Agnipurāṇa

śriyaṃ sarasvatīṃ gaurīṃ gaṇeśaṃ skandamīśvaram brahmāṇaṃ vahnimindrādīn vāsudevaṃ namāmyaham naimiṣe harimījānā ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ tīrthayātrāprasaṅgena svāgataṃ sūtamabruvan ṛṣaya ūcuḥ sūta tvaṃ pūjito 'smābhiḥ sārātsāraṃ vadasva naḥ yena vijñānamātreṇa sarvajñatvaṃ prajāya…

1. Canonpuranatextual
2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

śriyaṃ sarasvatīṃ gaurīṃ gaṇeśaṃ skandamīśvaram brahmāṇaṃ vahnimindrādīn vāsudevaṃ namāmyaham naimiṣe harimījānā ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ tīrthayātrāprasaṅgena svāgataṃ sūtamabruvan ṛṣaya ūcuḥ sūta tvaṃ pūjito 'smābhiḥ sārātsāraṃ vadasva naḥ yena vijñānamātreṇa sarvajñatvaṃ prajāyate sūta uvāca sārātsāro hi bhagavān viṣṇuḥ sargādikṛdvibhuḥ brahmāhamasmi taṃ jñātvā sarvajñatvaṃ prajāyate dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat dve vidye veditavye hi iti cātharvaṇī śrutiḥ ahaṃ śukaś ca pailādyā gatvā badarikāśramam vyāsaṃ natvā pṛṣṭavantaḥ so 'smān sāramathābravīt vyāsa uvāca śukādyaiḥ śṛṇu sūta tvaṃ vaśiṣṭho māṃ yathābravīt brahmasāraṃ hi pṛcchantaṃ munibhiś ca parātparam vasiṣṭha uvāca dvaividhyaṃ brahma vakṣyāmi śṛṇu vyāsākhilānugam yathāgnirmāṃ purā prāha munibhirdaivataiḥ saha purāṇaṃ paramāgneyaṃ brahmavidyākṣaraṃ param ṛgvedādyaparaṃ brahma sarvadevasukhāvaham agninoktaṃ purāṇam yad āgneyaṃ brahmasaṃmitam bhuktimuktipradaṃ divyaṃ paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ nṛṇām kālāgnirūpiṇam viṣṇuṃ jyotirbrahma parātparam munibhiḥ pṛṣṭavān devaṃ pūjitaṃ jñānakarmabhiḥ vasiṣṭha uvāca saṃsārasāgarottāranāvaṃ brahmeśvaraṃ vada vidyāsāraṃ yadviditvā sarvajño jāyate naraḥ agnir uvāca viṣṇuḥ kālāgnirudro 'haṃ vidyāsāraṃ vadāmi te vidyāsāraṃ purāṇaṃ yat sarvaṃ sarvasya kāraṇaṃ sargasya pratisargasya vaṃśamanvantarasya ca vaṃśānucaritādeś ca matsyakūrmādirūpadhṛk dve vidye bhagavān viṣṇuḥ parā caivāparā ca ha ṛgyajuḥsāmātharvākhyā vedāṅgāni ca ṣaḍ dvija śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣāṃ gatiḥ chando 'bhidhānaṃ mīmāṃsā dharmaśāstraṃ purāṇakam nyāyavaidyakagāndharvaṃ dhanurvedo 'rthaśāstrakam apareyaṃ parā vidyā yayā brahmābhigamyate yat tad adṛśyam agrāhyam agotracaraṇam dhruvam viṣṇunoktaṃ yathā mahyaṃ devebhyo brahmaṇā purā tathā te kathayiṣyāmi hetuṃ matsyādirūpiṇam ity ādimahāpurāṇe āgneye praśno nāma prathamo 'dhyāyaḥ vaśiṣṭha uvāca matsyādirūpiṇaṃ viṣṇuṃ brūhi sargādikāraṇam purāṇaṃ brahma cāgneyaṃ yathā viṣṇoḥ purā śrutam agnir uvāca matsyāvatāraṃ vakṣye 'haṃ vasiṣṭha śṛṇu vai hareḥ avatārakriyā duṣṭanaṣṭyai satpālanāya hi āsīdatītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ samudropaplutāstatra lokā bhūrādikā mune manurvaivasvatastepe tapo vai bhuktimuktaye ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇaṃ tasyāñjalyudake matsyaḥ svalpa eko 'bhyapadyata kṣeptukāmaṃ jale prāha na māṃ kṣipa narottama grāhādibhyo bhayaṃ me 'dya tac chrutvā kalaśe 'kṣipat sa tu vṛddhaḥ punarmatsyaḥ prāha taṃ dehi me bṛhat sthānametadvacaḥ śrutvā rājāthodañcane 'kṣipat tatra vṛddho 'bravīdbhūpaṃ pṛthu dehi padaṃ mano sarovare punaḥ kṣipto vavṛdhe tatpramāṇavān ūce dehi bṛhat sthānaṃ prākṣipaccāmbudhau tataḥ lakṣayojanavistīrṇaḥ kṣaṇamātreṇa so 'bhavat matsyaṃ tamadbhutaṃ dṛṣṭvā vismitaḥ prābravīn manuḥ ko bhavān nanu vai viṣṇur nārāyaṇa namo 'stu te māyayā mohayasi māṃ kimarthaṃ tvaṃ janārdana manunokto 'bravīnmatsyo manuṃ vai pālane ratam avatīrṇo bhavāyāsya jagato duṣṭanaṣṭaye saptame divase tv abdhiḥ plāvayiṣyati vai jagat upasthitāyāṃ nāvi tvaṃ bījādīni vidhāya ca saptarṣibhiḥ parivṛto niśāṃ brāhmīṃ cariṣyasi upasthitasya me śṛṅge nibadhnīhi mahāhinā ityuktvāntardadhe matsyo manuḥ kālapratīkṣakaḥ sthitaḥ samudra udvele nāvamāruruhe tadā ekaśṛṅgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ nāvam babandha tacchṛṅge matsyākhyaṃ ca purāṇakam śuśrāva matsyātpāpaghnaṃ saṃstuvan stutibhiś ca taṃ brahmavedaprahartāraṃ hayagrīvaṃ ca dānavaṃ avadhīt vedamatsyādyān pālayāmāsa keśavaḥ prāpte kalpe 'tha vārāhe kūrmarūpo 'bhavaddhariḥ ity ādimahāpurāṇe āgneye matsyāvatāro nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ agnir uvāca vakṣye kūrmāvatāraṃ ca śrutvā pāpapraṇāśanam purā devāsure yuddhe daityair devāḥ parājitāḥ durvāsasaś ca śāpena niḥśrīkāś cābhavaṃstadā stutvā kṣīrābdhigaṃ viṣṇum ūcuḥ pālaya cāsurāt brahmādikān hariḥ prāha sandhiṃ kurvantu cāsuraiḥ kṣīrābdhimathanārthaṃ hi amṛtārthaṃ śriye 'surāḥ arayo 'pi hi saṃdheyāḥ sati kāryārthagaurave yuṣmānamṛtabhājo hi kārayāmi na dānavān manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim kṣīrābdhiṃ matsahāyena nirmathadhvam atandritāḥ viṣṇūktāṃ saṃvidaṃ kṛtvā daityaiḥ kṣīrābdhimāgatāḥ tato mathitumārabdhāḥ yataḥ pucchaṃ tataḥ surāḥ phaṇiniḥśvāsasaṃtaptā hariṇāpyāyitāḥ surāḥ mathyamāne 'rṇave so 'drir anādhāro hy apo 'viśat kūrmarūpaṃ samāsthāya dadhre viṣṇuś ca mandaram kṣīrābdhermathyamānācca viṣaṃ hālāhalaṃ hy abhūt hareṇa dhāritaṃ kaṇṭhe nīlakaṇṭhastato 'bhavat tato 'bhūdvāruṇī devī pārijātastu kaustubhaḥ gāvaścāpsaraso divyā lakṣmīrdevī hariṃgatā paśyantaḥ sarvadevāstāṃ stuvantaḥ saśriyo 'bhavan tato dhanvantarirviṣṇur āyurvedapravartakaḥ bibhrat kamaṇḍaluṃ pūrṇam amṛtena samutthitaḥ amṛtaṃ tatkarād daityāḥ surebhyo 'rdhaṃ pradāya ca gṛhītvā jagmurjanmādyā viṣṇuḥ strīrūpadhṛk tataḥ tāṃ dṛṣṭvā rūpasampannāṃ daityāḥ procurvimohitāḥ bhava bhāryāmṛtaṃ gṛhya pāyayāsmān varānane tathetyuktvā haristebhyo gṛhītvāpāyayatsurān candrarūpadharo rāhuḥ pibaṃścārkendunārpitaḥ hariṇāpyariṇā chinnaṃ sa rāhustacchiraḥ pṛthak kṛpayāmaratāṃ nītaṃ varadaṃ harimabravīt rāhurmattastu candrārkau prāpsyete grahaṇaṃ grahaḥ tasmin kale ca yaddānaṃ dāsyante syāt tadakṣayaṃ tathetyāhātha taṃ viṣṇus tataḥ sarvaiḥ sahāmaraiḥ strīrūpaṃ samparityajya hareṇoktaḥ pradarśaya darśayāmāsa rudrāya strīrūpaṃ bhagavān hariḥ māyayā mohitaḥ śambhuḥ gaurīṃ tyaktvā striyaṃ gataḥ nagna unmattarūpo 'bhūt striyaḥ keśānadhārayat agādvimucya keśān strī anvadhāvacca tāṃ gatām skhalitaṃ tasya vīryaṃ kau yatra yatra harasya hi tatra tatrābhavat kṣetraṃ liṅgānāṃ kanakasya ca māyeyamiti tāṃ jñātvā svarūpastho 'bhavaddharaḥ śivamāha harī rudra jitā māyā tvayā hi me na jetum enāṃ śakto me tvadṛte 'nyaḥ pumān bhuvi aprāpyāthāmṛtaṃ daityā devair yuddhe nipātitāḥ tridivasthāḥ surāścāsan yaḥ paṭhet tridivaṃ vrajet ity ādimahāpurāṇe āgneye kūrmāvatāro nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ agnir uvāca avatāraṃ varāhasya vakṣye 'haṃ pāpanāśanam hiraṇyākṣo 'sureśo 'bhūt devān jitvā divi sthitaḥ devair gatvā stuto viṣṇur yajñarūpo varāhakaḥ abhūt taṃ dānavaṃ hatvā daityaiḥ sākaṃ ca kaṇṭakam dharmadevādirakṣākṛt tataḥ so 'ntardadhe hariḥ hiraṇyākṣasya vai bhrātā hiraṇyakaśipus tathā jitadevayajñabhāgaḥ sarvadevādhikārakṛt nārasiṃhavapuḥ kṛtvā taṃ jaghāna suraiḥ saha svapadasthān surāṃś cakre nārasiṃhaḥ suraiḥ stutaḥ devāsure purā yuddhe baliprabhṛtibhiḥ surāḥ jitāḥ svargātparibhraṣṭā hariṃ vai śaraṇaṃ gatāḥ surāṇāmabhayaṃ dattvā adityā kaśyapena ca stuto 'sau vāmano bhūtvā hy adityāṃ sa kratuṃ yayau baleḥ śrīyajamānasya rājadvāre 'gṛṇāt śrutiṃ devān paṭhantaṃ taṃ śrutvā vāmanaṃ varado 'bravīt nivārito 'pi śukreṇa balir brūhi yad icchasi tatte 'haṃ sampradāsyāmi vāmano balimabravīt padatrayaṃ hi gurvarthaṃ dehi dāsye tamabravīt toye tu patite haste vāmano 'bhūdavāmanaḥ bhūrlokaṃ sa bhuvarlokaṃ svarlokaṃ ca padatrayaṃ cakre baliṃ ca sūtalaṃ tacchakrāya dadau hariḥ śakro devair hariṃ stutvā bhuvaneśaḥ sukhī tvabhūt vakṣye paraśurāmasya cāvatāraṃ śṛṇu dvija uddhatān kṣatriyān matvā bhūbhāraharaṇāya saḥ avatīrṇo hariḥ śāntyai devaviprādipālakaḥ jamadagne reṇukāyāṃ bhārgavaḥ śastrapāragaḥ dattātreyaprasādena kārttavīryo nṛpastvabhṛt sahasrabāhuḥ sarvorvīpatiḥ sa mṛgayāṃ gataḥ śrānto nimantrito 'raṇye muninā jamadagninā kāmadhenuprabhāveṇa bhojitaḥ sabalo nṛpaḥ aprārthayat kāmadhenuṃ yadā sa na dadau tadā hṛtavānatha rāmeṇa śiraśchittvā nipātitaḥ yuddhe paraśunā rājā dhenuḥ svāśramamāyayau kārttavīryasya putraistu jamadagnirnipātitaḥ rāme vanaṃ gate vairād atha rāmaḥ samāgataḥ pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā pitṛnāśābhimarṣitaḥ triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ niḥkṣatrāmakarodvibhuḥ kurukṣetre pañca kuṇḍān kṛtvā saṃtarpya vai pitṝn kāśyapāya mahīṃ dattvā mahendre parvate sthitaḥ kūrmasya ca varāhasya nṛsiṃhasya ca vāmanaṃ avatāraṃ ca rāmasya śrutvā yāti divaṃ naraḥ ity ādimahāpurāṇe āgneye varāhanṛsiṃhādyavatāro nāma caturtho 'dhyāyaḥ agnir uvāca rāmāyaṇamahaṃ vakṣye nāradenoditaṃ purā vālmīkaye yathā tadvat paṭhitaṃ bhuktimuktidam nārada uvāca viṣṇunābhyabjajo brahmā marīcirbrahmaṇaḥ sutaḥ marīceḥ kaśyapastasmāt sūryo vaivasvato manuḥ tatastasmāttathekṣvākus tasya vaṃśe kakutsthakaḥ kakutsthasya raghustasmād ajo daśarathastataḥ rāvaṇāder vadhārthāya caturdhābhūt svayaṃ hariḥ rājño daśarathādrāmaḥ kauśalyāyāṃ babhūva ha kaikeyyāṃ bharataḥ putraḥ sumitrāyāṃ ca lakṣmaṇaḥ śatrughna ṛṣyaśṛṅgeṇa tāsu saṃdattapāyasāt prāśitādyajñasaṃsiddhād rāmādyāś ca samāḥ pituḥ yajñavighnavināśāya viśvāmitrārthito nṛpaḥ rāmaṃ saṃpreṣayāmāsa lakṣmaṇaṃ muninā saha rāmo gato 'straśastrāṇi śikṣitastāḍakāntakṛt mārīcaṃ mānavāstreṇa mohitaṃ dūrato 'nayat subāhuṃ yajñahantāraṃ sabalaṃ cāvadhīt balī siddhāśramanivāsī ca viśvāmitrādibhiḥ saha gataḥ kratuṃ maithilasya draṣṭuṃ cāpaṃ sahānujaḥ śatānandanimittena viśvāmitraprabhāvitaḥ rāmāya kathito rājñā samuniḥ pūjitaḥ kratau dhanurāpūrayāmāsa līlayā sa babhañja tat vīryaśuklāṃ ca janakaḥ sītāṃ kanyāṃ tvayonijām dadau rāmāya rāmo 'pi pitrādau hi samāgate upayeme jānakīṃ tām ūrmilāṃ lakṣmaṇas tathā śrutakīrtiṃ māṇḍavīṃ ca kuśadhvajasute tathā janakasyānujasyaite śatrughnabharatāvubhau kanye dve upayemāte janakena supūjitaḥ rāmo 'gātsavaśiṣṭhādyair jāmadagnyaṃ vijitya ca ayodhyāṃ bharato 'bhyāgāt saśatrughno yudhājitaḥ ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe bālakāṇḍavarṇanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca bharate 'tha gate rāmaḥ pitrādīnabhyapūjayat rājā daśaratho rāmam uvāca śṛṇu rāghava guṇānurāgādrājye tvaṃ prajābhirabhiṣecitaḥ manasāhaṃ prabhāte te yauvarājyaṃ dadāmi ha rātrau tvaṃ sītayā sārdhaṃ saṃyataḥ suvrato bhava rājñaś ca mantriṇaścāṣṭau savasiṣṭhās tathābruvan sṛṣṭirjayanto vijayaḥ siddhārtho rāṣṭravardhanaḥ aśoko dharmapālaś ca sumantraḥ savasiṣṭhakaḥ pitrādivacanaṃ śrutvā tathetyuktvā sa rāghavaḥ sthito devārcanaṃ kṛtvā kauśalyāyai nivedya tat rājovāca vasiṣṭhādīn rāmarājyābhiṣecane sambhārān saṃbhavantu sma ity uktvā kaikeyīṃ gataḥ ayodhyālaṅkṛtiṃ dṛṣṭvā jñātvā rāmābhiṣecanaṃ bhaviṣyatītyācacakṣe kaikeyīṃ mantharā sakhī pādau gṛhītvā rāmeṇa karṣitā sāparādhataḥ tena vaireṇa sā rāmavanavāsaṃ ca kāṅkṣati kaikeyi tvaṃ samuttiṣṭha rāmarājyābhiṣecanaṃ maraṇaṃ tava putrasya mama te nātra saṃśayaḥ kubjayoktaṃ ca tac chrutvā ekamābharaṇaṃ dadau uvāca me yathā rāmas tathā me bharataḥ sutaḥ upāyaṃ tu na paśyāmi bharato yena rājyabhāk kaikeyīmabravīt kruddhā hāraṃ tyaktvātha mantharā bāliśe rakṣa bharatam ātmānaṃ māṃ ca rāghavāt bhavitā rāghavo rājā rāghavasya tataḥ sutaḥ rājavaṃśastu kaikeyi bharatāt parihāsyate devāsure purā yuddhe śambareṇa hatāḥ surāḥ rātrau bhartā gatastatra rakṣito vidyayā tvayā varadvayaṃ tadā prādād yācedānīṃ nṛpaṃ ca tat rāmasya ca vane vāsaṃ nava varṣāṇi pañca ca yauvarājyaṃ ca bharate tadidānīṃ pradāsyati protsāhitā kubjayā sā anarthe cārthadarśinī uvāca sadupāyaṃ me kaccittaṃ kārayiṣyati krodhāgāraṃ praviṣṭātha patitā bhuvi mūrchitā dvijādīnarcayitvātha rājā daśarathastadā dadarśa kekayīṃ ruṣṭām uvāca kathamīdṛśī rogārtā kiṃ bhayodvignā kimicchasi karomi tat yena rāmeṇa hi vinā na jīvāmi muhūrtakam śapāmi tena kuryāṃ vai vāñchitaṃ tava sundari satyaṃ brūhīti sovāca nṛpaṃ mahyaṃ dadāsi cet varadvayaṃ pūrvadattaṃ satyāt tvaṃ dehi me nṛpa caturdaśasamā rāmo vane vasatu saṃyataḥ sambhārair ebhiradyaiva bharato 'trābhiṣecyatām viṣaṃ pītvā mariṣyāmi dāsyasi tvaṃ na cennṛpa tac chrutvā mūrchito bhūmau vajrāhata ivāpatat muhūrtāccetanāṃ prāpya kaikeyīmidamabravīt kiṃ kṛtaṃ tava rāmeṇa mayā vā pāpaniścaye yanmāmevaṃ bravīṣi tvaṃ sarvalokāpriyaṃkari kevalaṃ tvatpriyaṃ kṛtvā bhaviṣyāmi suninditaḥ yā tvaṃ bhāryā kālarātrī bharato nedṛśaḥ sutaḥ praśādhi vidhavā rājyaṃ mṛte mayi gate sute satyapāśanibaddhastu rāmamāhūya cābravīt kaikeyyā vañcito rāma rājyaṃ kuru nigṛhya mām tvayā vane tu vastavyaṃ kaikeyībharato nṛpaḥ pitaraṃ caiva kaikeyīṃ namaskṛtya pradakṣiṇaṃ kṛtvā natvā ca kauśalyāṃ samāśvasya salakṣmaṇaḥ sītayā bhāryayā sārdhaṃ sarathaḥ sasumantrakaḥ dattvā dānāni viprebhyo dīnānāthebhya eva saḥ mātṛbhiś caiva viprādyaiḥ śokārtair nirgataḥ purāt uṣitvā tamasātīre rātrau paurān vihāya ca prabhāte tamapaśyanto 'yodhyāṃ te punarāgatāḥ rudan rājāpi kauśalyā gṛhamāgāt suduḥkhitaḥ paurā janā striyaḥ sarvā rurudū rājayoṣitaḥ rāmo rathasthaścīrāḍhyaḥ śṛṅgaverapuraṃ yayau guhena pūjitastatra iṅgudīmūlamāśritaḥ lakṣmaṇaḥ sa guho rātrau cakraturjāgaraṃ hi tau sumantraṃ sarathaṃ tyaktvā prātar nāvātha jāhnavīṃ rāmalakṣmaṇasītāś ca tīrṇā āpuḥ prayāgakam bharadvājaṃ namaskṛtya citrakūṭaṃ giriṃ yayuḥ vāstupūjāṃ tataḥ kṛtvā sthitā mandākinītaṭe sītāyai darśayāmāsa citrakūṭaṃ ca rāghavaḥ nakhair vidārayantaṃ tāṃ kākaṃ taccakṣur ākṣipat aiṣikāstreṇa śaraṇaṃ prāpto devān vihāyasaḥ rāme vanaṃ gate rājā ṣaṣṭhe 'hni niśi cābravīt kauśalyāṃ sa kathāṃ paurvāṃ yadajñānaddhataḥ purā kaumāre sarayūtīre yajñadattakumārakaḥ śabdabhedācca kumbhena śabdaṃ kurvaṃś ca tatpitā śaśāpa vilapanmātrā śokaṃ kṛtvā rudanmuhuḥ putraṃ vinā mariṣyāvas tvaṃ ca śokānmariṣyasi putraṃ vinā smaran śokāt kauśalye maraṇaṃ mama kathāmuktvātha hā rāmam uktvā rājā divaṃgataḥ suptaṃ matvātha kauśalyā suptā śokārtameva sā suprabhāte gāyanāś ca sūtamāgadhabandinaḥ prabodhakā bodhayanti na ca budhyatyasau mṛtaḥ kauśalyā taṃ mṛtaṃ jñātvā hā hatāsmīti cābravīt narā nāryo 'tha rurudur ānīto bharatastadā vaśiṣṭhādyaiḥ saśatrughnaḥ śīghraṃ rājagṛhātpurīm dṛṣṭvā saśokāṃ kaikeyīṃ nindayāmāsa duḥkhitaḥ akīrtiḥ pātitā mūrdhni kauśalyāṃ sa praśasya ca pitaraṃ tailadroṇisthaṃ saṃskṛtya sarayūtaṭe vaśiṣṭhādyair janair ukto rājyaṃ kurviti so 'bravīt vrajāmi rāmamānetuṃ rāmo rājā mato balī śṛṅgaveraṃ prayāgaṃ ca bharadvājena bhojitaḥ namaskṛtya bharadvājaṃ rāmaṃ lakṣmaṇamāgataḥ pitā svargaṃ gato rāma ayodhyāyāṃ nṛpo bhava ahaṃ vanaṃ prayāsyāmi tvadādeśapratīkṣakaḥ rāmaḥ śrutvā jalaṃ dattvā gṛhītvā pāduke vraja rājyāyāhaṃ na yāsyāmi satyāccīrajaṭādharaḥ rāmokto bharataścāyān nandigrāme sthito balī tyaktvāyodhyāṃ pāduke te pūjya rājyamapālayat ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe 'yodhyākāṇḍavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ nārada uvāca rāmo vaśiṣṭhaṃ mātṝṃśca natvātiṃ ca