitaiḥ dvigur ekavacanam dvandvaś ca prāṇitūryasenāṅgānām anuvāde caraṇānām adhvaryukratur anapuṃsakam adhyayanato 'viprakṛṣṭākhyānām jātir aprāṇinām viśiṣṭaliṅgo nadī deśo 'grāmāḥ kṣudrajantavaḥ yeṣāṃ ca virodhaḥ śāśvatikaḥ śūdrāṇām aniravasitānām gavāśvaprabhṛtīni ca vibhāṣā vṛkṣamṛgatṛṇadhānyavyañjanapaśuśakunyaśvavaḍavapūrvāparādharottarāṇām vipratiṣiddhaṃ ca anadhikaraṇavāci na dadhipayādīni adhikaraṇaitāvattve ca vibhāṣā samīpe sa napuṃsakam avyayībhāvaś ca tatpuruṣo 'nañkarmadhārayaḥ sañjñāyāṃ kanthośīnareṣu upajñopakramam tadādyācikhyāsāyām chāyā bāhulye sabhā rājāmanuṣyapūrvā aśālā ca vibhāṣā senāsurāchāyāśālāniśānām paravalliṅgaṃ dvandvatatpuruṣayoḥ pūrvavad aśvavaḍavau hemantaśiśirāv ahorātre ca chandasi rātrāhnāhāḥ puṃsi apathaṃ napuṃsakam ardharcāḥ puṃsi ca idamo 'nvādeśe 'ś anudāttas tṛtīyādau etadas tratasos tratasau ca anudāttau dvitīyāṭāossv enaḥ ārdhadhātuke ado jagdhir lyap ti kiti luṅsanor ghasᄆ ghañapoś ca bahulaṃ chandasi liṭy anyatarasyām veño vayiḥ hano vadha liṅi luṅi ca ātmanepadeṣv anyatarasyām iṇo gā luṅi ṇau gamir abodhane sani ca iṅaś ca gāṅ liṭi vibhāṣā luṅlṛṅoḥ ṇau ca saṃścaṅoḥ aster bhūḥ bruvo vaciḥ cakṣiṅaḥ khyāñ vā liṭi ajer vy aghañapoḥ vā yau ṇyakṣatriyārṣañito yūni lug aṇiñoḥ pailādibhyaś ca iñaḥ prācām na taulvalibhyaḥ tadrājasya bahuṣu tenaiva astriyām yaskādibhyo gotre yañañoś ca atribhṛgukutsavasiṣṭhagotamāṅgirobhyaś ca bahvaca iñaḥ prācyabharateṣu na gopavanādibhyaḥ tikakitavādibhyo dvandve upakādibhyo 'nyatarasyām advandve āgastyakauṇḍinyayor agastikuṇḍinac supo dhātuprātipadikayoḥ adiprabhṛtibhyaḥ śapaḥ bahulaṃ chandasi yaṅo 'ci ca juhotyādibhyaḥ śluḥ bahulaṃ chandasi gātisthāghupābhūbhyaḥ sicaḥ parasmaipadeṣu vibhāṣā ghrādheṭśāchāsaḥ tanādibhyas tathāsoḥ mantre ghasahvaranaśavṛdahādvṛckṛgamijanibhyo leḥ āmaḥ avyayād āpsupaḥ na avyayībhāvād ato 'm tv apañcamyāḥ tṛtīyāsaptamyor bahulam luṭaḥ prathamasya ḍāraurasaḥ pratyayaḥ paraś ca ādyudāttaś ca anudāttau suppitau guptijkidbhyaḥ san mānbadhadānśānbhyo dīrghaś ca abhyāsasya dhātoḥ karmaṇaḥ samānakartṛkād icchāyāṃ vā supa ātmanaḥ kyac kāmyac ca upamānād ācāre kartuḥ kyaṅ salopaś ca bhṛśādibhyo bhuvyacver lopaś ca halaḥ lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ kaṣṭāya kramaṇe karmaṇo romanthatapobhyāṃ varticaroḥ bāṣpoṣmabhyām udvamane śabdavairakalahābhrakaṇvameghebhyaḥ karaṇe sukhādibhyaḥ kartṛvedanāyām namovarivaścitraṅaḥ kyac pucchabhāṇḍacīvarān ṇiṅ muṇḍamiśraślakṣṇalavaṇavratavastrahalakalakṛtatūstebhyo ṇic dhātor ekāco halādeḥ kriyāsamabhihāre yaṅ nityaṃ kauṭilye gatau lupasadacarajapajabhadahadaśagṝbhyo bhāvagarhāyām satyāpapāśarūpavīṇātūlaślokasenālomatvacavarmavarṇacūrṇacurādibhyo ṇic hetumati ca kaṇḍvādibhyo yak gupūdhūpavicchipaṇipanibhya āyaḥ ṛter īyaṅ kamer ṇiṅ āyādaya ārdhadhātuke vā sanādyantā dhātavaḥ syatāsī lṛluṭoḥ sibbahulaṃ leṭi kāspratyayād ām amantre liṭi ijādeś ca gurumato 'nṛcchaḥ dayāyāsaś ca uṣavidajāgṛbhyo 'nyatarasyām bhīhrībhṛhuvāṃ śluvac ca kṛñ ca anuprayujyate liṭi vidāṃkurvantv ity anyatarasyām abhyutsādayāṃprajanayāmcikayāṃramayāmakaḥ pāvayāmkriyād vidāmakrann iti chandasi cli luṅi cleḥ sic śala igupadhād aniṭaḥ kṣaḥ śliṣa āliṅgane na dṛśaḥ ṇiśridrusrubhyaḥ kartari caṅ vibhāṣā dheṭśvyoḥ gupeś chandasi nonayatidhvanayatyelayatyardayatibhyaḥ asyativaktikhyātibhyo 'ṅ lipisicihvaś ca ātmanepadeṣv anyatarasyām puṣādidyutādyᄆditaḥ parasmaipadeṣu sartiśāstyartibhyaś ca irito vā jṝstanbhumrucumlucugrucuglucugluñcuśvibhyaś ca kṛmṛdṛruhibhyaś chandasi ciṇ te padaḥ dīpajanabudhapūritāyipyāyibhyo 'nyatarasyām acaḥ karmakartari duhaś ca na rudhaḥ tapo 'nutāpe ca ciṇ bhāvakarmaṇoḥ sārvadhātuke yak kartari śap divādibhyaḥ śyan vā bhrāśabhlāśabhramukramuklamutrasitruṭilaṣaḥ yaso 'nupasargāt saṃyasaś ca svādibhyaḥ śnuḥ śruvaḥ śṛ ca akṣo 'nyatarasyām tanūkaraṇe takṣaḥ tudādibhyaḥ śaḥ rudhādibhyaḥ śnam tanādikṛñbhyaḥ uḥ dhinvikṛṇvyor a ca kryādibhyaḥ śnā stambhustumbhuskambhuskumbhuskuñbhyaḥ śnuś ca halaḥ śnaḥ śānajjhau chandasi śāyaj api vyatyayo bahulam liṅy āśiṣy aṅ karmavat karmaṇā tulyakriyaḥ tapas tapaḥkarmakasyaiva na duhasnunamāṃ yakciṇau kuṣirajoḥ prācāṃ śyan parasmaipadaṃ ca dhātoḥ tatropapadaṃ saptamīstham kṛd atiṅ vā 'sarūpo 'striyām kṛtyāḥ prāṅ ṇvulaḥ tavyattavyānīyaraḥ aco yat por adupadhāt śakisahoś ca gadamadacarayamaś ca anupasarge avadyapaṇyavaryā garhyapaṇitavyānirodheṣu vahyaṃ karaṇam aryaḥ svāmivaiśyayoḥ upasaryā kālyā prajane ajaryaṃ saṃgatam vadaḥ supi kyap ca bhuvo bhāve hanas ta ca etistuśāsvṛdṛjuṣaḥ kyap ṛdupadhāc ca akᄆpicṛteḥ ī ca khanaḥ bhṛño 'sañjñāyām mṛjer vibhāṣā rājasūyasūryamṛṣodyarucyakupyakṛṣṭapacyāvyathyāḥ bhidyoddhyau nade puṣyasidhyau nakṣatre vipūyavinīyajityā muñjakalkahaliṣu pratyapibhyāṃ graheś chandasi padāsvairibāhyāpakṣyeṣu ca vibhāṣā kṛvṛṣoḥ yugyaṃ ca patre amāvasyad anyatarasyām chandasi niṣṭarkyadevahūyapraṇīyonnīyocchiṣyamaryastaryādhvaryakhanyakhānyadevayajyāpṛcchyapratiṣīvyabrahmavādyabhāvyastāvyopacāyyapṛḍāni ṛhalor ṇyat or āvaśyake āsuyuvapirapilapitrapicamaś ca ānāyyo 'nitye praṇāyyo 'sammatau pāyyasāṃnāyyanikāyyadhāyyā mānahavirnivāsasāmidhenīṣu kratau kuṇḍapāyyasaṃcāyyau agnau paricāyyopacāyyasamūhyāḥ cityāgnicitye ca ṇvultṛcau nandigrahipacādibhyo lyuṇinyacaḥ igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ ātaś copasarge pāghrādhmādheṭdṛśaḥ śaḥ anupasargāl limpavindadhāripārivedyudejicetisātisāhibhyaś ca dadātidadhātyor vibhāṣā jvalitikasantebhyo ṇaḥ śyādvyadhāsrusaṃsrvatīṇavasāvahṛlihaśliṣaśvasaś ca dunyor anupasarge vibhāṣā grahaḥ gehe kaḥ śilpini ṣvun gas thakan ṇyuṭ ca haś ca vrīhikālayoḥ prusṛlvaḥ samabhihāre vun āśiṣi ca karmaṇy aṇ hvāvāmaś ca āto 'nupasarge kaḥ supi sthaḥ tundaśokayoḥ parimṛjāpanudoḥ pre dājñaḥ sami khyaḥ gāpoṣ ṭak harater anudyamane 'c vayasi ca āṅi tācchīlye arhaḥ stambakarṇayo ramijapoḥ śami dhātoḥ sañjñāyām adhikaraṇe śeteḥ careṣ ṭaḥ bhikṣāsenādāyeṣu ca puro'grato'greṣu sarteḥ pūrve kartari kṛño hetutācchīlyānulomyeṣu divāvibhāniśāprabhābhāskārāntānantādibahunāndīkiṃlipilibibalibhaktikartṛcitrakṣetrasaṅkhyājaṅghābāhvaharyattaddhanuraruṣṣu karmaṇi bhṛtau na śabdaślokakalahagāthāvairacāṭusūtramantrapadeṣu stambaśakṛtor in harater dṛtināthayoḥ paśau phalegrahir ātmambhariś ca chandasi vanasanarakṣimathām ejeḥ khaś nāsikāstanayor dhmādheṭoḥ nāḍīmuṣṭyoś ca udi kūle rujivahoḥ vahābhre lihaḥ parimāṇe pacaḥ mitanakhe ca vidhvaruṣos tudaḥ asūryalalāṭayor dṛśitapoḥ ugrampaśyerammadapāṇindhamāś ca priyavaśe vadaḥ khac dviṣatparayos tāpeḥ vāci yamo vrate pūḥsarvayor dārisahoḥ sarvakūlābhrakarīṣeṣu kaṣaḥ meghartibhayeṣu kṛñaḥ kṣemapriyamadre 'ṇ ca āśite bhuvaḥ karaṇabhāvayoḥ sañjñāyāṃ bhṛtṝvṛjidhārisahitapidamaḥ gamaś ca antātyantādhvadūrapārasarvānanteṣu ḍaḥ āśiṣi hanaḥ ape kleśatamasoḥ kumāraśīrṣayor ṇiniḥ lakṣaṇe jāyāpatyoṣ ṭak amanuṣyakartṛke ca śaktau hastikapāṭayoḥ pāṇighatāḍaghau śilpini āḍhyasubhagasthūlapalitanagnāndhapriyeṣu cvyartheṣv acvau kṛñaḥ karaṇe khyun kartari bhuvaḥ khiṣṇuckhukañau spṛśo 'nudake kvin ṛtvigdadhṛksragdiguṣṇigañcuyujikruñcāṃ ca tyadādiṣu dṛśo 'nālocane kañ ca satsūdviṣadruhaduhayujavidabhidacchidajinīrājām upasarge 'pi kvip bhajo ṇviḥ chandasi sahaḥ vahaś ca kavyapurīṣapurīṣyeṣu ñyuṭ havye 'nantaḥpādam janasanakhanakramagamo viṭ ado 'nanne kravye ca duhaḥ kab ghaś ca mantre śvetavahokthaśaspuroḍāśo ṇvin ave yajaḥ vij upe chandasi āto maninkvanibvanipaś ca anyebhyo 'pi dṛśyante kvip ca sthaḥ ka ca supy ajātau ṇinis tācchīlye kartary upamāne vrate bahulam ābhīkṣṇye manaḥ ātmamāne khaś ca bhūte karaṇe yajaḥ karmaṇi hanaḥ brahmabhrūṇavṛtreṣu kvip bahulaṃ chandasi sukarmapāpamantrapuṇyeṣu kṛñaḥ some suñaḥ agnau ceḥ karmaṇy agnyākhyāyām karmaṇi inir vikriyaḥ dṛśeḥ kvanip rājani yudhikṛñaḥ sahe ca saptamyāṃ janer ḍaḥ pañcamyām ajātau upasarge ca sañjñāyām anau karmaṇi anyeṣv api dṛśyate niṣṭhā suyajor ṅvanip jīryater atṛn chandasi liṭ liṭaḥ kānaj vā kvasuś ca bhāṣāyāṃ sadavasaśruvaḥ upeyivān anāśvān anūcānaś ca luṅ anadyatane laṅ abhijñāvacane lṛṭ na yadi vibhāṣā sākāṅkṣe parokṣe liṭ haśaśvator laṅ ca praśne ca āsannakāle laṭ sme aparokṣe ca nanau pṛṣṭaprativacane nanvor vibhāṣā puri luṅ ca asme vartamāne laṭ laṭaḥ śatṛśānacāv aprathamāsamānādhikaraṇe sambodhane ca lakṣaṇahetvoḥ kriyāyāḥ tau sat pūṅyajoḥ śānan tācchīlyavayovacanaśaktiṣu cānaś iṅdhāryoḥ śatrakṛcchriṇi dviṣo 'mitre suño yajñasaṃyoge arhaḥ praśaṃsāyām ā kveḥ tacchīlataddharmatatsādhukāriṣu tṛn alaṃkṛñnirākṛñprajanotpacotpatonmadarucyapatrapavṛtuvṛdhusahacara iṣṇuc ṇeś chandasi bhuvaś ca glājisthaś ca ksnuḥ trasigṛdhidhṛṣikṣipeḥ knuḥ śamity aṣṭābhyo ghinuṇ saṃpṛcānurudhāṅyamāṅyasaparisṛsaṃsṛjaparidevisaṃjvaraparikṣipapariraṭaparivadaparidahaparimuhaduṣadviṣadruhaduhayujākrīḍavivicatyajarajabhajāticarāpacarāmuṣābhyāhanaś ca vau kaṣalasakatthasrambhaḥ ape ca laṣaḥ pre lapasṛdrumathavadavasaḥ nindahiṃsakliśakhādavināśaparikliśapariraṭaparivādivyābhāṣāsūyo vuñ devikruśoś copasarge calanaśabdārthād akarmakād yuc anudāttetaś ca halādeḥ jucaṅkramyadandramyasṛgṛdhijvalaśucalaṣapatapadaḥ krudhamaṇḍārthebhyaś ca na yaḥ sūdadīpadīkṣaś ca laṣapatapadasthābhūvṛṣahanakamagamaśṝbhya ukañ jalpabhikṣakuṭṭaluṇṭavṛṅaḥ ṣākan prajor iniḥ jidṛkṣiviśrīṇvamāvyathābhyamaparibhūprasūbhyaś ca spṛhigṛhipatidayinidrātandrāśraddhābhya āluc dādheṭsiśadasado ruḥ sṛghasyadaḥ kmarac bhañjabhāsamido ghurac vidibhidichideḥ kurac iṇnaśjisartibhyaḥ kvarap gatvaraś ca jāgur ūkaḥ yajajapadaśāṃ yaṅaḥ namikampismyajasakamahiṃsadīpo raḥ sanāśaṃsabhikṣa uḥ vindur icchuḥ kyāc