Plate TXT · C70MBuddhacaritaLatn
URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTKEKWEARW1FQ04C73QYC70M
Scripture · kavya
ProvisionalBuddhacarita
Buddhacarita
The Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwig
aikṣvāka ikṣvākusamaprabhāvaḥ śākyeṣvaśakyeṣu viśuddhavṛttaḥ priyaḥ śaraccandra iva prajānāṃ śuddhodano nāma babhūva rājā tasyendrakalpasya babhūva patnī dīptyā narendrasya samaprabhāvā padmeva lakṣmīḥ pṛthivīva dhīrā māyeti nāmnānupameva māyā sārdhaṃ tayāsau vijahāra rājā nāc…
Provenance ledger
3 entries
- Canonkavyatextual
- AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
- SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary
IIText
sanaikṣvāka ikṣvākusamaprabhāvaḥ śākyeṣvaśakyeṣu viśuddhavṛttaḥ priyaḥ śaraccandra iva prajānāṃ śuddhodano nāma babhūva rājā tasyendrakalpasya babhūva patnī dīptyā narendrasya samaprabhāvā padmeva lakṣmīḥ pṛthivīva dhīrā māyeti nāmnānupameva māyā sārdhaṃ tayāsau vijahāra rājā nācintayadvaiśravaṇasya lakṣmīm tataśca vidyeva samādhiyuktā garbhaṃ dadhe pāpavivarjitā sā prāggarbhadhānnān manujendrapatnī sitaṃ dadarśa dviparājamekam svapne viśantaṃ vapurātmanaḥ sā na tannimittaṃ samavāpa tāpam sā tasya devapratimasya devī garbheṇa vaṃśaśriyamudvahantī śramaṃ na lebhe na śucaṃ na māyāṃ gantuṃ vanaṃ sā nibhṛtaṃ cakāṅkṣa sā lumbinī nāma vanāntabhūmiṃ citradrumāṃ caitrarathābhirāmām dhyānānukūlāṃ vijanāmiyeṣa tasyāṃ nivāsāya nṛpaṃ babhāṣe aryāśayāṃ tāṃ pravaṇāṃ ca dharme vijñāya kautūhalaharṣapūrṇaḥ śivāt purād bhūmipatirjagāma tatprītaye nāpi vihārahetoḥ tasminvane śrīmati rājapatnī prasūtikālaṃ samavekṣamāṇā śayyāṃ vitānopahitāṃ prapede nārīsahasrairabhinandyamānā tataḥ prasannaśca babhūva puṣyastasyāśca devyā vratasaṃskṛtāyāḥ pārśvātsuto lokahitāya jajñe nirvedanaṃ caiva nirāmayaṃ ca ūroryathaurvasya pṛthośca hastānmāndhāturindrapratimasya mūrdhnaḥ kakṣīvataścaiva bhujāṃsadeśāttathāvidhaṃ tasya babhūva janma krameṇa garbhādabhiniḥsṛtaḥ san babhau cyutaḥ khādiva yonyajātaḥ kalpeṣvanekeṣu ca bhāvitātmā yaḥ samprajānan suṣuve na mūḍhaḥ dīptyā ca dhairyeṇa ca yo rarāja bālo ravibhūmimivāvatīrṇaḥ tathātidīpto 'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṃṣi yathā śaśāṅkaḥ sa hi svagātraprabhayojjvalantyā dīpaprabhāṃ bhāskaravanmumoṣa mahārhajāmbūnadacāruvarṇo vidyotayāmāsa diśaśca sarvāḥ anākulānyubjasamudgatāni niṣpeṣavadvyāyatavikramāṇi tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptarṣitārāsadṛśo jagāma bodhāya jāto 'smi jagaddhitārthamantyā bhavotpattiriyaṃ mameti caturdiśaṃ siṃhagatirvilokya vāṇīṃ ca bhavyārthakarīmuvāca khāt prasrute candramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye śarīrasaṃsparśasukhāntarāya nipetaturmūrdhani tasya saumye śrīmadvitāne kanakojjvalāṅge vaiḍūryapāde śayane śayānam yadgauravātkāñcanapadmahastā yakṣādhipāḥ saṃparivārya tasthuḥ adṛśyabhāvāśca divaukasaḥ khe yasya prabhāvātpraṇataiḥ śirobhiḥ ādhārayan pāṇḍaramātapatraṃ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaśca mahoragā dharmaviśeṣatarṣād buddheṣvatīteṣu kṛtādhikārāḥ yam avyajan bhaktiviśiṣṭanetrā mandārapuṣpaiḥ samavākiraṃśca tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāśca viśuddhasattvāḥ devā nanandurvigate 'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya yasya prasūtau girirājakīlā vātāhatā nauriva bhūścacāla sacandanā cotpalapadmagarbhā papāta vṛṣṭirgaganādanabhrāt vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṃsyavapātayantaḥ sūryaḥ sa evābhyadhikaṃ cakāśe jajvāla saumyārcir anīrito 'gniḥ prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṃ prādurabhūtsitāmbuḥ antaḥpurāṇyāgatavismayāni yasmin kriyāstīrtha iva pracakruḥ dharmārthibhirbhūtagaṇaiśca divyaistaddarśanārthaṃ vanamāpupūre kautūhalenaiva ca pādapebhyaḥ puṣpāṇyakāle 'pyavapātayadbhiḥ bhūtairasaumyaiḥ parityaktahiṃsairnākāri pīḍā svagaṇe pare vā loke hi sarvāśca vinā prayāsaṃ rujo narāṇāṃ śamayāṃbabhūvuḥ kalaṃ praṇeduḥ mṛgapakṣiṇaśca śāntāmbuvāhāḥ sarito babhūvuḥ diśaḥ prasedurvimale nirabhre vihāyase dundubhayo nineduḥ lokasya mokṣāya gurau prasūte śamaṃ prapede jagadavyavastham prāpyeva nāthaṃ khalu nītimantam eko na māro mudamāpa loke divyādbhutaṃ janma nirīkṣya tasya dhīro 'pi rājā bahukṣobhametaḥ snehādasau bhītipramodajanye dve vāridhāre mumuce narendraḥ amānuṣīṃ tasya niśamya śaktiṃ mātā prakṛtyā karuṇārdracittā prītā ca bhītā ca babhūva devī śītoṣṇamiśreva jalasya dhārā nirīkṣamāṇā bhayahetumeva dhyātuṃ na śekuḥ vanitāḥ pravṛddhāḥ pūtāśca tā maṅgalakarma cakruḥ śivaṃ yayācuḥ śiśave suraughān viprāśca khyātāḥ śrutaśīlavāgbhiḥ śrutvā nimittāni vicārya samyak mukhaiḥ praphullaiścakitaiśca dīptaiḥ bhītaprasannaṃ nṛpametya procuḥ śamepsavo ye bhuvi santi sattvāḥ putraṃ vinecchanti guṇaṃ na kaṃcit tvatputra eṣo 'sti kulapradīpaḥ nṛtyotsavaṃ tvadya vidhehi rājan vihāya cintāṃ bhava śāntacitto modasva vaṃśastava vṛddhibhāgī lokasya netā tava putrabhūtaḥ duḥkhārditānāṃ bhuvi eṣa trātā dīpaprabho 'yaṃ kanakojjvalāṅgaḥ sulakṣaṇairyaistu samanvito 'sti nidhirguṇānāṃ samaye sa gatāṃ buddharṣibhāvaṃ paramāṃ śriyaṃ vā icchedasau vai pṛthivīśriyaṃ cet nyāyena jitvā pṛthivīṃ samagrām bhūpeṣu rājeta yathā prakāśaḥ graheṣu sarveṣu ravervibhāti mokṣāya cedvā vanameva gacchet tattvena samyak sa vijitya sarvān matān pṛthivyāṃ bahumānametaḥ rājeta śaileṣu yathā sumeruḥ yathā hiraṇyaṃ śuci dhātumadhye merurgirīṇāṃ sarasāṃ samudraḥ tārāsu candrastapatāṃ ca sūryaḥ putrastathā te dvipadeṣu varyaḥ tasyākṣiṇī nirnimiṣe viśāle snigdhe ca dīpte vimale tathaiva niṣkampakṛṣṇāyataśuddhapakṣme draṣṭuṃ samarthe khalu sarvabhāvān kasmānnu hetoḥ kathitānbhavadbhiḥ varānguṇān dhārayate kumāraḥ prāpurna pūrve munayo nṛpāśca rājñeti pṛṣṭā jagadur dvijāstam khyātāni karmāṇi yaśo matiśca pūrva na bhūtāni bhavanti paścāt guṇā hi sarvāḥ prabhavanti hetoḥ nidarśanānyatra ca no nibodha yadrājaśāstraṃ bhṛguraṅgirā vā na cakratur vaṃśakarāvṛṣī tau tayoḥ sutau saumya sasarjatus tatkālena śukraśca bṛhaspatiśca sārasvataścāpi jagāda naṣṭaṃ vedaṃ punaryaṃ dadṛśurna pūrve vyāsastathainaṃ bahudhā cakāra na yaṃ vasiṣṭhaḥ kṛtavānaśaktiḥ vālmīkirādau ca sasarja padyaṃ jagrantha yanna cyavano maharṣiḥ cikitsitaṃ yacca cakāra nātriḥ paścāttadātreya ṛṣirjagāda yacca dvijatvaṃ kuśiko na lebhe tadgādhinaḥ sūnur avāpa rājan velāṃ samudre sagaraśca dadhre nekṣvākavo yāṃ prathamaṃ babandhuḥ ācāryakaṃ yogavidhau dvijānām aprāptam anyair janako jagāma khyātāni karmāṇi ca yāni śaureḥ śūrādayasteṣvabalā babhūvuḥ tasmātpramāṇaṃ na vayo na vaṃśaḥ kaścitkvacicchraiṣṭhyamupaiti loke rājñāmṛṣīṇāṃ ca hi tāni tāni kṛtāni putrairakṛtāni pūrvaiḥ evaṃ nṛpaḥ pratyayitair dvijais tair āśvāsitaścāpyabhinanditaśca śaṅkāmaniṣṭāṃ vijahau manastaḥ praharṣamevādhikamāruroha prītaśca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrvaṃ pradadau dhanāni bhūyādayaṃ bhūmipatiryathokto yāyājjarāmetya vanāni ceti atho nimittaiśca tapobalācca tajjanma janmāntakarasya buddhvā śākyeśvarasyālayamājagāma saddharmatarṣādasito maharṣiḥ taṃ brahmavid brahmavidaṃ jvalantaṃ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca rājño gururgauravasatkriyābhyāṃ praveśayāmāsa narendrasadma sa pārthivāntaḥpurasaṃnikarṣaṃ kumārajanmāgataharṣavegaḥ viveśa dhīro vanasaṃjñayeva tapaḥprakarṣācca jarāśrayācca tato nṛpastaṃ munimāsanasthaṃ pādyārghyapūrvaṃ pratipūjya samyak nimantrayāmāsa yathopacāraṃ purā vasiṣṭhaṃ sa ivāntidevaḥ dhanyo 'smyanugrāhyamidaṃ kulaṃ me yanmāṃ didṛkṣurbhagavānupetaḥ ājñāpyatāṃ kiṃ karavāṇi saumya śiṣyo 'smi viśrambhitum arhasīti evaṃ nṛpeṇopanimantritaḥ sansarveṇa bhāvena muniryathāvat sa vismayotphullaviśāladṛṣṭirgambhīradhīrāṇi vacāṃsyuvāca mahātmani tvayyupapannam etat priyātithau tyāgini dharmakāme sattvānvayajñānavayo'nurūpā snigdhā yadevaṃ mayi te matiḥ syāt etacca tadyena nṛparṣayaste dharmeṇa sūkṣmeṇa dhanānyavāpya nityaṃ tyajanto vidhivadbabhūvustapobhirāḍhyā vibhavairdaridrāḥ prayojanaṃ yattu mamopayāne tanme śṛṇu prītimupehi ca tvam divyā mayādityapathe śrutā vāgbodhāya jātastanayastaveti śrutvā vacastacca manaśca yuktvā jñātvā nimittaiśca tato 'smyupetaḥ didṛkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samucchritasya ityetadevaṃ vacanaṃ niśamya praharṣasaṃbhrāntagatir narendraḥ ādāya dhātryaṅkagataṃ kumāraṃ saṃdarśayāmāsa tapodhanāya cakrāṅkapādaṃ sa tato maharṣir jālāvanaddhāṅgulipāṇipādam sorṇabhruvaṃ vāraṇavastikośaṃ savismayaṃ rājasutaṃ dadarśa dhātryaṅkasaṃviṣṭam avekṣya cainaṃ devyaṅkasaṃviṣṭamivāgnisūnum babhūva pakṣmāntavicañcitāśrur niśvasya caiva tridivonmukho 'bhūt dṛṣṭvāsitaṃ tvaśrupariplutākṣaṃ snehāttanūjasya nṛpaścakampe sagadgadaṃ bāṣpakaṣāyakaṇṭhaḥ papraccha sa prāñjalirānatāṅgaḥ alpāntaraṃ yasya vapuḥ surebhyo bahvadbhutaṃ yasya ca janma dīptam yasyottamaṃ bhāvinamāttha cārthaṃ taṃ prekṣya kasmāttava dhīra bāṣpaḥ api sthirāyurbhagavan kumāraḥ kaccinna śokāya mama prasūtaḥ labdhaḥ kathaṃcitsalilāñjalirme na khalvimaṃ pātumupaiti kālaḥ apyakṣayaṃ me yaśaso nidhānaṃ kacciddhruvo me kulahastasāraḥ api prayāsyāmi sukhaṃ paratra supto 'pi putre 'nimiṣaikacakṣuḥ kaccinna me jātamaphullameva kulapravālaṃ pariśoṣabhāgi kṣipraṃ vibho brūhi na me 'sti śāntiḥ snehaṃ sute vetsi hi bāndhavānām ityāgatāvegamaniṣṭabuddhyā buddhvā narendraṃ sa munirbabhāṣe mā bhūnmatiste nṛpa kācidanyā niḥsaṃśayaṃ tadyadavocamasmi nāsyānyathātvaṃ prati vikriyā me svāṃ vañcanāṃ tu prati viklavo 'smi kālo hi me yātumayaṃ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā vihāya rājyaṃ viṣayeṣvanāsthas tīvraiḥ prayatnairadhigamya tattvam jagatyayaṃ mohatamo nihantuṃ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ duḥkhārṇavādvyādhivikīrṇaphenājjarātaraṅgānmaraṇogravegāt uttārayiṣyatyayam uhyamānam ārtaṃ jagajjñānamahāplavena prajñāmbuvegāṃ sthiraśīlavaprāṃ samādhiśītāṃ vratacakravākām asyottamāṃ dharmanadīṃ pravṛttāṃ tṛṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ duḥkhārditebhyo viṣayāvṛtebhyaḥ saṃsārakāntārapathasthitebhyaḥ ākhyāsyati hyeṣa vimokṣamārgaṃ mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṃ viṣayendhanena prahlādam ādhāsyati dharmavṛṣṭyā vṛṣṭyā mahāmegha ivātapānte tṛṣṇārgalaṃ mohatamaḥkapāṭaṃ dvāraṃ prajānāmapayānahetoḥ vipāṭayiṣyatyayamuttamena saddharmatāḍena durāsadena svair mohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya lokasya saṃbudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate bandhanamokṣameṣaḥ tanmā kṛthāḥ śokamimaṃ prati tvamasminsa śocyo 'sti manuṣyaloke mohena vā kāmasukhairmadādvā yo naiṣṭhikaṃ śroṣyati nāsya dharmam bhraṣṭasya tasmācca guṇādato me dhyānāni labdhvāpy akṛtārthataiva dharmasya tasyāśravaṇādahaṃ hi manye vipattiṃ tridive 'pi vāsam iti śrutārthaḥ sasuhṛt sadārastyaktvā viṣādaṃ mumude narendraḥ evaṃvidho 'yaṃ tanayo mameti mene sa hi svāmapi sāravattām ārṣeṇa mārgeṇa tu yāsyatīti cintāvidheyaṃ hṛdayaṃ cakāra na khalvasau na priyadharmapakṣaḥ saṃtānanāśāttu bhayaṃ dadarśa atha munirasito nivedya tattvaṃ sutaniyataṃ sutaviklavāya rājñe sabahumatam udīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṃ jagāma kṛtamitir anujāsutaṃ ca dṛṣṭvā munivacanaśravaṇe ca tanmatau ca bahuvidhamanukampayā sa sādhuḥ priyasutavad viniyojayāṃcakāra narapatirapi putrajanmatuṣṭo viṣayagatāni vimucya bandhanāni kulasadṛśam acīkarad yathāvat priyatanayas tanayasya jātakarma daśasu pariṇateṣvahaḥsu caiva prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ akuruta japahomamaṅgalādyāḥ paramabhavāya sutasya devatejyāḥ api ca śatasahasrapūrṇasaṃkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṛṅgīḥ anupagatajarāḥ payasvinīr gāḥ svayamadadātsutavṛddhaye dvijebhyaḥ bahuvidhaviṣayāstato yatātmā svahṛdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya guṇavati niyate śive muhūrte matimakaronmuditaḥ purapraveśe dviradaradamayīmatho mahārhāṃ sitasitapuṣpabhṛtāṃ maṇipradīpām abhajata śibikāṃ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ puramatha purataḥ praveśya patnīṃ sthavirajanānugatāmapatyanāthām nṛpatirapi jagāma paurasaṃghair divam amarair maghavān ivārcyamānaḥ bhavanamatha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ idamidamiti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṃ vyadhatta iti narapatiputrajanmavṛddhyā sajanapadaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ tat dhanadapuram ivāpsaro'vakīrṇaṃ muditamabhūnnalakūbaraprasūtau iti buddhacarite mahākāvye bhagavatprasūtir nāma prathamaḥ sargaḥ janmanaḥ janma jarā antakasya tasya ātmajasya ātma jitaḥ saḥ rājā ahani ahani artha gaja aśva mitraiḥ vṛddhim yayau sindhuḥ iva ambu vegaiḥ dhanasya ratnasya ca tasya tasya kṛta akṛtasya eva ca kāñcanasya tadā hi na ekān saḥ nidhīn avāpa manorathasya api _ bhāra bhūtān ye padma kalpaiḥ api ca dvipa indraiḥ na maṇḍalam śakyam iha abhinetum mada utkaṭāḥ haimavatāḥ gajāḥ te vinā api yatnāt upatasthuḥ enam nānā aṅka cihnaiḥ nava hema bhāṇḍaiḥ vibhūṣitaiḥ lamba saṭaiḥ tathā anyaiḥ saṃcukṣubhe ca asya puram turaṃgaiḥ balena maitryā ca dhanena ca āptaiḥ puṣṭāḥ ca tuṣṭāḥ ca tathā asya rājye sādhavaḥ arajaskāḥ guṇavat payaskāḥ udagra vatsaiḥ sahitāḥ babhūvuḥ bahavaḥ bahu kṣīra duhaḥ ca gāvaḥ madhyastha tām tasya ripuḥ jagāma madhyastha bhāvaḥ prayayau suhṛd tvam viśeṣataḥ dārḍhyam iyāya mitram dvau asya pakṣau aparaḥ tu na āsa tathā asya manda anila megha śabdaḥ saudāminī kuṇḍala maṇḍita abhraḥ vinā aśma varṣa aśani pāta doṣaiḥ kāle ca deśe pravavarṣa devaḥ ruroha sasyam phalavat yathartu tadā a kṛtena api kṛṣi śrameṇa tāḥ eva ca asya oṣadhayaḥ raseṇa sāreṇa ca eva abhyadhikāḥ babhūvuḥ śarīra saṃdeha kare api kāle saṃgrāma sammarde iva pravṛtte svasthāḥ sukham ca eva nirāmayam ca prajajñire kāla vaśena nāryaḥ pṛthak vratibhyaḥ vibhave api garhye na prārthayanti sma narāḥ parebhyaḥ abhyarthitaḥ sūkṣma dhanaḥ api ca āryaḥ tadā na kaścid vimukhaḥ babhūva na a gauravaḥ bandhuṣu na api a dātā na eva a vrataḥ na anṛtikaḥ na hiṃsraḥ āsīt tadā kaścana tasya rājye rājñaḥ yayāteḥ iva nāhuṣasya udyāna devāyatana āśramāṇām kūpa prapā puṣkariṇī vanānām cakruḥ kriyāḥ tatra ca dharma kāmāḥ pratyakṣatas svargam iva upalabhya muktaḥ ca durbhikṣa bhaya āmayebhyaḥ hṛṣṭaḥ janaḥ svarge iva abhireme patnīm patiḥ _ mahiṣī patim _ parasparam na vyabhiceratuḥ ca kaścid siṣeve rataye na kāmam kāma artham artham na jugopa kaścid kaścid dhana artham na cacāra dharmam dharmāya kaścid na cakāra hiṃsām steya ādibhiḥ ca api aribhiḥ ca naṣṭam svastham sva cakram para cakra muktam kṣemam subhikṣam ca babhūva tasya purā anaraṇyasya yathā eva rāṣṭre tadā hi tad janmani tasya rājñaḥ manoḥ āditya sutasya rājye cacāra harṣaḥ praṇanāśa pāpmā jajvāla dharmaḥ kaluṣaḥ śaśāma evaṃvidhā rāja kulasya saṃpad sarva artha siddhiḥ ca _ babhūva tatas nṛpaḥ tasya sutasya nām sarvārthasiddhaḥ ayam iti pracakre devī tu māyā vibudha ṛṣi kalpam dṛṣṭvā viśālam tanaya prabhāvam jātam praharṣam na śaśāka soḍhum tatas nivāsāya divam jagāma tataḥ kumāraṃ suragarbhakalpaṃ snehena bhāvena ca nirviśeṣam mātṛṣvasā mātṛsamaprabhāvā saṃvardhayām ātmajavad babhūva tatas saḥ bāla arkaḥ iva udaya sthaḥ samīritaḥ vahniḥ iva anilena krameṇa samyak vavṛdhe kumāraḥ tārādhipaḥ pakṣe iva atamaske tatas mahārhāni ca candanāni ratna āvalīḥ ca oṣadhibhiḥ sa garbhāḥ mṛga prayuktān rathakān ca haimān ācakrire asmai suhṛd ālayebhyaḥ vayas anurūpāṇi ca bhūṣaṇāni hiraṇmayān hasti mṛga aśvakān ca rathān ca go putraka samprayuktān putrīḥ ca cāmīkara rūpya citrāḥ evam saḥ taiḥ taiḥ viṣaya upacāraiḥ vayas anurūpaiḥ upacaryamāṇaḥ bālaḥ api a bāla pratimaḥ babhūva dhṛtyā ca śaucena dhyā śriyā ca vayaḥ ca kaumāram atītya samyak samprāpya kāle pratipatti karma alpaiḥ ahobhiḥ bahu varṣa gamyāḥ jagrāha vidyāḥ sva kula anurūpāḥ naiḥśreyasam tasya tu bhavyam artham śrutvā purastāt asitāt mahā ṛṣeḥ kāmeṣu saṅgam janayāṃbabhūva vanāni yāyāt iti śākya rājaḥ kulāt tatas asmai sthira śīla yuktāt sādhum vapus hrī vinaya upapannām yaśodharām nāma yaśas viśālām vāma abhidhānām śriyam ājuhāva vidyotamānaḥ vapuṣā pareṇa sanatkumāra pratimaḥ kumāraḥ sārdham tayā śākya