praṇamya saḥ anasūyāṃ ca tatpatnīṃ śarabhaṅgaṃ sutīkṣṇakam agastyabhrātaraṃ natvā agastyaṃ tatprasādataḥ dhanuḥkhaḍgaṃ ca samprāpya daṇḍakāraṇyamāgataḥ janasthāne pañcavaṭyāṃ sthito godāvarītaṭe tatra śūrpaṇakhāyātā bhakṣituṃ tān bhayaṅkarī rāmaṃ surūpaṃ dṛṣṭvā sā kāminī vākyamabravīt kastvaṃ kasmātsamāyāto bhartā me bhava cārthitaḥ etau ca bhakṣayiṣyāmi ity uktvā taṃ samudyatā tasyā nāsāṃ ca karṇau ca rāmokto lakṣmaṇo 'chinat raktaṃ kṣarantī prayayau kharaṃ bhrātaramabravīt mariṣyāmi vinā sāhaṃ khara jīvāmi vai tadā rāmasya bhāryā sītāsau tasyāsīllakṣmaṇo 'nujaḥ teṣām yadrudhiraṃ soṣṇaṃ pāyayiṣyasi māṃ yadi kharastatheti tāmuktvā caturdaśasahasrakaiḥ rakṣasāṃ dūṣaṇenāgād yoddhuṃ triśirasā saha rāmaṃ rāmo 'pi yuyudhe śarair vivyādha rākṣasān hastyaśvarathapādātaṃ balaṃ ninye yamakṣayaṃ triśīrṣāṇaṃ kharaṃ raudraṃ yudhyantaṃ caiva dūṣaṇam yayau śūrpaṇakhā laṅkāṃ rāvaṇāgre 'patad bhuvi abravīdrāvaṇaṃ kruddhā na tvaṃ rājā na rakṣakaḥ kharādihantū rāmasya sītāṃ bhāryāṃ harasva ca rāmalakṣmaṇaraktasya pānājjīvāmi nānyathā tathetyāha ca tac chrutvā mārīcaṃ prāha vai vraja svarṇacitramṛgo bhūtvā rāmalakṣmaṇakarṣakaḥ sītāgre tāṃ hariṣyāmi anyathā maraṇaṃ tava mārīco rāvaṇaṃ prāha rāmo mṛtyurdhanurdharaḥ rāvaṇādapi martavyaṃ martavyaṃ rāghavādapi avaśyaṃ yadi martavyaṃ varaṃ rāmo na rāvaṇaḥ iti matvā mṛgo bhūtvā sītāgre vyacaranmuhuḥ sītayā prerito rāmaḥ śareṇāthāvadhīcca taṃ mriyamāṇo mṛgaḥ prāha hā sīte lakṣmaṇeti ca saumitriḥ sītayokto 'tha viruddhaṃ rāmamāgataḥ rāvaṇo 'pyaharat sītāṃ hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣaṃ jaṭāyuṣā sa bhinnāṅgo 'ṅkenādāya jānakīm gato laṅkāmaśokākhye dhārayāmāsa cābravīt bhava bhāryā mamāgryā tvaṃ rākṣasyo rakṣyatāmiyam rāmo hatvā tu mārīcaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇamabravīt māyāmṛgo 'sau saumitre yathā tvamiha cāgataḥ tathā sītā hṛtā nūnaṃ nāpaśyat sa gato 'tha tām śuśoca vilalāpārto māṃ tyaktvā kva gatāsi vai lakṣmaṇāśvāsito rāmo mārgayāmāsa jānakīm dṛṣṭvā jaṭāyustaṃ prāha rāvaṇo hṛtavāṃś ca tāṃ mṛto 'tha saṃskṛtastena kabandhaṃ cāvadhīttataḥ śāpamukto 'bravīdrāmaṃ sa tvaṃ sugrīvamāvraja ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe āraṇyakakāṇḍavarṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca rāmaḥ pampāsaro gatvā śocan sa śarvarīṃ tataḥ hanūmatā sa sugrīvaṃ nīto mitraṃ cakāra ha sapta tālān vinirbhidya śareṇaikena paśyataḥ pādena dundubheḥ kāyaṃ cikṣepa daśayojanaṃ tadripuṃ vālinaṃ hatvā bhrātaraṃ vairakāriṇam kiṣkindhāṃ kapirājyaṃ ca rumāṃ tārāṃ samarpayat ṛṣyamūke harīśāya kiṣkindheśo 'bravītsa ca sītāṃ tvaṃ prāśyase yadvat tathā rāma karomi te tac chrutvā mālyavatpṛṣṭhe cāturmāsyaṃ cakāra saḥ kiṣkindhāyāṃ ca sugrīvo yadā nāyāti darśanaṃ tadābravīttaṃ rāmoktaṃ lakṣmaṇo vraja rāghavam na sa saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipatham anvagāḥ sugrīva āha saṃsakto gataṃ kālaṃ na buddhavān ityuktvā sa gato rāmaṃ natvovāca harīśvaraḥ ānītā vānarāḥ sarve sītāyāś ca gaveṣaṇe tvanmatāt preṣayiṣyāmi vicinvantu ca jānakīm pūrvādau māsamāyāntu māsādūrdhvaṃ nihanmi tān ityuktā vānarāḥ pūrvapaścimottaramārgagāḥ jagmū rāmaṃ sasugrīvam apaśyantas tu jānakīm rāmāṅgulīyaṃ saṃgṛhya hanūmān vānaraiḥ saha dakṣiṇe mārgayāmāsa suprabhāyā guhāntike māsād ūrdhvaṃ ca vinyastā apaśyantastu jānakīm ūcurvṛthā mariṣyāmo jaṭāyurdhanya eva saḥ sītārthe yo 'tyajat prāṇān rāvaṇena hato raṇe tac chrutvā prāha sampātir vihāya kapibhakṣaṇaṃ bhrātāsau me jaṭāyurvai mayoḍḍīno 'rkamaṇḍalam arkatāpādrakṣito 'gāt dagdhapakṣo 'ham abhragaḥ rāmavārtāśravāt pakṣau jātau bhūyo 'tha jānakīm paśyāmyaśokavanikāgatāṃ laṅkāgatāṃ kila śatayojanavistīrṇe lavaṇābdhau trikūṭake jñātvā rāmaṃ sasugrīvaṃ vānarāḥ kathayantu vai ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍavarṇanaṃ nāma aṣṭamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca sampātivacanaṃ śrutvā hanumānaṅgadādayaḥ abdhiṃ dṛṣṭvābruvaṃste 'bdhiṃ laṅghayet ko nu jīvayet kapīnāṃ jīvanārthāya rāmakāryaprasiddhaye śatayojanavistīrṇaṃ pupluve 'bdhiṃ sa mārutiḥ dṛṣṭvotthitaṃ ca mainākaṃ siṃhikāṃ vinipātya ca laṅkāṃ dṛṣṭvā rākṣasānāṃ gṛhāṇi vanitāgṛhe daśagrīvasya kumbhasya kumbhakarṇasya rakṣasaḥ vibhīṣaṇasyendrajito gṛhe 'nyeṣāṃ ca rakṣaso nāpaśyat pānabhūmyādau sītāṃ cintāparāyaṇaḥ aśokavanikāṃ gatvā dṛṣṭavāñchiṃśapātale rākṣasīrakṣitāṃ sītāṃ bhava bhāryeti vādinaṃ rāvaṇaṃ śiṃśapāstho 'tha neti sītāṃ tu vādinīṃ bhava bhāryā rāvaṇasya rākṣasīrvādinīḥ kapiḥ gate tu rāvaṇe prāha rājā daśaratho 'bhavat rāmo 'sya lakṣmaṇaḥ putrau vanavāsaṃ gatau varau rāmapatnī jānakī tvaṃ rāvaṇena hṛtā balāt rāmaḥ sugrīvamitras tvāṃ mārgayan preṣayacca mām sābhijñānaṃ cāṅgulīyaṃ rāmadattaṃ gṛhāṇa vai sītāṅgulīyaṃ jagrāha sāpaśyan mārutintarau bhūyo 'gre copaviṣṭaṃ tam uvāca yadi jīvati rāmaḥ kathaṃ na nayati śṛṅki tām abravīt kapiḥ rāmaḥ sīte na jānīte jñātvā tvāṃ sa nayiṣyati rāvaṇaṃ rākṣasaṃ hatvā sabalaṃ devi mā śuca sābhijñānaṃ dehi me tvaṃ maṇiṃ sītādadatkapau uvāca māṃ yathā rāmo nayecchīghraṃ tathā kuru kākākṣipātanakathām pratiyāhi hi śokaha maṇiṃ kathāṃ gṛhītvāha hanūmānneṣyate patiḥ athavā te tvarā kācit pṛṣṭhamāruha me śubhe adya tvāṃ darśayiṣyāmi sasugrīvaṃ ca rāghavam sītābravīddhanūmantaṃ nayatāṃ māṃ hi rāghavaḥ hanūmān sa daśagrīvadarśanopāyam ākarot vanaṃ babhañja tatpālān hatvā dantanakhādibhiḥ hatvā tu kiṅkarān sarvān sapta mantrisutānapi putramakṣaṃ kumāraṃ ca śakrajicca babandha tam nāgapāśena piṅgākṣaṃ darśayāmāsa rāvaṇam uvāca rāvaṇaḥ kastvaṃ mārutiḥ prāha rāvaṇam rāmadūto rāghavāya sītāṃ dehi mariṣyasi rāmabāṇair hataḥ sārdhaṃ laṅkāsthai rākṣasair dhruvam rāvaṇo hantumudyukto vibhīṣaṇanivāritaḥ dīpayāmāsa lāṅgalaṃ dīptapucchaḥ sa mārutiḥ dagdhvā laṅkāṃ rākṣasāṃś ca dṛṣṭvā sītāṃ praṇamya tām samudrapāramāgamya dṛṣṭā sīteti cābravīt aṅgadādīnaṅgadādyaiḥ pītvā madhuvane madhu jitvā dadhimukhādīṃś ca dṛṣṭvā rāmaṃ ca te 'bruvan dṛṣṭā sīteti rāmo 'pi hṛṣṭaḥ papraccha mārutim kathaṃ dṛṣṭvā tvayā sītā kimuvāca ca māṃ prati sītākathāmṛtenaiva siñca māṃ kāmavahnigam hanūmānabravīdrāmaṃ laṅghayitvābdhimāgataḥ sītāṃ dṛṣṭvā purīṃ dagdhvā sītāmaṇiṃ gṛhāṇa vai hatvā tvaṃ rāvaṇaṃ sītāṃ prāpsyase rāma mā śuca gṛhītvā taṃ maṇiṃ rāmo ruroda virahāturaḥ maṇiṃ dṛṣṭvā jānakī me dṛṣṭā sītā nayasva mām tayā vinā na jīvāmi sugrīvādyaiḥ prabodhitaḥ samudratīraṃ gatavān tatra rāmaṃ vibhīṣaṇaḥ gatastiraskṛto bhrātrā rāvaṇena durātmanā rāmāya dehi sītāṃ tvam ityuktenāsahāyavān rāmo vibhīṣaṇaṃ mitraṃ laṅkaiśvarye 'bhyaṣecayat samudraṃ prārthayanmārgaṃ yadā nāyāttadā śaraiḥ bhedayāmāsa rāmaṃ ca uvācābdhiḥ samāgataḥ nalena setuṃ baddhvābdhau laṅkāṃ vraja gabhīrakaḥ ahaṃ tvayā kṛtaḥ pūrvaṃ rāmo 'pi nalasetunā kṛtena taruśailādyair gataḥ pāraṃ mahodadheḥ vānaraiḥ sa suvelasthaḥ saha laṅkāṃ dadarśa vai ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe sundarakāṇḍavarṇanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca rāmoktaścāṅgado gatvā rāvaṇaṃ prāha jānakī dīyatāṃ rāghavāyāśu anyathā tvaṃ mariṣyasi rāvaṇo hantumudyuktaḥ saṅgrāmoddhatarākṣasaḥ rāmāyāha daśagrīvo yuddhamekaṃ tu manyate rāmo yuddhāya tac chrutvā laṅkāṃ sakapirāyayau vānaro hanūmān maindo dvivido jāmbavānnalaḥ nīlastāro 'ṅgado dhūmraḥ suṣeṇaḥ keśarī gayaḥ panaso vinato rambhaḥ śarabhaḥ krathano balī gavākṣo dadhivaktraś ca gavayo gandhamādanaḥ ete cānye ca sugrīva etair yukto hy asaṃkhyakaiḥ rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca yuddhaṃ saṃkulamābabhau rākṣasā vānarān jaghnuḥ śaraśaktigadādibhiḥ vānarā rākṣasāñ jaghnur nakhadantaśilādibhiḥ hastyaśvarathapādātaṃ rākṣasānāṃ balaṃ hataṃ hanūmān giriśṛṅgeṇa dhūmrākṣam avadhīdripum akampanaṃ prahastaṃ ca yudhyantaṃ nīla āvadhīt indrajiccharabandhācca vimuktau rāmalakṣmaṇau tārkṣasaṃdarśanād bāṇair jaghnatū rākṣasaṃ balam rāmaḥ śarair jarjaritaṃ rāvaṇaṃ cākarodraṇe rāvaṇaḥ kumbhakarṇaṃ ca bodhayāmāsa duḥkhitaḥ kumbhakarṇaḥ prabuddho 'tha pītvā ghaṭasahasrakam madyasya mahiṣādīnāṃ bhakṣayitvāha rāvaṇam sītāyā haraṇaṃ pāpaṃ kṛtaṃ tvaṃ hi gururyataḥ ato gacchāmi yuddhāya rāmaṃ hanmi savānaram ityuktvā vānarān sarvān kumbhakarṇo mamarda ha gṛhītastena sugrīvaḥ karṇanāsaṃ cakarta saḥ karṇanāsāvihīno 'sau bhakṣayāmāsa vānarān rāmo 'tha kumbhakarṇasya bāhū cicheda sāyakaiḥ tataḥ pādau tataśchittvā śiro bhūmau vyapātayat atha kumbho nikumbhaś ca makarākṣaś ca rākṣasaḥ mahodaro mahāpārśvo matta unmattarākṣasaḥ praghaso bhāsakarṇaś ca virūpākṣaś ca saṃyuge devāntako narāntaś ca triśirāś cātikāyakaḥ rāmeṇa lakṣmaṇenaite vānaraiḥ savibhīṣaṇaiḥ yudhyamānāstayā hy anye rākṣasā bhuvi pātitāḥ indrajinmāyayā yudhyan rāmādīn saṃbabandha ha varadattair nāgabāṇaiḥ oṣadhyā tau viśalyakau viśalyayāvraṇau kṛtvā mārutyānītaparvate hanūmān dhārayāmāsa tatrāgaṃ yatra saṃsthitaḥ nikumbhilāyāṃ homādi kurvantaṃ taṃ hi lakṣmaṇaḥ śarair indrajitaṃ vīraṃ yuddhe taṃ tu vyaśātayat rāvaṇaḥ śokasaṃtaptaḥ sītāṃ hantuṃ samudyataḥ avindhyavārito rājā rathasthaḥ sabalo yayau indrokto mātalī rāmaṃ rathasthaṃ pracakāra tam rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva rāvaṇo vānarān hanti mārutyādyāś ca rāvaṇam rāmaḥ śastraistamastraiś ca vavardha jalado yathā tasya dhvajaṃ sa cicheda rathamaśvāṃś ca sārathim dhanurbāhūñchirāṃsyeva uttiṣṭhanti śirāṃsi hi paitāmahena hṛdayaṃ bhittvā rāmeṇa rāvaṇaḥ bhūtale pātitaḥ sarvai rākṣasai ruruduḥ striyaḥ āśvāsya taṃ ca saṃskṛtya rāmājñapto vibhīṣaṇaḥ hanūmatānayadrāmaḥ sītāṃ śuddhāṃ gṛhītavān rāmo vahnau praviṣṭāṃ tāṃ śuddhāmindrādibhiḥ stutaḥ brahmaṇā daśarathena tvaṃ viṣṇū rākṣasamardanaḥ indro 'rcito 'mṛtavṛṣṭyā jīvayāmāsa vānarān rāmeṇa pūjitā jagmur yuddhaṃ dṛṣṭvā divaṃ ca te rāmo vibhīṣaṇāyādāl laṅkāmabhyarcya vānarān sasītaḥ puṣpake sthitvā gatamārgeṇa vai gataḥ darśayan vanadurgāṇi sītāyai hṛṣṭamānasaḥ bharadvājaṃ namaskṛtya nandigrāmaṃ samāgataḥ bharatena nataścāgād ayodhyāṃ tatra saṃsthitaḥ vasiṣṭhādīnnamaskṛtya kauśalyāṃ caiva kekayīm sumitrāṃ prāptarājyo 'tha dvijādīn so 'bhyapūjayat vāsudevaṃ svamātmānam aśvamedhair athāyajat sarvadānāni sa dadau pālayāmāsa saḥ prajāḥ putravaddharmakāmādīn duṣṭanigrahaṇe rataḥ sarvadharmaparo lokaḥ sarvaśasyā ca medinī nākālamaraṇaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe yuddhakāṇḍavarṇanaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca rājyasthaṃ rāghavaṃ jagmur agastyādyāḥ supūjitāḥ dhanyastvaṃ vijayī yasmād indrajidvinipātitaḥ brahmātmajaḥ pulastyo 'bhūt viśravāstasya naikaṣī puṣpotkaṭābhūt prathamā tatputro 'bhūddhaneśvaraḥ naikaṣyāṃ rāvaṇo jajñe viṃśadbāhurdaśānanaḥ tapasā brahmadattena vareṇa jitadaivataḥ kumbhakarṇaḥ sanidro 'bhūd dharmiṣṭho 'bhūdvibhīṣaṇaḥ svasā śūrpaṇakhā teṣāṃ rāvaṇān meghanādakaḥ indraṃ jitvendrajiccābhūd rāvaṇādadhiko balī hatastvayā lakṣmaṇena devādeḥ kṣemamicchatā ityuktvā te gatā viprā agastyādyā namaskṛtāḥ devaprārthitarāmoktaḥ śatrughno lavaṇārdanaḥ abhūt pūrmathurā kācit rāmokto bharato 'vadhīt koṭitrayaṃ ca śailūṣaputrāṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ śailūṣaṃ duṣṭagandharvaṃ sindhutīranivāsinam takṣaṃ ca puṣkaraṃ putraṃ sthāpayitvātha deśayoḥ bharato 'gāt saśatrughno rāghavaṃ pūjayan sthitaḥ rāmo duṣṭānnihatyājau śiṣṭān saṃpālya mānavaḥ putrau kuśalavau jātau vālmīkerāśrame varau lokāpavādāttyaktāyāṃ jñātau sucaritaśravāt rājye 'bhiṣicya brahmāham asmīti dhyānatatparaḥ daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca rājyaṃ kṛtvā kratūn kṛtvā svargaṃ devārcito yayau sapauraḥ sānujaḥ sītāputro janapadānvitaḥ agnir uvāca vālmīkir nāradācchrutvā rāmāyaṇamakārayat savistaraṃ yadetacca śṛṇuyātsa divaṃ vrajet ity ādimahāpurāṇe āgneye rāmāyaṇe uttarakāṇḍavarṇanaṃ nāma ekādaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca harivaṃśaṃ pravakṣyāmi viṣṇunābhyambujādajaḥ brahmaṇo 'tristataḥ somaḥ somājjātaḥ purūravāḥ tasmādāyurabhūttasmān nahuṣo 'to yayātikaḥ yaduṃ ca turvasuṃ tasmād devayānī vyajāyata druhyaṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī yadoḥ kule yādavāś ca vasudevastaduttamaḥ bhuvo bhārāvatārārthaṃ devakyāṃ vasudevataḥ hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā yoganidrayā viṣṇuprayuktayā nītā devakījaṭharaṃ purā abhūcca saptamo garbho devakyā jaṭharād balaḥ saṃkrāmito 'bhūdrohiṇyāṃ rauhiṇeyastato hariḥ kṛṣṇāṣṭamyāṃ ca nabhasi ardharātre caturbhujaḥ devakyā vasudevena stuto bālo dvibāhukaḥ vasudevaḥ kaṃsabhayād yaśodāśayane 'nayat yaśodābālikāṃ gṛhya devakīśayane 'nayat kaṃso bāladhvaniṃ śrutvā tāṃ cikṣepa śilātale vārito 'pi sa devakyā mṛtyurgarbho 'ṣṭamo mama śrutvāśarīriṇīṃ vācaṃ matto garbhāstu māritāḥ samarpitāstu devakyā vivāhasamayeritāḥ sā kṣiptā bālikā kaṃsam ākāśasthābravīdidam kiṃ mayā kṣiptayā kaṃsa jāto yastvāṃ vadhiṣyati sarvasvabhūto devānāṃ bhūbhāraharaṇāya saḥ ityuktvā sā ca śumbhādīn hatvendreṇa ca saṃstutā āryā durgā vedagarbhā ambikā bhadrakālyapi bhadrā kṣemyā kṣemakarī naikabāhur namāmi tām trisandhyaṃ yaḥ paṭhennāma sarvān kāmānavāpnuyāt kaṃso 'pi pūtanādīṃś ca preṣayadbālanāśane yaśodāpatinandāya vasudevena cārpitau rakṣaṇāya ca kaṃsāder bhītenaiva hi gokule rāmakṛṣṇau ceratustau gobhirgopālakaiḥ saha sarvasya jagataḥ pālau gopālau tau babhūvatuḥ kṛṣṇaścolūkhale baddho dāmnā vyagrayaśodayā yamalārjunamadhye 'gād bhagnau ca yamalārjunau parivṛttaś ca śakaṭaḥ pādakṣepāt stanārthinā pūtanā stanapānena sā hatā hantumudyatā vṛndāvanagataḥ kṛṣṇaḥ kāliyaṃ yamunāhradāt jitvā niḥsārya cābdhisthaṃ cakāra balasaṃstutaḥ kṣemaṃ tālavanaṃ cakre hatvā dhenukagardabhaṃ ariṣṭavṛṣabhaṃ hatvā keśinaṃ hayarūpiṇam śakrotsavaṃ parityajya kārito gotrayajñakaḥ parvataṃ dhārayitvā ca śakrādvṛṣṭir nivāritā namaskṛto mahendreṇa govindo 'thārjuno 'rpitaḥ indrotsavastu tuṣṭena bhūyaḥ kṛṣṇena kāritaḥ rathastho mathurāṃ cāgāt kaṃsoktākrūrasaṃstutaḥ gopībhiranuraktābhiḥ krīḍitābhir nirīkṣitaḥ rajakaṃ cāprayacchantaṃ hatvā vastrāṇi cāgrahīt saha rāmeṇa mālābhṛn mālākāre varaṃ dadau dattānulepanāṃ kubjām ṛjuṃ cakre 'hanad gajaṃ mattaṃ kuvalayāpīḍaṃ dvāri raṅgaṃ praviśya ca kaṃsādīnāṃ paśyatāṃ ca mañcasthānāṃ niyuddhakaṃ cakre cāṇūramallena muṣṭikena balo 'karot cāṇūramuṣṭikau tābhyāṃ hatau mallau tathāpare mathurādhipatiṃ kaṃsaṃ hatvā tatpitaraṃ hariḥ cakre yādavarājānam astiprāptī ca kaṃsage jarāsandhasya te putryau jarāsandhastadīritaḥ cakre sa mathurārodhaṃ yādavair yuyudhe śaraiḥ rāmakṛṣṇau ca mathurāṃ tyaktvā gomantamāgatau jarāsandhaṃ vijityājau pauṇḍrakaṃ vāsudevakaṃ purīṃ ca dvārakāṃ kṛtvā nyavasad yādavair vṛtaḥ bhaumaṃ tu narakaṃ hatvā tenānītāś ca kanyakāḥ devagandharvayakṣāṇāṃ tā uvāca janārdanaḥ ṣoḍaśastrīsahasrāṇi rukmiṇyādyās tathāṣṭa ca satyabhāmāsamāyukto garuḍe narakārdanaḥ maṇiśailaṃ saratraṃ ca indraṃ jitvā harirdivi pārijātaṃ samānīya satyabhāmāgṛhe 'karot sāṃdīpaneś ca śastrāstraṃ jñātvā tadbālakaṃ dadau jitvā pañcajanaṃ daityaṃ yamena ca supūjitaḥ avadhīt kālayavanaṃ mucukundena pūjitaḥ vasudevaṃ devakīṃ ca bhaktaviprāṃś ca so 'rcayat revatyāṃ balabhadrācca yajñāte niśaṭhonmukau kṛṣṇāt śāmbo jāmbavatyāmanyāsvanye 'bhavan sutāḥ taṃ matsyaṃ śambarāyādānmāyāvatyai ca śambaraḥ māyāvatī matsyamadhye dṛṣṭvā svaṃ patimādarāt papoṣa sā taṃ covāca ratiste 'haṃ patirmama kāmastvaṃ śambhunānaṅgaḥ kṛto 'haṃ śambareṇa ca hṛtā na tasya patnī tvaṃ māyājñaḥ śambaraṃ jahi tac chrutvā śambaraṃ hatvā pradyumnaḥ saha bhāryayā māyāvatyā yayau kṛṣṇaṃ kṛṣṇo hṛṣṭo 'tha rukmiṇī pradyumnād aniruddho 'bhūd uṣāpatir udāradhīḥ bāṇo balisutastasya sutoṣā śoṇitaṃ puraṃ tapasā śivaputro 'bhūt māyūradhvajapātitaḥ yuddhaṃ prāpsyasi bāṇa tvaṃ bāṇaṃ tuṣṭaḥ śivo 'bhyadhāt śivena krīḍatīṃ gaurīṃ dṛṣṭvoṣā saspṛhā patau tāmāha gaurī bhartā te niśi supteti darśanāt vaiśākhamāsadvādaśyāṃ puṃso bhartā bhaviṣyati gauryuktā harṣitā coṣā gṛhe suptā dadarśa taṃ ātmanā saṃgataṃ jñātvā tatsakhyā citralekhayā likhitādvai citrapaṭād aniruddhaṃ samānayat kṛṣṇapautraṃ dvārakāto duhitā bāṇamantriṇaḥ kumbhāṇḍasyāniruddho 'gād rarāma hy uṣayā saha bāṇadhvajasya sampātai rakṣibhiḥ sa niveditaḥ aniruddhasya bāṇena yuddhamāsītsadāruṇam śrutvā tu nāradāt kṛṣṇaḥ pradyumnabalabhadravān garuḍastho 'tha jitvāgnīn jvaraṃ māheśvaraṃ tathā hariśaṅkarayoryuddhaṃ babhūvātha śarāśari nandivināyakaskandamukhāstārkṣādibhirjitāḥ jṛmbhate śaṅkare naṣṭe jṛmbhaṇāstreṇa viṣṇunā chinnaṃ sahasraṃ bāhūnāṃ rudreṇābhayamarthitam viṣṇunā jīvito bāṇo dvibāhuḥ prābravīcchivam tvayā yadabhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā ca tat āvayor nāsti bhedo vai bhedī narakamāpnuyāt śivādyaiḥ pūjito viṣṇuḥ so 'niruddha uṣādiyuk dvārakāṃ tu gato reme ugrasenādiyādavaiḥ aniruddhātmajo vajro mārkaṇḍeyāttu sarvavit balabhadraḥ pralambaghno yamunākarṣaṇo 'bhavat dvividasya kaperbhettā kauravonmādanāśanaḥ harī reme 'nekamūrto rukmiṇyādibhirīśvaraḥ putrānutpādayāmāsa tvasaṃkhyātān sa yādavān harivaṃśaṃ paṭhet yaḥ sa prāptakāmo hariṃ vrajet ity ādimahāpurāṇe āgneye harivaṃśavarṇanaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca bhārataṃ sampravakṣyāmi kṛṣṇamāhātmyalakṣaṇam bhūbhāramaharadviṣṇur nimittīkṛtya pāṇḍavān viṣṇunābhyabjajo brahmā brahmaputro 'triratritaḥ somaḥ somādbudhastasmādaila āsīt purūravāḥ tasmādāyus tato rājā nahuṣo 'to yayātikaḥ tataḥ purustasya vaṃśe bharato 'tha nṛpaḥ kuruḥ tadvaṃśe śāntanustasmādbhīṣmo gaṅgāsuto 'nujau citrāṅgado vicitraś ca satyavatyāṃ ca śāntanoḥ svargaṃ gate śāntanau ca bhīṣmo bhāryāvivarjitaḥ apālayat bhrātṛrājyaṃ bālaścitrāṅgado hataḥ citrāṅgadena dve kanye kāśirājasya cāmbikā ambālikā ca bhīṣmeṇa ānīte vijitāriṇā bhārye vicitravīryasya yakṣmaṇā sa divaṃ gataḥ satyavatyā hy anumatādambikāyāṃ nṛpo 'bhavat dhṛtarāṣṭro 'mbālikāyāṃ pāṇḍuś ca vyāsataḥ sutaḥ gāndhāryāṃ dhṛtarāṣṭrācca duryodhanamukhaṃ śatam śataśṛṅgāśramapade bhāryāyogād yato mṛtiḥ ṛṣiśāpāttato dharmāt kuntyāṃ pāṇḍoryudhiṣṭhiraḥ vātādbhīmo 'rjunaḥ śakrānmādryāmaśvikumārataḥ nakulaḥ sahadevaś ca pāṇḍurmādrīyuto mṛtaḥ karṇaḥ kuntyāṃ hi kanyāyāṃ jāto duryodhāśritaḥ kurupāṇḍavayor vairaṃ daivayogād babhūva ha duryodhano jatugṛhe pāṇḍavānadahat kudhīḥ dagdhāgārādviniṣkrāntā mātṛpṛṣṭāstu pāṇḍavāḥ tatastu ekacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane muniveṣāḥ sthitāḥ sarve nihatya bakarākṣasam yayuḥ pāñcālaviṣayaṃ draupadyāste svayaṃvare samprāptā bāhuvedhena draupadī pañcapāṇḍavaiḥ ardharājyaṃ tataḥ prāptā jñātā duryodhanādibhiḥ gāṇḍīvaṃ ca dhanurdivyaṃ pāvakādrathamuttamam sārathiṃ cārjunaḥ saṃkhye kṛṣṇam akṣayyasāyakān brahmāstrādīṃs tathā droṇātsarve śastraviśāradāḥ kṛṣṇena so 'rjuno vahniṃ khāṇḍave samatarpayat indravṛṣṭiṃ vārayaṃś ca śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ jitā diśaḥ pāṇḍavaiś ca rājyaṃ cakre yudhiṣṭhiraḥ bahusvarṇaṃ rājasūyaṃ na sehe taṃ suyodhanaḥ bhrātrā duḥśāsanenoktaḥ karṇena prāptabhūtinā dyūtakārye śakuninā dyūtena sa yudhiṣṭhiram ajayattasya rājyaṃ ca sabhāstho māyayāhasat jito yudhiṣṭhiro bhrātṛyuktaścāraṇyakaṃ yayau vane dvādaśavarṣāṇi pratijñātāni so 'nayat aṣṭāśītisahasrāṇi bhojayan pūrvavat dvijān sadhaumyo draupadīṣaṣṭhastataḥ prāyādvirāṭakam kaṅko dvijo hy avijñāto rājā bhīmo 'tha sūpakṛt bṛhannalārjuno bhāryā sairindhrī yamajau tathā anyanāmnā bhīmasenaḥ kīcakaṃ cāvadhīnniśi draupadīṃ hartukāmaṃ taṃ arjunaścājayat kurūn kurvato gograhādīṃś ca tair jñātāḥ pāṇḍavā atha subhadrā kṛṣṇabhaginī arjunātsamajījanat abhimanyuṃ dadau tasmai virāṭaścottarāṃ sutām saptākṣauhiṇīśa āsīddharmarājo raṇāya saḥ kṛṣṇo dūto 'bravīd gatvā duryodhanamamarṣaṇam ekādaśākṣauhiṇīśaṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ tadā yudhiṣṭhirāyārdharājyaṃ dehi grāmāṃś ca pañca vā yudhyasva vā vacaḥ śrutvā kṛṣṇamāha suyodhanaḥ bhūsūcyagraṃ na dāsyāmi yotsye saṃgrahaṇodyataḥ viśvarūpaṃ darśayitvā adhṛṣyaṃ vidurārcitaḥ prāgādyudhiṣṭhiraṃ prāha yodhayainaṃ suyodhanam ity ādimahāpurāṇe āgneye ādiparvādivarṇanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca yaudhiṣṭhirī dauryodhanī kurukṣetraṃ yayau camūḥ bhīṣmadroṇādikān dṛṣṭvā nāyudhyata gurūniti pārthaṃ hy uvāca bhagavānnaśocyā bhīṣmamukhyakāḥ śarīrāṇi vināśīni na śarīrī vinaśyati ayamātmā paraṃ brahma ahaṃ brahmasmi viddhi tam siddhyasiddhyoḥ samo yogī rājadharmaṃ prapālaya kṛṣṇokto 'thārjuno 'yudhyadrathastho vādyaśabdavān bhīṣmaḥ senāpatirabhūdādau dauryodhane bale pāṇḍavānāṃ śikhaṇḍī ca tayoryuddhaṃ babhūva ha dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāṃś ca jaghnuryuddhe sabhīṣmakāḥ dhārtarāṣṭrān śikhaṇḍyādyāḥ pāṇḍavā jaghnurāhave devāsurasaṃyuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ babhūva svasthadevānāṃ paśyatāṃ prītivardhanaṃ bhīṣmo 'straiḥ pāṇḍavaṃ sainyaṃ daśāhobhirnyapātayat daśame hy arjuno bāṇair bhīṣmaṃ vīraṃ vavarṣa ha śikhaṇḍī drupadokto 'strair vavarṣa jalado yathā hastyaśvarathapādātamanyonyāstranipātitam bhīṣmaḥ svacchandamṛtyuś ca yuddhamārgaṃ pradarśya ca vasūkto vasulokāya śaraśayyāgataḥ sthitaḥ uttarāyaṇamīkṣaṃś ca dhyāyan viṣṇuṃ stavan sthitaḥ duryodhane tu śokārte droṇaḥ senāpatistvabhūt pāṇḍave harṣite sainye dhṛṣṭadyumnaś camūpatiḥ tayoryuddhaṃ babhūvograṃ yamarāṣṭravivardhanam virāṭadrupadādyāś ca nimagnā droṇasāgare dauryodhanī mahāsenā hastyaśvarathapattinī dhṛṣṭadyumnādhipatitā droṇaḥ kāla ivābabhau hato 'śvatthāmā cetyukte droṇaḥ śastrāṇi cātyajat dhṛṣṭadyumnaśarākrāntaḥ patitaḥ sa mahītale pañcame 'hani durdharṣaḥ sarvakṣatraṃ pramathya ca duryodhane tu śokārte karṇaḥ senāpatistvabhūt arjunaḥ pāṇḍavānāṃ ca tayoryuddhaṃ babhūva ha śastrāśastri mahāraudraṃ devāsuraraṇopamam karṇārjunākhye saṅgrāme karṇo 'rīn avadhīccharaiḥ dvitīyāhani karṇastu arjunena nipātitaḥ śalyo dinārdhaṃ yuyudhe hy avadhīttaṃ yudhiṣṭhiraḥ yuyudhe bhīmasenena hatasainyaḥ suyodhanaḥ bahūn hatvā narādīṃś ca bhīmasenamathābravīt gadayā praharantaṃ tu bhīmastaṃ tu vyapātayat gadayānyānujāṃstasya tasminnaṣṭādeśehani rātrau suṣuptaṃ ca balaṃ pāṇḍavānāṃ nyapātayat akṣauhiṇīpramāṇaṃ tu aśvatthāmā mahābalaḥ draupadeyān sapāñcālān dhṛṣṭadyumnaṃ ca so 'vadhīt putrahīnāṃ draupadīṃ tāṃ rudantīmarjunastataḥ śiromaṇiṃ tu jagrāha aiṣikāstreṇa tasya ca aśvatthāmāstranirdagdhaṃ jīvayāmāsa vai hariḥ uttarāyāstato garbhaṃ sa parīkṣidabhūnnṛpaḥ kṛtavarmā kṛpo drauṇistrayo muktāstato raṇāt pāṇḍavāḥ sātyakiḥ kṛṣṇaḥ sapta muktā na cāpare striyaścārtāḥ samāśvāsya bhīmādyaiḥ sa yudhiṣṭhiraḥ saṃskṛtya prahatān vīrān dattodakadhanādikaḥ bhīṣmāc chāntanavāc chrutvā dharmān sarvāṃś ca śāntidām rājadharmānmokṣadharmāndānadharmān nṛpo 'bhavat aśvamedhe dadau dānaṃ brāhmaṇebhyo 'rimardanaḥ śrutvārjunān mauṣaleyaṃ yādavānāṃ ca saṃkṣayam rājye parīkṣitaṃ sthāpya sānujaḥ svargamāptavān ity ādimahāpurāṇe āgneye mahābhāratavarṇanaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca yudhiṣṭhire tu rājyasthe āśramādāśramāntaram dhṛtarāṣṭro vanamagād gāndhārī ca pṛthā dvija vidurastvagninā dagdho vanajena divaṃ gataḥ evaṃ viṣṇurbhuvo bhāramaharaddānavādikam dharmāyādharmanāśāya nimittīkṛtya pāṇḍavān sa vipraśāpavyājena muṣalenāharat kulam yādavānāṃ bhārakaraṃ vajraṃ rājye 'bhyaṣecayat devadeśāt prabhāse sa dehaṃ tyaktvā svayaṃ hariḥ indraloke brahmaloke pūjyate svargavāsibhiḥ balabhadro 'nantamūrtiḥ pātālasvargamīyivān avināśī harirdevo dhyānibhir dhyeya eva saḥ vinā taṃ dvārakāsthānaṃ plāvayāmāsa sāgaraḥ saṃskṛtya yādavān pārtho dattodakadhanādikaḥ striyo 'ṣṭāvakraśāpena bhāryā viṣṇoś ca yāḥ sthitāḥ punastacchāpato nītā gopālair laguḍāyudhaiḥ arjunaṃ hi tiraskṛtya pārthaḥ śokaṃ cakāra ha vyāsenāśvāsito mene balaṃ me kṛṣṇasannidhau hastināpuramāgatya pārthaḥ sarvaṃ nyavedayat yudhiṣṭhirāya sa bhrātre pālakāya nṛṇāṃ tadā taddhanustāni cāstrāṇi sa rathaste ca vājinaḥ vinā kṛṣṇena tannaṣṭaṃ dānaṃ cāśrotriye yathā tacchrutvā dharmarājastu rājye sthāpya parīkṣitam prasthānaṃ prasthito dhīmān draupadyā bhrātṛbhiḥ saha saṃsārānityatāṃ jñātvā japannaṣṭaśataṃ hareḥ mahāpathe tu patitā draupadī sahadevakaḥ nakulaḥ phālguno bhīmo rājā śokaparāyaṇaḥ indrānītarathārūḍhaḥ sānujaḥ svargamāptavān dṛṣṭvā duryodhanādīṃś ca vāsudevaṃ ca harṣitaḥ etatte bhārataṃ proktaṃ yaḥ paṭhetsa divaṃ vrajet ity ādimahāpurāṇe āgneye mahābhāratavarṇanaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca vakṣye buddhāvatāraṃ ca paṭhataḥ śṛṇvato 'rthadam purā devāsure yuddhe daityair devāḥ parājitāḥ rakṣa rakṣeti śaraṇaṃ vadanto jagmurīśvaram māyamohasvarupo 'sau śuddhodanasuto 'bhavat mohayāmāsa daityāṃstāṃstyājitā vedadharmakam te ca bauddhā babhūvurhi tebhyo 'nye vedavarjitāḥ ārhataḥ so 'bhavat paścādārhatānakarot parān evaṃ pāṣaṇḍino jātā vedadharmādivarjitāḥ narakārhaṃ karma cakrurgrahīṣyantyadhamādapi sarve kaliyugānte tu bhaviṣyanti ca saṅkarāḥ dasyavaḥ śīlahīnāś ca vedo vājasaneyakaḥ daśa pañca ca śākhā vai pramāṇena bhaviṣyati dharmakañcukasaṃvītā adharmarucayas tathā mānuṣān bhakṣayiṣyanti mlecchāḥ pārthivarūpiṇaḥ kalkī viṣṇuyaśaḥputro yājñavalkyapurohitaḥ utsādayiṣyati mlecchān gṛhītāstraḥ kṛtāyudhaḥ sthāpayiṣyati maryādāṃ cāturvarṇye yathocitām āśrameṣu ca sarveṣu prajāḥ saddharmavartmani kalkirūpaṃ parityajya hariḥ svargaṃ gamiṣyati tataḥ kṛtayugānnāma purāvat sambhaviṣyati varṇāśramāś ca dharmeṣu sveṣu sthāsyanti sattama evaṃ sarveṣu kalpeṣu sarvamanvantareṣu ca avatārā asaṅkhyātā atītānāgatādayaḥ viṣṇor daśāvatārākhyān yaḥ paṭhet śṛṇuyānnaraḥ so 'vāptakāmo vimalaḥ sakulaḥ svargamāpnuyāt dharmādharmavyavasthānamevaṃ vai kurute hariḥ avatīrṇaṃ ca sa gataḥ sargādeḥ kāraṇaṃ hariḥ ity ādimahāpurāṇe āgneye buddhakalkyavatāravarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca jagatsargādikān krīḍān viṣṇor vakṣye 'dhunā śṛṇu svargādikṛt sa sargādiḥ sṛṣṭyādiḥ saguṇo 'guṇaḥ brahmāvyaktaṃ sadāgre 'bhūt na khaṃ rātridinādikaṃ prakṛtiṃ puruṣaṃ viṣṇuḥ praviśyākṣobhayattataḥ svargakāle mahattattvamahaṅkārastato 'bhavat vaikārikastaijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ ahaṅkārācchabdamātramākāśamabhavattataḥ sparśamātro 'nilastasmādrūpamātro 'nalastataḥ rasamātrā āpa ito gandhamātrā mahī smṛtā ahaṅkārāttāmasāttu taijasānīndriyāṇi ca vaikārikā daśa devā mana ekādaśendriyam tataḥ svayaṃbhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ hiraṇyavarṇamabhavat tadaṇḍamudakeśayam tasmin jajñe svayaṃ brahmā svayambhūriti naḥ śrutam hiraṇyagarbho bhagavānuṣitvā parivatsaram tadaṇḍamakarot dvaidhaṃ divaṃ bhuvamathāpi ca tayoḥ śakalayormadhye ākāśamasṛjat prabhuḥ apsu pāriplavāṃ pṛthivīṃ diśaś ca daśadhā dadhe tatra kālaṃ mano vācaṃ kāmaṃ krodhamatho ratim sasarja sṛṣṭiṃ tadrūpāṃ sraṣṭumicchan prajāpatiḥ vidyuto 'śanimeghāṃś ca rohitendradhanūṃṣi ca vayāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ cātha vaktrataḥ ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye sādhyāstair ayajandevān bhūtamuccāvacaṃ bhujāt sanatkumāraṃ rudraṃ ca sasarja krodhasambhavam marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum vasiṣṭhaṃ mānasāḥ sapta brahmāṇa iti niścitāḥ saptaite janayanti sma prajā rudrāś ca sattama dvidhā kṛtvātmano dehamardhena puruṣo 'bhavat ardhena nārī tasyāṃ sa brahmā vai cāsṛjat prajāḥ ity ādimahāpurāṇe āgneye jagatsargavarṇanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvāt sutau ajījanatsa tāṃ kanyāṃ śatarūpāṃ tapo'nvitām kāmyāṃ kardamabhāryātaḥ samrāṭ kukṣirvirāṭ prabhuḥ surucyāmuttamo jajñe putra uttānapādataḥ sunītyāṃ tu dhruvaḥ putrastapastepe sa kīrtaye dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni he mune tasmai prīto hariḥ prādānmunyagre sthānakaṃ sthiram ślokaṃ papāṭha hy uśanā vṛddhiṃ dṛṣṭvā sa tasya ca aho 'sya tapaso vīryamaho śrutam aho 'dbhutam yamadya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ tasmāt śiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca dhruvācchambhurvyajāyata śiṣṭerādhatta succhāyā pañca putrānakalmaṣān ripuṃ ripuñjayaṃ ripraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam riporādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam ajījanat puṣkariṇyāṃ vīriṇyāṃ cākṣuṣo manum manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ sutottamāḥ ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkaviḥ agniṣṭur atirātraś ca sudyumnaścābhimanyukaḥ ūrorajanayat putrān ṣaḍagneyī mahāprabhān aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum aṅgirasaṃ gayam aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai veṇamekaṃ vyajāyata arakṣakaḥ pāparataḥ sa hato munibhiḥ kuśaiḥ prajārtham ṛṣayo 'thāsya mamanthurdakṣiṇaṃ karaṃ veṇasya mathito pāṇau saṃbabhūva pṛthur nṛpaḥ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhureṣa vai muditāḥ prajāḥ kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat sa dhanvī kavacī jātastejasā nirdahanniva pṛthur vainyaḥ prajāḥ sarvā rarakṣa kṣetrapūrvajaḥ rājasūyābhiṣiktānāmādyaḥ sa pṛthivīpatiḥ tasmāccaiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau tatstotraṃ cakratur vīrau rājābhūjjanarañjanāt dugdhā gaustena śasyārthaṃ prajānāṃ jīvanāya ca saha devair munigaṇair gandharvaiḥ sāpsarogaṇaiḥ pitṛbhirdānavaiḥ sarpair vīrudbhiḥ parvatair janaiḥ teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasundharā prādādyathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇānadhārayat pṛthoḥ putrau tu dharmajñau jajñāte 'ntardvipālinau śikhaṇḍī havirdhānamantardhānāt vyajāyata havirdhānāt ṣaḍāgneyī dhīṣaṇājanayat sutān prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau prācīnāgrāḥ kuśāstasya pṛthivyāṃ yajato yataḥ prācīnabarhir bhagavān mahānāsītprajāpatiḥ savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ apṛthagdharmacaraṇās te tapyanta mahattapaḥ daśavarṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ prajāpatitvaṃ samprāpya tuṣṭā viṣṇoś ca nirgatāḥ bhūḥ khaṃ vyāptaṃ hi tarubhistāṃstarūnadahaṃś ca te mukhajāgnimarudbhyāṃ ca dṛṣṭvā cātha drumakṣayam upagamyābravīdetān rājā somaḥ prajāpatīn kopaṃ yacchata dāsyanti kanyāṃ vo māriṣāṃ varām tapasvino muneḥ kaṇḍoḥ pramlocāyāṃ mamaiva ca bhaviṣyaṃ jānatā sṛṣṭā bhāryā vo 'stu kulaṃkarī asyāmutpatsyate dakṣaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati pracetasastāṃ jagṛhur dakṣo 'syāṃ ca tato 'bhavat acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśati somāya catasro 'riṣṭanemine dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase adāt tāsu devāś ca nāgādyā maithunānmanasā purā dharmasargaṃ pravakṣyāmi daśapatnīṣu dharmataḥ viśvedevāstu viśvāyāḥ sādhyān sādhyā vyajāyata maruttvayā marutvanto vasostu vasavo 'bhavan bhānostu bhānavaḥ putrā muhūrtāstu muhūrtajāḥ sambāyā dharmato ghoṣo nāgavīthī ca yāmijā pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāṃ vyajāyata saṃkalpāyāstu saṅkalpā indor nakṣatrataḥ sutāḥ āpo dhruvaṃ ca somaṃ ca dharaś caivānilo 'nalaḥ pratyūṣaś ca prabhāvaś ca vasavo 'ṣṭau ca nāmataḥ āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śramaḥ śānto munis tathā dhruvasya kālo lokānto varcāḥ somasya vai sutaḥ dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā manoharāyāḥ śiśiraḥ prāṇo 'tha ramaṇas tathā purojavo 'nilasyāsīd avijñāto 'nalasya ca agniputraḥ kumāraś ca śarastambe vyajāyata tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajaḥ kṛttikātaḥ kārttikeyo yatiḥ sanatkumārakaḥ pratyūṣāddevalo jajñe viśvakarmā prabhāvataḥ kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vardhakiḥ manuṣyāścopajīvanti śilpaṃ vai bhūṣaṇādikaṃ surabhī kaśyapādrudrānekādaśa vijajñuṣī mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī ajaikapād ahir bradhnas tvaṣṭā rudrāś ca sattama tvaṣṭuś caivātmajaḥ śrīmānviśvarūpo mahāyaśāḥ haraś ca bahurūpaś ca tryambakaścāparājitaḥ vṛṣākapiś ca śambhuś ca kapardī raivatas tathā mṛgavyādhasya sarpaś ca kapālī daśa caikakaḥ rudrāṇāṃ ca śataṃ lakṣaṃ yair vyāptaṃ sacarācaraṃ ity ādimahāpurāṇe āgneye jagatsargavarṇanaṃ nāma aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ agnir uvāca kaśyapasya vede sargamadityādiṣu he mune cākṣuṣe tuṣitā devāste 'dityāṃ kaśyapātpunaḥ āsan viṣṇuś ca śakraś ca tvaṣṭā dhātā tathāryamā pūṣā vivasvān savitā mitro 'tha varuṇo bhagaḥ aṃśuś ca dvādaśādityā āsan vaivasvate 'ntare ariṣṭanemipatrīnām apatyānīha ṣoḍaśa bahuputrastha viduṣaś catasro vidyutaḥ sutāḥ pratyaṅgirajāḥ śreṣṭhāḥ kṛśāśvasya surāyudhāḥ udayāstamane sūrye tadvadete yuge yuge hiraṇyakaśipurdityāṃ hiraṇyākṣaś ca kaśyapāt siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ rāhuprabhṛtayastasyāṃ saiṃhikeyā iti śrutāḥ hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ anuhrādaś ca hrādaś ca prahrādaścātivaiṣṇavaḥ saṃhrādaś ca caturtho 'bhūt hrādaputro hradas tathā hradasya putra āyuṣmān śibir bāskala eva ca virocanas tu prāhrādirbalirjajñe virocanāt baleḥ putraśataṃ tvāsīd bāṇaśreṣṭhaṃ mahāmune purākalpe hi bāṇena prasādyomāpatiṃ varaḥ pārśvato vihariṣyāmītyevam prāptaś ca īśvarāt hiraṇyākṣasutāḥ pañca śambaraḥ śakunistviti dvimūrdhā śaṅkurāryaś ca śatamāsan danoḥ sutāḥ svarbhānostu prabhā kanyā pulomnastu śacī smṛtā upadānavī hayaśirā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī pulomā kālakā caiva vaiśvānarasute ubhe kaśyapasya tu bhārye dve tayoḥ putrāś ca koṭayaḥ prahrādasya catuṣkoṭyo nivātakavacāḥ kule tāmrāyāḥ ṣaṭ sutāḥ syuś ca kākī śvenī ca bhāsyapi gṛdhrikā śuci sugrīvā tābhyaḥ kākādayo 'bhavan aśvāścoṣṭrāś ca tāmrāyā aruṇo garuḍas tathā vinatāyāḥ sahasraṃ tu sarpāś ca surasābhavāḥ kādraveyāḥ sahasraṃ tu śeṣavāsukitakṣakāḥ daṃṣṭriṇaḥ krodhavaśajā dharotthāḥ pakṣiṇo jale surabhyāṃ gomahiṣyādi irotpannāstṛṇādayaḥ svasāyāṃ yakṣarakṣāṃsi muner aśvaraso 'bhavan ariṣṭāyāṃ tu gandharvāḥ kaśyapāddhi sthiraṃ caraṃ eṣāṃ putrādayo 'saṅkhyā devair vai dānavā jitāḥ ditirvinaṣṭaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapaṃ putramindraprahartāramicchatī prāpa kaśyapāt pādāprakṣālanāt suptā tasyā garbhaṃ jaghāna ha chidramanviṣya cendrastu te devā maruto 'bhavan śakrasyaikonapañcāśatsahāyā dīptatejasaḥ etatsarvaṃ harirbrahmā abhiṣicya pṛthuṃ nṛpaṃ dadau krameṇa rājyāni anyeṣāmadhipo hariḥ dvijauṣadhīnāṃ candraś ca apāṃ tu varuṇo nṛpaḥ rājñāṃ vaiśravaṇo rājā sūryāṇāṃ viṣṇorīśvaraḥ vasūnāṃ pāvako rājā marutāṃ vāsavaḥ prabhuḥ prajāpatīnāṃ dakṣo 'tha prahlādo dānavādhipaḥ pitṝṇāṃ ca yamo rājā bhūtādīnāṃ haraḥ prabhuḥ himavāṃś caiva śailānāṃ nadīnāṃ sāgaraḥ prabhuḥ gāndharvāṇāṃ citraratho nāgānāmatha vāsukiḥ sarpāṇāṃ takṣako rājā garuḍaḥ pakṣiṇāmatha airāvato gajendrāṇāṃ govṛṣo 'tha gavāmapi mṛgāṇām atha śārdūlaḥ plakṣo vanaspatīśvaraḥ uccaiḥśravās tathāśvānāṃ sudhanvā pūrvapālakaḥ dakṣiṇasyāṃ śaṅkhapadaḥ ketumān pālako jale hiraṇyaromakaḥ saumye pratisargo 'yamīritaḥ ity ādimahāpurāṇe āgneye pratisargavarṇanaṃ nāma ūnaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ agnir uvāca prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ mukhyaḥ sargaś caturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ tiryaksrotāstu yaḥ proktas tairyagyonyastataḥ smṛtaḥ tathordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaiḥ sāttvikastāmasaś ca yaḥ pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāś ca trayaḥ smṛtāḥ prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamas tathā brahmato nava sargāstu jagato mūlahetavaḥ khyātyādyā dakṣakanyāstu bhṛgvādyā upayemire nityo naimittakaḥ sargastridhā prakathito janaiḥ prākṛtā dainandinī syādantarapralayādanu jāyate yatrānudinaṃ mityasargo hi saṃmataḥ devau dhātāvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata śriyaṃ ca patnī viṣṇoryā stutā śakreṇa vṛddhaye dhātur vidhātur dvau putrau kramāt prāṇo mṛkaṇḍukaḥ mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍoś ca jajñe vedaśirāstataḥ paurṇamāsaś ca sambhūtyāṃ marīcerabhavat sutaḥ smṛtyāmaṅgirasaḥ putrāḥ sinīvālī kuhūs tathā rākāś cānumatiś cātrer anasūyāpyajījanat somaṃ durvāsasaṃ putraṃ dattātreyaṃ ca yoginam prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dattolis tatsuto 'bhavat kṣamāyāṃ pulahājjātāḥ sahiṣṇuḥ karmapādikāḥ saṃnatyāṃ ca kratorāsan bālikhilyā mahaujasaḥ aṅguṣṭhaparvamātrāste ye hi ṣaṣṭisahasriṇaḥ ūrjāyāṃ ca vaśiṣṭhācca rājā gātrordhvabāhukaḥ savanaścālaghuḥ śukraḥ sutapāḥ sapta carṣayaḥ pāvakaḥ pavamāno 'bhūcchuciḥ svāhāgnijo 'bhavat agnisvāttā barhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayo hy ajāt pitṛbhyaś ca svadhāyāṃ ca menā vaidhāriṇī sute hiṃsābhāryā tvadharmasya tayorjajñe tathānṛtam kanyā ca nikṛtistābhyāṃ bhayannarakemeva ca māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tvidametayoḥ tayorjajñe 'tha vai māyāṃ mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam vedanā ca sutaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt mṛtyor vyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire brahmaṇaś ca rudan jāto rodanādrudranāmakaḥ bhavaṃ śarvamatheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ dakṣakopācca tadbhāryā dehaṃ tatyāja sā satī himavadduhitā bhūtvā patnī śambhorabhūt punaḥ ṛṣibhyo nāradādyuktāḥ pūjāḥ snānādipūrvikāḥ svāyambhuvādyāstāḥ kṛtvā viṣṇvāderbhuktimuktidāḥ ity ādimahāpurāṇe āgneye jagatsargavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca sāmānyapūjāṃ viṣṇvādervakṣye mantrāṃś ca sarvadān samastaparivārāya acyutāya namo yajet dhātre vidhātre gaṅgāyai