chandasi ādṛgamahanajanaḥ kikinau liṭ ca svapitṛṣornajiṅ śṝvandyor āruḥ bhiyaḥ kruklukanau sthāīśabhāsapisakaso varac yaś ca yaṅaḥ bhrājabhāsadhurvidyutorjipṝjugrāvastuvaḥ kvip anyebhyo 'pi dṛśyate bhuvaḥ sañjñāntarayoḥ viprasambhyo ḍv asañjñāyām dhaḥ karmaṇi ṣṭran dāmnīśasayuyujastutudasisicamihapatadaśanahaḥ karaṇe halasūkarayoḥ puvaḥ artilūdhūsūkhanasahacara itraḥ puvaḥ sañjñāyām kartari carṣidevatayoḥ ñītaḥ ktaḥ matibuddhipūjārthebhyaś ca uṇādayo bahulam bhūte 'pi dṛśyante bhaviṣyati gamyādayaḥ yāvatpurānipātayor laṭ vibhāṣā kadākarhyoḥ kiṃvṛtte lipsāyām lipsyamānasiddhau ca loḍarthalakṣaṇe ca liṅ cordhvamauhūrtike tumunṇvulau kriyāyāṃ kriyārthāyām bhāvavacanāś ca aṇ karmaṇi ca lṛṭ śeṣe ca lṛṭaḥ sadvā anadyatane luṭ padarujaviśaspṛśo ghañ sṛ sthire bhāve akartari ca kārake sañjñāyām parimāṇākhyāyāṃ sarvebhyaḥ iṅaś ca upasarge ruvaḥ sami yudruduvaḥ śriṇībhuvo 'nupasarge vau kṣuśruvaḥ avodor niyaḥ pre drustusruvaḥ nirabhyoḥ pūlvoḥ unnyor graḥ kṝ dhānye yajñe sami stuvaḥ pre stro 'yajñe prathane vāv aśabde chandonāmni ca udi grahaḥ sami muṣṭau parinyor nīṇor dyūtābhreṣayoḥ parāv anupātyaya iṇaḥ vyupayoḥ śeteḥ paryāye hastādāne cer asteye nivāsacitiśarīropasamādhāneṣv ādeś ca kaḥ saṅghe ca anauttarādharye karmavyatihāre ṇac striyām abhividhau bhāve inuṇ ākrośe 'vanyor grahaḥ pre lipsāyām parau yajñe nau vṛ dhānye udi śrayatiyautipūdruvaḥ vibhāṣāṅi rupluvoḥ ave graho varṣapratibandhe pre vaṇijām raśmau ca vṛṇoter ācchādane parau bhuvo 'vajñāne er ac ṝdor ap grahavṛdṛniścigamaś ca upasarge 'daḥ nau ṇa ca vyadhajapor anupasarge svanahasor vā yamaḥ samupaniviṣu ca nau gadanadapaṭhasvanaḥ kvaṇo vīṇāyāṃ ca nityaṃ paṇaḥ parimāṇe mado 'nupasarge pramadasaṃmadau harṣe samudor ajaḥ paśuṣu akṣeṣu glahaḥ prajane sarteḥ hvaḥ samprasāraṇaṃ ca nyabhyupaviṣu āṅi yuddhe nipānam āhāvaḥ bhāve 'nupasargasya hanaś ca vadhaḥ mūrtau ghanaḥ antarghano deśe agāraikadeśe praghaṇapraghāṇau ca udghano 'tyādhānam apaghano 'ṅgam karaṇe 'yovidruṣu stambe ka ca parau ghaḥ upaghna āśraye saṅghodghau gaṇapraśaṃsayoḥ nigho nimitam ḍvitaḥ ktriḥ ṭvito 'thuc yajayācayatavicchapraccharakṣo naṅ svapo nan upasarge ghoḥ kiḥ karmaṇy adhikaraṇe ca striyāṃ ktin sthāgāpāpaco bhāve mantre vṛṣeṣapacamanavidabhūvīrā udāttaḥ ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaś ca vrajayajor bhāve kyap sañjñāyāṃ samajaniṣadanipatamanavidaṣuñśīṅbhṛñiṇaḥ kṛñaḥ śa ca icchā a pratyayāt guroś ca halaḥ ṣidbhidādibhyo 'ṅ cintipūjikathikumbicarcaś ca ātaś copasarge ṇyāsaśrantho yuc rogākhyāyāṃ ṇvul bahulam sañjñāyām vibhāṣākhyānaparipraśnayor iñ ca paryāyārharṇotpattiṣu ṇvuc ākrośe nañy aniḥ kṛtyalyuṭo bahulam napuṃsake bhāve ktaḥ lyuṭ ca karmaṇi ca yena saṃsparśāt kartuḥ śarīrasukham karaṇādhikaraṇayoś ca puṃsi sañjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa gocarasaṃcaravahavrajavyajāpaṇanigamāś ca ave tṝstror ghañ halaś ca adhyāyanyāyodyāvasaṃhārādhārāvayāś ca udaṅko 'nudake jālam ānāyaḥ khano gha ca īṣadduḥsuṣu kṛcchrākṛcchrārtheṣu khal kartṛkarmaṇoś ca bhūkṛñoḥ āto yuc chandasi gatyarthebhyaḥ anyebhyo 'pi dṛśyate vartamānasāmīpye vartamānavad vā āśaṃsāyāṃ bhūtavac ca kṣipravacane lṛṭ āśaṃsāvacane liṅ na anadyatanavat kriyāprabandhasāmīpyayoḥ bhaviṣyati maryādāvacane 'varasmin kālavibhāge ca anahorātrāṇām parasmin vibhāṣā liṅnimitte lṛṅ kriyātipattau bhūte ca votāpyoḥ garhāyāṃ laḍ apijātvoḥ vibhāṣā kathami liṅ ca kiṃvṛtte liṅlṛṭau anavakᄆptyamarṣayor akiṃvṛtte 'pi kiṃkilāstyartheṣu lṛṭ jātuyador liṅ yaccayatrayoḥ garhāyāṃ ca citrīkaraṇe ca śeṣe lṛḍayadau utāpyoḥ samarthayor liṅ kāmapravedane 'kacciti sambhāvane 'lam iti cet siddhāprayoge vibhāṣā dhātau sambhāvanavacane 'yadi hetuhetumator liṅ icchārtheṣu liṅloṭau samānakartṛkeṣu tumun liṅ ca icchārthebhyo vibhāṣā vartamāne vidhinimantraṇāmantraṇādhīṣṭasaṃpraśnaprārthaneṣu liṅ loṭ ca praiṣātisargaprāptakāleṣu kṛtyāś ca liṅ cordhvamauhūrtike sme loṭ adhīṣṭe ca kālasamayavelāsu tumun liṅ yadi arhe kṛtyatṛcaś ca āvaśyakādhamarṇyayor ṇiniḥ kṛtyāś ca śaki liṅ ca āśiṣi liṅloṭau kticktau ca sañjñāyām māṅi luṅ smottare laṅ ca dhātusambandhe pratyayāḥ kriyāsamabhihāre loṭ loṭo hisvau vā ca tadhvamoḥ samuccaye 'nyatarasyām yathāvidhyanuprayogaḥ pūrvasmin samuccaye sāmānyavacanasya chandasi luṅlaṅliṭaḥ liṅarthe leṭ upasaṃvādāśaṅkayoś ca tumarthe sesenaseasenkṣekasenadhyaiadhyainkadhyaikadhyainśadhyaiśadhyaintavaitaveṅtavenaḥ prayai rohiṣyai avyathiṣyai dṛśe vikhye ca śaki ṇamulkamulau īśvare tosunkasunau kṛtyārthe tavaikenkenyatvanaḥ avacakṣe ca bhāvalakṣaṇe stheṇkṛñvadicarihutamijanibhyas tosun sṛpitṛdoḥ kasun alaṃkhalvoḥ pratiṣedhayoḥ prācāṃ ktvā udīcāṃ māṅo vyatīhāre parāvarayoge ca samānakartṛkayoḥ pūrvakāle ābhīkṣṇye ṇamul ca na yady anākāṅkṣe vibhāṣā 'greprathamapūrveṣu karmaṇy ākrośe kṛñaḥ khamuñ svādumi ṇamul anyathaivaṃkathamitthaṃsu siddhāprayogaścet yathātathayor asūyāprativacane karmaṇi dṛśividoḥ sākalye yāvati vindajīvoḥ carmodarayoḥ pūreḥ varṣapramāṇa ūlopaś ca asya anyatarasyām cele knopeḥ nimūlasamūlayoḥ kaṣaḥ śuṣkacūrṇarūkṣeṣu piṣaḥ samūlākṛtajīveṣu hankṛñgrahaḥ karaṇe hanaḥ snehane piṣaḥ haste vartigrahoḥ sve puṣaḥ adhikaraṇe bandhaḥ sañjñāyām kartror jīvapuruṣayor naśivahoḥ ūrdhve śuṣipūroḥ upamāne karmaṇi ca kaṣādiṣu yathāvidhyanuprayogaḥ upadaṃśas tṛtīyāyām hiṃsārthānāṃ ca samānakartṛkāṇām saptamyāṃ copapīḍarudhakarṣaḥ samāsattau pramāṇe ca apādāne parīpsāyām dvitīyāyāṃ ca svāṅge 'dhruve parikliśyamāne ca viśipatipadiskandām vyāpyamānāsevyamānayoḥ asyatitṛṣoḥ kriyāntare kāleṣu nāmny ādiśigrahoḥ avyaye 'yathābhipretākhyāne kṛñaḥ ktvāṇamulau tiryacy apavarge svāṅge taspratyaye kṛbhvoḥ nādhārthapratyaye cvyarthe tūṣṇīmi bhuvaḥ anvacy ānulomye śakadhṛṣajñāglāghaṭarabhalabhakramasahārhāstyartheṣu tumun paryāptivacaneṣv alamartheṣu kartari kṛt bhavyageyapravacanīyopasthānīyajanyāplāvyāpātyā vā laḥ karmaṇi ca bhāve ca akarmakebhyaḥ tayor eva kṛtyaktakhalarthāḥ ādikarmaṇi ktaḥ kartari ca gatyarthākarmakaśliṣaśīṅsthāsavasajanaruhajīryatibhyaś ca dāśagoghnau sampradāne bhīmādayo 'pādāne tābhyām anyatroṇādayaḥ kto 'dhikaraṇe ca dhrauvyagatipratyavasānārthebhyaḥ lasya tiptasjhisipthasthamibvasmastātāṃjhathāsāthāmdhvamiḍvahimahiṅ ṭita ātmanepadānāṃ ṭer e thāsaḥ se liṭas tajhayor eśirec parasmaipadānāṃ ṇalatususthalthusaṇalvamāḥ vido laṭo vā bruvaḥ pañcānām ādita āho bruvaḥ loṭo laṅvat er uḥ ser hy apic ca vā chandasi mer niḥ ām etaḥ savābhyām vāmau āḍ uttamasya pic ca eta ai leṭo 'ḍāṭau āta ai vā eto 'nyatra itaś ca lopaḥ parasmaipadeṣu sa uttamasya nityaṃ ṅitaḥ itaś ca tasthasthamipām tāṃtaṃtāmaḥ liṅaḥ sīyuṭ yāsuṭ parasmaipadeṣu udātto ṅic ca kid āśiṣi jhasya ran iṭo 't suṭ tithoḥ jher jus sijabhyastavidibhyaś ca ātaḥ laṅaḥ śākaṭāyanasyaiva dviṣaś ca tiṅśit sārvadhātukam ārdhadhātukaṃ śeṣaḥ liṭ ca liṅ āśiṣi chandasy ubhayathā ṅyāpprātipadikāt svaujasamauṭchaṣṭābhyāṃbhisṅebhyāmbhyasṅasibhyāṃbhyasṅasosāmṅyossup striyām ajādyataṣ ṭāp ṛnnebhyo ṅīp ugitaś ca vano ra ca pādo 'nyatarasyām ṭāb ṛci na ṣaṭsvasrādibhyaḥ manaḥ ano bahuvrīheḥ ḍāb ubhābhyām anyatarasyām anupasarjanāt ṭiḍḍhāṇañdvayasajdaghnañmātractayapṭhañkañkvarapaḥ yañaś ca prācāṃ ṣpha taddhitaḥ sarvatra lohitādikatāntebhyaḥ kauravyamāṇḍūkābhyāṃ ca vayasi prathame dvigoḥ aparimāṇabistācitakambalyebhyo na taddhitaluki kāṇḍāntāt kṣetre puruṣāt pramāṇe 'nyatarasyām bahuvrīher ūdhaso ṅīṣ saṅkhyāvyayāder ṅīp dāmahāyanāntāc ca ana upadhālopino 'nyatarasyām nityaṃ sañjñāchandasoḥ kevalamāmakabhāgadheyapāpāparasamānāryakṛtasumaṅgalabheṣajāc ca rātreś ca ajasau antarvatpativator nuk patyur no yajñasaṃyoge vibhāṣā sapūrvasya nityaṃ sapatnyādiṣu pūtakrator ai ca vṛṣākapyagnikusitakusidānām udāttaḥ manor au vā varṇād anudāttāt topadhāt to naḥ anyato ṅīṣ ṣidgaurādibhyaś ca jānapadakuṇḍagoṇasthalabhājanāgakālanīlakuśakāmukakabarād vṛttyamatrāvapanākṛtrimāśrāṇāsthaulyavarṇānācchādanāyovikāramaithunecchākeśaveśeṣu śoṇāt prācām voto guṇavacanāt bahvādibhyaś ca nityaṃ chandasi bhuvaś ca puṃyogād ākhyāyām indravaruṇabhavaśarvarudramṛḍahimāraṇyayavayavanamātulācāryāṇām ānuk krītāt karaṇapūrvāt ktād alpākhyāyām bahuvrīheś ca antodāttāt asvāṅgapūrvapadād vā svāṅgāc copasarjanād asaṃyogopadhāt nāsikodaraoṣṭhajaṅghādantakarṇaśṛṅgāc ca na kroḍādibahvacaḥ sahanañvidyamānapūrvāc ca nakhamukhāt sañjñāyām dīrghajihvī ca chandasi dikpūrvapadān ṅīp vāhaḥ sakhy aśiśvī iti bhāṣāyām jāter astrīviṣayād ayopadhāt pākakarṇaparṇapuṣpaphalamūlavālottarapadāc ca ito manuṣyajāteḥ ūṅ utaḥ bāhvantāt sañjñāyām paṅgoś ca ūrūttarapadād aupamye saṃhitaśaphalakṣaṇavāmādeś ca kadrukamaṇḍalvoś chandasi sañjñāyām śārṅgaravādyaño ṅīn yaṅaś cāp āvaṭyāc ca taddhitāḥ yūnas tiḥ aṇiñor anārṣayor gurūpottamayoḥ ṣyaṅ gotre gotrāvayavāt krauḍyādibhyaś ca daivayajñiśaucivṛkṣisātyamugrikāṇṭheviddhibhyo 'nyatarasyām samarthānāṃ prathamād vā prāg dīvyato 'ṇ aśvapatyādibhyaś ca dityadityādityapatyuttarapadāṇ ṇyaḥ utsādibhyo 'ñ strīpuṃsābhyāṃ nañsnañau bhavanāt dvigor luganapatye gotre 'lugaci yūni luk phakphiñor anyatarasyām tasya apatyam eko gotre gotrād yūny astriyāṃ ata iñ bāhvādibhyaś ca sudhātur akaṅ ca gotre kuñjādibhyaś cphañ naḍādibhyaḥ phak haritādibhyo 'ñaḥ yañiñoś ca śaradvacchunakadarbhād bhṛguvatsāgrāyaṇeṣu droṇaparvatajīvantād anyatarasyām anṛṣyānantarye bidādibhyo 'ñ gargādibhyo yañ madhubabhrvor brāhmaṇakauśikayoḥ kapibodhād āṅgirase vataṇḍāc ca luk striyām aśvādibhyaḥ phak bhargāt traigarte śivādibhyo 'ṇ avṛddhābhyo nadīmānuṣībhyas tannāmikābhyaḥ ṛṣyandhakavṛṣṇikurubhyaś ca mātur ut saṅkhyāsaṃbhadrapūrvāyāḥ kanyāyāḥ kanīna ca vikarṇaśuṅgachagalād vatsabharadvājātriṣu pīlāyā vā ḍhak ca maṇḍūkāt strībhyo ḍhak dvyacaḥ itaś cāniñaḥ śubhrādibhyaś ca vikarṇakuṣītakāt kāśyape bhruvo vuk ca kalyāṇyādīnām inaṅ kulaṭāyā vā caṭakāyā airak godhāyā ḍhrak ārag udīcām kṣudrābhyo vā pitṛṣvasuś chaṇ ḍhaki lopaḥ mātṛṣvasuś ca catuṣpādbhyo ḍhañ gṛṣṭyādibhyaś ca rājaśvaśurād yat kṣatrād ghaḥ kulāt khaḥ apūrvapadād anyatarasyāṃ yatḍhakañau mahākulād añkhañau duṣkulāḍ ḍhak svasuś chaḥ bhrātur vyac ca vyan sapatne revatyādibhyaṣ ṭhak gotrastriyāḥ kutsane ṇa ca vṛddhāṭ ṭhak sauvīreṣu bahulam pheś cha ca phāṇṭāhṛtimimatābhyāṃ ṇaphiñau kurvādibhyo ṇyaḥ senāntalakṣaṇakāribhyaś ca udīcām iñ tikādibhyaḥ phiñ kauśalyakārmāryābhyāṃ ca aṇo dvyacaḥ udīcāṃ vṛddhād agotrāt vākinādīnāṃ kuk ca putrāntād anyatarasyām prācām avṛddhāt phin bahulam manor jātāv añyatau ṣuk ca apatyaṃ pautraprabhṛti gotram jīvati tu vaṃśye yuvā bhrātari ca jyāyasi vā anyasmin sapiṇḍe sthaviratare jīvati vṛddhasya ca pūjāyām yūnaś ca kutsāyām janapadaśabdāt kṣatriyād añ sālveyagāndhāribhyāṃ ca dvyañmagadhakaliṅgasūramasād aṇ vṛddhetkosalājādāñ ñyaṅ kurunādibhyo ṇyaḥ sālvāvayavapratyagrathakalakūṭāśmakād iñ te tadrājāḥ kambojāl luk striyām avantikuntikurubhyaś ca ataś ca na prācyabhargādiyaudheyādibhyaḥ tena raktaṃ rāgāt lākṣārocanāṭ ṭhak nakṣatreṇa yuktaḥ kālaḥ lub aviśeṣe sañjñāyāṃ śravaṇāśvatthābhyām dvandvāc chaḥ dṛṣṭaṃ sāma kaler ḍhak vāmadevāḍ ḍyaḍḍyau parivṛto rathaḥ pāṇḍukambalād iniḥ dvaipavaiyāghrād añ kaumārāpūrvavacane tatroddhṛtam amatrebhyaḥ sthaṇḍilācchayitari vrate saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ śūlokhād yat dadhnaṣ ṭhak udaśvito 'nyatarasyām kṣīrāḍ ḍhañ sā 'smin paurṇamāsī iti sañjñāyām āgrahāyaṇyaśvatthāṭ ṭhak vibhāṣā phālgunīśravaṇākārtikīcaitrībhyaḥ sā 'sya devatā kasyet śukrād ghan aponaptrapāṃnaptṛbhyāṃ ghaḥ cha ca mahendrād ghāṇau ca somāṭ ṭyaṇ vāyvṛtupitruṣaso yat dyāvāpṛthivīśunāsīramarutvadagnīṣomavāstoṣpatigṛhamedhāc cha ca agner ḍhak kālebhyo bhavavat mahārājaproṣṭhapadāṭ ṭhañ pitṛvyamātulamātāmahapitāmahāḥ tasya samūhaḥ bhikṣādibhyo 'ṇ gotrokṣoṣṭrorabhrarājarājanyarājaputravatsamanuṣyājād vuñ kedārād yañ ca ṭhañ kavacinaś ca brāhmaṇamāṇavavāḍavād yan grāmajanabandhusahāyebhyas tal anudāttāder añ khaṇḍikādibhyaś ca caraṇebhyo dharmavat acittahastidhenoṣ ṭhak keśāśvābhyāṃ yañchāv anyatarasyām pāśādibhyo yaḥ khalagorathāt initrakaṭyacaś ca viṣayo deśe rājanyādibhyo vuñ bhaurikyādyaiṣukāryādibhyo vidhalbhaktalau so 'syādir iti chandasaḥ pragātheṣu saṅgrāme prayojanayoddhṛbhyaḥ tad asyāṃ praharaṇam iti krīḍāyāṃ ṇaḥ ghañaḥ sāsyāṃ kriyeti ñaḥ tad adhīte tad veda kratūkthādisūtrāntāṭ ṭhak kramādibhyo vun anubrāhmaṇād iniḥ vasantādibhyaṣ ṭhak proktāl luk sūtrāc ca kopadhāt chandobrāhmaṇāni ca tadviṣayāṇi tad asminn asti iti deśe tannāmni tena nirvṛttam tasya nivāsaḥ adūrabhavaś ca or añ matoś ca bahvajaṅgāt bahvacaḥ kūpeṣu udak ca vipāśaḥ saṅkalādibhyaś ca strīṣu sauvīrasālvaprākṣu suvāstvādibhyo 'ṇ roṇī kopadhāc ca vuñchaṇkaṭhajilaseniraḍhañṇyayaphakphiñiññyakakṭhako 'rīhaṇakṛśāśvarśyakumudakāśatṛṇaprekṣāśmasakhisaṅkāśabalapakṣakarṇasutaṅgamapragadivarāhakumudādibhyaḥ janapade lup varaṇādibhyaś ca śarkarāyā vā ṭhakchau ca nadyāṃ matup madhvādibhyaś ca kumudanaḍavetasebhyo ḍmatup naḍaśādāḍ ḍvalac śikhāyā valac utkarādibhyaś chaḥ naḍādīnāṃ kuk ca śeṣe rāṣṭrāvārapārād ghakhau grāmād yakhañau kattryādibhyo ḍhakañ kulakukṣigrīvābhyaḥ śvāsyalaṅkāreṣu nadyādibhyo ḍhak dakṣiṇāpaścātpurasas tyak kāpiśyāḥ ṣphak raṅkor amanuṣye 'ṇ ca dyuprāgapāgudakpratīco yat kanthāyāṣ ṭhak varṇau vuk avyayāt tyap aiṣamohyaḥśvaso 'nyatarasyām tīrarūpyottarapadād aññau dikpūrvapadād asañjñāyāṃ ñaḥ madrebhyo 'ñ udīcyagrāmāc ca bahvaco 'ntodāttāt prasthottarapadapaladyādikopadhād aṇ kaṇvādibhyo gotre iñaś ca na dvyacaḥ prācyabharateṣu vṛddhāc chaḥ bhavataṣ ṭhakchasau kāśyādibhyaṣ ṭhaññiṭhau vāhīkagrāmebhyaś ca vibhāṣośīnareṣu or deśe ṭhañ vṛddhāt prācām dhanvayopadhād vuñ prasthapuravahāntāc ca ropadhetoḥ prācām janapadatadavadhyoś ca avṛddhād api bahuvacanaviṣayāt kacchāgnivaktragartottarapadāt dhūmādibhyaś ca nagarāt kutsanaprāvīṇyayoḥ araṇyān manuṣye vibhāṣā kuruyugandharābhyām madravṛjyoḥ kan kopadhād aṇ kacchādibhyaś ca manuṣyatatsthayor vuñ apadātau sālvāt goyavāgvoś ca gartottarapadāc chaḥ gahādibhyaś ca prācāṃ kaṭādeḥ rājñaḥ ka ca vṛddhād akekāntāt khopadhāt kanthāpaladanagaragrāmahradottarapadāt parvatāc ca vibhāṣā 'manuṣye kṛkaṇaparṇād bharadvāje yuṣmadasmador anyatarasyāṃ khañ ca tasminn aṇi ca yuṣmākāsmākau tavakamamakāv ekavacane ardhād yat parāvarādhamottamapūrvāc ca dikpūrvapadāṭ ṭhañ ca grāmajanapadaikadeśād añṭhañau madhyānmaḥ a sāmpratike dvīpād anusamudraṃ yañ kālāṭ ṭhañ śrāddhe śaradaḥ vibhāṣā rogātapayoḥ niśāpradoṣābhyāṃ ca śvasas tuṭ ca sandhivelādyṛtunakṣatrebhyo 'ṇ prāvṛṣa eṇyaḥ varṣābhyaṣṭhak chandasi ṭhañ vasantāc ca hemantāc ca sarvatra aṇ ca talopaś ca sāyaṃciraṃprāhṇeprage 'vyayebhyaṣ ṭyuṭyulau tuṭ ca vibhāṣā pūrvāhṇāparāhṇābhyām tatra jātaḥ prāvṛṣaṣṭhap sañjñāyāṃ śarado vuñ pūrvāhṇāparāhṇārdrāmūlapradoṣāvaskarād vun pathaḥ pantha ca amāvāsyāyā vā a ca sindhvapakarābhyāṃ kan aṇañau ca śraviṣṭhāphalgunyanurādhāsvātitiṣyapunarvasuhastaviśākhāṣāḍhābahulāl luk sthānāntagośālakharaśālāc ca vatsaśālābhijidaśvayukchatabhiṣajo vā nakṣatrebhyo bahulam kṛtalabdhakrītakuśalāḥ prāyabhavaḥ upajānūpakarṇopanīveṣ ṭhak sambhūte kośāḍ ḍhañ kālāt sādhupuṣpyatpacyamāneṣu upte ca āśvayujyā vuñ grīṣmavasantād anyatarasyām deyam ṛṇe kalāpyaśvatthayavabusād vun grīṣmāvarasamād vuñ saṃvatsarāgrahāyaṇībhyāṃ ṭhañ ca vyāharati mṛgaḥ tad asya soḍham tatra bhavaḥ digādibhyo yat śarīrāvayavāc ca dṛtikukṣikalaśivastyastyaher ḍhañ grīvābhyo 'ṇ ca gambhīrāñ ñyaḥ avyayībhāvāc ca antaḥpūrvapadāṭ ṭhañ grāmāt paryanupūrvāt jihvāmūlāṅguleś chaḥ vargāntāc ca aśabde yatkhāv anyatarasyām karṇalalāṭāt kan alaṅkāre tasya vyākhyāna iti ca vyākhyātavyanāmnaḥ bahvaco 'ntodāttāṭ ṭhañ kratuyajñebhyaś ca adhyāyeṣv evarṣeḥ pauroḍāśapuroḍāśāt ṣṭhan chandaso yadaṇau dvyajṛdbrāhmaṇarkprathamādhvarapuraścaraṇanāmākhyātāṭ ṭhak aṇ ṛgayanādibhyaḥ tata āgataḥ ṭhag āyasthānebhyaḥ śuṇḍikādibhyo 'ṇ vidyāyonisambandhebhyo vuñ ṛtaṣṭhañ pitur yac ca gotrād aṅkavat hetumanuṣyebhyo 'nyatarasyāṃ rūpyaḥ mayaṭ ca prabhavati vidūrāñ ñyaḥ tad gacchati pathidūtayoḥ abhiniṣkrāmati dvāram adhikṛtya kṛte granthe śiśukrandayamasabhadvandvendrajananādibhyaś chaḥ so 'sya nivāsaḥ abhijanaś ca āyudhajīvibhyaś chaḥ parvate śaṇḍikādibhyo ñyaḥ sindhutakṣaśilādibhyo 'ṇañau tūdīśalāturavarmatīkūcavārāḍ ḍhakchaṇḍhañyakaḥ bhaktiḥ acittād adeśakālāṭ ṭhak mahārājāṭ ṭhañ vāsudevārjunābhyāṃ vun gotrakṣatriyākhyebhyo bahulaṃ vuñ janapadināṃ janapadavat sarvaṃ janapadena samānaśabdānāṃ bahuvacane tena proktam tittirivaratantukhaṇḍikokhāc chaṇ kāśyapakauśikābhyām ṛṣibhyāṃ ṇiniḥ kalāpivaiśampāyanāntevāsibhyaś ca purāṇaprokteṣu brāhmaṇakalpeṣu śaunakādibhyaś chandasi kaṭhacarakāl luk kalāpino 'ṇ chagalino ḍhinuk pārāśaryaśilālibhyāṃ bhikṣunaṭasūtrayoḥ karmandakṛśāśvād iniḥ tenaikadik tasiś ca uraso yac ca upajñāte kṛte granthe sañjñāyām kulālādibhyo vuñ kṣudrābhramaravaṭarapādapād añ tasyedam rathādyat patrapūrvād añ patrādhvaryupariṣadaś ca halasīrāṭ ṭhak dvandvād vun vairamaithunikayoḥ gotracaraṇād vuñ saṅghāṅkalakṣaṇeṣv añyañiñām aṇ śākalād vā chandogaukthikayājñikabahvṛcanaṭāj ñyaḥ na daṇḍamāṇavāntevāsiṣu raivatikādibhyaś chaḥ kaupiñjalahāstipadād aṇ ātharvaṇikasya ikalopaś ca tasya vikāraḥ avayave ca prāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ bilvādibhyo 'ṇ kopadhāc ca trapujatunoḥ ṣuk or añ anudāttādeś ca palāśādibhyo vā śamyāṣ ṭlañ mayaḍ vaitayor bhāṣāyām abhakṣyācchādanayoḥ nityaṃ vṛddhaśarādibhyaḥ goś ca purīṣe piṣṭāc ca sañjñāyāṃ kan vrīheḥ puroḍāśe asañjñāyāṃ tilayavābhyām dvyacaś chandasi notvad vardhrabilvāt tālādibhyo 'ṇ jātarūpebhyaḥ parimāṇe prāṇirajatādibhyo 'ñ ñitaś ca tatpratyayāt krītavat parimāṇāt uṣṭrād vuñ umorṇayor vā eṇyā ḍhañ gopayasor yat droś ca māne vayaḥ phale luk plakṣādibhyo 'ṇ jambvā vā lup ca harītakyādibhyaś ca kaṃsīyaparaśavyayor yañañau luk ca prāg vahateṣ ṭhak tena dīvyati khanati jayati jitam saṃskṛtam kulatthakopadhād aṇ tarati gopucchāṭ ṭhañ naudvyacaṣ ṭhan carati ākarṣāt ṣṭhal parpādibhyaḥ ṣṭhan śvagaṇāṭ ṭhañca vetanādibhyo jīvati vasnakrayavikrayāṭ ṭhan āyudhāc cha ca haraty utsaṅgādibhyaḥ bhastrādibhyaḥ ṣṭhan vibhāṣā vivadhavīvadhāt aṇ kuṭilikāyāḥ nirvṛtte 'kṣadyūtādibhyaḥ ktrer mam nityam apamityayācitābhyāṃ kakkanau saṃsṛṣṭe cūrṇādiniḥ lavaṇāl luk mudgād aṇ vyañjanair upasikte ojaḥsaho'mbhasā vartate tat pratyanupūrvam īpalomakūlam parimukhaṃ ca prayacchati garhyam kusīdadaśaikādaśāt ṣṭhanṣṭhacau uñchati rakṣati śabdadarduraṃ karoti pakṣimatsyamṛgān hanti paripanthaṃ ca tiṣṭhati māthottarapadapadavyanupadaṃ dhāvati ākrandāṭ ṭhañ ca padottarapadaṃ gṛhṇāti pratikaṇṭhārthalalāmaṃ ca dharmaṃ carati pratipatham eti ṭhaṃś ca samavāyān samavaiti pariṣado ṇyaḥ senāyā vā sañjñāyāṃ lalāṭakukkuṭyau paśyati tasya dharmyam aṇ mahiṣyādibhyaḥ ṛto 'ñ avakrayaḥ tad asya paṇyam lavaṇāṭ ṭhañ kiśarādibhyaḥ ṣṭhan śalāluno 'nyatarasyām śilpam maḍḍukajharjharād aṇ anyatarasyām praharaṇam paraśvadhāṭ ṭhañ ca śaktiyaṣṭyor īkak astināstidiṣṭaṃ matiḥ śīlaṃ chatrādibhyo ṇaḥ karmādhyayane vṛttam bahvacpūrvapadāṭ ṭhac hitaṃ bhakṣāḥ tad asmai dīyate niyuktam śrāṇāmāṃsaudanāṭ ṭiṭhan bhaktād aṇ anyatarasyām tatra niyuktaḥ agārāntāṭ ṭhan adhyāyiny adeśakālāt kaṭhināntaprastārasaṃsthāneṣu vyavaharati