narendra vadhvā śacyā sahasrākṣaḥ iva abhireme kiṃcid manas kṣobha karam pratīpam katham na paśyet iti saḥ anucintya vāsam nṛpaḥ vyādiśati sma tasmai harmya udareṣu eva na bhū pracāram tatas śarad toyada pāṇḍareṣu bhūmau vimāneṣu iva rañjiteṣu harmyeṣu sarva ṛtu sukha āśrayeṣu strīṇām udāraiḥ vijahāra tūryaiḥ kalaiḥ hi cāmīkara baddha kakṣaiḥ nārī kara agra abhihataiḥ mṛdaṅgaiḥ vara apsaras nṛtya samaiḥ ca nṛtyaiḥ kailāsa vat tat bhavanam rarāja vāgbhiḥ lalitaiḥ ca hāvaiḥ madaiḥ sa khelaiḥ madhuraiḥ ca hāsaiḥ tam tatra nāryaḥ ramayāṃbabhūvuḥ bhrū vañcitaiḥ ardha nirīkṣitaiḥ ca tatas saḥ kāma āśraya paṇḍitābhiḥ strībhiḥ gṛhītaḥ rati karkaśābhiḥ vimāna pṛṣṭhāt na mahīm jagāma vimāna pṛṣṭhāt iva puṇya karmā nṛpaḥ tu tasya eva vivṛddhi hetoḥ tad bhāvinā arthena ca codyamānaḥ śame abhireme virarāma pāpāt bheje damam saṃvibabhāja sādhūn na adhīra vat kāma sukhe sasañje na saṃrarañje viṣamam jananyām dhṛtyā indriya aśvān capalān vijigye bandhūn ca paurān ca guṇaiḥ jigāya na adhyaiṣṭa duḥkhāya parasya vidyām jñānam śivam yat tu tat adhyagīṣṭa svābhyaḥ prajābhyaḥ hi yathā tathā eva sarva prajābhyaḥ śivam āśaśaṃse bham bhāsuram ca āṅgirasa adhidevam yathāvat ānarca tadā āyuṣe saḥ juhāva havyāni akṛśe kṛśānau dadau dvijebhyaḥ kṛśanam ca gāḥ ca sasnau śarīram pavitum manaḥ ca tīrtha ambuṣu ca eva guṇa ambuṣu ca veda upadiṣṭam samam ātma jam ca somam papau śānti sukham ca hārdam sāntvam babhāṣe na ca na arthavat yat jajalpa tattvam na ca vipriyam yat sāntvam hi a tattvam paruṣam ca tattvam hriyā aśakat na ātmane eva vaktum iṣṭeṣu aniṣṭeṣu ca kāryavatsu na rāga doṣa āśraya tām prapede śivam siṣeve vyavahāra śuddham yajñam hi mene na tathā yathā tat āśāvate ca abhigatāya sadyas deya ambubhiḥ tarṣam acechidiṣṭa yuddhāt ṛte vṛtta paraśvadhena dviṣ darpam udvṛttam abebhidiṣṭa ekam vininye saḥ jugopa sapta sapta eva tatyāja rarakṣa pañca prāpa trivargam bubudhe trivargam jajñe dvi vargam prajahau dvi vargam kṛta āgasaḥ api pratipādya vadhyān na ajīghanan na api ruṣā dadarśa babandha sāntvena phalena ca etān tyāgaḥ api teṣām hi anayāya dṛṣṭaḥ ārṣāṇi acārīt parama vratāni vairāṇi ahāsīt cira saṃbhṛtāni yaśāṃsi ca āpat guṇa gandhavanti rajāṃsi ahārṣīt malinīkarāṇi na ca ajihīrṣīt balim apravṛttam na ca acikīrṣīt para vastu abhidhyām na cāvivakṣīd dviṣatāmadharmaṃ na cāvivakṣīddhṛdayena manyum tasmin tathā bhūmipatau pravṛtte bhṛtyāḥ ca paurāḥ ca tathā eva ceruḥ śama ātmake cetasi viprasanne prayukta yogasya yathā indriyāṇi kāle tatas cāru payodharāyām yaśodharāyām sva yaśas dharāyām śauddhodaneḥ rāhu sapatna vaktraḥ jajñe sutaḥ rāhulaḥ eva nāmnā atha iṣṭa putraḥ parama pratītaḥ kulasya vṛddhim _ bhūmipālaḥ yathā eva putra prasave nananda tathā eva pautra prasave nananda putrasya mama putra gataḥ mama iva snehaḥ katham syāt iti jāta harṣaḥ kāle saḥ tam tam vidhim ālalambe putra priyaḥ svargam iva ārurukṣan sthitvā pathini prāthamakalpikānām rāja ṛṣabhānām yaśasā anvitānām śuklāni a muktvā api tapāṃsi atapta yajñaiḥ ca hiṃsā rahitaiḥ ayaṣṭa ajājvaliṣṭa atha saḥ puṇya karmā nṛpa śriyā ca eva tapas śriyā ca kulena vṛttena dhyā ca dīptaḥ tejaḥ sahasrāṃśuḥ iva utsisṛkṣuḥ svāyambhuvam ca ārcikam arcayitvā jajāpa putra sthitaye sthita śrīḥ cakāra karmāṇi ca duṣkarāṇi prajāḥ sisṛkṣuḥ kaḥ iva ādi kāle tatyāja śastram vimamarśa śāstram śamam siṣeve niyamam viṣehe vaśī iva kaṃcid viṣayam na bheje pitā iva sarvān viṣayān dadarśa babhāra rājyam saḥ hi putra hetoḥ putram kula artham yaśase kulam tu svargāya śabdam divam ātma hetoḥ dharma artham ātma sthitim ācakāṅkṣa evam saḥ dharmam vividham cakāra sadbhiḥ nipātam śrutyāḥ ca siddham dṛṣṭvā katham putra mukham sutaḥ mama vanam na yāyāt iti nāthamānaḥ rirakṣiṣantaḥ śriyam ātma saṃsthām rakṣanti putrān bhuvi bhūmipālāḥ putram narendraḥ saḥ tu dharma kāmaḥ rarakṣa dharmāt viṣayeṣu muñcan vanam anupama sattvāḥ bodhisattvāḥ sarve viṣaya sukha rasa jñāḥ jagmuḥ utpanna putrāḥ atas upacita karmā rūḍha mūle api hetau saḥ ratim upasiṣeve iti buddhacarite mahākāvye antaḥpuravihāro nāma dvitīyaḥ sargaḥ tataḥ kadācinmṛduśādvalāni puṃskokilonnāditapādapāni śuśrāva padmākaramaṇḍitāni gītairnibaddhāni sa kānanāni śrutvā tataḥ strījanavallabhānāṃ manojñabhāvaṃ purakānanānām bahiḥprayāṇāya cakāra buddhimantargṛhe nāga ivāvaruddhaḥ tato nṛpastasya niśamya bhāvaṃ putrābhidhānasya manorathasya snehasya lakṣmyā vayasaśca yogyāmājñāpayāmāsa vihārayātrām nivartayāmāsa ca rājamārge saṃpātamārtasya pṛthagjanasya mā bhūtkumāraḥ sukumāracittaḥ saṃvignacetā iti manyamānaḥ pratyaṅgahīnānvikalendriyāṃśca jīrṇāturādīn kṛpaṇāṃśca dikṣu tataḥ samutsārya pareṇa sāmnā śobhāṃ parāṃ rājapathasya cakruḥ tataḥ kṛte śrīmati rājamārge śrīmānvinītānucaraḥ kumāraḥ prāsādapṛṣṭhādavatīrya kāle kṛtābhyanujño nṛpamabhyagacchat atho narendraḥ sutamāgatāśruḥ śirasyupāghrāya ciraṃ nirīkṣya gaccheti cājñāpayati sma vācā snehānna cainaṃ manasā mumoca tataḥ sa jāmbūnadabhāṇḍabhṛdbhir yuktaṃ caturbhirnibhṛtaisturaṅgaiḥ aklībavidvacchuciraśmidhāraṃ hiraṇmayaṃ syandanamāruroha tataḥ prakīrṇojjvalapuṣpajālaṃ viṣaktamālyaṃ pracalatpatākam mārgaṃ prapede sadṛśānuyātraścandraḥ sanakṣatra ivāntarīkṣam kautūhalāt sphītataraiśca netrairnīlotpalārdhairiva kīryamāṇam śanaiḥ śanai rājapathaṃ jagāhe pauraiḥ samantādabhivīkṣyamāṇaḥ taṃ tuṣṭuvuḥ saumyaguṇena kecidvavandire dīptatayā tathānye saumukhyatastu śriyamasya kecidvaipulyam āśaṃsiṣur āyuṣaśca niḥsṛtya kubjāśca mahākulebhyo vyūhāśca kairātakavāmanānām nāryaḥ kṛśebhyaśca niveśanebhyo devānuyānadhvajavatpraṇemuḥ tataḥ kumāraḥ khalu gacchatīti śrutvā striyaḥ preṣyajanātpravṛttim didṛkṣayā harmyatalāni jagmurjanena mānyena kṛtābhyanujñāḥ tāḥ srastakāñcīguṇavighnitāśca suptaprabuddhākulalocanāśca vṛttāntavinyastavibhūṣaṇāśca kautūhalenānibhṛtāḥ parīyuḥ prāsādasopānatalapraṇādaiḥ kāñcīravairnūpuranisvanaiśca vitrāsayantyo gṛhapakṣisaṅghānanyonyavegāṃśca samākṣipantyaḥ kāsāṃcidāsāṃ tu varāṅganānāṃ jātatvarāṇāmapi sotsukānām gatiṃ gurutvājjagṛhurviśālāḥ śroṇīrathāḥ pīnapayodharāśca śīghraṃ samarthāpi tu gantumanyā gatiṃ nijagrāha yayau na tūrṇam hriyāpragalbhā vinigūhamānā rahaḥprayuktāni vibhūṣaṇāni parasparotpīḍanapiṇḍitānāṃ saṃmardasaṃkṣobhikuṇḍalānām tāsāṃ tadā sasvanabhūṣaṇānāṃ vātāyaneṣvapraśamo babhūva vātāyanebhyastu viniḥsṛtāni parasparāyāsitakuṇḍalāni strīṇāṃ virejurmukhapaṅkajāni saktāni harmyeṣviva paṅkajāni tato vimānairyuvatīkarālaiḥ kautūhalodghāṭitavātāyanaiḥ śrīmatsamantānnagaraṃ babhāse viyadvimānairiva sāpsarobhiḥ vātāyanānām aviśālabhāvād anyonyagaṇḍārpitakuṇḍalānām mukhāni rejuḥ pramadottamānāṃ baddhāḥ kalāpā iva paṅkajānām taṃ tāḥ kumāraṃ pathi vīkṣamāṇāḥ striyo babhur gām iva gantukāmāḥ ūrdhvonmukhāścainamudīkṣamāṇā narā babhur dyām iva gantukāmāḥ dṛṣṭvā ca taṃ rājasutaṃ striyastā jājvalyamānaṃ vapuṣā śriyā ca dhanyāsya bhāryeti śanairavocañśuddhairmanobhiḥ khalu nānyabhāvāt ayaṃ kila vyāyatapīnabāhū rūpeṇa sākṣādiva puṣpaketuḥ tyaktvā śriyaṃ dharmamupaiṣyatīti tasmin hi tā gauravameva cakruḥ kīrṇaṃ tathā rājapathaṃ kumāraḥ paurairvinītaiḥ śucidhīraveṣaiḥ tatpūrvamālokya jaharṣa kiṃcinmene punarbhāvamivātmanaśca puraṃ tu tatsvargamiva prahṛṣṭaṃ śuddhādhivāsāḥ samavekṣya devāḥ jīrṇaṃ naraṃ nirmamire prayātuṃ saṃcodanārthaṃ kṣitipātmajasya tataḥ kumāro jarayābhibhūtaṃ dṛṣṭvā narebhyaḥ pṛthagākṛtiṃ tam uvāca saṃgrāhakam āgatāsthastatraiva niṣkampaniviṣṭadṛṣṭiḥ ka eṣa bhoḥ sūta naro 'bhyupetaḥ keśaiḥ sitairyaṣṭiviṣaktahastaḥ bhrūsaṃvṛtākṣaḥ śithilānatāṅgaḥ kiṃ vikriyaiṣā prakṛtiryadṛcchā ityevamuktaḥ sa rathapraṇetā nivedayāmāsa nṛpātmajāya saṃrakṣyamapyarthamadoṣadarśī taireva devaiḥ kṛtabuddhimohaḥ rūpasya hantrī vyasanaṃ balasya śokasya yonirnidhanaṃ ratīnām nāśaḥ smṛtīnāṃ ripurindriyāṇāmeṣā jarā nāma yayaiṣa bhagnaḥ pītaṃ hyanenāpi payaḥ śiśutve kālena bhūyaḥ parisṛptamurvyām krameṇa bhūtvā ca yuvā vapuṣmān krameṇa tenaiva jarāmupetaḥ ityevamukte calitaḥ sa kiṃcidrājātmajaḥ sūtamidaṃ babhāṣe kimeṣa doṣo bhavitā mamāpītyasmai tataḥ sārathirabhyuvāca āyuṣmato 'pyeṣa vayaḥprakarṣo niḥsaṃśayaṃ kālavaśena bhāvī evaṃ jarāṃ rūpavināśayitrīṃ jānāti caivecchati caiva lokaḥ tataḥ sa pūrvāśayaśuddhabuddhir vistīrṇakalpācitapuṇyakarmā śrutvā jarāṃ saṃvivije mahātmā mahāśanerghoṣamivāntike gauḥ niḥśvasya dīrghaṃ svaśiraḥ prakampya tasmiṃśca jīrṇe viniveśya cakṣuḥ tāṃ caiva dṛṣṭvā janatāṃ saharṣāṃ vākyaṃ sa saṃvigna idaṃ jagāda evaṃ jarā hanti ca nirviśeṣaṃ smṛtiṃ ca rūpaṃ ca parākramaṃ ca na caiva saṃvegamupaiti lokaḥ pratyakṣato 'pīdṛśamīkṣamāṇaḥ evaṃ gate sūta nivartayāśvān śīghraṃ gṛhāṇyeva bhavānprayātu udyānabhūmau hi kuto ratirme jarābhaye cetasi vartamāne athājñayā bhartṛsutasya tasya nivartayāmāsa rathaṃ niyantā tataḥ kumāro bhavanaṃ tadeva cintāvaśaḥ śūnyamiva prapede yadā tu tatraiva na śarma lebhe jarā jareti praparīkṣamāṇaḥ tato narendrānumataḥ sa bhūyaḥ krameṇa tenaiva bahirjagāma athāparaṃ vyādhiparītadehaṃ ta eva devāḥ sasṛjurmanuṣyam dṛṣṭvā ca taṃ sārathimābabhāṣe śauddhodanistadgatadṛṣṭireva sthūlodaraḥ śvāsacalaccharīraḥ srastāṃsabāhuḥ kṛśapāṇḍugātraḥ ambeti vācaṃ karuṇaṃ bruvāṇaḥ paraṃ samāśritya naraḥ ka eṣaḥ tato 'bravītsārathirasya saumya dhātuprakopaprabhavaḥ pravṛddhaḥ rogābhidhānaḥ sumahānanarthaḥ śakto 'pi yenaiṣa kṛto 'svatantraḥ ityūcivān rājasutaḥ sa bhūyastaṃ sānukampo naramīkṣamāṇaḥ asyaiva jātaḥ pṛthageṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṃ prajānām tato babhāṣe sa rathapraṇetā kumāra sādhāraṇa eṣa doṣaḥ evaṃ hi rogaiḥ paripīḍyamāno rujāturo harṣamupaiti lokaḥ iti śrutārthaḥ sa viṣaṇṇacetāḥ prāvepatāmbūrmigataḥ śaśīva idaṃ ca vākyaṃ karuṇāyamānaḥ provāca kiṃcinmṛdunā svareṇa idaṃ ca rogavyasanaṃ prajānāṃ paśyaṃśca viśrambhamupaiti lokaḥ vistīrṇamajñānamaho narāṇāṃ hasanti ye rogabhayair amuktāḥ nivartyatāṃ sūta bahiḥprayāṇānnarendrasadmaiva rathaḥ prayātu śrutvā ca me rogabhayaṃ ratibhyaḥ pratyāhataṃ saṃkucatīva cetaḥ tato nivṛttaḥ sa nivṛttaharṣaḥ pradhyānayuktaḥ praviveśa veśma taṃ dvistathā prekṣya ca saṃnivṛttaṃ paryeṣaṇaṃ bhūmipatiścakāra śrutvā nimittaṃ tu nivartanasya saṃtyaktamātmānamanena mene mārgasya śaucādhikṛtāya caiva cukrośa ruṣṭo 'pi ca nogradaṇḍaḥ bhūyaśca tasmai vidadhe sutāya viśeṣayuktaṃ viṣayapracāram calendriyatvādapi nāma sakto nāsmānvijahyāditi nāthamānaḥ yadā ca śabdādibhirindriyārthairantaḥpure naiva suto 'sya reme tato bahirvyādiśati sma yātrāṃ rasāntaraṃ syāditi manyamānaḥ snehācca bhāvaṃ tanayasya buddhvā sa rāgadoṣān avicintya kāṃścit yogyāḥ samājñāpayati sma tatra kalāsvabhijñā iti vāramukhyāḥ tato viśeṣeṇa narendramārge svalaṃkṛte caiva parīkṣite ca vyatyasya sūtaṃ ca rathaṃ ca rājā prasthāpayāmāsa bahiḥ kumāram tatastathā gacchati rājaputre taireva devairvihito gatāsuḥ taṃ caiva mārge mṛtamuhyamānaṃ sūtaḥ kumāraśca dadarśa nānyaḥ athābravīd rājasutaḥ sa sūtaṃ naraiścaturbhir hriyate ka eṣaḥ dīnairmanuṣyairanugamyamāno yo bhūṣitaścāpyavarudyate ca tataḥ sa śuddhātmabhireva devaiḥ śuddhādhivāsair abhibhūtacetāḥ avācyamapyartham imaṃ niyantā pravyājahārārthavadīśvarāya buddhīndriyaprāṇaguṇairviyuktaḥ supto visaṃjñastṛṇakāṣṭhabhūtaḥ saṃvardhya saṃrakṣya ca yatnavadbhiḥ priyapriyaistyajyata eṣa ko 'pi iti praṇetuḥ sa niśamya vākyaṃ saṃcukṣubhe kiṃciduvāca cainam kiṃ kevalo 'syaiva janasya dharmaḥ sarvaprajānāmayamīdṛśo 'ntaḥ tataḥ praṇetā vadati sma tasmai sarvaprajānāmidamantakarma hīnasya madhyasya mahātmano vā sarvasya loke niyato vināśaḥ tataḥ sa dhīro 'pi narendrasūnuḥ śrutvaiva mṛtyuṃ viṣasāda sadyaḥ aṃsena saṃśliṣya ca kūbarāgraṃ provāca nihrādavatā svareṇa iyaṃ ca niṣṭhā niyatā prajānāṃ pramādyati tyaktabhayaśca lokaḥ manāṃsi śaṅke kaṭhināni nṝṇāṃ svasthāstathā hyadhvani vartamānāḥ tasmādrathaḥ sūta nivartyatāṃ no vihārabhūmerna hi deśakālaḥ jānanvināśaṃ katham ārtikāle sacetanaḥ syādiha hi pramattaḥ iti bruvāṇe 'pi narādhipātmaje nivartayāmāsa sa naiva taṃ ratham viśeṣayuktaṃ tu narendraśāsanātsa padmaṣaṇḍaṃ vanameva niryayau tataḥ śivaṃ kusumitabālapādapaṃ paribhramatpramuditamattakokilam vimānavatsa kamalacārudīrghikaṃ dadarśa tadvanamiva nandanaṃ vanam varāṅganāgaṇakalilaṃ nṛpātmajastato balādvanamatinīyate sma tat varāpsarovṛtamalakādhipālayaṃ navavrato muniriva vighnakātaraḥ iti buddhacarite mahākāvye saṃvegotpattir nāma tṛtīyaḥ sargaḥ tatastasmāt purodyānāt kautūhalacalekṣaṇāḥ pratyujjagmurnṛpasutaṃ prāptaṃ varamiva striyaḥ abhigamya ca tāstasmai vismayotphullalocanāḥ cakrire samudācāraṃ padmakośanibhaiḥ karaiḥ tasthuśca parivāryainaṃ manmathākṣiptacetasaḥ niścalaiḥ prītivikacaiḥ pibantya iva locanaiḥ taṃ hi tā menire nāryaḥ kāmo vigrahavāniti śobhitaṃ lakṣaṇairdīptaiḥ sahajairbhūṣaṇairiva saumyatvāccaiva dhairyācca kāścidenaṃ prajajñire avatīrṇo mahīṃ sākṣād gūḍhāṃśuś candramā iti tasya tā vapuṣākṣiptā nigṛhītaṃ jajṛmbhire anyonyaṃ dṛṣṭibhirhatvā śanaiśca viniśaśvasuḥ evaṃ tā dṛṣṭimātreṇa nāryo dadṛśureva tam na vyājahrurna jahasuḥ prabhāveṇāsya yantritāḥ tāstathā nu nirārambhā dṛṣṭvā praṇayaviklavāḥ purohitasuto dhīmānudāyī vākyamabravīt sarvāḥ sarvakalājñāḥ stha bhāvagrahaṇapaṇḍitāḥ rūpacāturyasampannāḥ svaguṇairmukhyatāṃ gatāḥ śobhayeta guṇairebhirapi tānuttarān kurūn kuberasyāpi cākrīḍaṃ prāgeva vasudhāmimām śaktāścālayituṃ yūyaṃ vītarāgān ṛṣīnapi apsarobhiśca kalitān grahītuṃ vibudhānapi bhāvajñānena hāvena rūpacāturyasaṃpadā strīṇāmeva ca śaktāḥ stha saṃrāge kiṃ punarnṛṇām tāsāmevaṃvidhānāṃ vo viyuktānāṃ svagocare iyamevaṃvidhā ceṣṭā na tuṣṭo 'smyārjavena vaḥ idaṃ navavadhūnāṃ vo hrīnikuñcitacakṣuṣām sadṛśaṃ ceṣṭitaṃ hi syādapi vā gopayoṣitām yadapi syādayaṃ dhīraḥ śrīprabhāvānmahāniti strīṇāmapi mahatteja itaḥ kāryo 'tra niścayaḥ purā hi kāśisundaryā veśavadhvā mahānṛṣiḥ tāḍito 'bhūtpadā vyāso durdharṣo devatairapi manthālagautamo bhikṣurjaṅghayā vāramukhyayā piprīṣuśca tadarthārthaṃ vyasūnniraharatpurā gautamaṃ dīrghatapasaṃ maharṣiṃ dīrghajīvinam yoṣitsaṃtoṣayāmāsa varṇasthānāvarā satī ṛṣyaśṛṅgaṃ munisutaṃ tathaiva strīṣvapaṇḍitam upāyairvividhaiḥ śāntā jagrāha ca jahāra ca viśvāmitro maharṣiśca vigāḍho 'pi mahattapaḥ daśa varṣāṇyaharmene ghṛtācyāpsarasā hṛtaḥ evamādīnṛṣīṃstāṃstān anayanvikriyāṃ striyaḥ lalitaṃ pūrvavayasaṃ kiṃ punarnṛpateḥ sutam tadevaṃ sati viśrabdhaṃ prayatadhvaṃ tathā yathā iyaṃ nṛpasya vaṃśaśrīrito na syātparāṅmukhī yā hi kāścidyuvatayo haranti sadṛśaṃ janam nikṛṣṭotkṛṣṭayorbhāvaṃ yā gṛhṇanti tu tāḥ striyaḥ ityudāyivacaḥ śrutvā tā viddhā iva yoṣitaḥ samāruruhurātmānaṃ kumāragrahaṇaṃ prati tā bhrūbhiḥ prekṣitair hāvair hasitair laḍitair gataiḥ cakrur ākṣepikāś ceṣṭā bhītabhītā ivāṅganāḥ rājñastu viniyogena kumārasya ca mārdavāt jahuḥ kṣipramaviśrambhaṃ madena madanena ca atha nārījanavṛtaḥ kumāro vyacaradvanam vāsitāyūthasahitaḥ karīva himavadvanam sa tasmin kānane ramye jajvāla strīpuraḥsaraḥ ākrīḍa iva vibhrāje vivasvānapsarovṛtaḥ madenāvarjitā nāma taṃ kāścittatra yoṣitaḥ kaṭhinaiḥ paspṛśuḥ pīnaiḥ saṃhatairvalgubhiḥ stanaiḥ srastāṃsakomalā lambamṛdubāhulatābalā anṛtaṃ skhalitaṃ kācitkṛtvainaṃ sasvaje balāt kācittāmrādharoṣṭhena mukhenāsavagandhinā viniśaśvāsa karṇe 'sya rahasyaṃ śrūyatāmiti kācidājñāpayantīva provācārdrānulepanā iha bhaktiṃ kuruṣveti hastasaṃśleṣalipsayā muhurmuhur madavyājasrastanīlāṃśukāparā ālakṣyaraśanā reje sphuradvidyudiva kṣapā kāścitkanakakāñcībhirmukharābhiritastataḥ babhramurdarśayantyo 'sya śroṇīstanvaṃśukāvṛtāḥ cūtaśākhāṃ kusumitāṃ pragṛhyānyā lalambire suvarṇakalaśaprakhyāndarśayantyaḥ payodharān kācitpadmavanādetya sapadmā padmalocanā padmavaktrasya pārśve 'sya padmaśrīriva tasthuṣī madhuraṃ gītamanvarthaṃ kācitsābhinayaṃ jagau taṃ svasthaṃ codayantīva vañcito 'sītyavekṣitaiḥ śubhena vadanenānyā bhrūkārmukavikarṣiṇā prāvṛtyānucakārāsya ceṣṭitaṃ dhīralīlayā pīnavalgustanī kāciddhāsāghūrṇitakuṇḍalā uccairavajahāsainaṃ samāpnotu bhavāniti apayāntaṃ tathaivānyā babandhurmālyadāmabhiḥ kāścit sākṣepamadhurair jagṛhur vacanāṅkuśaiḥ pratiyogārthinī kācid gṛhītvā cūtavallarīm idaṃ puṣpaṃ tu kasyeti papraccha madaviklavā kācitpuruṣavatkṛtvā gatiṃ saṃsthānameva ca uvācainaṃ jitaḥ strībhir jaya bho pṛthivīmimām atha lolekṣaṇā kācijjighrantī nīlamutpalam kiṃcinmadakalairvākyair nṛpātmajam abhāṣata paśya bhartaścitaṃ cūtaṃ kusumairmadhugandhibhiḥ hemapañjararuddho vā kokilo yatra kūjati aśoko dṛśyatāmeṣa kāmiśokavivardhanaḥ ruvanti bhramarā yatra dahyamānā ivāgninā cūtayaṣṭyā samāśliṣṭo dṛśyatāṃ tilakadrumaḥ śuklavāsā iva naraḥ striyā pītāṅgarāgayā phullaṃ kuruvakaṃ paśya nirbhuktālaktakaprabham yo nakhaprabhayā strīṇāṃ nirbhartsita ivānataḥ bālāśokaśca nicito dṛśyatāmeṣa pallavaiḥ yo 'smākaṃ hastaśobhābhirlajjamāna iva sthitaḥ dīrghikāṃ prāvṛtāṃ paśya tīrajaiḥ sinduvārakaiḥ pāṇḍurāṃśukasaṃvītāṃ śayānāṃ pramadāmiva dṛśyatāṃ strīṣu māhātmyaṃ cakravāko hyasau jale pṛṣṭhataḥ preṣyavadbhāryāmanuvartyanugacchati mattasya parapuṣṭasya ruvataḥ śrūyatāṃ dhvaniḥ aparaḥ kokilo 'nvakṣaṃ pratiśrutkeva kūjati api nāma vihaṅgānāṃ vasantenāhṛto madaḥ na tu cintayato 'cintyaṃ janasya prājñamāninaḥ ityevaṃ tā yuvatayo manmathoddāmacetasaḥ kumāraṃ vividhaistaistair upacakramire nayaiḥ evamākṣipyamāṇo 'pi sa tu dhairyāvṛtendriyaḥ martavyamiti sodvego na jaharṣa na vivyathe tāsāṃ tattve 'navasthānaṃ dṛṣṭvā sa puruṣottamaḥ samaṃ vignena dhīreṇa cintayāmāsa cetasā kiṃ tvimā nāvagacchanti capalaṃ yauvanaṃ striyaḥ yato rūpeṇa saṃmattaṃ jarā yannāśayiṣyati nūnametā na paśyanti kasyacidrogasaṃplavam tathā hṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā jagati vyādhidharmiṇi anabhijñāśca suvyaktaṃ mṛtyoḥ sarvāpahāriṇaḥ tataḥ svasthā nirudvignāḥ krīḍanti ca hasanti ca jarāṃ vyādhiṃ ca mṛtyuṃ ca ko hi jānansacetanaḥ svasthastiṣṭhenniṣīdedvā śayed vā kiṃ punarhaset yastu dṛṣṭvā paraṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ mṛtameva ca svastho bhavati nodvigno yathācetāstathaiva saḥ viyujyamāne hi tarau puṣpairapi phalairapi patati chidyamāne vā taruranyo na śocate iti dhyānaparaṃ dṛṣṭvā viṣayebhyo gataspṛham udāyī nītiśāstrajñastamuvāca suhṛttayā ahaṃ nṛpatinā dattaḥ sakhā tubhyaṃ kṣamaḥ kila yasmāt tvayi vivakṣā me tayā praṇayavattayā ahitātpratiṣedhaśca hite cānupravartanam vyasane cāparityāgastrividhaṃ mitralakṣaṇam so 'haṃ maitrīṃ pratijñāya puruṣārthātparāṅmukhaḥ yadi tvā samupekṣeya na bhavenmitratā mayi tadbravīmi suhṛdbhūtvā taruṇasya vapuṣmataḥ idaṃ na pratirūpaṃ te strīṣvadākṣiṇyamīdṛśam anṛtenāpi nārīṇāṃ yuktaṃ samanuvartanam tadvrīḍāparihārārthamātmaratyarthameva ca saṃnatiścānuvṛttiśca strīṇāṃ hṛdayabandhanam snehasya hi guṇā yonirmānakāmāśca yoṣitaḥ tadarhasi viśālākṣa hṛdaye 'pi parāṅmukhe rūpasyāsyānurūpeṇa dākṣiṇyenānuvartitum dākṣiṇyamauṣadhaṃ strīṇāṃ dākṣiṇyaṃ bhūṣaṇaṃ param dākṣiṇyarahitaṃ rūpaṃ niṣpuṣpamiva kānanam kiṃ vā dākṣiṇyamātreṇa bhāvenāstu parigrahaḥ viṣayāndurlabhāṃllabdhvā na hyavajñātumarhasi kāmaṃ paramiti jñātvā devo 'pi hi puraṃdaraḥ gautamasya muneḥ patnīmahalyāṃ cakame purā agastyaḥ prārthayāmāsa somabhāryāṃ ca rohiṇīm tasmāttatsadṛśīṃ lebhe lopāmudrāmiti śrutiḥ utathyasya ca bhāryāyāṃ mamatāyāṃ mahātapaḥ mārutyāṃ janayāmāsa bharadvājaṃ bṛhaspatiḥ bṛhaspatermahiṣyāṃ ca juhvatyāṃ juhvatāṃ varaḥ budhaṃ vibudhakarmāṇaṃ janayāmāsa candramāḥ kālīṃ caiva purā kanyāṃ jalaprabhavasaṃbhavām jagāma yamunātīre jātarāgaḥ parāśaraḥ mātaṅgyām akṣamālāyāṃ garhitāyāṃ riraṃsayā kapiñjalādaṃ tanayaṃ vasiṣṭho 'janayanmuniḥ yayātiścaiva rājarṣirvayasyapi vinirgate viśvācyāpsarasā sārdhaṃ reme caitrarathe vane strīsaṃsargaṃ vināśāntaṃ pāṇḍurjñātvāpi kauravaḥ mādrīrūpaguṇākṣiptaḥ siṣeve kāmajaṃ sukham karālajanakaścaiva hṛtvā brāhmaṇakanyakām avāpa bhraṃśamapyevaṃ na tu seje na manmatham evamādyā mahātmāno viṣayān garhitānapi ratihetorbubhujire prāgeva guṇasaṃhitān tvaṃ punarnyāyataḥ prāptān balavān rūpavānyuvā viṣayānavajānāsi yatra saktamidaṃ jagat iti śrutvā vacastasya ślakṣṇamāgamasaṃhitam meghastanitanirghoṣaḥ kumāraḥ pratyabhāṣata upapannamidaṃ vākyaṃ sauhārdavyañjakaṃ tvayi atra ca tvānuneṣyāmi yatra mā duṣṭhu manyase nāvajānāmi viṣayān jāne lokaṃ tadātmakam anityaṃ tu jaganmatvā nātra me ramate manaḥ jarā vyādhiśca mṛtyuśca yadi na syādidaṃ trayam mamāpi hi manojñeṣu viṣayeṣu ratirbhavet nityaṃ yadapi hi strīṇāmetadeva vapurbhavet doṣavatsvapi kāmeṣu kāmaṃ rajyeta me manaḥ yadā tu jarayāpītaṃ rūpamāsāṃ bhaviṣyati ātmano 'pyanabhipretaṃ mohāttatra ratirbhavet mṛtyuvyādhijarādharmā mṛtyuvyādhijarātmabhiḥ ramamāṇo hyasaṃvignaḥ samāno mṛgapakṣibhiḥ yadapyāttha mahātmānaste 'pi kāmātmakā iti saṃvego 'traiva kartavyo yadā teṣāmapi kṣayaḥ māhātmyaṃ na ca tanmanye yatra sāmānyataḥ kṣayaḥ viṣayeṣu prasaktirvā yuktirvā nātmavattayā yadapyātthānṛtenāpi strījane vartyatāmiti anṛtaṃ nāvagacchāmi dākṣiṇyenāpi kiṃcana na cānuvartanaṃ tanme rucitaṃ yatra nārjavam sarvabhāvena saṃparko yadi nāsti dhigastu tat adhṛteḥ śraddadhānasya saktasyādoṣadarśinaḥ kiṃ hi vañcayitavyaṃ syājjātarāgasya cetasaḥ vañcayanti ca yadyevaṃ jātarāgāḥ parasparam nanu naiva kṣamaṃ draṣṭuṃ narāḥ strīṇāṃ nṛṇāṃ striyaḥ tadevaṃ sati duḥkhārtaṃ jarāmaraṇabhāginam na māṃ kāmeṣvanāryeṣu pratārayitum arhasi aho 'tidhīraṃ balavacca te manaścaleṣu kāmeṣu ca sāradarśinaḥ bhaye 'titīvre viṣayeṣu sajjase nirīkṣamāṇo maraṇādhvani prajāḥ ahaṃ punarbhīruratīvaviklavo jarāvipadvyādhibhayaṃ vicintayan labhe na śāntiṃ na dhṛtiṃ kuto ratiṃ niśāmayandīptamivāgninā jagat asaṃśayaṃ mṛtyuriti prajānato narasya rāgo hṛdi yasya jāyate ayomayīṃ tasya paraimi cetanāṃ mahābhaye rajyati yo na roditi atho kumāraśca viniścayātmikāṃ cakāra kāmāśrayaghātinīṃ kathām janasya cakṣurgamanīyamaṇḍalo mahīdharaṃ cāstamiyāya bhāskaraḥ tato vṛthādhāritabhūṣaṇasrajaḥ kalāguṇaiśca praṇayaiśca niṣphalaiḥ sva eva bhāve vinigṛhya manmathaṃ puraṃ yayurbhagnamanorathāḥ striyaḥ tataḥ purodyānagatāṃ janaśriyaṃ nirīkṣya sāyaṃ pratisaṃhṛtāṃ punaḥ anityatāṃ sarvagatāṃ vicintayanviveśa dhiṣṇyaṃ kṣitipālakātmajaḥ tataḥ śrutvā rājā viṣayavimukhaṃ tasya tu mano na śiśye tāṃ rātriṃ hṛdayagataśalyo gaja iva atha śrānto mantre bahuvividhamārge sasacivo na so 'nyatkāmebhyo niyamanamapaśyatsutamateḥ iti buddhacarite mahākāvye strīvighātano nāma caturthaḥ sargaḥ sa tathā viṣayairvilobhyamānaḥ paramārhairapi śākyarājasūnuḥ na jagāma dhṛtiṃ na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ atha mantrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācitsakhibhiścitrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ vanabhūmididṛkṣayā śamepsurnaradevānumato bahiḥ pratasthe navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāmaracāruhemabhāṇḍam abhiruhya sa kanthakaṃ sadaśvaṃ prayayau ketumiva drumābjaketuḥ sa vikṛṣṭatarāṃ vanāntabhūmiṃ vanalobhācca yayau mahīguṇācca salilormivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṃ hatasūkṣmakrimikīṭajantukīrṇām samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva vadhe bhṛśaṃ śuśoca kṛṣataḥ puruṣāṃśca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṃśurajovibhinnavarṇān vahanaklamaviklavāṃśca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra avatīrya tatasturaṅgapṛṣṭhācchanakairgā vyacaracchucā parītaḥ jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalvidamityuvāca cārtaḥ manasā ca viviktatāmabhīpsuḥ suhṛdastānanuyāyino nivārya abhitaścalacāruparṇavatyā vijane mūlamupeyivān sa jambvāḥ niṣasāda sa yatra śaucavatyāṃ bhuvi vaidūryanikāśaśādvalāyām jagataḥ prabhavavyayau vicinvanmanasaśca sthitimārgamālalambe samavāptamanaḥsthitiśca sadyo viṣayecchādibhirādhibhiśca muktaḥ savitarkavicāramāpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānam anāsravaprakāram adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ manaḥsamādhim idameva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ niśāmya samyak kṛpaṇaṃ bata yajjanaḥ svayaṃ sannavaśo vyādhijarāvināśadharmā jarayārditamāturaṃ mṛtaṃ vā paramajño vijugupsate madāndhaḥ iha cedahamīdṛśaḥ svayaṃ san vijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam na bhavetsadṛśaṃ hi tatkṣamaṃ vā paramaṃ dharmamimaṃ vijānato me iti tasya vipaśyato yathāvajjagato vyādhijarāvipattidoṣān balayauvanajīvitapravṛtto vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na vididveṣa paraṃ na cāvamene iti buddhiriyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā puruṣairaparairadṛśyamānaḥ puruṣaścopasasarpa bhikṣuveṣaḥ naradevasutastamabhyapṛcchadvada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai narapuṃgava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ jagati kṣayadharmake mumukṣurmṛgaye 'haṃ śivamakṣayaṃ padaṃ tat svajane 'nyajane ca tulyabuddhirviṣayebhyo vinivṛttarāgadoṣaḥ nivasan kvacideva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā vicarāmyaparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapannabhaikṣaḥ iti paśyata eva rājasūnoridamuktvā sa nabhaḥ samutpapāta sa hi tadvapuranyabuddhadarśī smṛtaye tasya sameyivāndivaukāḥ gaganaṃ khagavadgate ca tasmin nṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca upalabhya tataśca dharmasaṃjñāmabhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra tata indrasamo jitendriyāśvaḥ pravivikṣuḥ puramaśvamāruroha parivārajanaṃ tvavekṣamāṇastata evābhimataṃ vanaṃ na bheje sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣurvanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya praviveśa punaḥ puraṃ na kāmādvanabhūmeriva maṇḍalaṃ dvipendraḥ sukhitā bata nirvṛtā ca sā strī patirīdṛkṣa ihāyatākṣa yasyāḥ iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalirjagāda atha ghoṣamimaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe śrutavānsa hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajamegharṣabhabāhunisvanākṣaḥ kṣayamakṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede mṛgarājagatistato 'bhyagacchannṛpatiṃ mantrigaṇairupāsyamānam samitau marutāmiva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ praṇipatya ca sāñjalirbabhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhvanujñām parivivrajiṣāmi mokṣahetorniyato hyasya janasya viprayogaḥ iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaścacāla kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedamuvāca bāṣpakaṇṭhaḥ pratisaṃhara tāta buddhimetāṃ na hi kālastava dharmasaṃśrayasya vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣvasamarthaniścayasya taruṇasya manaścalatyaraṇyād anabhijñasya viśeṣato viveke mama tu priyadharma dharmakālastvayi lakṣmīmavasṛjya lakṣmabhūte sthiravikrama vikrameṇa dharmastava hitvā tu guruṃ bhavedadharmaḥ tadimaṃ vyavasāyamutsṛja tvaṃ bhava tāvannirato gṛhasthadharme puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ iti vākyamidaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe yadi me pratibhūścaturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye na bhavenmaraṇāya jīvitaṃ me viharetsvāsthyamidaṃ ca me na rogaḥ na ca yauvanamākṣipejjarā me na ca saṃpattimimāṃ haredvipattiḥ iti durlabham artham ūcivāṃsaṃ tanayaṃ vākyamuvāca śākyarājaḥ tyaja buddhimimāmatipravṛttāmavahāsyo 'timanoratho 'kramaśca atha merugururguruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa nāsmi vāryaḥ śaraṇājjvalanena dahyamānānna hi niścikramiṣuḥ kṣamaṃ grahītum jagataśca yadā dhruvo viyogo nanu dharmāya varaṃ svayaṃviyogaḥ avaśaṃ nanu viprayojayenmāmakṛtasvārthamatṛptameva mṛtyuḥ iti bhūmipatirniśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇamuttamāṃśca kāmān sacivaistu nidarśito yathāvad bahumānātpraṇayācca śāstrapūrvam guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan calakuṇḍalacumbitānanābhirghananiśvāsavikampitastanībhiḥ vanitābhir adhīralocanābhir mṛgaśāvābhir ivābhyudīkṣyamāṇaḥ sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayonmādakaro varāṅganānām śravaṇāṅgavilocanātmabhāvānvacanasparśavapurguṇairjahāra vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ timiraṃ vijighāṃsurātmabhāsā ravirudyanniva merumāruroha kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanamāsanaṃ siṣeve tata uttamamuttamāṅganāstaṃ niśi tūryairupatasthurindrakalpam himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajamapsarogaṇaughāḥ paramairapi divyatūryakalpaiḥ sa tu tairnaiva ratiṃ yayau na harṣam paramārthasukhāya tasya sādhor abhiniścikramiṣā yato na reme atha tatra suraistapovariṣṭhairakaniṣṭhairvyavasāyamasya buddhvā yugapatpramadājanasya nidrā vihitāsīdvikṛtāśca gātraceṣṭāḥ abhavacchayitā hi tatra kācidviniveśya pracale kare kapolam dayitāmapi rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām vibabhau karalagnaveṇuranyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām svapiti sma tathāparā bhujābhyāṃ parirabhya priyavanmṛdaṅgameva navahāṭakabhūṣaṇāstathānyā vasanaṃ pītamanuttamaṃ vasānāḥ avaśā ghananidrayā nipeturgajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ avalambya gavākṣapārśvamanyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇaśālabhañjikeva maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ śatapattram ivārdhavakranāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārair avanamyamānagātrāḥ upaguhya parasparaṃ virejurbhujapāśaistapanīyaparihāryaiḥ mahatīṃ parivādinīṃ ca kācidvanitāliṅgya sakhīmiva prasuptā vijughūrṇa calatsuvarṇasūtrā vadanenākulakarṇikojjvalena paṇavaṃ yuvatirbhujāṃsadeśād avavisraṃsitacārupāśam anyā savilāsaratāntatāntam ūrvor vivare kāntamivābhinīya śiśye aparā babhūvurnimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitaryastamite yathā nalinyaḥ śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā pratiyātanāṅganeva aparāstvavaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇairupetāḥ viniśaśvasurulbaṇaṃ śayānā vikṛtāḥ kṣiptabhūjā jajṛmbhire ca vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā visṛtāgranthanavāsaso visaṃjñāḥ animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ vivṛtāsyapuṭā vivṛddhagātrī prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā aparā madaghūrṇiteva śiśye na babhāse vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa iti sattvakulānvayānurūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjitarugnapuṣkarasya samavekṣya tathā tathā śayānā vikṛtāstā yuvatīradhīraceṣṭāḥ guṇavadvapuṣo 'pi valgubhāṣā nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃbabhūva aśucirvikṛtaśca jīvaloke vanitānāmayamīdṛśaḥ svabhāvaḥ vasanābharaṇaistu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgameti vimṛśedyadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāramīdṛśaṃ ca dhruvamatra na vardhayetpramādaṃ guṇasaṃkalpahatastu rāgameti iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva avagamya manastato 'sya devairbhavanadvāramapāvṛtaṃ babhūva atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhādyuvatīstāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ avatīrya tataśca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ prathamāṃ vinirjagāma turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakamitthamityuvāca hayamānaya kanthakaṃ tvarāvānamṛtaṃ prāptumito 'dya me yiyāsā hṛdi yā mama tuṣṭiradya jātā vyavasāyaśca yathā matau niviṣṭaḥ vijane 'pi ca nāthavānivāsmi dhruvamartho 'bhimukhaḥ sameta iṣṭaḥ hriyameva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātumato mamādya kālaḥ pratigṛhya tataḥ sa bharturājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya manasīva pareṇa codyamānasturagasyānayane matiṃ cakāra atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham balasattvajavānvayopapannaṃ sa varāśvaṃ tamupānināya bhartre pratatatrikapucchamūlapārṣṇiṃ nibhṛtahrasvatanūjapucchakarṇam vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśvaṃ vipulaprothalalāṭakaṭyuraskam upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyamiva praveṣṭukāmaḥ bahuśaḥ kila śatravo nirastāḥ samare tvāmadhiruhya pārthivena ahamapyamṛtaṃ padaṃ yathāvatturagaśreṣṭha labheya tatkuruṣva sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā iha caiva bhavanti ye sahāyaḥ kaluṣe karmaṇi dharmasaṃśraye vā avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janāstadaṃśabhājaḥ tadidaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇamito jagaddhitāya turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca iti suhṛdamivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ sitamasitagatidyutirvapuṣmān raviriva śāradamabhramāruroha atha sa pariharanniśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvaniṃ sadaśvaḥ vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaścakitavimuktapadakramo jagāma kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ kamalāniva pravidhya avanatatanavastato 'sya yakṣāścakitagatair dadhire khurān karāgraiḥ guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukhamapi dviradair apāvriyante vrajati nṛpasute gatasvanāstāḥ svayamabhavanvivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ pitaramabhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janamanuraktamanuttamāṃ ca lakṣmīm kṛtamatirapahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarātsa tato vinirjagāma atha sa vimalapaṅkajāyatākṣaḥ puramavalokya nanāda siṃhanādam jananamaraṇayoradṛṣṭapāro na puramahaṃ kapilāhvayaṃ praveṣṭā iti vacanamidaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ pramuditamanasaśca devasaṅghā vyavasitapāraṇamāśaśaṃsire 'smai hutavahavapuṣoḥ divaukaso 'nye vyavasitamasya suduṣkaraṃ viditvā akṛṣata tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivaraprasṛtā ivendupādāḥ harituragaturaṅgavatturaṅgaḥ sa tu vicaranmanasīva codyamānaḥ aruṇaparuṣatāram antarikṣaṃ sa ca subahūni jagāma yojanāni iti buddhacarite mahākāvye 'bhiniṣkramaṇo nāma pañcamaḥ sargaḥ tato muhūrtābhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare bhārgavasyāśramapadaṃ sa dadarśa nṛṇāṃ varaḥ suptaviśvastahariṇaṃ svasthasthitavihaṅgamam viśrānta iva yaddṛṣṭvā kṛtārtha iva cābhavat sa vismayanivṛttyarthaṃ tapaḥpūjārthameva ca svāṃ cānuvartitāṃ rakṣannaśvapṛṣṭhād avātarat avatīrya ca pasparśa nistīrṇamiti vājinam chandakaṃ cābravītprītaḥ snāpayanniva cakṣuṣā imaṃ tārkṣyopamajavaṃ turaṅgamanugacchatā darśitā saumya madbhaktirvikramaścāyamātmanaḥ sarvathāsmyanyakāryo 'pi gṛhīto bhavatā hṛdi bhartṛsnehaśca yasyāyamīdṛśaḥ śaktireva ca asnigdho 'pi samartho 'sti niḥsāmarthyo 'pi bhaktimān bhaktimāṃścaiva śaktaśca durlabhastvadvidho bhuvi tatprīto 'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā yasya te mayi bhāvo 'yaṃ phalebhyo 'pi parāṅmukhaḥ ko janasya phalasthasya na syādabhimukho janaḥ janībhavati bhūyiṣṭhaṃ svajano 'pi viparyaye kulārthaṃ dhāryate putraḥ poṣārthaṃ sevyate pitā āśayācchliṣyati jagannāsti niṣkāraṇā svatā kimuktvā bahu saṃkṣepātkṛtaṃ me sumahatpriyam nivartasvāśvamādāya samprāpto 'smīpsitaṃ padam ityuktvā sa mahābāhuranuśaṃsacikīrṣayā bhūṣaṇānyavamucyāsmai saṃtaptamanase dadau mukuṭāddīpakarmāṇaṃ maṇimādāya bhāsvaram bruvanvākyamidaṃ tasthau sāditya iva mandaraḥ anena maṇinā chanda praṇamya bahuśo nṛpaḥ vijñāpyo 'muktaviśrambhaṃ saṃtāpavinivṛttaye janmamaraṇanāśārthaṃ praviṣṭo 'smi tapovanam na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā tad evam abhiniṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi bhūtvāpi hi ciraṃ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati dhruvo yasmācca viśleṣastasmānmokṣāya me matiḥ viprayogaḥ kathaṃ na syād bhūyo 'pi svajanāditi śokatyāgāya niṣkrāntaṃ na māṃ śocitumarhasi śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyāstu rāgiṇaḥ ayaṃ ca kila pūrveṣāmasmākaṃ niścayaḥ sthiraḥ iti dāyādyabhūtena na śocyo 'smi pathā vrajan bhavanti hyarthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye pṛthivyāṃ dharmadāyādāḥ durlabhāstu na santi vā yadapi syādasamaye yāto vanamasāviti akālo nāsti dharmasya jīvite cañcale sati tasmādadyaiva me śreyaścetavyamiti niścayaḥ jīvite ko hi viśrambho mṛtyau pratyarthini sthite evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ prayatethāstathā caiva yathā māṃ na smared api api nairguṇyamasmākaṃ vācyaṃ narapatau tvayā nairguṇyāttyajyate snehaḥ snehatyāgānna śocyate iti vākyamidaṃ śrutvā chandaḥ saṃtāpaviklavaḥ bāṣpagrathitayā vācā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ anena tava bhāvena bāndhavāyāsadāyinā bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṅka iva dvipaḥ kasya notpādayedbāṣpaṃ niścayaste 'yamīdṛśaḥ ayomaye 'pi hṛdaye kiṃ punaḥ snehaviklave vimānaśayanārhaṃ hi saukumāryamidaṃ kva ca kharadarbhāṅkuravatī tapovanamahī kva ca śrutvā tu vyavasāyaṃ te yadaśvo 'yaṃ mayāhṛtaḥ balātkāreṇa tannātha daivenaivāsmi kāritaḥ kathaṃ hyātmavaśo jānan vyavasāyamimaṃ tava upānayeyaṃ turagaṃ śokaṃ kapilavāstunaḥ tannārhasi mahābāho vihātuṃ putralālasam snigdhaṃ vṛddhaṃ ca rājānaṃ saddharmamiva nāstikaḥ saṃvardhanapariśrāntāṃ dvitīyāṃ tāṃ ca mātaram devīṃ nārhasi vismartuṃ kṛtaghna iva satkriyām bālaputrāṃ guṇavatīṃ kulaślāghyāṃ pativratām devīmarhasi na tyaktuṃ klībaḥ prāptāmiva śriyam putraṃ yāśodharaṃ ślāghyaṃ yaśodharmabhṛtāṃ varam bālamarhasi na tyaktuṃ vyasanīvottamaṃ yaśaḥ atha bandhuṃ ca rājyaṃ ca tyaktumeva kṛtā matiḥ māṃ nārhasi vibho tyaktuṃ tvatpādau hi gatirmama nāsmi yātuṃ puraṃ śakto dahyamānena cetasā tvāmaraṇye parityajya sumantra iva rāghavam kiṃ hi vakṣyati māṃ rājā tvadṛte nagaraṃ gatam vakṣyāmyucitadarśitvātkiṃ tavāntaḥpurāṇi vā yadapyātthāpi nairguṇyaṃ vācyaṃ narapatāviti kiṃ tadvakṣyāmyabhūtaṃ te nirdoṣasya muneriva hṛdayena salajjena jihvayā sajjamānayā ahaṃ yadapi vā brūyāṃ kastacchraddhātumarhati yo hi candramasastaikṣṇyaṃ kathayecchraddadhīta vā sa doṣāṃstava doṣajña kathayecchraddadhīta vā sānukrośasya satataṃ nityaṃ karuṇavedinaḥ snigdhatyāgo na sadṛśo nivartasva prasīda me iti śokābhibhūtasya śrutvā chandasya bhāṣitam svasthaḥ paramayā dhṛtyā jagāda vadatāṃ varaḥ madviyogaṃ prati chanda saṃtāpastyajyatāmayam nānābhāvo hi niyataṃ pṛthagjātiṣu dehiṣu svajanaṃ yadyapi snehānna tyajeyamahaṃ svayam mṛtyuranyonyamavaśānasmān saṃtyājayiṣyati mahatyā tṛṣṇayā duḥkhairgarbheṇāsmi yayā dhṛtaḥ tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṃ mātuḥ kva sā mama vāsavṛkṣe samāgamya vigacchanti yathāṇḍajāḥ niyataṃ viprayogāntastathā bhūtasamāgamaḥ sametya ca yathā bhūyo vyapayānti balāhakāḥ saṃyogo viprayogaśca tathā me prāṇināṃ mataḥ yasmādyāti ca loko 'yaṃ vipralabhya paraṃparam mamatvaṃ na kṣamaṃ tasmātsvapnabhūte samāgame sahajena viyujyante parṇarāgeṇa pādapāḥ anyenānyasya viśleṣaḥ kiṃ punarna bhaviṣyati tadevaṃ sati saṃtāpaṃ mā kārṣīḥ saumya gamyatām lambate yadi tu sneho gatvāpi punarāvraja brūyāścāsmatkṛtāpekṣaṃ janaṃ kapilavāstuni tyajyatāṃ tadgataḥ snehaḥ śrūyatāṃ cāsya niścayaḥ kṣiprameṣyati vā kṛtvā janmamṛtyukṣayaṃ kila akṛtārtho nirārambho nidhanaṃ yāsyatīti vā iti tasya vacaḥ śrutvā kanthakasturagottamaḥ jihvayā lilihe pādau bāṣpamuṣṇaṃ mumoca ca jālinā svastikāṅkena cakramadhyena pāṇinā āmamarśa kumārastaṃ babhāṣe ca vayasyavat muñca kanthaka mā bāṣpaṃ darśiteyaṃ sadaśvatā mṛṣyatāṃ saphalaḥ śīghraṃ śramaste 'yaṃ bhaviṣyati maṇitsaruṃ chandakahastasaṃsthaṃ tataḥ sa dhīro niśitaṃ gṛhītvā kośādasiṃ kāñcanabhakticitraṃ bilād ivāśīviṣam udbabarha niṣkāsya taṃ cotpalapattranīlaṃ cicheda citraṃ mukuṭaṃ sakeśam vikīryamāṇāṃśukamantarīkṣe cikṣepa cainaṃ sarasīva haṃsam pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyād divaukasastaṃ jagṛhuḥ praviddham yathāvadenaṃ divi devasaṅghā divyairviśeṣair mahayāṃ ca cakruḥ muktvā tvalaṃkārakalatravattāṃ śrīvipravāsaṃ śirasaśca kṛtvā dṛṣṭvāṃśukaṃ kāñcanahaṃsacihnaṃ vanyaṃ sa dhīro 'bhicakāṅkṣa vāsaḥ tato mṛgavyādhavapur divaukā bhāvaṃ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ kāṣāyavastro 'bhiyayau samīpaṃ taṃ śākyarājaprabhavo 'bhyuvāca śivaṃ ca kāṣāyamṛṣidhvajaste na yujyate hiṃsramidaṃ dhanuśca tatsaumya yadyasti na saktiratra mahyaṃ prayacchedamidaṃ gṛhāṇa vyādho 'bravītkāmada kāmamārādanena viśvāsya mṛgān nihanmi arthastu śakropama yadyanena hanta pratīcchānaya śuklametat pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṃ jagrāha vāso 'ṃśukamutsasarja vyādhastu divyaṃ vapureva bibhrattacchuklamādāya divaṃ jagāma tataḥ kumāraśca sa cāśvagopastasmiṃstathā yāti visismiyāte āraṇyake vāsasi caiva bhūyas tasminnakārṣṭāṃ bahumānamāśu chandaṃ tataḥ sāśrumukhaṃ visṛjya kāṣāyasambhṛddhṛtikīrtibhṛtsaḥ yenāśramastena yayau mahātmā saṃdhyābhrasaṃvīta ivoḍurājaḥ tatastathā bhartari rājyaniḥspṛhe tapovanaṃ yāti vivarṇavāsasi bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhṛd bhṛśaṃ vicukrośa papāta ca kṣitau vilokya bhūyaśca ruroda sasvaraṃ hayaṃ bhujābhyāmupaguhya kanthakam tato nirāśo vilapan muhurmuhur yayau śarīreṇa puraṃ na cetasā kvacitpradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacit pracaskhāla papāta ca kvacit ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaścacāra bahvīr avaśaḥ pathi kriyāḥ iti buddhacarite mahākāvye chandakanivartano nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ tato visṛjyāśrumukhaṃ rudantaṃ chandaṃ vanacchandatayā nirāsthaḥ sarvārthasiddho vapuṣābhibhūya tamāśramaṃ siddha iva prapede sa rājasūnurmṛgarājagāmī mṛgājiraṃ tanmṛgavatpraviṣṭaḥ lakṣmīviyukto 'pi śarīralakṣmyā cakṣūṃṣi sarvāśramiṇāṃ jahāra sthitā hi hastasthayugāstathaiva kautūhalāccakradharāḥ sadārāḥ tamindrakalpaṃ dadṛśurna jagmurdhuryā ivārdhāvanataiḥ śirobhiḥ viprāśca gatvā bahiridhmahetoḥ prāptāḥ samitpuṣpapavitrahastāḥ tapaḥpradhānāḥ kṛtabuddhayo 'pi taṃ draṣṭumīyurna maṭhānabhīyuḥ hṛṣṭāśca kekā mumucurmayūrā dṛṣṭvāmbudaṃ nīlamivonnamantaḥ śaṣpāṇi hitvābhimukhāśca tasthurmṛgāścalākṣā mṛgacāriṇaśca dṛṣṭvā tamikṣvākukulapradīpaṃ jvalantamudyantamivāṃśumantam kṛte 'pi dohe janitapramodāḥ prasusruvurhomaduhaśca gāvaḥ kaścidvasūnāmayamaṣṭamaḥ syātsyād aśvinor anyataraścyuto vā ucceruruccairiti tatra vācastaddarśanādvismayajā munīnām lekharṣabhasyeva vapurdvitīyaṃ dhāmeva lokasya carācarasya sa dyotayāmāsa vanaṃ hi kṛtsnaṃ yadṛcchayā sūrya ivāvatīrṇaḥ tataḥ sa tairāśramibhiryathāvadabhyarcitaścopanimantritaśca pratyarcayāṃ dharmabhṛto babhūva svareṇa sāmbho'mbudharopamena kīrṇaṃ tathā puṇyakṛtā janena svargābhikāmena vimokṣakāmaḥ tamāśramaṃ so 'nucacāra dhīrastapāṃsi citrāṇi nirīkṣamāṇaḥ tapovikārāṃśca nirīkṣya saumyastapovane tatra tapodhanānām tapasvinaṃ kaṃcidanuvrajantaṃ tattvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe tatpūrvamadyāśramadarśanaṃ me yasmādimaṃ dharmavidhiṃ na jāne tasmādbhavānarhati bhāṣituṃ me yo niścayo yatprati vaḥ pravṛttaḥ tato dvijātiḥ sa tapovihāraḥ śākyarṣabhāyarṣabhavikramāya krameṇa tasmai kathayāṃcakāra tapoviśeṣāṃstapasaḥ phalaṃ ca agrāmyamannaṃ salile prarūḍhaṃ parṇāni toyaṃ phalamūlameva yathāgamaṃ vṛttiriyaṃ munīnāṃ bhinnāstu te te tapasāṃ vikalpāḥ uñchena jīvanti khagā ivānye tṛṇāni kecinmṛgavaccaranti kecidbhujaṅgaiḥ saha vartayanti valmīkabhūtā vanamārutena aśmaprayatnārjitavṛttayo 'nye kecitsvadantāpahatānnabhakṣāḥ kṛtvā parārthaṃ śrapaṇaṃ tathānye kurvanti kāryaṃ yadi śeṣamasti kecijjalaklinnajaṭākalāpā dviḥ pāvakaṃ juhvati mantrapūrvam mīnaiḥ samaṃ kecid apo vigāhya vasanti kūrmollikhitaiḥ śarīraiḥ evaṃvidhaiḥ kālacitaistapobhiḥ parairdivaṃ yāntyaparairnṛlokam duḥkhena mārgeṇa sukhaṃ hyupaiti sukhaṃ hi dharmasya vadanti mūlam ityevamādi dvipadendravatsaḥ śrutvā vacastasya tapodhanasya adṛṣṭatattvo 'pi na saṃtutoṣa śanairidaṃ cātmagataṃ babhāṣe duḥkhātmakaṃ naikavidhaṃ tapaśca svargapradhānaṃ tapasaḥ phalaṃ ca lokāśca sarve pariṇāmavantaḥ svalpe śramaḥ khalvayamāśramāṇām priyāṃśca bandhūnviṣayāṃśca hitvā ye svargahetorniyamaṃ caranti te viprayuktāḥ khalu gantukāmā mahattaraṃ bandhanameva bhūyaḥ kāyaklamairyaśca tapo'bhidhānaiḥ pravṛttim ākāṅkṣati kāmahetoḥ saṃsāradoṣān aparīkṣamāṇo duḥkhena so 'nvicchati duḥkhameva trāsaśca nityaṃ maraṇātprajānāṃ yatnena cecchanti punaḥprasūtim satyāṃ pravṛttau niyataśca mṛtyustatraiva magnā yata eva bhītāḥ ihārthameke praviśanti khedaṃ svargārthamanye śramamāpnuvanti sukhārthamāśākṛpaṇo 'kṛtārthaḥ patatyanarthe khalu jīvalokaḥ na khalvayaṃ garhita eva yatno yo hīnam utsṛjya viśeṣagāmī prājñaiḥ samānena pariśrameṇa kāryaṃ tu tadyatra punarna kāryam śarīrapīḍā tu yadīha dharmaḥ sukhaṃ śarīrasya bhavatyadharmaḥ dharmeṇa cāpnoti sukhaṃ paratra tasmādadharmaṃ phalatīha dharmaḥ yataḥ śarīraṃ manaso vaśena pravartate cāpi nivartate ca yukto damaścetasa eva tasmāccittādṛte kāṣṭhasamaṃ śarīram āhāraśuddhyā yadi puṇyamiṣṭaṃ tasmānmṛgānāmapi puṇyamasti ye cāpi bāhyāḥ puruṣāḥ phalebhyo bhāgyāparādhena parāṅmukhārthāḥ duḥkhe 'bhisaṃdhistvatha puṇyahetuḥ sukhe 'pi kāryo nanu so 'bhisaṃdhiḥ atha pramāṇaṃ na sukhe 'bhisaṃdhirduḥkhe pramāṇaṃ nanu nābhisaṃdhiḥ tathaiva ye karmaviśuddhihetoḥ spṛśanty apas tīrthamiti pravṛttāḥ tatrāpi toṣo hṛdi kevalo 'yaṃ na pāvayiṣyanti hi pāpamāpaḥ spṛṣṭaṃ hi yadyadguṇavadbhirambhastattatpṛthivyāṃ yadi tīrthamiṣṭam tasmādguṇāneva paraimi tīrthamāpastu niḥsaṃśayamāpa eva iti sma tattadbahuyuktiyuktaṃ jagāda cāstaṃ ca yayau vivasvān tato havirdhūmavivarṇavṛkṣaṃ tapaḥpraśāntaṃ sa vanaṃ viveśa abhyuddhṛtaprajvalitāgnihotraṃ kṛtābhiṣekarṣijanāvakīrṇam jāpyasvanākūjitadevakoṣṭhaṃ dharmasya karmāntamiva pravṛttam kāścinniśāstatra niśākarābhaḥ parīkṣamāṇaśca tapāṃsyuvāsa sarvaṃ parikṣepya tapaśca matvā tasmāttapaḥkṣetratalājjagāma anvavrajannāśramiṇastatastaṃ tadrūpamāhātmyagatairmanobhiḥ deśādanāryair abhibhūyamānānmaharṣayo dharmam ivāpayāntam tato jaṭāvalkalacīrakhelāṃstapodhanāṃścaiva sa tāndadarśa tapāṃsi caiṣāmanurudhyamānastasthau śive śrīmati vṛkṣamūle athopasṛtyāśramavāsinastaṃ manuṣyavaryaṃ parivārya tasthuḥ vṛddhaśca teṣāṃ bahumānapūrvaṃ kalena sāmnā giramityuvāca tvayyāgate pūrṇa ivāśramo 'bhūt sampadyate śūnya eva prayāte tasmādimaṃ nārhasi tāta hātuṃ jijīviṣordehamiveṣṭamāyuḥ brahmarṣirājarṣisurarṣijuṣṭaḥ puṇyaḥ samīpe himavān hi śailaḥ tapāṃsi tānyeva tapodhanānāṃ yatsaṃnikarṣādbahulībhavanti tīrthāni puṇyānyabhitastathaiva sopānabhūtāni nabhastalasya juṣṭāni dharmātmabhirātmavadbhirdevarṣibhiścaiva maharṣibhiśca itaśca bhūyaḥ kṣamamuttaraiva diksevituṃ dharmaviśeṣahetoḥ na tu kṣamaṃ dakṣiṇato budhena padaṃ bhavedekamapi prayātum tapovane 'sminnatha niṣkriyo vā saṃkīrṇadharmāpatito 'śucirvā dṛṣṭastvayā yena na te vivatsā tadbrūhi yāvadrucito 'stu vāsaḥ ime hi vāñchanti tapaḥsahāyaṃ taponidhānapratimaṃ bhavantam vāsastvayā hīndrasamena sārdhaṃ bṛhaspaterabhyudayāvahaḥ syāt ityevamukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena manīṣimukhyaḥ bhavapraṇāśāya kṛtapratijñaḥ svaṃ bhāvam antargatam ācacakṣe ṛjvātmanāṃ dharmabhṛtāṃ munīnām iṣṭātithitvāt svajanopamānām evaṃvidhairmā prati bhāvajātaiḥ prītiḥ parā me janitaśca mānaḥ snigdhābhirābhirhṛdayaṃgamābhiḥ samāsataḥ snāta ivāsmi vāgbhiḥ ratiśca me dharmanavagrahasya vispanditā saṃprati bhūya eva evaṃ pravṛttān bhavataḥ śaraṇyānatīva saṃdarśitapakṣapātān yāsyāmi hitveti mamāpi duḥkhaṃ yathaiva bandhūṃstyajatastathaiva svargāya yuṣmākamayaṃ tu dharmo mamābhilāṣastvapunarbhavāya asminvane yena na me vivatsā bhinnaḥ pravṛttyā hi nivṛttidharmaḥ tannāratirme na parāpacāro vanādito yena parivrajāmi dharme sthitāḥ pūrvayugānurūpe sarve bhavanto hi maharṣikalpāḥ tato vacaḥ sūnṛtamarthavacca suślakṣṇam ojasvi ca garvitaṃ ca śrutvā kumārasya tapasvinaste viśeṣayuktaṃ bahumānamīyuḥ kaściddvijastatra tu bhasmaśāyī prāṃśuḥ śikhī dāravacīravāsāḥ āpiṅgalākṣastanudīrghaghoṇaḥ kuṇḍaikahasto giramityuvāca dhīmannudāraḥ khalu niścayaste yastvaṃ yuvā janmani dṛṣṭadoṣaḥ svargāpavargau hi vicārya samyagyasyāpavarge matirasti so 'sti yajñaistapobhirniyamaiśca taistaiḥ svargaṃ yiyāsanti hi rāgavantaḥ rāgeṇa sārdhaṃ ripuṇeva yuddhvā mokṣaṃ parīpsanti tu sattvavantaḥ tadbuddhireṣā yadi niścitā te tūrṇaṃ bhavān gacchatu vindhyakoṣṭham asau munistatra vasatyarāḍo yo naiṣṭhike śreyasi labdhacakṣuḥ tasmādbhavāñchroṣyati tattvamārgaṃ satyāṃ rucau sampratipatsyate ca yathā tu paśyāmi matistathaiṣā tasyāpi yāsyatyavadhūya buddhim spaṣṭoccaghoṇaṃ vipulāyatākṣaṃ tāmrādharauṣṭhaṃ sitatīkṣṇadaṃṣṭram idaṃ hi vaktuṃ tanuraktajihvaṃ jñeyārṇavaṃ pāsyati kṛtsnameva gambhīratā yā bhavatastvagādhā yā dīptatā yāni ca lakṣaṇāni ācāryakaṃ prāpsyasi tatpṛthivyāṃ yannarṣibhiḥ pūrvayuge 'pyavāptam paramamiti tato nṛpātmajastamṛṣijanaṃ pratinandya niryayau