yamunāyai nidhī tathā dvāraśriyaṃ vastunavaṃ śaktiṃ kūrmamanantakam pṛthivīṃ dharmakaṃ jñānaṃ vairāgyaiśvaryameva ca adharmādīn kandanālapadmakeśarakarṇikāḥ ṛgvedādyaṃ kṛtādyaṃ ca sattvādyarkādimaṇḍalam vimalotkarṣiṇī jñānā kriyā yogā ca tā yajet prahvīṃ satyāṃ tatheśānānugrahāsanamūrtikām durgāṃ giraṅgaṇaṃ kṣetraṃ vāsudevādikaṃ yajet agnir uvāca catuṣpādaṃ dhanurvedaṃ vede pañcavidhaṃ dvija rathanāgāśvapattīnāṃ yodhāṃścāśritya kīrtitaṃ yanmuktaṃ pāṇimuktaṃ muktasaṃdhāritaṃ tathā amuktaṃ bāhuyuddhaṃ ca pañcadhā tat prakīrtitaṃ tatra śastrāstrasampattyā dvividhaṃ parikīrtitaṃ ṛjumāyāvibhedena bhūyo dvividhamucyate kṣepiṇīcāpayantrādyair yantramuktaṃ prakīrtitaṃ śilātomarayantrādyaṃ pāṇimuktaṃ prakīrtitaṃ muktasaṃdhāritaṃ jñeyaṃ prāsādyamapi yadbhavet khaḍgādikam amuktaṃ ca niyuddhaṃ vigatāyudhaṃ kuryādyogyāni prātrāṇi yoddhumicchurjitaśramaḥ dhanuḥśreṣṭhāni yuddhāni prāsamadhyāni tāni ca tāni khaḍgajaghanyāni bāhupratyavarāṇi ca dhanurvede gururvipraḥ prokto varṇadvayasya ca yuddhādhikāraḥ śūdrasya svayaṃ vyāpādi śikṣayā deśasthaiḥ śaṅkarai rājñaḥ kāryā yuddhe sahāyatā aṅguṣṭhagulphapāṇyaṅghyaḥ śliṣṭāḥ syuḥ sahitā yadi dṛṣṭaṃ samapadaṃ sthānametallakṣaṇatas tathā bāhyāṅgulisthitau pādau stabdhajānubalāvubhau trivitastyantarāsthānam etad vaiśākham ucyate haṃsapaṅktyākṛtisame dṛśyete yatra jānunī caturvitastivicchinne tadetanmaṇḍalaṃ smṛtaṃ halākṛtimayaṃ yacca stabdhajānūrudakṣiṇaṃ vitastyaḥ pañca vistāre tadālīḍhaṃ prakīrtitaṃ etadeva viparyastaṃ pratyālīḍhamiti smṛtaṃ tiryagbhūto bhavedvāmo dakṣiṇo 'pi bhavedṛjuḥ gulphau pārṣṇigrahau caiva sthitau pañcāṅgulāntarau sthānaṃ jātaṃ bhavedetad dvādaśāṅgulamāyataṃ ṛjujānurbhavedvāmo dakṣiṇaḥ suprasāritaḥ athavā dakṣiṇaṃ jānu kubjaṃ bhavati niścalaṃ daṇḍāyato bhavedeṣa caraṇaḥ saha jānunā evaṃ vikaṭamuddiṣṭaṃ dvihastāntaramāyataṃ jānunī dviguṇe syātāmuttānau caraṇāvubhau anena vidhiyogena sampuṭaṃ parikīrtitaṃ kiṃcid vivartitau pādau samadaṇḍāyatau sthirau dṛṣṭameva yathānyāyaṃ ṣoḍaśāṅgulamāyataṃ svastikenātra kurvīta praṇāmaṃ prathamaṃ dvija kārmukaṃ gṛhya vāmena bāṇaṃ dakṣiṇakena tu vaiśākhe yadi vā jāte sthitau vāpyathavāyatau guṇāntaṃ tu tataḥ kṛtvā kārmuke priyakārmukaḥ adhaḥkaṭiṃ tu dhanuṣaḥ phaladeśaṃ tu patriṇaḥ dharaṇyāṃ sthāpayitvā tu tolayitvā tathaiva ca bhujābhyāmatra kuñjābhyāṃ prakoṣṭhābhyāṃ śubhavrata yasya bāṇaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ puṅgadeśe ca patriṇaḥ vinyāso dhanuś caiva dvādaśāṅgulamantaraṃ jyayā viśiṣṭaḥ kartavyo nātihīno na cādhikaḥ niveśya kārmukaṃ nabhyāṃ nitambe śarasaṅkaraṃ utkṣipedutthitaṃ hastamantareṇākṣikarṇayoḥ pūrveṇa muṣṭinā grāhyastanāgre dakṣiṇe śaraḥ haraṇaṃ tu tataḥ kṛtvā śīghraṃ pūrvaṃ prasārayet nābhyantarā naiva bāhyā nordhvakā nādharā tathā na ca kubjā na cottānā na calā nātiveṣṭitā samā sthairyaguṇopetā pūrvadaṇḍamiva sthitā chādayitvā tato lakṣyaṃ pūrveṇānena muṣṭinā urasā tūtthito yantā trikoṇavinatasthitaḥ srastāṃśo niścalagrīvo mayūrāñcitamastakaḥ lalāṭanāsāvaktrāṃsāḥ kuryur aśvasamambhavet antaraṃ tryaṅgulaṃ jñeyaṃ cibukasyāṃsakasya ca prathamaṃ tryaṅgulaṃ jñeyaṃ dvitīye dvyaṅgulaṃ smṛtaṃ tṛtīye 'ṅgulam uddiṣṭam āyataṃ cibukāṃsayoḥ gṛhītvā sāyakaṃ puṅkhāttarjanyāṅguṣṭhakena tu anāmayā punargṛhya tathā madhyamayāpi ca tāvadākarṣayedvegād yāvad bāṇaḥ supūritaḥ evaṃvidham upakramya moktavyaṃ vidhivat khagaṃ dṛṣṭimuṣṭihataṃ lakṣyaṃ bhindyād bāṇena suvrataḥ muktvā tu paścimaṃ hastaṃ kṣipedvegena pṛṣṭhataḥ etaducchedamicchanti jñātavyaṃ hi tvayā dvija kūrparaṃ tadadhaḥ kāryamākṛṣya tu dhanuṣmatā ūrdhvaṃ vimuktake kārye lakṣaśliṣṭaṃ tu madhyamaṃ śreṣṭhaṃ prakṛṣṭaṃ vijñeyaṃ dhanuḥśāstraviśāradaiḥ jyeṣṭhastu sāyako jñeyo bhaveddvādaśamuṣṭayaḥ ekādaśa tathā kanīyāndaśamuṣṭayaḥ caturhastaṃ dhanuḥ śreṣṭhaṃ trayaḥ sārdhaṃ tu madhyamaṃ kanīyastu trayaḥ proktaṃ nityameva padātinaḥ aśve rathe gaje śreṣṭhe tadeva parikīrtitaṃ ity āgneye mahāpurāṇe dhanurvedo nāma aṣṭacatvāriṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ agnir uvāca pūrṇāyataṃ dvijaḥ kṛtvā tato māṃsair gadāyudhān sunirdhautaṃ dhanuḥ kṛtvā yajñabhūmau vidhāpayet tato bāṇaṃ samāgṛhya daṃśitaḥ susamāhitaḥ tūrṇamāsādya badhnīyādṛḍhāṃ kakṣāṃ ca dakṣiṇām vilakṣyamapi tadbāṇaṃ tatra caiva susaṃsthitaṃ tataḥ samuddhared bāṇaṃ tūṇāddakṣiṇapāṇinā tenaiva sahitaṃ madhye śaraṃ saṃgṛhya dhārayet vāmahastena vai kakṣāṃ dhanustasmātsamuddharet aviṣaṇṇamatirbhūtvā guṇe puṅkhaṃ niveśayet saṃpīḍya siṃhakarṇena puṅkhenāpi same dṛḍhaṃ vāmakarṇopaviṣṭaṃ ca phalaṃ vāmasya dhārayet varṇān madhyamayā tatra vāmāṅgulyā ca dhārayet mano lakṣyagataṃ kṛtvā muṣṭinā ca vidhānavit dakṣiṇe gātrabhāge tu kṛtvā varṇaṃ vimokṣayet lalāṭapuṭasaṃsthānaṃ daṇḍaṃ lakṣye niveśayet ākṛṣya tāḍayettatra candrakaṃ ṣoḍaśāṅgulam muktvā bāṇaṃ tataḥ paścādulkāśikṣastadā tayā nigṛhṇīyān madhyamayā tato 'ṅgulyā punaḥ punaḥ akṣilakṣyaṃ kṣipettūṇāccaturasraṃ ca dakṣiṇam caturasragataṃ vedhyamabhyaseccāditaḥ sthitaḥ tasmādanantaraṃ tīkṣṇaṃ parāvṛttaṃ gataṃ ca yat nimnamunnatavedhaṃ ca abhyaset kṣiprakaṃ tataḥ vedhyasthāneṣvathaiteṣu sattvasya puṭakāddhanuḥ hastāvāpaśataiścitraistarjayeddustarair api tasmin vedhyagate vipra dve vedhye dṛḍhasaṃjñake dve vedhye duṣkare vedhye dve tathā citraduṣkare na tu nimnaṃ ca tīkṣṇaṃ ca dṛḍhavedhye prakīrtite nimnaṃ duṣkaramuddiṣṭaṃ vedhyam ūrdhvagataṃ ca yat mastakāyanamadhye tu citraduṣkarasaṃjñake evaṃ vedhyagaṇaṃ kṛtvā dakṣiṇenetareṇa ca ārohet prathamaṃ vīro jitalakṣastato naraḥ eṣa eva vidhiḥ proktastatra dṛṣṭaḥ prayoktṛbhiḥ adhikaṃ bhramaṇaṃ tasya tasmādvedhyāt prakīrtitam lakṣyaṃ sa yojayettatra patripatragataṃ dṛḍham bhrāntaṃ pracalitaṃ caiva sthiraṃ yacca bhavediti samantāttāḍayed bhindyācchedayedvyathayedapi karmayogavidhānajño jñātvaivaṃ vidhimācaret manasā cakṣuṣā dṛṣṭyā yogaśikṣuryamaṃ jayet ityāgneye mahāpurāṇe dhanurvede nāmonapañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ agnir uvāca jitahasto jitamatirjitadṛglakṣyasādhakaḥ niyatāṃ siddhimāsādya tato vāhanamāruhet daśahasto bhavet pāśo vṛttaḥ karamukhas tathā guṇakārpāsamuñjānāṃ bhaṅgasnāyvarkavarmiṇām anyeṣāṃ sudṛḍhānāṃ ca sukṛtaṃ pariveṣṭitam tathā triṃśatsamaṃ pāśaṃ budhaḥ kuryāt suvartitam kartavyaṃ śikṣakaistasya sthānaṃ kakṣāsu vai tadā vāmahastena saṃgṛhya dakṣiṇenoddharettataḥ kuṇḍalasyākṛtiṃ kṛtvā bhrāmyakaṃ mastakopari kṣipet tūrṇamaye tūrṇaṃ puruṣe carmaveṣṭite valgite ca plute caiva tathā pravrajiteṣu ca samayogavidhiṃ kṛtvā prayuñjīta suśikṣitam vijitvā tu yathānyāyaṃ tato bandhaṃ samācaret kaṭyāṃ baddhvā tataḥ khaḍgaṃ vāmapārśvāvalambitam dṛḍhaṃ vigṛhya vāmena niṣkarṣeddakṣiṇena tu ṣaḍaṅgulaparīṇāhaṃ saptahastasamucchritaṃ ayomayyaḥ śalākāś ca varmāṇi vividhāni ca ardhahaste same caiva tiryagūrdhvagataṃ tathā yojayedvidhinā yena tathātvaṅgadataḥ śṛṇu tūṇacarmāvanaddhāṅgaṃ sthāpayitvā navaṃ dṛḍhaṃ kareṇādāya lagūḍaṃ dakṣiṇāṅgulakaṃ navaṃ udyamya ghātayedyasya nāśastena śiśordṛḍhaṃ ubhābhyāmatha hastābhyāṃ kuryāttasya nipātanaṃ akleśena tataḥ kurvan badhe siddhiḥ prakīrtitā vāhānāṃ śramakaraṇaṃ pracārārthaṃ purā tava ityāgneye mahāpurāṇe dhanurvedo nāma pañcāśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ agnir uvāca bhrāntamudbhrāntam āviddhamāplutaṃ viplutaṃ sṛtaṃ sampātaṃ samudīśaṃ ca śyenapātamathākulaṃ uddhūtam avadhūtaṃ ca savyaṃ dakṣiṇameva ca anālakṣitavisphoṭau karālendramahāsakhau vikarālanipātau ca vibhīṣaṇabhayānakau