nikaṭe vasati āvasathāt ṣṭhal prāgghitād yat tadvahati rathayugaprāsaṅgam dhuro yaḍḍhakau khaḥ sarvadhurāt ekadhurāl luk ca śakaṭād aṇ halasīrāṭ ṭhak sañjñāyāṃ janyāḥ vidhyatyadhanuṣā dhanagaṇaṃ labdhā annāṇ ṇaḥ vaśaṃ gataḥ padam asmin dṛśyam mūlam asya ābarhi sañjñāyāṃ dhenuṣyā gṛhapatinā saṃyukte ñyaḥ nauvayodharmaviṣamūlamūlasītātulābhyas tāryatulyaprāpyavadhyānāmyasamasamitasaṃmiteṣu dharmapathyarthanyāyād anapete chandaso nirmite uraso 'ṇ ca hṛdayasya priyaḥ bandhane carṣau matajanahalāt karaṇajalpakarṣeṣu tatra sādhuḥ pratijanādibhyaḥ khañ bhaktāṇ ṇaḥ pariṣado ṇyaḥ kathādibhyaṣ ṭhak guḍādibhyaṣ ṭhañ pathyatithivasatisvapater ḍhañ sabhāyāḥ yaḥ ḍhaś chandasi samānatīrthe vāsī samānodare śayita o codāttaḥ sodarād yaḥ bhave chandasi pāthonadībhyāṃ ḍyaṇ veśantahimavadbhyām aṇ srotaso vibhāṣā ḍyaḍḍyau sagarbhasayūthasanutād yan tugrād ghan agrād yat ghacchau ca samudrābhrād ghaḥ barhiṣi dattam dūtasya bhāgakarmaṇī rakṣoyātūnāṃ hananī revatījagatīhaviṣyābhyaḥ praśasye asurasya svam māyāyām aṇ tadvān āsām upadhāno mantra iti iṣṭakāsu luk ca matoḥ aśvimānaṇ vayasyāsu mūrdhno matup matvarthe māsatanvoḥ madhor ña ca ojaso 'hani yatkhau veśoyaśāder bhagād yal kha ca pūrvaiḥ kṛtam iniyau ca adbhiḥ saṃskṛtam sahasreṇa saṃmitau ghaḥ matau ca somam arhati yaḥ maye ca madhoḥ vasoḥ samūhe ca nakṣatrād ghaḥ sarvadevāt tātil śivaśamariṣṭasya kare bhāve ca prākkrītāc chaḥ ugavādibhyo yat kambalāc ca sañjñāyām vibhāṣā havirapūpādibhyaḥ tasmai hitam śarīrāvayavād yat khalayavamāṣatilavṛṣabrahmaṇaś ca ajāvibhyāṃ thyan ātmanviśvajanabhogottarapadāt khaḥ sarvapuruṣābhyāṃ ṇaḍhañau māṇavacarakābhyāṃ khañ tadarthaṃ vikṛteḥ prakṛtau chadirupadhibaler ḍhañ ṛṣabhopānahor ñyaḥ carmaṇo 'ñ tad asya tad asmin syād iti parikhāyā ḍhañ prāgvateṣ ṭhañ ārhād agopucchasaṅkhyāparimāṇāṭ ṭhak asamāse niṣkādibhyaḥ śatāc ca ṭhanyatāv aśate saṅkhyāyā atiśadantāyāḥ kan vator iḍ vā viṃśatitriṃśadbhyāṃ ḍvun asañjñāyām kaṃsāṭ ṭiṭhan śūrpād añ anyatarasyām śatamānaviṃśatikasahasravasanād aṇ adhyardhapūrvadvigor lug asañjñāyām vibhāṣā kārṣāpaṇasahasrābhyām dvitripūrvān niṣkāt bistāc ca viṃśatikāt khaḥ khāryā īkan paṇapādamāṣaśatād yat śāṇād vā dvitripūrvād aṇ ca tena krītam tasya nimittaṃ saṃyogotpātau godvyaco 'saṅkhyāparimāṇāśvāder yat putrāc cha ca sarvabhūmipṛthivībhyām aṇañau tasyeśvaraḥ tatra vidita iti ca lokasarvalokāṭ ṭhañ tasya vāpaḥ pātrāt ṣṭhan tad asmin vṛddhyāyalābhaśulkopadā dīyate pūraṇārdhāṭ ṭhan bhāgād yac ca taddharati vahaty āvahati bhārād vaṃśādibhyaḥ vasnadravyābhyāṃ ṭhankanau sambhavaty avaharati pacati āḍhakācitapātrāt kho 'nyatarasyām dvigoḥ ṣṭhaṃś ca kulijāl lukkhau ca so 'sya aṃśavasnabhṛtayaḥ tad asya parimāṇam saṅkhyāyāḥ sañjñāsaṅghasūtrādhyayaneṣu paṅktiviṃśatitriṃśaccatvāriṃśatpañcāśatṣaṣṭisaptatyaśītinavatiśatam pañcaddaśatau varge vā saptano 'ñ chandasi triṃśaccatvāriṃśator brāhmaṇe sañjñāyāṃ ḍaṇ tad arhati chedādibhyo nityam śīrṣacchedād yac ca daṇḍādibhyaḥ chandasi ca pātrād ghaṃś ca kaḍaṅkaradakṣiṇāc cha ca sthālībilāt yajñartvigbhyāṃ ghakhañau pārāyaṇaturāyaṇacāndrāyaṇaṃ vartayati saṃśayam āpannaḥ yojanaṃ gacchati pathaḥ ṣkan pantho ṇa nityam uttarapathenāhṛtaṃ ca kālāt tena nirvṛttam tam adhīṣṭo bhṛto bhūto bhāvī māsād vayasi yatkhañau dvigor yap ṣaṇmāsāṇ ṇyac ca avayasi ṭhaṃś ca samāyāḥ khaḥ dvigor vā rātryahaḥsaṃvatsarāc ca varṣāl luk ca cittavati nityam ṣaṣṭikāḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyante vatsarāntāc chaś chandasi saṃparipūrvāt kha ca tena parijayyalabhyakāryasukaram tad asya brahmacaryam tasya ca dakṣiṇā yajñākhyebhyaḥ tatra ca dīyate kāryaṃ bhavavat vyuṣṭādibhyo 'ṇ tena yathākathācahastābhyāṃ ṇayatau sampādini karmaveṣād yat tasmai prabhavati saṃtāpādibhyaḥ yogād yac ca karmaṇa ukañ samayas tad asya prāptam ṛtoraṇ chandasi ghas kālād yat prakṛṣṭe ṭhañ prayojanam viśākhāṣāḍhād aṇ manthadaṇḍayoḥ anupravacanādibhyaś chaḥ samāpanāt sapūrvapadāt aikāgārikaṭ caure ākālikaḍ ādyantavacane tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ tatra tasyeva tad arham upasargāc chandasi dhātvarthe tasya bhāvas tvatalau ā ca tvāt na nañpūrvāt tatpuruṣād acaturasaṃgatalavaṇavaṭayudhakatarasalasebhyaḥ pṛthvādibhya imanij vā varṇadṛḍhādibhyaḥ ṣyañ ca guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ca stenād yan nalopaś ca sakhyur yaḥ kapijñātyor ḍhak patyantapurohitādibhyo yak prāṇabhṛjjātivayovacanodgātrādibhyo 'ñ hāyanāntayuvādibhyo 'ṇ igantācca laghupūrvāt yopadhād gurūpottamād vuñ dvandvamanojñādibhyaś ca gotracaraṇācchlāghātyākāratadaveteṣu hotrābhyaś chaḥ brahmaṇas tvaḥ dhānyānāṃ bhavane kṣetre khañ vrīhiśālyor ḍhak yavayavakaṣaṣṭikād yat vibhāṣā tilamāṣomābhaṅgāṇubhyaḥ sarvacarmaṇaḥ kṛtaḥ khakhañau yathāmukhasaṃmukhasya darśanaḥ khaḥ tat sarvādeḥ pathyaṅgakarmapatrapātraṃ vyāpnoti āprapadaṃ prāpnoti anupadasarvānnāyānayaṃ baddhābhakṣayatineyeṣu parovaraparamparaputrapautram anubhavati avārapārātyantānukāmaṃ gāmī samāṃsamāṃ vijāyate adyaśvīnā avaṣṭabdhe āgavīnaḥ anugvalaṅgāmī adhvano yatkhau abhyamitrāc cha ca goṣṭhāt khañ bhūtapūrve aśvasyaikāhagamaḥ śālīnakaupīne adhṛṣṭākāryayoḥ vrātena jīvati sāptapadīnaṃ sakhyam haiyaṅgavīnaṃ sañjñāyām tasya pākamūle pīlvādikarṇādibhyaḥ kuṇabjāhacau pakṣāt tiḥ tena vittaś cuñcupcaṇapau vinañbhyāṃ nānāñau nasaha veḥ śālacchaṅkaṭacau saṃprodaś ca kaṭac avāt kuṭārac ca nate nāsikāyāḥ sañjñāyāṃ ṭīṭañnāṭajbhrāṭacaḥ ner biḍajbirīsacau inacpiṭac cikaci ca upādhibhyāṃ tyakann āsannārūḍhayoḥ karmaṇi ghaṭo 'ṭhac tad asya saṃjātaṃ tārakādibhya itac pramāṇe dvayasajdaghnañmātracaḥ puruṣahastibhyām aṇ ca yattadetebhyaḥ parimāṇe vatup kimidambhyāṃ vo ghaḥ kimaḥ saṅkhyāparimāṇe ḍati ca saṅkhyāyā avayave tayap dvitribhyāṃ tayasya ayaj vā ubhād udātto nityam tad asminn adhikam iti daśāntāḍ ḍaḥ śadantaviṃśateś ca saṅkhyāyā guṇasya nimāne mayaṭ tasya pūraṇe ḍaṭ nāntād asaṃkhyāder maṭ thaṭ ca chandasi ṣaṭkatikatipayacaturāṃ thuk bahupūgagaṇasaṅghasya tithuk vator ithuk dves tīyaḥ treḥ samprasāraṇaṃ ca viṃśatyādibhyas tamaḍ anyatarasyām nityaṃ śatādimāsārdhamāsasaṃvatsarāc ca ṣaṣṭyādeś ca asaṃkhyādeḥ matau chaḥ sūktasāmnoḥ adhyāyānuvākayor luk vimuktādibhyo 'ṇ goṣadādibhyo vun tatra kuśalaḥ pathaḥ ākarṣādibhyaḥ kan dhanahiraṇyāt kāme svāṅgebhyaḥ prasite udarāṭ ṭhag ādyūne sasyena parijātaḥ aṃśaṃ hārī tantrād acirāpahṛte brāhmaṇakoṣṇike sañjñāyām śītoṣṇābhyāṃ kāriṇi adhikam anukābhikābhīkaḥ kamitā pārśvena anvicchati ayaḥśūladaṇḍājinābhyāṃ ṭhakṭhañau tāvatithaṃ grahaṇam iti lug vā sa eṣāṃ grāmaṇīḥ śṛṅkhalam asya bandhanaṃ karabhe utka unmanāḥ kālaprayojanād roge tad asminn annaṃ prāye sañjñāyām kulmāṣād añ śrotriyaṃ chando 'dhīte śrāddham anena bhuktam iniṭhanau pūrvādiniḥ sapūrvāc ca iṣṭādibhyaś ca chandasi paripanthiparipariṇau paryavasthātari anupady anveṣṭā sākṣād draṣṭari sañjñāyām kṣetriyac parakṣetre cikitsyaḥ indriyamindraliṅgamindradṛṣṭamindrasṛṣṭamindrajuṣṭamindradattam iti vā tad asya asty asminn iti matup rasādibhyaś ca prāṇisthād āto laj anyatarasyām sidhmādibhyaś ca vatsāṃsābhyāṃ kāmabale phenād ilac ca lomādipāmādipicchādibhyaḥ śanelacaḥ prajñāśraddhārcāvṛttibhyo ṇaḥ tapaḥsahasrābhyāṃ vinīnī aṇ ca sikatāśarkarābhyāṃ ca deśe lubilacau ca danta unnata urac ūṣasuṣimuṣkamadho raḥ dyudrubhyāṃ maḥ keśād vo 'nyatarasyām gāṇḍyajagāt sañjñāyām kāṇḍāṇḍād īrannīracau rajaḥkṛṣyāsutipariṣado valac dantaśikhāt sañjñāyām jyotsnātamisrāśṛṅgiṇorjasvinūrjasvalagominmalinamalīmasāḥ ata iniṭhanau vrīhyādibhyaś ca tundādibhya ilac ca ekagopūrvāṭ ṭhañ nityam śatasahasrāntāc ca niṣkāt rūpād āhatapraśaṃsayor yap asmāyāmedhāsrajo viniḥ bahulaṃ chandasi ūrṇāyā yus vāco gminiḥ ālajāṭacau bahubhāṣiṇi svāmin aiśvarye arśādibhyo 'c dvandvopatāpagarhyāt prāṇisthād iniḥ vātātisārābhyāṃ kuk ca vayasi pūraṇāt sukhādibhyaś ca dharmaśīlavarṇāntāc ca hastāj jātau varṇād brahmacāriṇi puṣkarādibhyo deśe balādibhyo matub anyatarasyām sañjñāyāṃ manmābhyām kaṃśaṃbhyāṃ babhayustitutayasaḥ tundivalivaṭer bhaḥ ahaṃśubhamor yus prāgdiśo vibhaktiḥ kiṃsarvanāmabahubhyo 'dvyādibhyaḥ idama iś etetau rathoḥ etado 'n sarvasya so 'nyatarasyāṃ di pañcamyās tasil taseś ca paryabhibhyāṃ ca saptamyās tral idamo haḥ kimo 't vā ha ca chandasi itarābhyo 'pi dṛśyante sarvaikānyakiṃyattadaḥ kāle dā idamo rhil adhunā dānīṃ ca tado dā ca tayor dārhilau ca chandasi anadyatane rhil anyatarasyām sadyaḥ parut parāryaiṣamaḥ paredyavyadyapūrvedyuranyedyuranyataredyuritaredyuraparedyuradharedyurubhayedyuruttaredyuḥ prakāravacane thāl idamas thamuḥ kimaś ca thā hetau ca chandasi dikśabdebhyaḥ saptamīpañcamīprathamābhyo digdeśakāleṣv astātiḥ dakṣiṇottarābhyām atasuc vibhāṣā parāvarābhyām añcer luk uparyupariṣṭāt paścāt paśca paścā ca chandasi uttarādharadakṣiṇād ātiḥ enab anyatarasyām adūre 'pañcamyāḥ dakṣiṇād āc āhi ca dūre uttarāc ca pūrvādharāvarānām asi puradhavaś caiṣām astāti ca vibhāṣā 'varasya saṅkhyāyā vidhārthe dhā adhikaraṇavicāle ca ekād dho dyamuñ anyatarasyām dvitryoś ca dhamuñ edhāc ca yāpye pāśap pūraṇād bhāge tīyād an prāg ekādaśabhyo 'chandasi ṣaṣṭhāṣṭamābhyāṃ ña ca mānapaśvaṅgayoḥ kanlukau ca ekād ākinic ca asahāye bhūtapūrve caraṭ ṣaṣṭhyā rūpya ca atiśāyane tamabiṣṭhanau tiṅaś ca dvivacanavibhajyopapade tarabīyasunau ajādī guṇavacanād eva tuś chandasi praśasyasya śraḥ jya ca vṛddhasya ca antikabāḍhayor nedasādhau yuvālpayoḥ kan anyatarasyām vinmator luk praśaṃsāyāṃ rūpap īṣadasamāptau kalpabdeśyadeśīyaraḥ vibhāṣā supo bahuc purastāt tu prakāravacane jātīyar prāg ivāt kaḥ avyayasarvanāmnām akac prāk ṭeḥ kasya