vidhivadanuvidhāya te 'pi taṃ praviviśurāśramiṇastapovanam iti buddhacarite mahākāvye tapovanapraveśo nāma saptamaḥ sargaḥ tatasturaṅgāvacaraḥ sa durmanāstathā vanaṃ bhartari nirmame gate cakāra yatnaṃ pathi śokanigrahe tathāpi caivāśru na tasya cikṣiye yamekarātreṇa tu bharturājñayā jagāma mārgaṃ saha tena vājinā iyāya bharturvirahaṃ vicintayaṃstameva panthānamahobhiraṣṭabhiḥ hayaśca saujā vicacāra kanthakastatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ alaṃkṛtaścāpi tathaiva bhūṣaṇairabhūdgataśrīriva tena varjitaḥ nivṛtya caivābhimukhastapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhurmuhuḥ kṣudhānvito 'pyadhvani śaṣpamambu vā yathā purā nābhinananda nādade tato vihīnaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā krameṇa tau śūnyamivopajagmaturdivākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ sapuṇḍarīkairapi śobhitaṃ jalairalaṃkṛtaṃ puṣpadharairnagairapi tadeva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣairna rarāja nāgaraiḥ tato bhramadbhirdiśi dīnamānasair anujjvalair bāṣpahatekṣaṇair naraiḥ nirvāyamāṇāviva tāvubhau puraṃ śanairapasnātamivābhijagmatuḥ niśāmya ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau mumoca bāṣpaṃ pathi nāgaro janaḥ purā rathe dāśaratherivāgate atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi chandakamāgatāśravaḥ kva rājaputraḥ purarāṣṭranandano hṛtastvayāsāviti pṛṣṭhato 'nvayuḥ tataḥ sa tān bhaktimato 'bravījjanānnarendraputraṃ na parityajāmyaham rudannahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveṣaśca visarjitāviti idaṃ vacastasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalviti niścayaṃ yayuḥ pataddhi jahruḥ salilaṃ na netrajaṃ mano nininduśca phalotthamātmanaḥ athocuradyaiva viśāma tadvanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tattena samanvitaṃ puram na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam punaḥ kumāro vinivṛtta ityatho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ viviktapṛṣṭhaṃ ca niśāmya vājinaṃ punargavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ praviṣṭadīkṣastu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ jajāpa devāyatane narādhipaścakāra tāstāśca yathāśayāḥ kriyāḥ tataḥ sa bāṣpapratipūrṇalocanasturaṅgamādāya turaṅgamānugaḥ viveśa śokābhihato nṛpakṣayaṃ yudhāpinīte ripuṇeva bhartari vigāhamānaśca narendramandiraṃ vilokayannaśruvahena cakṣuṣā svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayanniva tataḥ khagāśca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhāsturagāśca satkṛtāḥ hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnorupayānaśaṅkinaḥ janāśca harṣātiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire atipraharṣādatha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ gṛhād viniścakramur āśayā striyaḥ śaratpayodādiva vidyutaścalāḥ vilambakeśyo malināṃśukāmbarā nirañjanairbāṣpahatekṣaṇairmukhaiḥ striyo na rejurmṛjayā vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ araktatāmraiś caraṇair anūpurair akuṇḍalair ārjavakandharair mukhaiḥ svabhāvapīnair jaghanair amekhalair ahārayoktrair muṣitairiva stanaiḥ nirīkṣya tā bāṣpaparītalocanā nirāśrayaṃ chandakamaśvameva ca viṣaṇṇavaktrā rurudurvarāṅganā vanāntare gāva ivarṣabhojjhitāḥ tataḥ sabāṣpā mahiṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī hatatviṣo 'nyāḥ śithilāṃsabāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva na cukruśurnāśru jahurna śaśvasurna celurāsurlikhitā iva sthitāḥ adhīramanyāḥ patiśokamūrchitā vilocanaprasravaṇairmukhaiḥ striyaḥ siṣiñcire proṣitacandanān stanāndharādharaḥ prasravaṇairivopalān mukhaiśca tāsāṃ nayanāmbutāḍitai rarāja tadrājaniveśanaṃ tadā navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalaistāmarasairyathā saraḥ suvṛttapīnāṅgulibhir nirantarair abhūṣaṇair gūḍhasirairvarāṅganāḥ urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavairvātacalā latā iva karaprahārapracalaiśca tā babhustathāpi nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunairivāpagāḥ yathā ca vakṣāṃsi karairapīḍayaṃstathaiva vakṣobhirapīḍayan karān akārayaṃstatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsyabalā dayālasāḥ tatastu roṣapraviraktalocanā viṣādasaṃbandhikaṣāyagadgadam uvāca niśvāsacalatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā niśi prasuptāmavaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa chandaka manmanorathaḥ upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ anāryamasnigdhamamitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kimihādya rodiṣi niyaccha bāṣpaṃ bhava tuṣṭamānaso na saṃvadatyaśru ca tacca karma te priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā gato 'ryaputro hyapunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramastava varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripurna mitram aprājñam ayogapeśalam suhṛdbruveṇa hy avipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahānupaplavaḥ imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasaktabāṣpāvilaraktalocanāḥ sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ imāśca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ vinākṛtāstena sahāvarodhanairbhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṅgamo 'pi dhruvameṣa kanthakaḥ jahāra sarvasvamitastathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat yadā samarthaḥ khalu soḍhumāgatāniṣuprahārānapi kiṃ punaḥ kaśāḥ gataḥ kaśāpātabhayātkathaṃ nvayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam anāryakarmā bhṛśamadya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayanniva yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkasturagādhamo 'bhavat yadi hyaheṣiṣyata bodhayan janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpyakariṣyata dhvanim hanusvanaṃ vājanayiṣyaduttamaṃ na cābhaviṣyanmama duḥkhamīdṛśam itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya bāṣpagrathitākṣaraṃ vacaḥ adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanairidaṃ chandaka uttaraṃ jagau vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartumarhasi anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat ahaṃ hi jānannapi rājaśāsanaṃ balātkṛtaḥ kairapi daivatairiva upānayaṃ tūrṇamimaṃ turaṅgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani vrajannayaṃ vājivaro 'pi nāspṛśanmahīṃ khurāgrairvidhṛtairivāntarā tathaiva daivādiva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpyaheṣata yato bahirgacchati pārthivātmaje tadābhavaddvāramapāvṛtaṃ svayam tamaśca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām yadapramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure caiva sahasraśo janaḥ tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtastato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām yataśca vāso vanavāsasaṃmataṃ nisṛṣṭamasmai samaye divaukasā divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca taddhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhireṣa gṛhyatām tadevamāvāṃ naradevi doṣato na tatprayātaṃ prati gantumarhasi na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatairgataḥ iti prayāṇaṃ bahudevam adbhutaṃ niśamya tāstasya mahātmanaḥ striyaḥ pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayurmanojvaraṃ pravrajanāttu lebhire viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā vihāya dhairyaṃ virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthakpṛthaṅmūlaruhāḥ samudgatāḥ praveritāste bhuvi tasya mūrdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ pralambabāhurmṛgarājavikramo maharṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ viśālavakṣā ghanadundubhisvanastathāvidho 'pyāśramavāsamarhati abhāginī nūnamiyaṃ vasuṃdharā tamāryakarmāṇamanuttamaṃ patim gatastato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau bisapuṣpakomalau vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu taccharīramojasvi vane bhaviṣyati kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ pradātumevābhyucito na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataścariṣyati śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ kathaṃ bata svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale imaṃ pralāpaṃ karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ vilocanebhyaḥ salilāni tatyajurmadhūni puṣpebhya iveritā latāḥ tato dharāyāmapatadyaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāhvayā śanaiśca tattadvilalāpa viklavā muhurmuhurgadgadaruddhayā girā sa māmanāthāṃ sahadharmacāriṇīmapāsya dharmaṃ yadi kartumicchati kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇīṃ vinā tapo yaḥ paribhoktumicchati śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivān mahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān vanāni patnīsahitānupeyuṣastathā hi dharmaṃ madṛte cikīrṣati makheṣu vā vedavidhānasaṃskṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitāvubhau samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ dhruvaṃ sa jānanmama dharmavallabho manaḥ priyerṣyākalahaṃ muhurmithaḥ sukhaṃ vibhīrmāmapahāya roṣaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ vane yadarthaṃ sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktimeva ca na khalviyaṃ svargasukhāya me spṛhā na tajjanasyātmavato 'pi durlabham sa tu priyo māmiha vā paratra vā kathaṃ na jahyāditi me manorathaḥ abhāginī yadyahamāyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bharturudīkṣituṃ mukham na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'pyayaṃ kadācidaṅke parivartituṃ pituḥ aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yastyajatīdṛśaṃ bata mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpyayaso 'pi vā kṛtam anāthavacchrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yanna dīryate itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam tatastathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām mahāravindairiva vṛṣṭitāḍitairmukhaiḥ sabāṣpair vanitā vicukruśuḥ samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpastu devāyatanādviniryayau janasya tejārtaraveṇa cāhataścacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ niśāmya ca chandakakanthakāvubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpatervṛtta ivotsave dhvajaḥ tato muhūrtaṃ sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahattvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sannapriyavatpraveritaḥ tadadya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punarenamānaya ṛte hi tasmānmama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhādiva suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yanna mamāra saṃjayaḥ ahaṃ punardharmaratau sute gate mumukṣurātmānamanātmavāniva vibhordaśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyeddhi mano manorapi ajasya rājñastanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā gate vanaṃ yastanaye divaṃ gato na moghabāṣpaḥ kṛpaṇaṃ jijīva ha pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtastvayā yatra sa me jalāñjaliḥ ime parīpsanti hi taṃ pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ iti tanayaviyogajātaduḥkhaḥ kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ śrutavinayaguṇānvitastatastaṃ matisacivaḥ pravayāḥ purohitaśca samadhṛtamidamūcaturyathāvanna ca paritaptamukhau na cāpyaśokau tyaja naravara śokamehi dhairyaṃ kudhṛtirivārhasi dhīra nāśru moktum srajamiva mṛditāmapāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo hi nṛpā vanānyabhīyuḥ api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tadṛṣeḥ purāsitasya na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇamapi vāsayituṃ sukhena śakyaḥ yadi tu nṛvara kārya eva yatnastvaritamudāhara yāvadatra yāvaḥ bahuvidham iha yuddhamastu tāvattava tanayasya vidheśca tasya tasya narapatiratha tau śaśāsa tasmād drutamita eva yuvāmabhiprayātam na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuneriva putralālasasya paramamiti narendraśāsanāttau yayaturamātyapurohitau vanaṃ tat kṛtamiti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatirapi pracakāra śeṣakāryam iti buddhacarite mahākāvye 'ntaḥpuravilāpo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ tatastadā mantripurohitau tau bāṣpapratodābhihatau nṛpeṇa viddhau sadaśvāviva sarvayatnātsauhārdaśīghraṃ yayaturvanaṃ tat tamāśramaṃ jātapariśramau tāvupetya kāle sadṛśānuyātrau rājarddhimutsṛjya vinītaceṣṭāvupeyaturbhārgavadhiṣṇyameva tau nyāyatastaṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāvapi cānurūpam kṛtāsanau bhārgavamāsanasthaṃ chittvā kathāmūcaturātmakṛtyam śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrterikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ imaṃ janaṃ vettu bhavānadhītaṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ ihābhyupetaḥ kila tasya hetorāvāmupetau bhagavānavaitu tau so 'bravīdasti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ dharmo 'yamāvartaka ityavetya yātastvarāḍābhimukho mumukṣuḥ tasmāttatastāvupalabhya tattvaṃ taṃ vipramāmantrya tadaiva sadyaḥ khinnāvakhinnāviva rājabhaktyā prasasratustena yataḥ sa yātaḥ yāntau tatastau mṛjayā vihīnamapaśyatāṃ taṃ vapuṣojjvalantam upopaviṣṭaṃ pathi vṛkṣamūle sūryaṃ ghanābhogamiva praviṣṭam yānaṃ vihāyopayayau tatastaṃ purohito mantradhareṇa sārdham yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣur munir aurvaśeyaḥ tāvarcayāmāsatur arhatas taṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram pratyarcayāmāsa sa cārhatastau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ kṛtābhyanujñāvabhitastatastau niṣedatuḥ śākyakuladhvajasya virejatustasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāvivendoḥ taṃ vṛkṣamūlasthamabhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yattvāmavocattadidaṃ nibodha jānāmi dharmaṃ prati niścayaṃ te paraimi te bhāvinametamartham ahaṃ tvakāle vanasaṃśrayātte śokāgnināgnipratimena dahye tadehi dharmapriya matpriyārtha dharmārthameva tyaja buddhimetām ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddho nadīrayaḥ kūlamivābhihanti meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām tāṃ vṛttimasmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ tadbhuṅkṣva tāvadvasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyasi śāstradṛṣṭe aniṣṭabandhau kuru mayyapekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ na caiṣa dharmo vana eva siddhaḥ pure 'pi siddhirniyatā yatīnām buddhiśca yatnaśca nimittamatra vanaṃ ca liṅgaṃ ca hi bhīrucihnam maulīdharair aṃsaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdhabhujairnarendraiḥ lakṣmyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthairapi mokṣadharmaḥ dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājamāṣāḍhamathāntidevam videharājaṃ janakaṃ tathaiva śālvadrumaṃ senajitaśca rājñaḥ etān gṛhasthānnṛpatīnavehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān ubhe 'pi tasmādyugapadbhajasva cittādhipatyaṃ ca nṛpaśriyaṃ ca icchāmi hi tvāmupaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdrameva dhṛtātapatraṃ samudīkṣamāṇastenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum ityabravīdbhūmipatirbhavantaṃ vākyena bāṣpagrathitākṣareṇa śrutvā bhavānarhati tatpriyārthaṃ snehena tatsneham anuprayātum śokāmbhasi tvatprabhave hyagādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ tasmāttamuttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnamivārṇave nauḥ bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārthaṃ pitustvam apyarhasi kartumiṣṭam saṃvardhayitrīṃ samavehi devīmagastyajuṣṭāṃ diśam aprayātām pranaṣṭavatsāmiva vatsalāṃ gāmajasramārtāṃ karuṇaṃ rudantīm haṃsena haṃsīmiva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum ārtāṃ sanāthāmapi nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūmarhasi darśanena ekaṃ sutaṃ bālamanarhaduḥkhaṃ saṃtāpamantargatamudvahantam taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokādrāhūpasargādeva pūrṇacandram śokāgninā tvadvirahendhanena niḥśvāsadhūmena tamaḥśikhena tvaddarśanāmbvicchati dahyamānamantaḥpuraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacastasya purohitasya dhyātvā muhūrtaṃ guṇavadguṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritamityuvāca avaimi bhāvaṃ tanaye pitṝṇāṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya jānannapi vyādhijarāvipadbhyo bhītastvagatyā svajanaṃ tyajāmi draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchennānte yadi syātpriyaviprayogaḥ yadā tu bhūtvāpi ciraṃ viyogastato guruṃ snigdhamapi tyajāmi maddhetukaṃ yattu narādhipasya śokaṃ bhavānāha na tatpriyaṃ me yatsvapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini viprayoge evaṃ ca te niścayametu buddhirdṛṣṭvā vicitraṃ jagataḥ pracāram saṃtāpaheturna suto na bandhurajñānanaimittika eṣa tāpaḥ yathādhvagānamiha saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām prājño janaḥ ko nu bhajeta śokaṃ bandhupratijñātajanairvihīnaḥ ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti gatvāpi tatrāpyaparatra gacchatyevaṃ jane tyāgini ko 'nurodhaḥ yadā ca garbhātprabhṛti pravṛttaḥ sarvāsvavasthāsu vadhāya mṛtyuḥ kasmādakāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyastatrabhavānavocat bhavatyakālo viṣayābhipattau kālastathaivārthavidhau pradiṣṭaḥ kālo jagatkarṣati sarvakālānnirvāhake śreyasi nāsti kālaḥ rājyaṃ mumukṣurmayi yacca rājā tadapyudāraṃ sadṛśaṃ pituśca pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhādapathyānnamivāturasya kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa sodvegatā yatra madaḥ śramaśca parāpacāreṇa ca dharmapīḍā jāmbūnadaṃ harmyamiva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktamivottamānnam grāhākulaṃ cāmbviva sāravindaṃ rājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca itthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ pūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ vayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe rājyāni muktvā vanameva jagmuḥ varaṃ hi bhuktāni tṛṇānyaraṇye toṣaṃ paraṃ ratnamivopagṛhya sahoṣitaṃ śrīsulabhairna caiva doṣairadṛśyairiva kṛṣṇasarpaiḥ ślāghyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum bhagnapratijñasya na tūpapannaṃ vanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum jātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo dharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ kāṣāyamutsṛjya vimuktalajjaḥ puraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta lobhāddhi mohādathavā bhayena yo vāntamannaṃ punarādadīta lobhātsa mohādathavā bhayena saṃtyajya kāmān punarādadīta yaśca pradīptāccharaṇātkathaṃcinniṣkramya bhūyaḥ praviśettadeva gārhasthyamutsṛjya sa dṛṣṭadoṣo mohena bhūyo 'bhilaṣedgrahītum yā ca śrutirmokṣamavāptavanto nṛpā gṛhasthā iti naitadasti śamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo daṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ śame ratiścecchithilaṃ ca rājyaṃ rājye matiścecchamaviplavaśca śamaśca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ śītoṣṇayor aikyam ivodakāgnyoḥ tanniścayādvā vasudhādhipāste rājyāni muktvā śamamāptavantaḥ rājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvādanaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ teṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvatprāpto vanaṃ nāhamaniścayena chittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ muktaḥ punarna pravivikṣurasmi ityātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumadūrjitaṃ ca śrutvā narendrātmajamuktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'pyuvāca yo niścayo dharmavidhau tavāyaṃ nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ śokāya dattvā pitaraṃ vayaḥsthaṃ syāddharmakāmasya hi te na dharmaḥ nūnaṃ ca buddhistava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣvavicakṣaṇā vā hetoradṛṣṭasya phalasya yastvaṃ pratyakṣam arthaṃ paribhūya yāsi punarbhavo 'stīti ca kecidāhurnāstīti kecinniyatapratijñāḥ evaṃ yadā saṃśayito 'yamarthastasmātkṣamaṃ bhoktumupasthitā śrīḥ bhūyaḥ pravṛttiryadi kācidasti raṃsyāmahe tatra yathopapattau atha pravṛttiḥ parato na kācitsiddhau 'prayatnājjagato 'sya mokṣaḥ astīti kecitparalokamāhurmokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti agneryathā hyauṣṇyam apāṃ dravatvaṃ tadvatpravṛttau prakṛtiṃ vadanti kecitsvabhāvāditi varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca svābhāvikaṃ sarvamidaṃ ca yasmādato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ yadindriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva saṃyujyate yajjarayārtibhiśca kastatra yatno nanu sa svabhāvaḥ adbhirhutāśaḥ śamamabhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthānyaikyaṃ ca gatvā jagadudvahanti yatpāṇipādodarapṛṣṭhamūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ yadātmanastasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tatkathayanti tajjñāḥ kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā svabhāvataḥ sarvamidaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ sargaṃ vadantīśvaratastathānye tatra prayatne puruṣasya ko 'rthaḥ ya eva heturjagataḥ pravṛttau heturnivṛttau niyataḥ sa eva kecidvadantyātmanimittameva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca prādurbhavaṃ tu pravadantyayatnādyatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti naraḥ pitṝṇām anṛṇaḥ prajābhir vedair ṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām utpadyate sārdhamṛṇaistribhistairyasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ ityevametena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedamavāpnuvanti tatsaumya mokṣe yadi bhaktirasti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam evaṃ bhaviṣyatyupapattirasya saṃtāpanāśaśca narādhipasya yā ca pravṛttā tava doṣabuddhistapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum tatrāpi cintā tava tāta mā bhūt pūrve 'pi jagmuḥ svagṛhānvanebhyaḥ tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhirjagāma rājā puramambarīṣaḥ tathā mahīṃ viprakṛtāmanāryaistapovanādetya rarakṣa rāmaḥ tathaiva śālvādhipatirdrumākhyo vanāt sasūnur nagaraṃ viveśa brahmarṣibhūtaśca munervasiṣṭhāddadhre śriyaṃ sāṃkṛtirantidevaḥ evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanānyatīyuḥ tasmānna doṣo 'sti gṛhaṃ prayātuṃ tapovanāddharmanimittameva tato vacastasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ anūnam avyastam asaktam adrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīdvacaḥ ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyairna mamātra niścayaḥ avetya tattvaṃ tapasā śamena ca svayaṃ grahīṣyāmi yadatra niścitam na me kṣamaṃ saṃśayajaṃ hi darśanaṃ grahītumavyaktaparasparāhatam budhaḥ parapratyayato hi ko vrajejjano 'ndhakāre 'ndha ivāndhadeśikaḥ adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayite śubhe matiḥ vṛthāpi khedo hi varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ imaṃ tu dṛṣṭvāgamamavyavasthitaṃ yaduktam āptais tad avehi sādhviti prahīṇadoṣatvamavehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hyanṛtaṃ na vakṣyati gṛhapraveśaṃ prati yacca me bhavānuvāca rāmaprabhṛtīnnidarśanam na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayeṣvalaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ tadevamapyeva ravirmahī patedapi sthiratvaṃ himavān giristyajet adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tveva gṛhān pṛthagjanaḥ ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyamālayam iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭamutthāya ca nirmamo yayau tataḥ sabāṣpau sacivadvijāvubhau niśamya tasya sthirameva niścayam viṣaṇṇavaktrāvanugamya duḥkhitau śanairagatyā purameva jagmatuḥ tatsnehādatha nṛpateśca bhaktitastau sāpekṣaṃ pratiyayatuśca tasthatuśca durdharṣaṃ ravimiva dīptamātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekaturna moktum tau jñātuṃ paramagatergatiṃ tu tasya pracchannāṃścarapuruṣāñchucīnvidhāya rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ kathamiti jagmatuḥ kathaṃcit iti buddhacarite mahākāvye kumārānveṣaṇo nāma navamaḥ sargaḥ sa rājavatsaḥ pṛthupīnavakṣāstau havyamantrādhikṛtau vihāya uttīrya gaṅgāṃ pracalattaraṅgāṃ śrīmadgṛhaṃ rājagṛhaṃ jagāma śailaiḥ suguptaṃ ca vibhūṣitaṃ ca dhṛtaṃ ca pūtaṃ ca śivaistapodaiḥ pañcācalāṅkaṃ nagaraṃ prapede śāntaḥ svayaṃbhūriva nākapṛṣṭham gāmbhīryamojaśca niśāmya tasya vapuśca dīptaṃ puruṣānatītya visismiye tatra janastadānīṃ sthāṇuvratasyeva vṛṣadhvajasya taṃ prekṣya yo 'nyena yayau sa tasthau yastatra tasthau pathi so 'nvagacchat drutaṃ yayau yaḥ sa jagāma dhīraṃ yaḥ kaścidāste sma sa cotpapāta kaścittamānarca janaḥ karābhyāṃ satkṛtya kaścicchirasā vavande snigdhena kaścidvacasābhyanandannainaṃ jagāmāpratipūjya kaścit taṃ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunamīyuḥ dharmasya sākṣādiva saṃnikarṣe na kaścidanyāyamatirbabhūva anyakriyāṇāmapi rājamārge strīṇāṃ nṛṇāṃ vā bahumānapūrvam taṃ devakalpaṃ naradevasūnuṃ nirīkṣamāṇā na tatarpa dṛṣṭiḥ bhruvau lalāṭaṃ mukhamīkṣaṇe vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṃ vā yadeva yastasya dadarśa tatra tadeva tasyātha babandha cakṣuḥ dṛṣṭvā ca sorṇabhruvamāyatākṣaṃ jvalaccharīraṃ śubhajālahastam taṃ bhikṣuveṣaṃ kṣitipālanārhaṃ saṃcukṣubhe rājagṛhasya lakṣmīḥ śreṇyo 'tha bhartā magadhājirasya bāhyādvimānādvipulaṃ janaugham dadarśa papraccha ca tasya hetuṃ tatastamasmai puruṣaḥ śaśaṃsa jñānaṃ paraṃ vā pṛthivīśriyaṃ vā viprairya ukto 'dhigamiṣyatīti sa eṣa śākyādhipatestanūjo nirīkṣyate pravrajito janena tataḥ śrutārtho manasāgatāstho rājā babhāṣe puruṣaṃ tameva vijñāyatāṃ kva pratigacchatīti tathetyathainaṃ puruṣo 'nvagacchat alolacakṣur yugamātradarśī nivṛttavāgyantritamandagāmī cacāra bhikṣāṃ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṃ ca cetaḥ ādāya bhaikṣaṃ ca yathopapannaṃ yayau gireḥ prasravaṇaṃ viviktam nyāyena tatrābhyavahṛtya cainanmahīdharaṃ pāṇḍavamāruroha tasminnavau lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipūrṇakuñje kāṣāyavāsāḥ sa babhau nṛsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ tatrainamālokya sa rājabhṛtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṃcakāra saṃśrutya rājā sa ca bāhumānyāttatra pratasthe nibhṛtānuyātraḥ sa pāṇḍavaṃ pāṇḍavatulyavīryaḥ śailottamaṃ śailasamānavarṣmā maulīdharaḥ siṃhagatirnṛsiṃhaścalatsaṭaḥ siṃha ivāruroha tataḥ sma tasyopari śṛṅgabhūtaṃ śāntendriyaṃ paśyati bodhisattvam paryaṅkamāsthāya virocamānaṃ śaśāṅkamudyantamivābhrakuñjāt taṃ rūpalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇamivopaviṣṭam savismayaḥ praśrayavān narendraḥ svayaṃbhuvaṃ śakra ivopatasthe taṃ nyāyato nyāyavidāṃ variṣṭhaṃ sametya papraccha ca dhātusāmyam sa cāpyavocatsadṛśena sāmnā nṛpaṃ manaḥsvāsthyamanāmayaṃ ca tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale saṃniṣasāda rājā upopaviśyānumataśca tasya bhāvaṃ vijijñāsuridaṃ babhāṣe prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca jātā vivakṣā svavayo yato me tasmādidaṃ snehavaco nibodha ādityapūrvaṃ vipulaṃ kulaṃ te navaṃ vayo dīptamidaṃ vapuśca kasmādiyaṃ te matirakrameṇa bhaikṣāka evābhiratā na rājye gātraṃ hi te lohitacandanārhaṃ kāṣāyasaṃśleṣamanarhametat hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṃ na cārhaḥ paradattamannam tatsaumya rājyaṃ yadi paitṛkaṃ tvaṃ snehātpiturnecchasi vikrameṇa na ca kramaṃ marṣayituṃ matiste bhuṅkṣvārdham asmadviṣayasya śīghram evaṃ hi na syātsvajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ tasmātkuruṣva praṇayaṃ mayi tvaṃ sadbhiḥ sahīyā hi satāṃ samṛddhiḥ atha tvidānīṃ kulagarvitatvādasmāsu viśrambhaguṇo na te 'sti vyūḍhānyanīkāni vigāhya bāṇairmayā sahāyena parān jigīṣa tadbuddhimatrānyatarāṃ vṛṇīṣva dharmārthakāmānvidhivadbhajasva vyatyasya rāgādiha hi trivargaṃ pretyeha ca bhraṃśamavāpnuvanti yo hyarthadharmau paripīḍya kāmaḥ syāddharmakāmau paribhūya cārthaḥ kāmārthayoścoparameṇa dharmastyājyaḥ sa kṛtsno yadi kāṅkṣito 'rthaḥ tasmāttrivargasya niṣevaṇena tvaṃ rūpametatsaphalaṃ kuruṣva dharmārthakāmādhigamaṃ hyanūnaṃ nṛṇāmanūnaṃ puruṣārthamāhuḥ tanniṣphalau nārhasi kartumetau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau māndhātṛvaj jetum imau hi yogyau lokānapi trīniha kiṃ punargām snehena khalvetadahaṃ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena imaṃ hi dṛṣṭvā tava bhikṣuveṣaṃ jātānukampo 'smyapi cāgatāśruḥ yāvat svavaṃśapratirūpaṃ rūpaṃ na te jarābhyetyabhibhūya bhūyaḥ tadbhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmān kāle 'si kartā priyadharma dharmam śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmamāptuṃ kāmopabhogeṣvagatirjarāyāḥ ataśca yūnaḥ kathayanti kāmānmadhyasya vittaṃ sthavirasya dharmam dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhūtāni hi yauvanāni saṃrakṣyamāṇānyapi durgrahāṇi kāmā yatastena pathā haranti vayāṃsi jīrṇāni vimarśavanti dhīrāṇyavasthānaparāyaṇāni alpena yatnena śamātmakāni bhavantyagatyaiva ca lajjayā ca ataśca lolaṃ viṣayapradhānaṃ pramattam akṣāntam adīrghadarśi bahucchalaṃ yauvanamabhyatītya nistīrya kāntāramivāśvasanti tasmādadhīraṃ capalapramādi navaṃ vayastāvadidaṃ vyapaitu kāmasya pūrvaṃ hi vayaḥ śaravyaṃ na śakyate rakṣitumindriyebhyaḥ atho cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṃ kuladharma eṣaḥ yajñairadhiṣṭhāya hi nāgapṛṣṭhaṃ yayau marutvānapi nākapṛṣṭham suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ nṛparṣayastāṃ hi gatiṃ gatā makhaiḥ śrameṇa yāmeva maharṣayo yayuḥ ityevaṃ magadhapatirvaco babhāṣe yaḥ samyag valabhid iva bruvan babhāse tacchrutvā na sa vicacāla rājasūnuḥ kailāso giririva naikacitrasānuḥ iti buddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakṛte śreṇyābhigamano nāma daśamaḥ sargaḥ athaivamukto magadhādhipena suhṛnmukhena pratikūlamartham svastho 'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanirvākyamidaṃ jagāda nāścaryametadbhavato vidhānaṃ jātasya haryaṅkakule viśāle yanmitrapakṣe tava mitrakāma syādvṛttireṣā pariśuddhavṛtteḥ asatsu maitrī svakulānuvṛttā na tiṣṭhati śrīriva viklaveṣu pūrvaiḥ kṛtāṃ prītiparaṃparābhistāmeva santastu vivardhayanti ye cārthakṛcchreṣu bhavanti loke samānakāryāḥ suhṛdāṃ manuṣyāḥ mitrāṇi tānīti paraimi buddhyā svasthasya vṛddhiṣviha ko hi na syāt evaṃ ca ye dravyamavāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayanti avāptasārāṇi dhanāni teṣāṃ bhraṣṭāni nānte janayanti tāpam suhṛttayā cāryatayā ca rājan khalveṣa yo māṃ prati niścayaste atrānuneṣyāmi suhṛttayaiva brūyāmahaṃ nottaramanyadatra ahaṃ jarāmṛtyubhayaṃ viditvā mumukṣayā dharmamimaṃ prapannaḥ bandhūn priyānaśrumukhānvihāya prāgeva kāmān aśubhasya hetūn nāśīviṣebhyo hi tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāccyutebhyaḥ na pāvakebhyo 'nilasaṃhitebhyo yathā bhayaṃ me viṣayebhya eva kāmā hyanityāḥ kuśalārthacaurā riktāśca māyāsadṛśāśca loke āśāsyamānā api mohayanti cittaṃ nṛṇāṃ kiṃ punarātmasaṃsthāḥ kāmābhibhūtā hi na yānti śarma tripiṣṭape kiṃ bata martyaloke kāmaiḥ satṛṣṇasya hi nāsti tṛptiryathendhanairvātasakhasya vahneḥ jagatyanartho na samo 'sti kāmairmohācca teṣveva janaḥ prasaktaḥ tattvaṃ viditvaivamanarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṃ ko 'bhilaṣedanartham samudravastrāmapi gāmavāpya pāraṃ jigīṣanti mahārṇavasya lokasya kāmairna vitṛptirasti patadbhir ambhobhir ivārṇavasya devena vṛṣṭe 'pi hiraṇyavarṣe dvīpānsamagrāṃścaturo 'pi jitvā śakrasya cārdhāsanamapyavāpya māndhāturāsīdviṣayeṣvatṛptiḥ bhuktvāpi rājyaṃ divi devatānāṃ śatakratau vṛtrabhayātpranaṣṭe darpānmaharṣīnapi vāhayitvā kāmeṣvatṛpto nahuṣaḥ papāta aiḍaśca rājā tridivaṃ vigāhya nītvāpi devīṃ vaśamurvaśīṃ tām lobhādṛṣibhyaḥ kanakaṃ jihīrṣurjagāma nāśaṃ viṣayeṣvatṛptaḥ balermahendraṃ nahuṣaṃ mahendrādindraṃ punarye nahuṣādupeyuḥ svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvasedbhāgyakulākuleṣu cīrāmbarā mūlaphalāmbubhakṣā jaṭā vahanto 'pi bhujaṅgadīrghāḥ yairnānyakāryā munayo 'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasaṃjñānmṛgayeta śatrūn ugrāyudhaścogradhṛtāyudho 'pi yeṣāṃ kṛte mṛtyumavāpa bhīṣmāt cintāpi teṣāmaśivā vadhāya sadvṛttināṃ kiṃ punaravratānām āsvādamalpaṃ viṣayeṣu matvā saṃyojanotkarṣamatṛptimeva kaḥ kāma saṃjñam viṣam ādadīta kṛṣyādibhiḥ karmabhirarditānāṃ kāmātmakānāṃ ca niśamya duḥkham svāsthyaṃ ca kāmeṣvakutūhalānāṃ kāmānvihātuṃ kṣamamātmavadbhiḥ jñeyā vipatkāmini kāmasaṃpatsiddheṣu kāmeṣu madaṃ hyupaiti madādakāryaṃ kurute na kāryaṃ yena kṣato durgatimabhyupaiti yatnena labdhāḥ parirakṣitāśca ye vipralabhya pratiyānti bhūyaḥ teṣvātmavānyācitakopameṣu kāmeṣu vidvāniha ko rameta anviṣya cādāya ca jātatarṣā yān atyajantaḥ pariyānti duḥkham loke tṛṇolkāsadṛśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt anātmavanto hṛdi yairvidaṣṭā vināśam archanti na yānti śarma kruddhograsarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt asthi kṣudhārtā iva sārameyā bhuktvāpi yānnaiva bhavanti tṛptāḥ jīrṇāsthikaṅkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvājjanayanti duḥkham teṣu praviddhāmiṣasaṃnibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt yatra sthitānāmabhito vipattiḥ śatroḥ sakāśādapi bāndhavebhyaḥ hiṃsreṣu teṣvāyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt girau vane cāpsu ca sāgare ca yān bhraṃśam archanti vilaṅghamānāḥ teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt tīvraiḥ prayatnairvividhairavāptāḥ kṣaṇena ye nāśamiha prayānti svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt yānarjayitvāpi na yānti śarma vivardhayitvā paripālayitvā aṅgārakarṣūpratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt vināśamīyuḥ kuravo yadarthaṃ vṛṣṇyandhakā mekhaladaṇḍakāśca sūnāsikāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt sundopasundāvasurau yadarthamanyonyavairaprasṛtau vinaṣṭau sauhārdaviśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt yeṣāṃ kṛte vāriṇi pāvake ca kravyātsu cātmānam ihotsṛjanti sapatnabhūteṣvaśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt kāmārthamajñaḥ kṛpaṇaṃ karoti prāpnoti duḥkhaṃ vadhabandhanādi kāmārthamāśākṛpaṇastapasvī mṛtyuṃ śramaṃ cārchati jīvalokaḥ gītair hriyante hi mṛgā vadhāya rūpārthamagnau śalabhāḥ patanti matsyo giratyāyasamāmiṣārthī tasmādanarthaṃ viṣayāḥ phalanti kāmāstu bhogā iti yanmatiḥ syādbhogā na kecitparigaṇyamānāḥ vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ iṣṭaṃ hi tarṣapraśamāya toyaṃ kṣunnāśahetoraśanaṃ tathaiva vātātapāmbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṃ tathādhvaśramanāśanāya tathāsanaṃ sthānavinodanāya snānaṃ mṛjārogyabalāśrayāya duḥkhapratīkāranimittabhūtāstasmātprajānāṃ viṣayā na bhogāḥ aśnāmi bhogāniti ko 'bhyupeyātprājñaḥ pratīkāravidhau pravṛttaḥ yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṃ bhoga iti vyavasyet duḥkhapratīkāravidhau pravṛttaḥ kāmeṣu kuryātsa hi bhogasaṃjñām kāmeṣvanaikāntikatā ca yasmādato 'pi me teṣu na bhogasaṃjñā ya eva bhāvā hi sukhaṃ diśanti ta eva duḥkhaṃ punarāvahanti gurūṇi vāsāṃsyagurūṇi caiva sukhāya śīte hyasukhāya gharme candrāṃśavaścandanameva coṣṇe sukhāya duḥkhāya bhavanti śīte dvandvāni sarvasya yataḥ prasaktānyalābhalābhaprabhṛtīni loke ato 'pi naikāntasukho 'sti kaścinnaikāntaduḥkhaḥ puruṣaḥ pṛthivyām dṛṣṭvā vimiśrāṃ sukhaduḥkhatāṃ me rājyaṃ ca dāsyaṃ ca mataṃ samānam nityaṃ hasatyeva hi naiva rājā na cāpi saṃtapyata eva dāsaḥ ājñā nṛpatve 'bhyadhiketi yatsyānmahānti duḥkhānyata eva rājñaḥ āsaṅgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedameti rājye nṛpastyāgini bahvamitre viśvāsamāgacchati cedvipannaḥ athāpi viśrambhamupaiti neha kiṃ nāma saukhyaṃ cakitasya rājñaḥ yadā ca jitvāpi mahīṃ samagrāṃ vāsāya dṛṣṭaṃ puramekameva tatrāpi caikaṃ bhavanaṃ niṣevyaṃ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ rājño 'pi vāsoyugamekameva kṣutsaṃnirodhāya tathānnamātrā śayyā tathaikāsanamekameva śeṣā viśeṣā nṛpatermadāya tuṣṭyarthametacca phalaṃ yadīṣṭamṛte 'pi rājyānmama tuṣṭirasti tuṣṭau ca satyāṃ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ tannāsmi kāmān prati saṃpratāryaḥ kṣemaṃ śivaṃ mārgamanuprapannaḥ smṛtvā suhṛttvaṃ tu punaḥ punarmā brūhi pratijñāṃ khalu pālayeti na hyasmyamarṣeṇa vanaṃ praviṣṭo na śatrubāṇairavadhūtamauliḥ kṛtaspṛho nāpi phalādhikebhyo gṛhṇāmi naitadvacanaṃ yataste yo dandaśūkaṃ kupitaṃ bhujaṅgaṃ muktvā vyavasyeddhi punargrahītum dāhātmikāṃ vā jvalitāṃ tṛṇolkāṃ saṃtyajya kāmānsa punarbhajeta andhāya yaśca spṛhayed anandho baddhāya mukto vidhanāya cāḍhyaḥ unmattacittāya ca kalyacittaḥ spṛhāṃ sa kuryādviṣayātmakāya bhaikṣopabhogīti ca nānukampyaḥ kṛtī jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ ihottamaṃ śāntisukhaṃ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṃvṛtāni lakṣmyāṃ mahatyāmapi vartamānastṛṣṇābhibhūtastvanukampitavyaḥ prāpnoti yaḥ śāntisukhaṃ na ceha paratra duḥkhaiḥ pratigṛhyate ca evaṃ tu vaktuṃ bhavato 'nurūpaṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva mamāpi voḍhuṃ sadṛśaṃ pratijñāṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva ahaṃ hi saṃsāraśareṇa viddho viniḥsṛtaḥ śāntim avāptukāmaḥ neccheyamāptuṃ tridive 'pi rājyaṃ nirāmayaṃ kiṃ bata mānuṣeṣu trivargasevāṃ nṛpa yattu kṛtsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvamāttha mām anartha ityeva mamātra darśanaṃ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ pade tu yasminna jarā na bhīrna ruṅ na janma naivoparamo na cādhayaḥ tameva manye puruṣārthamuttamaṃ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā yad apyavocaḥ paripālyatāṃ jarā navaṃ vayo gacchati vikriyāmiti aniścayo 'yaṃ capalaṃ hi dṛśyate jarāpyadhīrā dhṛtimacca yauvanam svakarmadakṣaśca yadāntako jagad vayaḥsu sarveṣvavaśaṃ vikarṣati vināśakāle kathamavyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāntako vyādha ivāśivaḥ sthitaḥ prajāmṛgān bhāgyavanāśritāṃstudan vayaḥprakarṣaṃ prati ko manorathaḥ ato yuvā vā sthaviro 'thavā śiśustathā tvarāvāniha kartumarhati yathā bhaveddharmavataḥ kṛtātmanaḥ pravṛttiriṣṭā vinivṛttireva vā yadāttha cāpīṣṭaphalāṃ kulocitāṃ kuruṣva dharmāya makhakriyāmiti namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṃ parasya duḥkhakriyayā yadiṣyate paraṃ hi hantuṃ vivaśaṃ phalepsayā na yuktarūpaṃ karuṇātmanaḥ sataḥ kratoḥ phalaṃ yadyapi śāśvataṃ bhavettathāpi kṛtvā kimu yatkṣayātmakam bhavecca dharmo yadi nāparo vidhirvratena śīlena manaḥśamena vā tathāpi naivārhati sevituṃ kratuṃ viśasya yasmin paramucyate phalam ihāpi tāvatpuruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yatparahiṃsayā sukham tadapyaniṣṭaṃ saghṛṇasya dhīmato bhavāntare kiṃ bata yanna dṛśyate na ca pratāryo 'smi phalapravṛttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ latā ivāmbhodharavṛṣṭitāḍitāḥ pravṛttayaḥ sarvagatā hi cañcalāḥ ihāgataścāhamito didṛkṣayā munerarāḍasya vimokṣavādinaḥ prayāmi cādyaiva nṛpāstu te śivaṃ vacaḥ kṣamethā mama tattvaniṣṭhuram avendravad divyava śaśvadarkavad guṇair ava śreya ihāva gām ava avāyur āryairava satsutānava śriyaśca rājannava dharmamātmanaḥ himāriketūdbhavasaṃbhavāntare yathā dvijo yāti vimokṣayaṃstanum himāriśatrukṣayaśatrughātane tathāntare yāhi vimokṣayanmanaḥ nṛpo 'bravītsāñjalirāgataspṛho yatheṣṭamāpnotu bhavānavighnataḥ avāpya kāle kṛtakṛtyatāmimāṃ mamāpi kāryo bhavatā tvanugrahaḥ sthiraṃ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvantaram āśramaṃ yayau parivrajantaṃ tamudīkṣya vismito nṛpo 'pi vavrāja puriṃ girivrajam iti buddhacarite mahākāvye kāmavigarhaṇo nāmaikādaśaḥ sargaḥ tataḥ śamavihārasya munerikṣvākucandramāḥ arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayanniva sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ uccaiḥ svāgatamityuktaḥ samīpamupajagmivān tāvubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam dāravyor medhyayor vṛṣyoḥ śucau deśe niṣedatuḥ tamāsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīnmunisattamaḥ bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibanniva viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanādasi chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ sarvathā dhṛtimaccaiva prājñaṃ caiva manastava yastvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalāmiva nāścaryaṃ jīrṇavayaso yajjagmuḥ pārthivā vanam apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭāmiva srajam idaṃ me matamāścaryaṃ nave vayasi yadbhavān abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare tad vijñātum imaṃ dharmaṃ paramaṃ bhājanaṃ bhavān jñānaplavam adhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara śiṣye yadyapi vijñāte śāstraṃ kālena varṇyate gāmbhīryādvyavasāyācca na parīkṣyo bhavānmama iti vākyamarāḍasya vijñāya sa nararṣabhaḥ babhūva paramaprītaḥ provācottarameva ca viraktasyāpi yadidaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param akṛtārtho 'pyanenāsmi kṛtārtha iva saṃprati didṛkṣuriva hi jyotiryiyāsuriva daiśikam tvaddarśanamahaṃ manye titīrṣuriva ca plavam tasmādarhasi tadvaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate ityarāḍaḥ kumārasya māhātmyādeva coditaḥ saṃkṣiptaṃ kathayāṃcakre svasya śāstrasya niścayam śrūyatāmayamasmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara yathā bhavati saṃsāro yathā caiva nivartate prakṛtiśca vikāraśca janma mṛtyurjaraiva ca tat tāvat sattvam ityuktaṃ sthirasattva parehi tat tatra tu prakṛtiṃ nāma viddhi prakṛtikovida pañca bhūtānyahaṃkāraṃ buddhimavyaktameva ca vikāra iti budhyasva viṣayānindriyāṇi ca pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ asya kṣetrasya vijñānātkṣetrajña iti saṃjñi ca kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayantyātmacintakāḥ saśiṣyaḥ kapilaśceha pratibuddha iti smṛtiḥ saputro 'pratibuddhastu prajāpatirihocyate jāyate jīryate caiva bādhyate mriyate ca yat tadvyaktamiti vijñeyamavyaktaṃ tu viparyayāt ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ sthito 'smiṃstritaye jantustatsattvaṃ nātivartate vipratyayādahaṃkārātsaṃdehādabhisaṃplavāt aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgādabhyavapātataḥ tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā bravīmyahamahaṃ vedmi gacchāmyahamahaṃ sthitaḥ itīhaivamahaṃkārastvanahaṃkāra vartate yastu bhāvānasaṃdigdhānekībhāvena paśyati mṛtpiṇḍavad asaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiśca karma ca yaścaivaiṣa gaṇaḥ so 'hamiti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ anupāya iti prājñairupāyajña praveditaḥ sajjate yena durmedhā manovāgbuddhikarmabhiḥ viṣayeṣvanabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ mamedamahamasyeti yadduḥkhamabhimanyate vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate ityavidyāṃ hi vidvānsa pañcaparvāṃ samīhate tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayameva ca tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca mahāmohastvasaṃmoha kāma ityeva gamyatām yasmādatra ca bhūtāni pramuhyanti mahāntyapi tasmādeṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ tāmisramiti cākrodha krodhamevādhikurvate viṣādaṃ cāndhatāmisram aviṣāda pracakṣate anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasvabhiniṣicyate draṣṭā śrotā ca mantā ca kāryakaraṇameva ca ahamityevamāgamya saṃsāre parivartate ihaibhirhetubhirdhīman janmasrotaḥ pravartate hetvabhāvātphalābhāva iti vijñātumarhasi tatra samyaṅmatir vidyānmokṣakāma catuṣṭayam pratibuddhāprabuddhau ca vyaktamavyaktameva ca yathāvadetadvijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam ājavaṃjavatāṃ hitvā prāpnoti padamakṣaram ityarthaṃ brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ brahmacaryaṃ carantīha brāhmaṇānvāsayanti ca iti vākyamidaṃ śrutvā munestasya nṛpātmajaḥ abhyupāyaṃ ca papraccha padameva ca naiṣṭhikam brahmacaryamidaṃ caryaṃ yathā yāvacca yatra ca dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavānvyākhyātumarhati ityarāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārthaṃ samāsataḥ tamevānyena kalpena dharmamasmai vyabhāṣata ayamādau gṛhānmuktvā bhaikṣākaṃ liṅgamāśritaḥ samudācāravistīrṇaṃ śīlamādāya vartate saṃtoṣaṃ paramāsthāya yena tena yatastataḥ viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvandvaḥ śāstravitkṛtī tato rāgādbhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyācca paraṃ śivam nigṛhṇannindriyagrāmaṃ yatate manasaḥ śame atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca vivekajamavāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat tacca dhyānasukhaṃ prāpya tattadeva vitarkayan apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā brahmalokamavāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ jñātvā vidvānvitarkāṃstu manaḥsaṃkṣobhakārakān tadviyuktamavāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam hriyamāṇastayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati sthānaṃ bhāsvaramāpnoti deveṣvābhāsvareṣu saḥ yastu prītisukhāttasmādvivecayati mānasam tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam yastu tasminsukhe magno na viśeṣāya yatnavān śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ tādṛśaṃ sukham āsādya yo na rajyatyupekṣakaḥ caturthaṃ dhyānamāpnoti sukhaduḥkhavivarjitam tatra kecidvyavasyanti mokṣa ityabhimāninaḥ sukhaduḥkhaparityāgādavyāpārācca cetasaḥ asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devairbṛhatphalaiḥ kathayanti bṛhatkālaṃ bṛhatprajñāparīkṣakāḥ samādhervyutthitastasmād dṛṣṭvā doṣāñśarīriṇām jñānamārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye tatastaddhyānamutsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ kāmebhya iva sa prājño rūpādapi virajyate śarīre khāni yānyasmintānyādau parikalpayan ghaneṣvapi tato dravyeṣvākāśamadhimucyate ākāśagatamātmānaṃ saṃkṣipya tvaparo budhaḥ tadevānantataḥ paśyanviśeṣamadhigacchati adhyātmakuśalastvanyo nivartyātmānamātmanā kiṃcinnāstīti saṃpaśyann ākiṃcanya iti smṛtaḥ tato muñjādiṣīkeva śakuniḥ pañjarādiva kṣetrajño niḥsṛto dehānmukta ityabhidhīyate etattatparamaṃ brahma nirliṅgaṃ dhruvamakṣaram yanmokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ ityupāyaśca mokṣaśca mayā saṃdarśitastava yadi jñātaṃ yadi ruciryathāvatpratipadyatām jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaścaiva parāśaraḥ imaṃ panthānamāsādya muktā hyanye ca mokṣiṇaḥ iti tasya sa tadvākyaṃ gṛhītvā tu vicārya ca pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaramuvāca ha śrutaṃ jñānamidaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam kṣetrajñasyāparityāgād avaimyetad anaiṣṭhikam vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktamapyaham manye prasavadharmāṇaṃ bījadharmāṇameva ca viśuddho yadyapi hyātmā nirmukta iti kalpyate bhūyaḥ pratyayasadbhāvād amuktaḥ sa bhaviṣyati ṛtubhūmyambuvirahādyathā bījaṃ na rohati rohati pratyayaistaistaistadvatso 'pi mato mama yatkarmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgānmokṣaśca kalpyate atyantastatparityāgaḥ satyātmani na vidyate hitvā hitvā trayamidaṃ viśeṣastūpalabhyate ātmanastu sthitiryatra tatra sūkṣmamidaṃ trayam sūkṣmatvāccaiva doṣāṇāmavyāpārācca cetasaḥ dīrghatvādāyuṣaścaiva mokṣastu parikalpyate ahaṃkāraparityāgo yaścaiṣa parikalpyate satyātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate saṃkhyādibhir amuktaś ca nirguṇo na bhavatyayam tasmādasati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hyagnirupalabhyate prāgdehānna bhaveddehī prāgguṇebhyastathā guṇī tasmādādau vimuktaḥ san śarīrī badhyate punaḥ kṣetrajño viśarīraśca jño vā syādajña eva vā yadi jño jñeyamasyāsti jñeye sati na mucyate athājña iti siddho vaḥ kalpitena kimātmanā vināpi hyātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat parataḥ paratastyāgo yasmāttu guṇavān smṛtaḥ tasmātsarvaparityāgānmanye kṛtsnāṃ kṛtārthatām iti dharmamarāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ akṛtsnamiti vijñāya tataḥ pratijagāma ha viśeṣamatha śuśrūṣur udrakasyāśramaṃ yayau ātmagrāhācca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam saṃjñāsaṃjñitvayordoṣaṃ jñātvā hi munirudrakaḥ ākiṃcanyātparaṃ lebhe'saṃjñāsaṃjñātmikāṃ gatim yasmāccālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāttatragataspṛhaḥ yataśca buddhistatraiva sthitānyatrāpracāriṇī sūkṣmāpaṭvī tatastatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā yasmācca tadapi prāpya punarāvartate jagat bodhisattvaḥ paraṃ prepsustasmādudrakamatyajat tato hitvāśramaṃ tasya śreyo'rthī kṛtaniścayaḥ bheje gayasya rājarṣernagarīsaṃjñamāśramam atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ cakāra vāsamekāntavihārābhiratirmuniḥ āgatān tatra tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatān tapaḥpravṛttān vratino bhikṣūn pañca niraikṣata te copatasthur dṛṣṭvātra bhikṣavastaṃ mumukṣavaḥ puṇyārjitadhanārogyamindriyārthā iveśvaram sampūjyamānastaiḥ prahvair vinayād anuvartibhiḥ tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyairlolairmana ivendriyaiḥ mṛtyujanmāntakaraṇe syādupāyo 'yamityatha duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsyanaśanena saḥ upavāsavidhīnnaikān kurvannaradurācarān varṣāṇi ṣaṭ śamaprepsurakarotkārśyamātmanaḥ annakāleṣu caikaikaiḥ sa kolatilataṇḍulaiḥ apārapārasaṃsārapāraṃ prepsurapārayat dehādapacayastena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ sa evopacayo bhūyastejasāsya kṛto 'bhavat kṛśo 'pyakṛśakīrtiśrīr hlādaṃ cakre 'nyacakṣuṣām kumudānāmiva śaracchuklapakṣādicandramāḥ tvagasthiśeṣo niḥśeṣairmedaḥpiśitaśoṇitaiḥ kṣīṇo 'pyakṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanurmuniḥ bhavabhīrurimāṃ cakre buddhiṃ buddhatvakāṅkṣayā nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye jambumūle mayā prāpto yastadā sa vidhirdhruvaḥ na cāsau durbalenāptuṃ śakyamityāgatādaraḥ śarīrabalavṛddhyarthamidaṃ bhūyo 'nvacintayat kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramādasvasthamānasaḥ prāpnuyānmanasāvāpyaṃ phalaṃ kathamanirvṛtaḥ nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyamavāpyate svasthaprasannamanasaḥ samādhirupapadyate samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate dhyānapravartanāddharmāḥ prāpyante yairavāpyate durlabhaṃ śāntamajaraṃ paraṃ tadamṛtaṃ padam tasmādāhāramūlo 'yamupāya itiniścayaḥ āhārakaraṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatirmatim snāto nairañjanātīrāduttatāra śanaiḥ kṛśaḥ bhaktyāvanataśākhāgrair dattahastastaṭadrumaiḥ atha gopādhipasutā daivatairabhicoditā udbhūtahṛdayānandā tatra nandabalāgamat sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī saphenamālānīlāmburyamuneva saridvarā sā śraddhāvardhitaprītirvikasallocanotpalā śirasā praṇipatyainaṃ grāhayāmāsa pāyasam kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām bodhiprāptau samartho 'bhūtsaṃtarpitaṣaḍindriyaḥ paryāptāpyānamūrtiśca sārdhaṃ svayaśasā muniḥ kāntidhairye babhāraikaḥ śaśāṅkārṇavayordvayoḥ āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ pañca bhikṣavaḥ manīṣiṇamivātmānaṃ nirmuktaṃ pañca dhātavaḥ vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalāstīrṇabhūtalam so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ tatastadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ mahāmunerāgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhurmuhurniṣṭanatīva medinī yathā ca te rājati sūryavatprabhā dhruvaṃ tvamiṣṭaṃ phalamadya bhokṣyase yathā bhramantyo divi cāṣapaṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate yathā ca saumyā divi vānti vāyavastvamadya buddho niyataṃ bhaviṣyasi tato bhujaṅgapravareṇa saṃstutastṛṇānyupādāya śucīni lāvakāt kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātarormūlamupāśritaḥ śuceḥ tataḥ sa paryaṅkamakampyamuttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam bhinadmi tāvadbhuvi naitadāsanaṃ na yāmi yāvat kṛtakṛtyatām iti tato yayur mudamatulāṃ divaukaso vavāśire na mṛgagaṇā na pakṣiṇaḥ na sasvanurvanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati niścitātmani iti buddhacarite mahākāvye 'rāḍadarśano nāma dvādaśaḥ sargaḥ tasminvimokṣāya kṛtapratijñe rājarṣivaṃśaprabhave maharṣau tatropaviṣṭe prajaharṣa lokastatrāsa saddharmaripustu māraḥ yaṃ kāmadevaṃ pravadanti loke citrāyudhaṃ puṣpaśaraṃ tathaiva kāmapracārādhipatiṃ tameva mokṣadviṣaṃ māramudāharanti tasyātmajā vibhramaharṣadarpāstisro 'ratiprītitṛṣaśca kanyāḥ papracchurenaṃ manaso vikāraṃ sa tāṃśca tāścaiva vaco 'bhyuvāca asau munirniścayavarma bibhratsattvāyudhaṃ buddhiśaraṃ vikṛṣya jigīṣurāste viṣayānmadīyāntasmādayaṃ me manaso viṣādaḥ yadi hyasau māmabhibhūya yāti lokāya cākhyātyapavargamārgam śūnyastato 'yaṃ viṣayo mamādya vṛttāccyutasyeva videhabhartuḥ tadyāvadevaiṣa na labdhacakṣur madgocare tiṣṭhati yāvadeva yāsyāmi tāvadvratamasya bhettuṃ setuṃ nadīvega ivātivṛddhaḥ tato dhanuḥ puṣpamayaṃ gṛhītvā śarān jaganmohakarāṃśca pañca so 'śvatthamūlaṃ sasuto 'bhyagacchadasvāsthyakārī manasaḥ prajānām atha praśāntaṃ munimāsanasthaṃ pāraṃ titīrṣuṃ bhavasāgarasya viṣajya savyaṃ karamāyudhāgre krīḍan śareṇedamuvāca māraḥ uttiṣṭha bhoḥ kṣatriya mṛtyubhīta cara svadharmaṃ tyaja mokṣadharmam bāṇaiśca yajñaiśca vinīya lokaṃ lokātpadaṃ prāpnuhi vāsavasya panthā hi niryātum ayaṃ yaśasyo yo vāhitaḥ pūrvatamairnarendraiḥ jātasya rājarṣikule viśāle bhaikṣākam aślāghyamidaṃ prapattum athādya nottiṣṭhasi niścitātman bhava sthiro mā vimucaḥ pratijñām mayodyato hyeṣa śaraḥ sa eva yaḥ śūrpake mīnaripau vimuktaḥ spṛṣṭaḥ sa cānena kathaṃcidaiḍaḥ somasya naptāpyabhavadvicittaḥ sa cābhavacchantanurasvatantraḥ kṣīṇe yuge kiṃ bata durbalo 'nyaḥ tatkṣipramuttiṣṭha labhasva saṃjñāṃ bāṇo hyayaṃ tiṣṭhati lelihānaḥ priyāvidheyeṣu ratipriyeṣu yaṃ cakravākeṣviva notsṛjāmi ityevamukto 'pi yadā nirāstho naivāsanaṃ śākyamunirbibheda śaraṃ tato 'smai visasarja māraḥ kanyāśca kṛtvā purataḥ sutāṃśca tasmiṃstu bāṇe 'pi sa vipramukte cakāra nāsthāṃ na dhṛteścacāla dṛṣṭvā tathainaṃ viṣasāda māraścintāparītaśca śanairjagāda śailendraputrīṃ prati yena viddho devo 'pi śambhuścalito babhūva na cintayatyeṣa tameva bāṇaṃ kiṃ syādacitto na śaraḥ sa eṣaḥ tasmādayaṃ nārhati puṣpabāṇaṃ na harṣaṇaṃ nāpi raterniyogam arhatyayaṃ bhūtagaṇairasaumyaiḥ saṃtrāsanātarjanatāḍanāni sasmāra māraśca tataḥ svasainyaṃ vighnaṃ śame śākyamuneścikīrṣan nānāśrayāścānucarāḥ parīyuḥ śaladrumaprāsagadāsihastāḥ varāhamīnāśvakharoṣṭravaktrā vyāghrarkṣasiṃhadviradānanāśca ekekṣaṇā naikamukhās triśīrṣā lambodarāścaiva pṛṣodarāśca ajānusakthā ghaṭajānavaśca daṃṣṭrāyudhāścaiva nakhāyudhāśca karaṅkavaktrā bahumūrtayaśca bhagnārdhavaktrāśca mahāmukhāśca bhasmāruṇā lohitabinducitrāḥ khaṭvāṅgahastā haridhūmrakeśāḥ lambasrajo vāraṇalambakarṇāścarmāmbarāścaiva nirambarāśca śvetārdhavaktrā haritārdhakāyāstāmrāśca dhūmrā harayo 'sitāśca vyālottarāsaṅgabhujāstathaiva praghuṣṭaghaṇṭākulamekhalāśca tālapramāṇāśca gṛhītaśūlā daṃṣṭrākarālāśca śiśupramāṇāḥ urabhravaktrāśca vihaṃgamākṣā mārjāravaktrāśca manuṣyakāyāḥ prakīrṇakeśāḥ śikhino 'rdhamuṇḍā raktāmbarā vyākulaveṣṭanāśca prahṛṣṭavaktrā bhṛkuṭīmukhāśca tejoharāścaiva manoharāśca kecidvrajanto bhṛśam āvavalgur anyonyam āpupluvire tathānye cikrīḍurākāśagatāśca kecitkecicca cerustarumastakeṣu nanarta kaścidbhramayaṃstriśūlaṃ kaścid vipusphūrja gadāṃ vikarṣan harṣeṇa kaścidvṛṣavannanarda kaścit prajajvāla tanūruhebhyaḥ evaṃvidhā bhūtagaṇāḥ samantāttadbodhimūlaṃ parivārya tasthuḥ jighṛkṣavaścaiva jighāṃsavaśca bharturniyogaṃ paripālayantaḥ taṃ prekṣya mārasya ca pūrvarātre śākyarṣabhasyaiva ca yuddhakālam na dyauścakāśe pṛthivī cakampe prajajvaluścaiva diśaḥ saśabdāḥ viṣvag vavau vāyurudīrṇavegastārā na rejurna babhau śaśāṅkaḥ tamaśca bhūyo vitatāna rātriḥ sarve ca saṃcukṣubhire samudrāḥ mahībhṛto dharmaparāśca nāgā mahāmunervighnamamṛṣyamāṇāḥ māraṃ prati krodhavivṛttanetrā niḥśaśvasuścaiva jajṛmbhire ca śuddhādhivāsā vibudharṣayastu saddharmasiddhyarthamabhipravṛttāḥ māre 'nukampāṃ manasā pracakrurvirāgabhāvāttu na roṣamīyuḥ tadbodhimūlaṃ samavekṣya kīrṇaṃ hiṃsātmanā mārabalena tena dharmātmabhirlokavimokṣakāmairbabhūva hāhākṛtamantarīkṣe upaplavaṃ dharmavidhestu tasya dṛṣṭvā sthitaṃ mārabalaṃ maharṣiḥ na cukṣubhe nāpi yayau vikāraṃ madhye gavāṃ siṃha ivopaviṣṭaḥ mārastato bhūtacamūm udīrṇām ājñāpayāmāsa bhayāya tasya svaiḥ svaiḥ prabhāvairatha sāsya senā taddhairyabhedāya matiṃ cakāra keciccalannaikavilambijihvās tīkṣṇāgradaṃṣṭrā harimaṇḍalākṣāḥ vidāritāsyāḥ sthiraśaṅkukarṇāḥ saṃtrāsayantaḥ kila nāma tasthuḥ tebhyaḥ sthitebhyaḥ sa tathāvidhebhyaḥ rūpeṇa bhāvena ca dāruṇebhyaḥ na vivyathe nodvivije maharṣiḥ krīḍatsubālebhya ivoddhatebhyaḥ kaścittato roṣavivṛttadṛṣṭistasmai gadām udyamayāṃcakāra tastambha bāhuḥ sagadastato 'sya puraṃdarasyeva purā savajraḥ kecitsamudyamya śilāstarūṃśca viṣehire naiva munau vimoktum petuḥ savṛkṣāḥ saśilāstathaiva vajrāvabhagnā iva vindhyapādāḥ kaiścitsamutpatya nabho vimuktāḥ śilāśca vṛkṣāśca paraśvadhāśca tasthurnabhasyeva na cāvapetuḥ saṃdhyābhrapādā iva naikavarṇāḥ cikṣepa tasyopari dīptamanyaḥ kaḍaṅgaraṃ parvataśṛṅgamātram yanmuktapātraṃ gaganasthameva tasyānubhāvācchatadhā paphāla kaścijjvalannarka ivoditaḥ khādaṅgāravarṣaṃ mahadutsasarja cūrṇāni cāmīkarakandarāṇāṃ kalpātyaye meruriva pradīptaḥ tad bodhimūle pravikīryamāṇam aṅgāravarṣaṃ tu savisphuliṅgam maitrīvihārādṛṣisattamasya babhūva raktotpalapattravarṣaḥ śarīracittavyasanātapaistairevaṃvidhaistaiśca nipātyamānaiḥ naivāsanācchākyamuniścacāla svaniścayaṃ bandhumivopaguhya athāpare nirjigilur mukhebhyaḥ sarpān vijīrṇebhya iva drumebhyaḥ te mantrabaddhā iva tatsamīpe na śaśvasurnotsasṛpurna celuḥ bhūtvāpare vāridharā bṛhantaḥ savidyutaḥ sāśanicaṇḍaghoṣāḥ tasmindrume tatyajuraśmavarṣaṃ tatpuṣpavarṣaṃ ruciraṃ babhūva cāpe 'tha bāṇo nihito 'pareṇa jajvāla tatraiva na niṣpapāta anīśvarasyātmani dhūyamāno durmarṣaṇasyeva narasya manyuḥ pañceṣavo 'nyena tu vipramuktāstasthurnabhasyeva munau na petuḥ saṃsārabhīrorviṣayapravṛttau pañcendriyāṇīva parīkṣakasya jighāṃsayānyaḥ prasasāra ruṣṭo gadāṃ gṛhītvābhimukho maharṣeḥ so 'prāptakāmo vivaśaḥ papāta doṣeṣvivānarthakareṣu lokaḥ strī meghakālī tu kapālahastā kartuṃ maharṣeḥ kila cittamoham babhrāma tatrāniyataṃ na tasthau calātmano buddhirivāgameṣu kaścitpradīptaṃ praṇidhāya cakṣurnetrāgnināśīviṣavaddidhakṣuḥ tatraiva nāsīnamṛṣiṃ dadarśa kāmātmakaḥ śreya ivopadiṣṭam gurvīṃ śilām udyamayaṃstathānyaḥ śaśrāma moghaṃ vihataprayatnaḥ niḥśreyasaṃ jñānasamādhigamyaṃ kāyaklamairdharmam ivāptukāmaḥ tarakṣusiṃhākṛtayastathānye praṇeduruccairmahataḥ praṇādān sattvāni yaiḥ saṃcukucuḥ samantādvajrāhatā dyauḥ phalatīti matvā mṛgā gajāścārtaravān sṛjanto vidudruvuścaiva nililyire ca rātrau ca tasyāmahanīva digbhyaḥ khagā ruvantaḥ paripeturārtāḥ teṣāṃ praṇādaistu tathāvidhaistaiḥ sarveṣu bhūteṣvapi kampiteṣu munirna tatrāsa na saṃcukoca ravairgarutmāniva vāyasānām bhayāvahebhyaḥ pariṣadgaṇebhyo yathā yathā naiva munirbibhāya tathā tathā dharmabhṛtāṃ sapatnaḥ śokācca roṣācca sasāda māraḥ bhūtaṃ tataḥ kiṃciddṛśyarūpaṃ viśiṣṭabhūtaṃ gaganasthameva dṛṣṭvarṣaye drugdham avairaruṣṭaṃ māraṃ babhāṣe mahatā svareṇa moghaṃ śramaṃ nārhasi māra kartuṃ hiṃsrātmatāmutsṛja gaccha śarma naiṣa tvayā kampayituṃ hi śakyo mahāgirirmerurivānilena apyuṣṇabhāvaṃ jvalanaḥ prajahyādāpo dravatvaṃ pṛthivī sthiratvam anekakalpācitapuṇyakarmā na tveva jahyādvyavasāyameṣaḥ yo niścayo hyasya parākramaśca tejaśca yadyā ca dayā prajāsu aprāpya notthāsyati tattvameṣa tamāṃsy ahatveva sahasraraśmiḥ kāṣṭhaṃ hi mathnan labhate hutāśaṃ bhūmiṃ khananvindati cāpi toyam nirbandhinaḥ kiṃcana nāstyasādhyaṃ nyāyena yuktaṃ ca kṛtaṃ ca sarvam tallokamārtaṃ karuṇāyamāno rogeṣu rāgādiṣu vartamānam mahābhiṣaṅ nārhati vighnameṣa jñānauṣadhārthaṃ parikhidyamānaḥ hṛte ca loke bahubhiḥ kumārgaiḥ sanmārgamanvicchati yaḥ śrameṇa sa daiśikaḥ kṣobhayituṃ na yuktaṃ sudeśikaḥ sārtha iva pranaṣṭe sattveṣu naṣṭeṣu mahāndhakāre jñānapradīpaḥ kriyamāṇa eṣaḥ āryasya nirvāpayituṃ na sādhu prajvālyamānastamasīva dīpaḥ dṛṣṭvā ca saṃsāramaye mahaughe magnaṃ jagat pāram avindamānam yaścedamuttārayituṃ pravṛttaḥ kaścintayettasya tu pāpamāryaḥ kṣamāśipho dhairyavigāḍhamūlaścāritrapuṣpaḥ smṛtibuddhiśākhaḥ jñānadrumo dharmaphalapradātā notpāṭanaṃ hyarhati vardhamānaḥ baddhāṃ dṛḍhaiścetasi mohapāśairyasya prajāṃ mokṣayituṃ manīṣā tasmin jighāṃsā tava nopapannā śrānte jagadbandhanamokṣahetoḥ bodhāya karmāṇi hi yānyanena kṛtāni teṣāṃ niyato 'dya kālaḥ sthāne tathāsminnupaviṣṭa eṣa yathaiva pūrve munayastathaiva eṣā hi nābhirvasudhātalasya kṛtsnena yuktā parameṇa dhāmnā bhūmerato 'nyo 'sti hi na pradeśo vegaṃ samādherviṣaheta yo 'sya tanmā kṛthāḥ śokamupehi śāntiṃ mā bhūnmahimnā tava māra mānaḥ viśrambhituṃ na kṣamam adhruvā śrīścale pade vismayamabhyupaiṣi tataḥ sa saṃśrutya ca tasya tadvaco mahāmuneḥ prekṣya ca niṣprakampatām jagāma māro vimano hatodyamaḥ śarairjagaccetasi yairvihanyate gatapraharṣā viphalīkṛtaśramā praviddhapāṣāṇakaḍaṅgaradrumā diśaḥ pradudrāva tato 'sya sā camūrhatāśrayeva dviṣatā dviṣaccamūḥ dravati saparipakṣe nirjite puṣpaketau jayati jitatamaske nīrajaske maharṣau yuvatiriva sahāsā dyauścakāśe sacandrā surabhi ca jalagarbhaṃ puṣpavarṣaṃ papāta iti buddhacarite mahākāvye 'śvaghoṣakṛte māravijayo nāma trayodaśaḥ sargaḥ tato mārabalaṃ jitvā dhairyeṇa ca śamena ca paramārthaṃ vijijñāsuḥ sa dadhyau dhyānakovidaḥ sarveṣu dhyānavidhiṣu prāpya caiśvaryamuttamam sasmāra prathame yāme pūrvajanmaparaṃparām amutrāhamayaṃ nāma cyutastasmādihāgataḥ iti janmasahasrāṇi sasmārānubhavanniva smṛtvā janma ca mṛtyuṃ ca tāsu tāsūpapattiṣu tataḥ sattveṣu kāruṇyaṃ cakāra karuṇātmakaḥ kṛtveha svajanotsargaṃ punaranyatra ca kriyāḥ atrāṇaḥ khalu loko 'yaṃ paribhramati cakravat ityevaṃ smaratastasya babhūva niyatātmanaḥ kadalīgarbhaniḥsāraḥ saṃsāra iti niścayaḥ dvitīye tvāgate yāme so 'dvitīyaparākramaḥ divyaṃ lebhe paraṃ cakṣuḥ sarvacakṣuṣmatāṃ varaḥ tatastena sa divyena pariśuddhena cakṣuṣā dadarśa nikhilaṃ lokamādarśa iva nirmale sattvānāṃ paśyatastasya nikṛṣṭotkṛṣṭakarmaṇām pracyutiṃ copapattiṃ ca vavṛdhe karuṇātmatā ime duṣkṛtakarmāṇaḥ prāṇino yānti durgatim ime 'nye śubhakarmāṇaḥ pratiṣṭhante tripiṣṭape upapannāḥ pratibhaye narake bhṛśadāruṇe amī duḥkhairbahuvidhaiḥ pīḍyante kṛpaṇaṃ bata pāyyante kvathitaṃ kecid agnivarṇam ayorasam āropyante ruvanto 'nye niṣṭaptastambhamāyasam pacyante piṣṭavatkecidayaskumbhīṣvavāṅmukhāḥ dahyante karuṇaṃ keciddīpteṣvaṅgārarāśiṣu kecittīkṣṇair ayodaṃṣṭrair bhakṣyante dāruṇaiḥ śvabhiḥ keciddhṛṣṭair ayastuṇḍair vāyasair āyasairiva keciddāhapariśrāntāḥ śītacchāyābhikāṅkṣiṇaḥ asipattravanaṃ nīlaṃ baddhā iva viśantyamī pāṭyante dāruvatkecitkuṭhārairbaddhabāhavaḥ duḥkhe 'pi na vipacyante karmabhirdhāritāsavaḥ sukhaṃ syāditi yatkarma kṛtaṃ duḥkhanivṛttaye phalaṃ tasyedamavaśairduḥkhamevopabhujyate sukhārthamaśubhaṃ kṛtvā ya ete bhṛśaduḥkhitāḥ āsvādaḥ sa kimeteṣāṃ karoti sukhamaṇvapi hasadbhiryatkṛtaṃ karma kaluṣaṃ kaluṣātmabhiḥ etatpariṇate kāle krośadbhiranubhūyate yadyevaṃ pāpakarmāṇaḥ paśyeyuḥ karmaṇāṃ phalam vameyuruṣṇaṃ rudhiraṃ marmasvabhihatā iva ime 'nye karmabhiścitraiś cittavispandasaṃbhavaiḥ tiryagyonau vicitrāyām upapannāstapasvinaḥ māṃsatvagbāladantārthaṃ vairādapi madādapi hanyante kṛpaṇaṃ yatra bandhūnāṃ paśyatāmapi aśaknuvanto 'pyavaśāḥ kṣuttarṣaśramapīḍitāḥ go'śvabhūtāśca vāhyante pratodakṣatamūrtayaḥ vāhyante gajabhūtāśca balīyāṃso 'pi durbalaiḥ aṅkuśakliṣṭamūrdhānastāḍitāḥ pādapārṣṇibhiḥ satsvapyanyeṣu duḥkheṣu duḥkhaṃ yatra viśeṣataḥ parasparavirodhācca parādhīnatayaiva ca khasthāḥ khasthairhi bādhyante jalasthā jalacāribhiḥ sthalasthāḥ sthalasaṃsthaiśca prāpya caivetaretaraiḥ upapannāstathā ceme mātsaryākrāntacetasaḥ pitṛloke nirāloke kṛpaṇaṃ bhuñjate phalam sūcīchidropamamukhāḥ parvatopamakukṣayaḥ kṣuttarṣajanitair duḥkhaiḥ pīḍyante duḥkhabhāginaḥ āśayā samatikrāntā dhāryamāṇāḥ svakarmabhiḥ labhante na hyamī bhoktuṃ praviddhānyaśucīnyapi puruṣo yadi jānīta mātsaryasyedṛśaṃ phalam sarvathā śibivaddadyāccharīrāvayavānapi ime 'nye narakaprakhye garbhasaṃjñe 'śucihrade upapannā manuṣyeṣu duḥkhamarchanti jantavaḥNotice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.
URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTKEKWEARW1FQ04C73QYC70M