ca daḥ ajñāte kutsite sañjñāyāṃ kan anukampāyām nītau ca tadyuktāt bahvaco manuṣyanāmnaṣ ṭhaj vā ghanilacau ca prācām upāder aḍajvucau ca jātināmnaḥ kan ajināntasyottarapadalopaś ca ṭhājādāv ūrdhvaṃ dvitīyād acaḥ śevalasupariviśālavaruṇāryamādīnāṃ tṛtīyāt alpe hrasve sañjñāyāṃ kan kuṭīśamīśuṇḍābhyo raḥ kutvā ḍupac kāsūgoṇībhyāṃ ṣṭarac vatsokṣāśvarṣabhebhyaś ca tanutve kiṃyattado nirdhāraṇe dvayor ekasya ḍatarac vā bahūnāṃ jātiparipraśno ḍatamac ekāc ca prācām avakṣepaṇe kan ive pratikṛtau sañjñāyāṃ ca lum manuṣye jīvikārthe cāpaṇye devapathādibhyaś ca vaster ḍhañ śilāyā ḍhaḥ śākhādibhyo yat dravyaṃ ca bhavye kuśāgrāc chaḥ samāsāc ca tadviṣayāt śarkarādibhyo 'ṇ aṅgulyādibhyaṣ ṭhak ekaśālāyāṣ ṭhaj anyatarasyām karkalohitād īkak pratnapūrvaviśvemāt thāl chandasi pūgāñ ñyo 'grāmaṇīpūrvāt vrātacphañor astriyām āyudhajīvisaṅghāñ ñyaḍ vāhīkeṣv abrāhmaṇarājanyāt vṛkāṭ ṭeṇyaṇ dāmanyāditrigartaṣaṣṭhāc chaḥ parśvādiyaudheyādibhyām aṇañau abhijidvidabhṛcchālāvacchikhāvacchamīvadūrṇāvaccharumadaṇo yañ ñyādayas tadrājāḥ pādaśatasya saṅkhyāder vīpsāyāṃ vun lopaś ca daṇḍavyavasargayoś ca sthūlādibhyaḥ prakāravacane kan anatyantagatau ktāt na sāmivacane bṛhatyā ācchādane aṣaḍakṣāśitaṅgvalaṅkarmālampuruṣādhyuttarapadāt khaḥ vibhāṣāñcer adikstriyām jātyantāccha bandhuni sthānāntād vibhāṣā sasthāneneti cet kimettiṅavyayaghād āmvadravyaprakarṣe amu ca chandasi anugādinaṣ ṭhak ṇacaḥ striyām añ aṇ inuṇaḥ visāriṇo matsye saṅkhyāyāḥ kriyābhyāvṛttigaṇane kṛtvasuc dvitricaturbhyaḥ suc ekasya sakṛc ca vibhāṣā bahor dhā 'viprakṛṣṭakāle tat prakṛtavacane mayaṭ samūhavac ca bahuṣu anantāvasathetihabheṣajāñ ñyaḥ devatāntāt tādarthye yat pādārghābhyāṃ ca atither ñyaḥ devāt tal aveḥ kaḥ yāvādibhyaḥ kan lohitān maṇau varṇe ca anitye rakte kālāc ca vinayādibhyaṣ ṭhak vāco vyāhṛtārthāyām tadyuktāt karmaṇo 'ṇ oṣadher ajātau prajñādibhyaś ca mṛdas tikan sasnau praśaṃsāyāṃ vṛkajyeṣṭhābhyāṃ tiltātilau ca chandasi bahvalpārthācchas kārakād anyatarasyām saṅkhyaikavacanāc ca vīpsāyām pratiyoge pañcamyās tasiḥ apādāne ca ahīyaruhoḥ atigrahāvyathanakṣepeṣv akartari tṛtīyāyāḥ hīyamānapāpayogāc ca ṣaṣṭhyā vyāśraye rogāc ca apanayane kṛbhvastiyoge sampadyakartari cviḥ arurmanaścakṣuścetorahorajasāṃ lopaś ca vibhāṣā sāti kārtsnye abhividhau sampadā ca tadadhīnavacane deye trā ca devamanuṣyapuruṣapurumartyebhyo dvitīyāsaptamyor bahulam avyaktānukaraṇād dvyajavarārdhād anitau ḍāc kṛño dvitīyatṛtīyaśambabījāt kṛṣau saṅkhyāyāś ca guṇāntāyāḥ samayāc ca yāpanāyām sapatraniṣpatrād ativyathane niṣkulān niṣkoṣaṇe sukhapriyād ānulomye duḥkhāt prātilomye śūlāt pāke satyād aśapathe madrāt parivāpaṇe samāsāntāḥ na pūjanāt kimaḥ kṣepe nañas tatpuruṣāt patho vibhāṣā bahuvrīhau saṃkhyeye ḍaj abahugaṇāt ṛkpūrabdhūḥpathām ānakṣe ac pratyanvavapūrvāt sāmalomnaḥ akṣṇo 'darśanāt acaturavicaturasucaturastrīpuṃsadhenvanaḍuharksāmavāṅmanasākṣibhruvadāragavorvaṣṭhīvapadaṣṭhīvanaktaṃdivarātriṃdivāhardivasarajasaniḥśreyasapuruṣāyuṣadvyāyuṣatryāyuṣargyajuṣajātokṣamahokṣavṛddhokṣopaśunagoṣṭhaśvāḥ brahmahastibhyāṃ varcasaḥ avasamandhebhyas tamasaḥ śvaso vasīyaḥśreyasaḥ anvavataptād rahasaḥ prater urasaḥ saptamīsthāt anugavam āyāme dvistāvā tristāvā vediḥ upasargād adhvanaḥ tatpuruṣasya aṅguleḥ saṅkhyāvyayādeḥ ahaḥsarvaikadeśasaṃkhyātapuṇyāc ca rātreḥ ahno 'hna etebhyaḥ na saṅkhyādeḥ samāhāre uttamaikābhyāṃ ca rājāhaḥsakhibhyaṣ ṭac gor ataddhitaluki agrākhyāyām urasaḥ ano'śmāyaḥsarasāṃ jātisaṃjñāyām grāmakauṭābhyāṃ ca takṣṇaḥ ateḥ śunaḥ upamānād aprāṇiṣu uttaramṛgapūrvāc ca sakthnaḥ nāvo dvigoḥ ardhāc ca khāryāḥ prācām dvitribhyām añjaleḥ anasantān napuṃsakāc chandasi brahmaṇo jānapadākhyāyām kumahadbhyām anyatarasyām dvandvāc cudaṣahāntāt samāhāre avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ anaś ca napuṃsakād anyatarasyām nadīpaurṇamāsyāgrahāyaṇībhyaḥ jhayaḥ gireś ca senakasya bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgāt ṣac aṅguler dāruṇi dvitribhyāṃ ṣa mūrdhnaḥ ap pūraṇīpramāṇyoḥ antarbahirbhyāṃ ca lomnaḥ añ nāsikāyāḥ sañjñāyāṃ nasaṃ ca asthūlāt upasargāc ca suprātasuśvasudivaśārikukṣacaturaśraiṇīpadājapadaproṣṭhapadāḥ nañduḥsubhyo halisakthyor anyatarasyām nityam asic prajāmedhayoḥ bahuprajāś chandasi dharmād anic kevalāt jambhā suharitatṛṇasomebhyaḥ dakṣiṇermā lubdhayoge ic karmavyatihāre dvidaṇḍyādibhyaś ca prasaṃbhyāṃ jānunor jñuḥ ūrdhvād vibhāṣā ūdhaso 'naṅ dhanuṣaś ca vā sañjñāyām jāyāyā niṅ gandhasyed utpūtisusurabhibhyaḥ alpākhyāyām upamānāc ca pādasya lopo 'hastyādibhyaḥ kumbhapadīṣu ca saṅkhyāsupūrvasya vayasi dantasya datṛ chandasi ca striyāṃ sañjñāyām vibhāṣā śyāvārokābhyām agrāntaśuddhaśubhravṛṣavarāhebhyaś ca kakudasya avasthāyāṃ lopaḥ trikakut parvate udvibhyāṃ kākudasya pūrṇād vibhāṣā suhṛddurhṛdau mitrāmitrayoḥ uraḥprabhṛtibhyaḥ kap inaḥ striyām nadyṛtaś ca śeṣād vibhāṣā na sañjñāyām īyasaś ca vandite bhrātuḥ ṛtaś chandasi nāḍītantryoḥ svāṅge niṣpravāṇiś ca ekāco dve prathamasya ajāder dvitīyasya na ndrāḥ saṃyogādayaḥ pūrvo 'bhyāsaḥ ubhe abhyastam jakṣityādayaḥ ṣaṭ tujādīnāṃ dīrgho 'bhyāsasya liṭi dhātor anabhyāsasya sanyaṅoḥ ślau caṅi dāśvān sāhvān mīḍhvāṃś ca ṣyaṅaḥ samprasāraṇaṃ putrapatyos tatpuruṣe bandhuni bahuvrīhau vacisvapiyajādīnāṃ kiti grahijyāvayivyadhivaṣṭivicativṛścatipṛcchatibhṛjjatīnāṃ ṅiti ca liṭy abhyāsasyobhayeṣām svāpeś caṅi svapisyamivyeñāṃ yaṅi na vaśaḥ cāyaḥ kī sphāyaḥ sphī niṣṭhāyām styaḥ prapūrvasya dravamūrtisparśayoḥ śyaḥ prateś ca vibhāṣābhyavapūrvasya śṛtaṃ pāke pyāyaḥ pī liḍyaṅoś ca vibhāṣā śveḥ ṇau ca saṃścaṅoḥ hvaḥ saṃprasāraṇam abhyastasya ca bahulaṃ chandasi cāyaḥ kī apaspṛdhethām ānṛcur ānṛhuś cicyuṣe tityāja śrātāḥ śritam āśīrāśīrtāḥ na samprasāraṇe samprasāraṇam liṭi vayo yaḥ vaś ca asya anyatarasyāṃ kiti veñaḥ lyapi ca jyaś ca vyaś ca vibhāṣā pareḥ ādeca upadeśe 'śiti na vyo liṭi sphuratisphulatyor ghañi krīiṅjīnāṃ ṇau sidhyater apāralaukike mīnātiminotidīṅāṃ lyapi ca vibhāṣā līyateḥ khideś chandasi apaguro ṇamuli cisphuror ṇau prajane vīyateḥ bibheter hetubhaye nityaṃ smayateḥ sṛjidṛśor jhaly am akiti anudāttasya cardupadhasya anyatarasyām śīrṣaṃś chandasi ye ca taddhite aci śīrṣaḥ paddannomāshṛnniśasanyūṣandoṣanyakañchakannudannāsañ chasprabhṛtiṣu dhātvādeḥ ṣaḥ saḥ ṇo naḥ lopo vyor vali ver apṛktasya halṅyābbhyo dīrghāt sutisyapṛktaṃ hal eṅhrasvāt sambuddheḥ śeḥ chandasi bahulam hrasvasya piti kṛti tuk saṃhitāyām che ca āṅmāṅoś ca dīrghāt padāntād vā iko yaṇaci eco 'yavāyāvaḥ vānto yi pratyaye dhātos tannimittasyaiva kṣayyajayyau śakyārthe krayyas tadarthe bhayyapravayye ca chandasi ekaḥ pūrvaparayoḥ antādivac ca ṣatvatukor asiddhaḥ ād guṇaḥ vṛddhir eci etyedhatyūṭhsu āṭaś ca upasargād ṛti dhātau vā supy āpiśaleḥ auto 'mśasoḥ eṅi pararūpam omāṅoś ca usy apadāntāt ato guṇe avyaktānukaraṇasya ata itau na āmreḍitasya antyasya tu vā nityam āmreḍite ḍāci akaḥ savarṇe dīrghaḥ prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ tasmācchaso naḥ puṃsi nādici dīrghājjasi ca vā chandasi ami pūrvaḥ samprasāraṇāc ca eṅaḥ padāntād ati ṅasiṅasoś ca ṛta ut khyatyāt parasya ato ror aplutād aplute haśi ca prakṛtyā 'ntaḥpādam avyapare avyādavadyādavakramuravratāyamavantvavasyuṣu ca yajuṣy uraḥ āpo juṣāṇo vṛṣṇo varṣiṣṭhe 'mbe 'mbāle 'mbikepūrve aṅga ityādau ca anudātte ca kudhapare avapathāsi ca sarvatra vibhāṣā goḥ avaṅ sphoṭāyanasya indre ca nityam plutapragṛhyā aci āṅo 'nunāsikaś chandasi iko 'savarṇe śākalyasya hrasvaś ca ṛty akaḥ aplutavad upasthite ī3 cākravarmaṇasya diva ut etattadoḥ sulopo 'kor anañsamāse hali syaś chandasi bahulam so 'ci lope cet pādapūraṇam suṭ kāt pūrvaḥ aḍabhyāsavyavāye 'pi samparyupebhyaḥ karotau bhūṣaṇe samavāye ca upāt pratiyatnavaikṛtavākyādhyāhāreṣu kiratau lavane hiṃsāyāṃ prateś ca apāc catuṣpācchakuniṣv ālekhane kustumburūṇi jātiḥ aparasparāḥ kriyāsātatye goṣpadaṃ sevitāsevitapramāṇeṣu āspadaṃ pratiṣṭhāyām āścaryam anitye varcaske 'vaskaraḥ apaskaro rathāṅgam viṣkiraḥ śakunir vā hrasvāccandrottarapade mantre pratiṣkaśaś ca kaśeḥ praskaṇvahariścandrāv ṛṣī maskaramaskariṇau veṇuparivrājakayoḥ kāstīrājastunde nagare kāraskaro vṛkṣaḥ pāraskaraprabhṛtīni ca sañjñāyām anudāttaṃ padam ekavarjam karṣātvato ghaño 'nta udāttaḥ uñchādīnāṃ ca anudāttasya ca yatrodāttalopaḥ dhātoḥ citaḥ taddhitasya kitaḥ tisṛbhyo jasaḥ caturaḥ śasi sāv ekācas tṛtīyādir vibhaktiḥ antodāttād uttarapadād anyatarasyām anityasamāse añceś chandasy asarvanāmasthānam ūḍidaṃpadādyappumraidyubhyaḥ aṣṭano dīrghāt śatur anumo nadyajādī udāttayaṇo halpūrvāt noṅdhātvoḥ hrasvanuḍbhyāṃ matup nām anyatarasyām ṅyāś chandasi bahulam ṣaṭtricaturbhyo halādiḥ jhaly upottamam vibhāṣā bhāṣāyām na gośvansāvavarṇarāḍaṅkruṅkṛdbhyaḥ divo jhal nṛ ca anyatarasyām tit svaritam tāsyanudāttenṅidadupadeśāl lasārvadhātukam anudāttam ahnviṅoḥ ādiḥ sico 'nyatarasyām svapādihiṃsām acy aniṭi abhyastānām ādiḥ anudātte ca sarvasya supi bhīhrībhṛhumadajanadhanadaridrājāgarāṃ pratyayāt pūrvaṃ piti liti ādir ṇamuly anyatarasyām acaḥ kartṛyaki thali ca seṭīḍ anto vā ñnity ādir nityam āmantritasya ca pathimathoḥ sarvanāmasthāne antaś ca tavai yugapat kṣayo nivāse jayaḥ karaṇam vṛṣādīnāṃ ca sañjñāyām upamānam niṣṭhā ca dvyaj anāt śuṣkadhṛṣṭau āśitaḥ kartā rikte vibhāṣā juṣṭārpite ca chandasi nityaṃ mantre yuṣmadasmador ṅasi ṅayi ca yato 'nāvaḥ īḍavandavṛśaṃsaduhāṃ ṇyataḥ vibhāṣā veṇvindhānayoḥ tyāgarāgahāsakuhaśvaṭhakrathānām upottamaṃ riti caṅy anyatarasyām matoḥ pūrvam āt sañjñāyāṃ striyām anto 'vatyāḥ īvatyāḥ cau samāsasya bahuvrīhau prakṛtyā pūrvapadam tatpuruṣe tulyārthatṛtīyāsaptamyupamānāvyayadvitīyākṛtyāḥ varṇo varṇeṣv anete gādhalavaṇayoḥ pramāṇe dāyādyaṃ dāyāde pratibandhi cirakṛcchrayoḥ pade 'padeśe nivāte vātatrāṇe śārade 'nārtave adhvaryukaṣāyayor jātau sadṛśapratirūpayoḥ sādṛśye dvigau pramāṇe gantavyapaṇyaṃ vāṇije mātropajñopakramacchāye napuṃsake sukhapriyayor hite prītau ca svaṃ svāmini patyāv aiśvarye na bhūvākciddidhiṣu vā bhuvanam āśaṅkābādhanedīyassu sambhāvane pūrve bhūtapūrve savidhasanīḍasamaryādasaveśasadeśeṣu sāmīpye vispaṣṭādīni guṇavacaneṣu śrajyāvamakanpāpavatsu bhāve karmadhāraye kumāraś ca ādiḥ pratyenasi pūgeṣv anyatarasyām igantakālakapālabhagālaśarāveṣu dvigau bahvanyatarasyām diṣṭivitastyoś ca saptamī siddhaśuṣkapakvabandheṣv akālāt paripratyupāpā varjyamānāhorātrāvayaveṣu rājanyabahuvacanadvandve 'ndhakavṛṣṇiṣu saṅkhyā ācāryopasarjanaś ca antevāsī kārtakaujapādayaś ca mahān vrīhyaparāhṇagṛṣṭīṣvāsajābālabhārabhāratahailihilarauravapravṛddheṣu kṣullakaś ca vaiśvadeve uṣṭraḥ sādivāmyoḥ gauḥ sādasādisārathiṣu kurugārhapatariktagurvasūtajaratyaślīladṛḍharūpāpārevaḍavātaittilakadrūḥ paṇyakambalo dāsībhārāṇāṃ ca caturthī tadarthe arthe kte ca karmadhāraye 'niṣṭhā ahīne dvitīyā tṛtīyā karmaṇi gatiranantaraḥ tādau ca niti kṛtyatau tavai ca antaś ca yugapat aniganto 'ñcatau vapratyaye nyadhī ca īṣad anyatarasyām hiraṇyaparimāṇaṃ dhane prathamo 'ciropasampattau katarakatamau karmadhāraye āryo brāhmaṇakumārayoḥ rājā ca ṣaṣṭhī pratyenasi kte nityārthe grāmaḥ śilpini rājā ca praśaṃsāyām ādir udāttaḥ saptamīhāriṇau dharmye 'haraṇe yukte ca vibhāṣā adhyakṣe pāpaṃ ca śilpini gotrāntevāsimānavabrāhmaṇeṣu kṣepe aṅgāni maireye bhaktākhyās tadartheṣu gobiḍālasiṃhasaindhaveṣu upamāne ake jīvikārthe prācāṃ krīḍāyāṃ aṇi niyukte śilpini ca akṛñaḥ sañjñāyāṃ ca gotantiyavaṃ pāle ṇini upamānaṃ śabdārthaprakṛtāv eva yuktārohyādayaś ca dīrghakāśatuṣabhrāṣṭravaṭaṃ je antyāt pūrvaṃ bahvacaḥ grāme 'nivasantaḥ ghoṣādiṣu ca chātryādayaḥ śālāyām prasthe 'vṛddham akarkyādīnām mālādīnāṃ ca amahannavaṃ nagare 'nudīcām arme ca avarṇam dvyac tryac na bhūtādhikasaṃjīvamadrāśmakajjalam antaḥ sarvaṃ guṇakārtsnye sañjñāyāṃ girinikāyayoḥ kumāryām vayasi udake 'kevale dvigau kratau sabhāyāṃ napuṃsake pure prācām ariṣṭagauḍapūrve ca na hāstinaphalakamārdeyāḥ kusūlakūpakumbhaśālaṃ bile dikśabdā grāmajanapadākhyānacānarāṭeṣu ācāryopasarjanaś ca antevāsini uttarapadavṛddhau sarvaṃ ca bahuvrīhau viśvaṃ sañjñāyāṃ udarāśveṣuṣu kṣepe nadī bandhuni niṣṭhopasargapūrvam anyatarasyām uttarapadādiḥ karṇo varṇalakṣaṇāt sañjñaupamyayoś ca kaṇṭhapṛṣṭhagrīvājaṅghaṃ ca śṛṅgam avasthāyāṃ ca naño jaramaramitramṛtāḥ sor manasī alomoṣasī kratvādayaś ca ādyudāttaṃ dvyac chandasi vīravīryau ca kūlatīratūlamūlaśālākṣasamam avyayībhāve kaṃsamanthaśūrpapāyyakāṇḍaṃ dvigau tatpuruṣe śālāyāṃ napuṃsake kanthā ca ādiś cihaṇādīnām celakheṭakaṭukakāṇḍaṃ garhāyām cīram upamānam palalasūpaśākaṃ miśre kūlasūdasthalakarṣāḥ sañjñāyām akarmadhāraye rājyam vargyādayaś ca putraḥ puṃbhyaḥ na ācāryarājartviksaṃyuktajñātyākhyebhyaḥ cūrṇādīny aprāṇiṣaṣṭhyāḥ ṣaṭ ca kāṇḍādīni kuṇḍaṃ vanam prakṛtyā bhagālam śiter nityābahvaj bahuvrīhāv abhasat gatikārakopapadāt kṛt ubhe vanaspatyādiṣu yugapat devatādvandve ca nottarapade 'nudāttādāv apṛthivīrudrapūṣamanthiṣu antaḥ thāthaghañktājabitrakāṇām sūpamānāt ktaḥ sañjñāyām anācitādīnām pravṛddhādīnāṃ ca kārakād dattaśrutayor eva āśiṣi itthaṃbhūtena kṛtam iti ca ano bhāvakarmavacanaḥ manktinvyākhyānaśayanāsanasthānayājakādikrītāḥ saptamyāḥ puṇyam ūnārthakalahaṃ tṛtīyāyāḥ miśraṃ ca anupasargam asandhau naño guṇapratiṣedhe sampādyarhahitālamarthās taddhitāḥ yayatoś ca atadarthe ackāv aśaktau ākrośe ca sañjñāyām kṛtyokeṣṇuccārvādayaś ca vibhāṣā tṛnnannatīkṣṇaśuciṣu bahuvrīhāv idametattadbhyaḥ prathamapūraṇayoḥ kriyāgaṇane saṅkhyāyāḥ stanaḥ vibhāṣā chandasi sañjñāyāṃ mitrājinayoḥ vyavāyino 'ntaram mukhaṃ svāṅgaṃ na avyayadikśabdagomahatsthūlamuṣṭipṛthuvatsebhyaḥ niṣṭhopamānād anyatarasyām jātikālasukhādibhyo 'nācchādanāt kto 'kṛtamitapratipannāḥ vā jāte nañsubhyām kapi pūrvam hrasvānte 'ntyāt pūrvam bahor nañvad uttarapadabhūmni na guṇādayo 'vayavāḥ upasargāt svāṅgaṃ dhruvam aparśu vanaṃ samāse antaḥ antaś ca na nivibhyām parer abhitobhāvi maṇḍalam prād asvāṅgaṃ sañjñāyām nirudakādīni ca abher mukham apāc ca sphigapūtavīṇāñjo'dhvakukṣisīranāma nāma ca adher uparistham anor apradhānakanīyasī puruṣaś ca anvādiṣṭaḥ ater akṛtpade ner anidhāne prater aṃśvādayas tatpuruṣe upād dvyajajinam agaurādayaḥ sor avakṣepaṇe vibhāṣotpucche dvitribhyāṃ pāddanmūrdhasu bahuvrīhau sakthaṃ ca akrāntāt parādiś chandasi bahulam alug uttarapade pañcamyāḥ stokādibhyaḥ ojaḥsaho'mbhastamasas tṛtīyāyāḥ manasaḥ sañjñāyām ājñāyini ca ātmanaś ca pūraṇe vaiyākaraṇākhyāyāṃ caturthyāḥ parasya ca haladantāt saptamyāḥ sañjñāyām kāranāmni ca prācāṃ halādau madhyād gurau amūrdhamastakāt svāṅgād akāme bandhe ca vibhāṣā tatpuruṣe kṛti bahulam prāvṛṭśaratkāladivāṃ je vibhāṣā varṣakṣaraśaravarāt ghakālataneṣu kālanāmnaḥ śayavāsavāsiṣv akālāt nensiddhabadhnātiṣu ca sthe ca bhāṣāyām ṣaṣṭhyā ākrośe putre 'nyatarasyām ṛto vidyāyonisambandhebhyaḥ vibhāṣā svasṛpatyoḥ ānaṅ ṛto dvandve devatādvandve ca īdagneḥ somavaruṇayoḥ id vṛddhau divo dyāvā divasaś ca pṛthivyām uṣāsoṣasaḥ mātarapitarāv udīcām pitarāmātarā ca chandasi striyāḥ puṃvadbhāṣitapuṃskādanūṅ samānādhikaraṇe striyām apūraṇīpriyādiṣu tasilādiṣv ā kṛtvasucaḥ kyaṅmāninoś ca na kopadhāyāḥ sañjñāpūraṇyoś ca vṛddhinimittasya ca taddhitasya araktavikāre svāṅgācceto 'mānini jāteś ca puṃvat karmadhārayajātīyadeśīyeṣu gharūpakalpacelaḍbruvagotramatahateṣu ṅyo 'nekāco hrasvaḥ nadyāḥ śeṣasya anyatarasyām ugitaś ca ān mahataḥ samānādhikaraṇajātīyayoḥ dvyaṣṭanaḥ saṅkhyāyām abahuvrīhyaśītyoḥ tres trayaḥ vibhāṣā catvāriṃśatprabhṛtau sarveṣām hṛdayasya hṛllekhayadaṇlāseṣu vā śokaṣyañrogeṣu pādasya pad ājyātigopahateṣu pad yaty atadarthe himakāṣihatiṣu ca ṛcaḥ śe vā ghoṣamiśraśabdeṣu udakasyodaḥ sañjñāyām peṣamvāsavāhanadhiṣu ca ekahalādau pūrayitavye 'nyatarasyām manthaudanasaktubinduvajrabhārahāravīvadhagāheṣu ca iko hrasvo 'ṅyo gālavasya eka taddhite ca ṅyāpoḥ sañjñāchandasor bahulam tve ca iṣṭakeṣīkāmālānāṃ citatūlabhāriṣu khity anavyayasya arurdviṣadajantasya mum ica ekāco 'mpratyayavac ca vācaṃyamapurandarau ca kāre satyāgadasya śyenatilasya pāte ñe rātreḥ kṛti vibhāṣā nalopo nañaḥ tasmān nuḍ aci nabhrāṇnapānnavedānāsatyānamucinakulanakhanapuṃsakanakṣatranakranākeṣu prakṛtyā ekādiś caikasya cāduk nago 'prāṇiṣv anyatarasyām sahasya saḥ sañjñāyām granthāntādhike ca dvitīye ca anupākhye avyayībhāve cākāle vopasarjanasya prakṛtyā āśiṣy agovatsahaleṣu samānasya chandasy amūrdhaprabhṛtyudarkeṣu jyotirjanapadarātrinābhināmagotrarūpasthānavarṇavayovacanabandhuṣu caraṇe brahmacāriṇi tīrthe ye vibhāṣodare dṛgdṛśavatuṣu idaṃkimor īśkī ā sarvanāmnaḥ viṣvagdevayoś ca ṭer adryañcatau vapratyaye samaḥ sami tirasas tiry alope sahasya sadhriḥ sadha mādasthayoś chandasi dvyantarupasargebhyo 'pa īt ūd anor deśe aṣaṣṭhyatṛtīyāsthasya anyasya dug āśīrāśāsthāsthitotsukotikārakarāgaccheṣu arthe vibhāṣā koḥ kat tatpuruṣe 'ci rathavadayoś ca tṛṇe ca jātau kā pathyakṣayoḥ īṣadarthe ca vibhāṣā puruṣe kavañ coṣṇe pathi ca chandasi pṛṣodarādīni yathopadiṣṭam saṅkhyāvisāyapūrvasya ahnasya ahan anyatarasyāṃ ṅau ḍhralope pūrvasya dīrgho 'ṇaḥ sahivahor od avarṇasya sāḍhyai sāḍhvā sāḍheti nigame saṃhitāyām karṇe lakṣaṇasya aviṣṭāṣṭapañcamaṇibhinnacchinnacchidrasruvasvastikasya nahivṛtivṛṣivyadhirucisahitaniṣu kvau vanagiryoḥ saṃjñāyāṃ koṭarakiṃśulakādīnām vale matau bahvaco 'najirādīnām śarādīnām ca iko vahe 'pīloḥ upasargasya ghañyamanuṣye bahulam ikaḥ kāśe das ti aṣṭanaḥ sañjñāyām chandasi ca citeḥ kapi viśvasya vasurāṭoḥ nare sañjñāyām mitre carṣau mantre somāśvendriyaviśvadevyasya matau oṣadheś ca vibhaktāv aprathamāyām ṛci tunughamakṣutaṅkutroruṣyāṇām ikaḥ suñi dvyaco 'tastiṅaḥ nipātasya ca anyeṣām api dṛśyate cau samprasāraṇasya aṅgasya halaḥ nāmi na tisṛcatasṛ chandasy ubhayathā nṛ ca nopadhāyāḥ sarvanāmasthāne ca asambuddhau vā ṣapūrvasya nigame sāntamahataḥ saṃyogasya aptṛntṛcsvasṛnaptṛneṣṭṛtvaṣṭṛkṣattṛhotṛpotṛpraśāstṝṇām inhanpūṣāryamṇāṃ śau sau ca atvasantasya ca adhātoḥ anunāsikasya kvijhaloḥ kṅiti ajjhanagamāṃ sani tanoter vibhāṣā kramaś ca ktvi chvoḥ śūḍ anunāsike ca jvaratvarasrivyavimavām upadhāyāś ca rāl lopaḥ asiddhavad atrā bhāt śnān nalopaḥ aniditāṃ hala upadhāyāḥ kṅiti daṃśasañjasvañjām śapi rañjeś ca ghañi ca bhāvakaraṇayoḥ syado jave avodaidhaudmapraśrathahimaśrathāḥ na añceḥ pūjāyām ktvi skandisyandoḥ jāntanaśāṃ vibhāṣā bhañjeś ca ciṇi śāsa id aṅhaloḥ śā hau hanterjaḥ anudāttopadeśavanatitanotyādīnām anunāsikalopo jhali kṅiti vā lyapi na ktici dīrghaś ca gamaḥ kvau viḍvanor anunāsikasya āt janasanakhanāṃ sanjhaloḥ ye vibhāṣā tanoter yaki sanaḥ ktici lopaś ca asya anyatarasyām ārdhadhātuke bhrasjo ropadhayo ram anyatarasyām ato lopaḥ yasya halaḥ kyasya vibhāṣā ṇer aniṭi niṣṭhāyāṃ seṭi janitā mantre śamitā yajñe ay āmantālvāyyetnviṣṇuṣu lyapi laghupūrvāt vibhāṣāpaḥ yupluvor dīrghaś chandasi kṣiyaḥ niṣṭhāyām aṇyadarthe vākrośadainyayoḥ syasicsīyuṭtāsiṣu bhāvakarmaṇor upadeśe 'jjhanagrahadṛśāṃ vā ciṇvad iṭ ca dīṅo yuḍ aci kṅiti āto lopa iṭi ca īdyati ghumāsthāgāpājahātisāṃ hali er liṅi vā 'nyasya saṃyogādeḥ na lyapi mayater id anyatarasyām luṅlaṅlṛṅkṣv aḍudāttaḥ āḍ ajādīnām chandasy api dṛśyate na māṅyoge bahulaṃ chandasy amāṅyoge 'pi irayo re aci śnudhātubhruvāṃ yvor iyaṅuvaṅau abhyāsasya asavarṇe striyāḥ vā 'ṃśasoḥ iṇo yaṇ er anekāco 'saṃyogapūrvasya oḥ supi varṣābhvaś ca na bhūsudhiyoḥ chandasy ubhayathā huśnuvoḥ sārvadhātuke bhuvo vug luṅliṭoḥ ūd upadhāyā gohaḥ doṣo ṇau vā cittavirāge mitāṃ hrasvaḥ ciṇṇamulor dīrgho 'nyatarasyām khaci hrasvaḥ hlādo niṣṭhāyām chāder ghe 'dvyupasargasya ismantrankviṣu ca gamahanajanakhanaghasāṃ lopaḥ kṅity anaṅi tanipatyoś chandasi ghasibhasor hali ca hujhalbhyo her dhiḥ śruśṛṇupṝkṛvṛbhyaś chandasi aṅitaś ca ciṇo luk ato heḥ utaś ca pratyayād asaṃyogapūrvāt lopaś ca asya anyatarasyāṃ mvoḥ nityaṃ karoteḥ ye ca ata ut sārvadhātuke śnasor allopaḥ śnābhyastayor ātaḥ ī haly aghoḥ id daridrasya bhiyo 'nyatarasyām jahāteś ca ā ca hau lopo yi ghvasor eddhāv abhyāsalopaś ca ata ekahalmadhye 'nādeśāder liṭi thali ca seṭi tṝphalabhajatrapaś ca rādho hiṃsāyām vā jṝbhramutrasām phaṇāṃ ca saptānām na śasadadavādiguṇānām arvaṇas tr asāv anañaḥ maghavā bahulam bhasya pādaḥ pat vasoḥ samprasāraṇaṃ vāha ūṭ śvayuvamaghonām ataddhite allopo 'naḥ ṣapūrvahandhṛtarājñām aṇi vibhāṣā ṅiśyoḥ na saṃyogād vamantāt acaḥ uda īt āto dhātoḥ mantreṣv āṅy āder ātmanaḥ ti viṃśater ḍiti ṭeḥ nas taddhite ahnaṣ ṭakhor eva or guṇaḥ ḍhe lopo 'kadrvāḥ yasyeti ca sūryatiṣyāgastyamatsyānāṃ ya upadhāyāḥ halas taddhitasya āpatyasya ca taddhite 'nāti kyacvyoś ca bilvakādibhyaś chasya luk tur iṣṭhemeyassu ṭeḥ sthūladūrayuvahrasvakṣiprakṣudrāṇāṃ yaṇādi paraṃ pūrvasya ca guṇaḥ priyasthirasphirorubahulaguruvṛddhatṛpradīrghavṛndārakāṇāṃ prasthasphavarbaṃhigarvarṣitrabdrāghivṛndāḥ bahor lopo bhū ca bahoḥ iṣṭhasya yiṭ ca jyād ād īyasaḥ ra ṛto halāder laghoḥ vibhāṣarjoś chandasi prakṛtyaikāc in aṇyanapatye gāthividathikeśigaṇipaṇinaś ca saṃyogādiś ca an ye ca abhāvakarmaṇoḥ ātmādhvānau khe na mapūrvo 'patye 'varmaṇaḥ brāhmo 'jātau kārmas tācchīlye aukṣam anapatye dāṇḍināyanahāstināyanātharvaṇikajaihmāśineyavāsināyanibhrauṇahatyadhaivatyasāravaikṣvākamaitreyahiraṇmayāni ṛtvyavāstvyavāstvamādhvīhiraṇyayāni chandasi yuvor anākau āyaneyīnīyiyaḥ phaḍhakhachaghāṃ pratyayādīnām jho 'ntaḥ ad abhyastāt ātmanepadeṣv anataḥ śīṅo ruṭ vetter vibhāṣā bahulaṃ chandasi ato bhisa ais bahulaṃ chandasi nedamadasor akoḥ ṭāṅasiṅasām inātsyāḥ ṅer yaḥ sarvanāmnaḥ smai ṅasiṅyoḥ smātsminau pūrvādibhyo navabhyo vā jasaḥ śī auṅa āpaḥ napuṃsakāc ca jaśśasoḥ śiḥ aṣṭābhya auś ṣaḍbhyo luk svamor napuṃsakāt ato 'm adḍ ḍatarādibhyaḥ pañcabhyaḥ netarāc chandasi yuṣmadasmadbhyāṃ ṅaso 'ś ṅe prathamayor am śaso na bhyaso bhyam pañcamyā at ekavacanasya ca sāma ākam āta au ṇalaḥ tuhyos tātaṅ āśiṣy anyatarasyām videḥ śatur vasuḥ samāse 'nañpūrve ktvo lyap ktvā api chandasi supāṃ sulukpūrvasavarṇāccheyāḍāḍyāyājālaḥ amo maś lopas ta ātmanepadeṣu dhvamo dhvāt yajadhvainam iti ca tasya tāt taptanaptanathanāś ca idanto masi ktvo yak iṣṭvīnam iti ca snātvyādayaś ca āj jaser asuk aśvakṣīravṛṣalavaṇānām ātmaprītau kyaci āmi sarvanāmnaḥ suṭ tres trayaḥ hrasvanadyāpo nuṭ ṣaṭcaturbhyaś ca śrīgrāmaṇyoś chandasi goḥ pādānte idito num dhātoḥ śe mucādīnām masjinaśor jhali radhijabhor aci neṭyaliṭi radheḥ rabher aśabliṭoḥ labheś ca āṅo yi upāt praśaṃsāyām upasargāt khalghañoḥ na sudurbhyāṃ kevalābhyām vibhāṣā ciṇṇamuloḥ ugidacāṃ sarvanāmasthāne 'dhātoḥ yujer asamāse napuṃsakasya jhalacaḥ iko 'ci vibhaktau tṛtīyādiṣu bhāṣitapuṃskaṃ puṃvad gālavasya asthidadhisakthyakṣṇām anaṅ udāttaḥ chandasy api dṛśyate ī ca dvivacane na abhyastācchatuḥ vā napuṃsakasya ācchīnadyor num śapśyanor nityam sāv anaḍuhaḥ dṛksvavassvatavasāṃ chandasi diva aut pathimathyṛbhukṣām āt ito 't sarvanāmasthāne tho 'nthaḥ bhasya ṭer lopaḥ puṃso 'suṅ goto ṇit ṇal uttamo vā sakhyur asambuddhau anaṅ sau ṛduśanaspurudaṃso'nehasāṃ ca tṛjvat kroṣṭuḥ striyāṃ ca vibhāṣā tṛtīyādiṣv aci caturanaḍuhor āmudāttaḥ am sambuddhau ṝta id dhātoḥ upadhāyāś ca ud oṣṭhyapūrvasya bahulaṃ chandasi sici vṛddhiḥ parasmaipadeṣu ato lrāntasya vadavrajahalantasya acaḥ neṭi hmyantakṣaṇaśvasajāgṛṇiśvyeditām ūrṇoter vibhāṣā ato halāder laghoḥ neḍ vaśi kṛti titutratathasisusarakaseṣu ca ekāca upadeśe 'nudāttāt śryukaḥ kiti sani grahaguhoś ca kṛsṛbhṛvṛstudrusruśruvo liṭi śvīdito niṣṭhāyām yasya vibhāṣā āditaś ca vibhāṣā bhāvādikarmaṇoḥ kṣubdhasvāntadhvāntalagnamliṣṭaviribdhaphāṇṭabāḍhāni manthamanastamaḥsaktāvispaṣṭasvarānāyāsabhṛśeṣu dhṛṣiśasī vaiyātye dṛḍhaḥ sthūlabalayoḥ prabhau parivṛḍhaḥ kṛcchragahanayoḥ kaṣaḥ ghuṣir aviśabdane ardeḥ saṃnivibhyaḥ abheś ca āvidūrye ṇer adhyayane vṛttam vā dāntaśāntapūrṇadastaspaṣṭacchannajñaptāḥ ruṣyamatvarasaṃghuṣāsvanām hṛṣer lomasu apacitaś ca hru hvareś chandasi aparihvṛtāś ca some hvaritaḥ grasitaskabhitastabhitottabhitacattavikastaviśastṛśaṃstṛśāstṛtarutṛtarūtṛvarutṛvarūtṛvarutrīrujjvalitikṣaritikṣamitivamityamiti iti ca ārdhadhātukasyeḍ valādeḥ snukramor anātmanepadanimitte graho 'liṭi dīrghaḥ vṝto vā na liṅi sici ca parasmaipadeṣu iṭ sani vā liṅsicor ātmanepadeṣu ṛtaś ca saṃyogādeḥ svaratisūtisūyatidhūñūdito vā radhādibhyaś ca niraḥ kuṣaḥ iṇ niṣṭhāyām tīṣasahalubharuṣariṣaḥ sani ivantardhabhrasjadambhuśrisvṛyūrṇubharajñapisanām kliśaḥ ktvāniṣṭhayoḥ pūṅaś ca vasatikṣudhor iṭ añceḥ pūjāyām lubho vimohane jṝvraścyoḥ ktvi udito vā se 'sici kṛtacṛtachṛdatṛdanṛtaḥ gamer iṭ parasmaipadeṣu na vṛdbhyaś caturbhyaḥ tāsi ca kᄇpaḥ acas tāsvat thaly aniṭo nityam upadeśe 'tvataḥ ṛto bhāradvājasya babhūthātatanthajagṛbhmavavartheti nigame vibhāṣā sṛjidṛśoḥ iḍ attyartivyayatīnām vasv ekājādghasām vibhāṣā gamahanavidaviśām saniṃsasanivāṃsam ṛddhanoḥ sye añjeḥ sici stusudhūñbhyaḥ parasmaipadeṣu yamaramanamātāṃ sak ca smipūṅrañjvaśāṃ sani kiraś ca pañcabhyaḥ rudādibhyaḥ sārvadhātuke īśaḥ se īḍajanor dhve ca liṅaḥ salopo 'nantyasya ato yeyaḥ āto ṅitaḥ āne muk īd āsaḥ aṣṭana ā vibhaktau rāyo hali yuṣmadasmador anādeśe dvitīyāyāṃ ca prathamāyāś ca dvivacane bhāṣāyām yo 'ci śeṣe lopaḥ maparyantasya yuvāvau dvivacane yūyavayau jasi tvāhau sau tubhyamahyau ṅayi tavamamau ṅasi tvamāv ekavacane pratyayottarapadayoś ca tricaturoḥ striyāṃ tisṛcatasṛ aci ra ṛtaḥ jarāyā jaras anyatarasyām tyadādīnām aḥ kimaḥ kaḥ ku tihoḥ kva ati tadoḥ saḥ sāvanantyayoḥ adasa au sulopaś ca idamo maḥ daś ca yaḥ sau ido 'y puṃsi anāpyakaḥ hali lopaḥ mṛjer vṛddhiḥ aco ñṇiti ata upadhāyāḥ taddhiteṣv acām ādeḥ kiti ca devikāśiṃśapādityavāḍdīrghasattraśreyasām āt kekayamitrayupralayānāṃ yāder iyaḥ na yvābhyāṃ padāntābhyāṃ pūrvau tu tābhyām aic dvārādīnāṃ ca nyagrodhasya ca kevalasya na karmavyatihāre svāgatādīnāṃ ca śvāder iñi padāntasya anyatarasyām uttarapadasya avayavādṛtoḥ susarvārdhāj janapadasya diśo 'madrāṇām prācāṃ grāmanagarāṇām saṅkhyāyāḥ saṃvatsarasaṅkhyasya ca varṣasya abhaviṣyati parimāṇāntasya asaṃjñāśāṇayoḥ je proṣṭhapadānām hṛdbhagasindhvante pūrvapadasya ca anuśatikādīnām ca devatādvandve ca nendrasya parasya dīrghāc ca varuṇasya prācāṃ nagarānte jaṅgaladhenuvalajāntasya vibhāṣitam uttaram ardhāt parimāṇasya pūrvasya tu vā nātaḥ parasya pravāhaṇasya ḍhe tatpratyayasya ca nañaḥ śucīśvarakṣetrajñakuśalanipuṇānām yathātathayathāpurayoḥ paryāyeṇa hanas to 'ciṇṇaloḥ āto yuk ciṇkṛtoḥ nodāttopadeśasya māntasya anācameḥ janivadhyoś ca artihrīvlīrīknūyīkṣmāyyātāṃ pug ṇau śāchāsāhvāvyāvepāṃ yuk vo vidhūnane juk līlor nuglukāv anyatarasyāṃ snehavipātane bhiyo hetubhaye ṣuk sphāyo vaḥ śader agatau taḥ ruhaḥ po 'nyatarasyām pratyayasthāt kāt pūrvasya ata id āpy asupaḥ na yāsayoḥ udīcām ātaḥ sthāne yakapūrvāyāḥ bhastraiṣājājñādvāsvā nañpūrvāṇām api abhāṣitapuṃskāc ca ād ācāryāṇām ṭhasyekaḥ isusuktāntāt kaḥ cajoḥ ku ghiṇṇyatoḥ nyaṅkvādīnāṃ ca ho hanter ñṇinneṣu abhyāsāc ca her acaṅi sanliṭor jeḥ vibhāṣā ceḥ na kvādeḥ ajivrajyoś ca bhujanyubjau pāṇyupatāpayoḥ prayājānuyājau yajñāṅge vañcer gatau oka ucaḥ ke ṇya āvaśyake yajayācarucapravacarcaś ca vaco 'śabdasañjñāyāṃ prayojyaniyojyau śakyārthe bhojyaṃ bhakṣye ghor lopo leṭi vā otaḥ śyani ksasya aci lug vā duhadihalihaguhām ātmanepade dantye śamām aṣṭānāṃ dīrghaḥ śyani ṣṭhivuklamyācamāṃ śiti kramaḥ parasmaipadeṣu iṣugamiyamāṃ chaḥ pāghrādhmāsthāmnādāṇdṛśyartisartiśadasadāṃ pibajighradhamatiṣṭhamanayacchapaśyarcchadhauśīyasīdāḥ jñājanor jā pvādīnāṃ hrasvaḥ mīnāter nigame mider guṇaḥ jusi ca sārvadhātukārdhadhātukayoḥ jāgro 'viciṇṇalṅitsu pugantalaghūpadhasya ca na abhyastasya aci piti sārvadhātuke bhūsuvos tiṅi uto vṛddhir luki hali ūrṇoter vibhāṣā guṇo 'pṛkte tṛṇaha im bruva īṭ yaṅo vā turustuśamyamaḥ sārvadhātuke astisico 'pṛkte bahulaṃ chandasi rudaś ca pañcabhyaḥ aḍ gārgyagālavayoḥ adaḥ sarveṣām ato dīrgho yañi supi ca bahuvacane jhalyet osi ca āṅi cāpaḥ sambuddhau ca ambārthanadyor hrasvaḥ hrasvasya guṇaḥ jasi ca ṛto ṅisarvanāmasthānayoḥ gher ṅiti āṇ nadyāḥ yāḍ āpaḥ sarvanāmnaḥ syāḍḍhrasvaś ca vibhāṣā dvitīyātṛtīyābhyām ṅer ām nadyāmnībhyaḥ idudbhyām aut ac ca gheḥ āṅo nā 'striyām ṇau caṅy upadhāyā hrasvaḥ na aglopiśāsvṛditām bhrājabhāsabhāṣadīpajīvamīlapīḍām anyatarasyām lopaḥ pibater īcca abhyāsasya tiṣṭhater it jighrater vā ur ṛt nityaṃ chandasi dayater digi liṭi ṛtaś ca saṃyogāder guṇaḥ ṛcchatyṛṝtām śṝdṝprāṃ hrasvo vā ke 'ṇaḥ na kapi āpo 'nyatarasyām ṛdṛśo 'ṅi guṇaḥ asyates thuk śvayater aḥ pataḥ pum vaca um śīṅaḥ sārvadhātuke guṇaḥ ayaṅ yi kṅiti upasargāddhrasva ūhateḥ eter liṅi akṛtsārvadhātukayor dīrghaḥ cvau ca rīṅ ṛtaḥ riṅ śayagliṅkṣu guṇo 'rtisaṃyogādyoḥ yaṅi ca ī ghrādhmoḥ asya cvau kyaci ca aśanāyodanyadhanāyā bubhukṣāpipāsāgardheṣu na chandasy aputrasya durasyur draviṇasyur vṛṣaṇyati riṣaṇyati aśvāghasya āt devasumnayor yajuṣi kāṭhake kavyadhvarapṛtanasyarci lopaḥ dyatisyatimāsthām it ti kiti śāchor anyatarasyām dadhāter hiḥ jahāteś ca ktvi vibhāṣā chandasi sudhitavasudhitanemadhitadhiṣvadhiṣīya ca do dad ghoḥ aca upasargāt taḥ apo bhi saḥ sy ārdhadhātuke tāsastyor lopaḥ ri ca ha eti yīvarṇayor dīdhīvevyoḥ sani mīmāghurabhalabhaśakapatapadām aca is āpjñapyṛdhām īt dambha icca muco 'karmakasya guṇo vā atra lopo 'bhyāsasya hrasvaḥ halādiḥ śeṣaḥ śarpūrvāḥ khayaḥ kuhoś cuḥ na kavater yaṅi kṛṣeśchandasi dādhartidardhartidardharṣibobhūtutetikte 'larṣyāpaṇīphaṇatsaṃsaniṣyadatkarikratkanikradatbharibhraddavidhvato davidyutattaritrataḥ sarīsṛpataṃvarīvṛjanmarmṛjyāganīganti iti ca ur at dyutisvāpyoḥ samprasāraṇam vyatho liṭi dīrgha iṇaḥ kiti ata ādeḥ tasmān nuḍ dvihalaḥ aśnoteś ca bhavater aḥ sasūveti nigame nijāṃ trayāṇāṃ guṇaḥ ślau bhṛñāmit artipipartyoś ca bahulaṃ chandasi sanyataḥ oḥ puyaṇjyapare sravatiśṛṇotidravatipravatiplavaticyavatīnāṃ vā guṇo yaṅlukoḥ dīrgho 'kitaḥ nīg vañcusraṃsudhvaṃsubhraṃsukasapatapadaskandām nug ato 'nunāsikāntasya japajabhadahadaśabhañjapaśāṃ ca caraphaloś ca ut parasya ataḥ ti ca rīg ṛdupadhasya ca rugrikau ca luki ṛtaś ca sanval laghuni caṅpare 'naglope dīrgho laghoḥ at smṛdṝtvaraprathamradastṝspaśām vibhāṣā veṣṭiceṣṭyoḥ ī ca gaṇaḥ sarvasya dve tasya param āmreḍitam anudāttaṃ ca nityavīpsayoḥ parer varjane prasamupodaḥ pādapūraṇe uparyadhyadhasaḥ sāmīpye vākyāder āmantritasya asūyāsammatikopakutsanabhartsaneṣu ekaṃ bahuvrīhivat ābādhe ca karmadhārayavad uttareṣu prakāre guṇavacanasya akṛcchre priyasukhayor anyatarasyām yathāsve yathāyatham dvandvaṃ rahasyamaryādāvacanavyutkramaṇayajñapātraprayogābhivyaktiṣu padasya padāt anudāttaṃ sarvam apādādau āmantritasya ca yuṣmadasmadoḥ ṣaṣṭhīcaturthīdvitīyāsthayor vāmnāvau bahuvacanasya vasnasau temayāv ekavacanasya tvāmau dvitīyāyāḥ na cavāhāhaevayukte paśyārthaiś ca anālocane sapūrvāyāḥ prathamāyā vibhāṣā tiṅo gotrādīni kutsanābhīkṣṇyayoḥ tiṅ atiṅaḥ na luṭ nipātair yadyadihantakuvinnecceccaṇkaccidyatrayutam naha pratyārambhe satyaṃ praśne aṅgāprātilomye hi ca chandasy anekam api sākāṅkṣam yāvadyathābhyām pūjāyāṃ na anantaram upasargavyapetaṃ ca tupaśyapaśyatāhaiḥ pūjāyām aho ca śeṣe vibhāṣā purā ca parīpsāyām nanv ity anujñaiṣaṇāyām kiṃ kriyāpraśne 'nupasargam apratiṣiddham lope vibhāṣā ehi manye prahāse lṛṭ jātv apūrvam kiṃvṛttaṃ ca ciduttaram āho utāho ca anantaram śeṣe vibhāṣā gatyarthaloṭā lṛṇ na cet kārakaṃ sarvānyat loṭ ca vibhāṣitaṃ sopasargam anuttamam hanta ca āma ekāntaram āmantritam anantike yaddhituparaṃ chandasi canacidivagotrāditaddhitāmreḍiteṣv agateḥ cādiṣu ca cavāyoge prathamā heti kṣiyāyām aheti viniyoge ca cāhalopa evety avadhāraṇam cādilope vibhāṣā vai vāveti ca chandasi ekānyābhyāṃ samarthābhyām yadvṛttān nityam pūjanāt pūjitam anudāttaṃ kāṣṭhādibhyaḥ sagatir api tiṅ kutsane ca supy agotrādau gatir gatau tiṅi codāttavati āmantritaṃ pūrvam avidyamānavat na āmantrite samānādhikaraṇe sāmānyavacanam vibhāṣitaṃ viśeṣavacane bahuvacanam pūrvatra asiddham nalopaḥ supsvarasañjñātugvidhiṣu kṛti na mu ne udāttasvaritayor yaṇaḥ svarito 'nudāttasya ekādeśa udāttenodāttaḥ svarito vā 'nudātte padādau nalopaḥ prātipadikāntasya na ṅisambuddhyoḥ mādupadhāyāś ca mator vo 'yavādibhyaḥ jhayaḥ sañjñāyām āsandīvadaṣṭhīvaccakrīvatkakṣīvadrumaṇvaccarmaṇvatī udanvan udadhau ca rājanvān saurājye chandasi iraḥ ano nuṭ nād ghasya kṛpo ro laḥ upasargasya ayatau gro yaṅi aci vibhāṣā pareś ca ghāṅkayoḥ saṃyogāntasya lopaḥ rāt sasya dhi ca jhalo jhali hrasvād aṅgāt iṭa īṭi skoḥ saṃyogādyor ante ca coḥ kuḥ ho ḍhaḥ dāder dhātor ghaḥ vā druhamuhaṣṇuhaṣṇihām naho dhaḥ āhasthaḥ vraścabhrasjasṛjamṛjayajarājabhrājacchaśāṃ ṣaḥ ekāco baśo bhaṣ jhaṣantasya sdhvoḥ dadhas tathoś ca jhalāṃ jaśo 'nte jhaṣas tathor dho 'dhaḥ ṣaḍhoḥ kaḥ si radābhyāṃ niṣṭhāto naḥ pūrvasya ca daḥ saṃyogāder āto dhātor yaṇvataḥ lvādibhyaḥ oditaś ca kṣiyo dīrghāt śyo 'sparśe añco 'napādāne divo 'vijigīṣāyām nirvāṇo 'vāte śuṣaḥ kaḥ paco vaḥ kṣāyo maḥ prastyo 'nyatarasyām anupasargāt phullakṣībakṛśollāghāḥ nudavidondatrāghrāhrībhyo 'nyatarasyām na dhyākhyāpṝmūrcchimadām vitto bhogapratyayayoḥ bhittaṃ śakalam ṛṇam ādhamarṇye nasattaniṣattānuttapratūrtasūrtagūrtāni chandasi kvinpratyayasya kuḥ naśer vā mo no dhātoḥ mvoś ca sasajuṣo ruḥ avayāḥ śvetavāḥ puroḍāś ca ahan ro 'supi amnarūdharavar ity ubhayathā chandasi bhuvaś ca mahāvyāhṛteḥ vasusraṃsudhvaṃsvanaḍuhāṃ daḥ tipy anasteḥ sipi dhāto rurvā daś ca rvor upadhāyā dīrgha ikaḥ hali ca upadhāyāṃ ca na bhakurchurām adaso 'ser dād u do maḥ eta īd bahuvacane vākyasya ṭeḥ pluta udāttaḥ pratyabhivāde 'śūdre dūrāddhūte ca haiheprayoge haihayoḥ guror anṛto 'nantyasya apy ekaikasya prācām om abhyādāne ye yajñakarmaṇi praṇavaṣ ṭeḥ yājyāntaḥ brūhipreṣyaśrauṣaḍvauṣaḍāvahānām ādeḥ agnītpreṣaṇe parasya ca vibhāṣā pṛṣṭaprativacane heḥ nigṛhyānuyoge ca āmreḍitaṃ bhartsane aṅgayuktaṃ tiṅ ākāṅkṣam vicāryamāṇānām pūrvaṃ tu bhāṣāyām pratiśravaṇe ca anudāttaṃ praśnāntābhipūjitayoḥ cid iti upamārthe prayujyamāne uparisvid āsīd iti ca svaritam āmreḍite 'sūyāsammatikopakutsaneṣu kṣiyāśīḥpraiṣeṣu tiṅ ākāṅkṣam anantyasya api praśnākhyānayoḥ plutāv aica idutau eco 'pragṛhyasya adūrāddhūte pūrvasya ardhasya ād uttarasya idutau tayor yvāv aci saṃhitāyām matuvaso ru sambuddhau chandasi atrānunāsikaḥ pūrvasya tu vā āto 'ṭi nityam anunāsikāt paro 'nusvāraḥ samaḥ suṭi pumaḥ khayy ampare naś chavy apraśān ubhayatharkṣu dīrghād aṭi samānapāde nṝn pe svatavān pāyau kān āmreḍite ḍho ḍhe lopaḥ ro ri kharavasānayor visarjanīyaḥ roḥ supi bhobhagoaghoapūrvasya yo 'śi vyor laghuprayatnataraḥ śākaṭāyanasya lopaḥ śākalyasya oto gārgyasya uñi ca pade hali sarveṣāṃ mo 'nusvāraḥ naś ca apadāntasya jhali mo rāji samaḥ kvau he mapare vā napare naḥ ṅṇoḥ kukṭuk śari ḍaḥ si dhuṭ naś ca śi tuk ṅamo hrasvād aci ṅamuṇ nityam maya uño vo vā visarjanīyasya saḥ śarpare visarjanīyaḥ vā śari kupvoḥ ḥkaḥpau ca so 'padādau iṇaḥ ṣaḥ namaspurasor gatyoḥ idudupadhasya ca apratyayasya tiraso 'nyatarasyām dvistriścatur iti kṛtvo 'rthe isusoḥ sāmarthye nityaṃ samāse 'nuttarapadasthasya ataḥ kṛkamikaṃsakumbhapātrakuśākarṇīṣv anavyayasya adhaḥśirasī pade kaskādiṣu ca chandasi vāprāmreḍitayoḥ kaḥkaratkaratikṛdhikṛteṣv anaditeḥ pañcamyāḥ parāvadhyarthe pātau ca bahulam ṣaṣṭhyāḥ patiputrapṛṣṭhapārapadapayaspoṣeṣu iḍāyā vā apadāntasya mūrdhanyaḥ saheḥ sāḍaḥ saḥ iṇkoḥ numvisarjanīyaśarvyavāye 'pi ādeśapratyayayoḥ śāsivasighasīnāṃ ca stautiṇyor eva ṣaṇy abhyāsāt saḥ svidisvadisahīnāṃ ca prāk sitād aḍvyavāye 'pi sthādiṣv abhyāsena ca abhyāsasya upasargāt sunotisuvatisyatistautistobhatisthāsenayasedhasicasañjasvañjām sadir aprateḥ stanbheḥ avāc ca ālambanāvidūryayoḥ veś ca svano bhojane parinivibhyaḥ sevasitasayasivusahasuṭstusvañjām sivādīnāṃ vā aḍvyavāye 'pi anuviparyabhinibhyaḥ syandater aprāṇiṣu veḥ skander aniṣṭhāyām pareś ca pariskandaḥ prācyabharateṣu sphuratisphulatyor nirnivibhyaḥ veḥ skabhnāter nityam iṇaḥ ṣīdhvaṃluṅliṭāṃ dho 'ṅgāt vibhāṣeṭaḥ samāse 'ṅguleḥ saṅgaḥ bhīroḥ sthānam agneḥ stutstomasomāḥ jyotirāyuṣaḥ stomaḥ mātṛpitṛbhyāṃ svasā mātuḥpiturbhyām anyatarasyām abhinisaḥ stanaḥ śabdasañjñāyām upasargaprādurbhyām astir yacparaḥ suvinirdurbhyaḥ supisūtisamāḥ ninadībhyāṃ snāteḥ kauśale sūtraṃ pratiṣṇātam kapiṣṭhalo gotre praṣṭho 'gragāmini vṛkṣāsanayor viṣṭaraḥ chandonāmni ca gaviyudhibhyāṃ sthiraḥ vikuśamiparibhyaḥ sthalam ambāmbagobhūmisavyāpadvitrikuśekuśaṅkvaṅgumañjipuñjiparamebarhirdivyagnibhyaḥ sthaḥ suṣāmādiṣu ca eti saṃjñāyām agāt nakṣatrād vā hrasvāt tādau taddhite nisas tapatāv anāsevane yuṣmattattatakṣuḥṣv antaḥpādam yajuṣy ekeṣām stutastomayoś chandasi pūrvapadāt suñaḥ sanoter anaḥ saheḥ pṛtanartābhyāṃ ca na raparasṛpisṛjispṛśispṛhisavanādīnām sātpadādyoḥ sico yaṅi sedhater gatau pratistabdhanistabdhau ca soḍhaḥ stambhusivusahāṃ caṅi sunoteḥ syasanoḥ sadiṣvañjoḥ parasya liṭi nivyabhibhyo 'ḍvyavāye vā chandasi raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade aṭkupvāṅnumvyavāye 'pi pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ vanaṃ puragāmiśrakāsidhrakāśārikākoṭarāgrebhyaḥ pranirantaḥśarekṣuplakṣāmrakārṣyakhadirapīyūkṣābhyo 'sañjñāyām api vibhāṣauṣadhivanaspatibhyaḥ ahno 'dantāt vāhanam āhitāt pānaṃ deśe vā bhāvakaraṇayoḥ prātipadikāntanumvibhaktiṣu ca ekājuttarapade ṇaḥ kumati ca upasargād asamāse 'pi ṇopadeśasya hinumīnā āni loṭ ner gadanadapatapadaghumāsyatihantiyātivātidrātipsātivapativahatiśāmyaticinotidegdhiṣu ca śeṣe vibhāṣā 'kakhādāvaṣānta upadeśe aniteḥ antaḥ ubhau sābhyāsasya hanter atpūrvasya vamor vā antar adeśe ayanaṃ ca chandasy ṛdavagrahāt naś ca dhātusthoruṣubhyaḥ upasargād bahulam kṛty acaḥ ṇer vibhāṣā halaścejupadhāt ijādeḥ sanumaḥ vā niṃsanikṣanindām na bhābhūpūkamigamipyāyivepām ṣāt padāntāt naśeḥ ṣāntasya padāntasya padavyavāye 'pi kṣubhnādiṣu ca stoḥ ścunā ścuḥ ṣṭunā ṣṭuḥ na padāntāṭ ṭor anām toḥ ṣi śāt yaro 'nunāsike 'nunāsiko vā aco rahābhyāṃ dve anaci ca na ādinyākrośe putrasya śaro 'ci triprabhṛtiṣu śākaṭāyanasya sarvatra śākalyasya dīrghād ācāryāṇām jhalāṃ jaś jhaśi abhyāse car ca khari ca vāvasāne aṇo 'pragṛhyasya anunāsikaḥ anusvārasya yayi parasavarṇaḥ vā padāntasya tor li udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya jhayo ho 'nyatarasyām śaścho 'ṭi halo yamāṃ yami lopaḥ jharo jhari savarṇe udāttād anudāttasya svaritaḥ nodāttasvaritodayam agārgyakāśyapagālavānām a a iti
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTK3EGNRD2A04D1STRB2JRHX

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published

Aṣṭādhyāyī · Manuscript · Vamshanidhi