Chāndogyopaniṣad

_ iti etat akṣaram udgītham upāsīta _ iti hi udgāyati tasya upavyākhyānam eṣām bhūtānām pṛthivī rasaḥ pṛthivyāḥ āpaḥ rasaḥ apām oṣadhayaḥ rasaḥ oṣadhīnām puruṣaḥ rasaḥ puruṣasya vāc rasaḥ vācaḥ ṛc rasaḥ ṛcaḥ sām rasaḥ sāmnaḥ udgīthaḥ rasaḥ saḥ eṣa rasāṇām rasatamaḥ paramaḥ par…

1. Canonupanishadtextual
2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

_ iti etat akṣaram udgītham upāsīta _ iti hi udgāyati tasya upavyākhyānam eṣām bhūtānām pṛthivī rasaḥ pṛthivyāḥ āpaḥ rasaḥ apām oṣadhayaḥ rasaḥ oṣadhīnām puruṣaḥ rasaḥ puruṣasya vāc rasaḥ vācaḥ ṛc rasaḥ ṛcaḥ sām rasaḥ sāmnaḥ udgīthaḥ rasaḥ saḥ eṣa rasāṇām rasatamaḥ paramaḥ parārdhyaḥ aṣṭamaḥ yat udgīthaḥ katamā katamā ṛc katamat katamat sām katamaḥ katamaḥ udgīthaḥ iti vimṛṣṭam bhavati bhavati vāc eva ṛc ṛc prāṇaḥ sām sām _ iti etat akṣaram udgīthaḥ udgīthaḥ tat tat vai etat mithunam yat vāc ca prāṇaḥ ca ṛc ca sām ca tat etat mithunam _ iti etasmin akṣare saṃsṛjyate _ vai mithunau samāgacchataḥ āpayataḥ vai tau anyonyasya kāmam āpayitā ha vai kāmānām bhavati yaḥ etat evam vidvān akṣaram udgītham upāste tat vai etat anujñā akṣaram yat hi kiṃca anujānāti _ iti eva tat āha eṣa eva samṛddhiḥ yat anujñā samardhayitā ha vai kāmānām bhavati yaḥ etat evam vidvān akṣaram udgītham upāste tena iyam trayī vidyā vartate _ iti āśrāvayati _ iti śaṃsati _ iti udgāyati etasya eva akṣarasya apacitaye mahimnā raseṇa tena ubhau kurutaḥ yaḥ ca etat evam veda yaḥ ca na veda nānā tu vidyā ca avidyā ca yat eva vidyayā karoti śraddhayā _ tat eva vīryavattaram bhavati iti khalu etasya eva akṣarasya upavyākhyānam bhavati deva asurāḥ ha vai _ saṃyetire ubhaye prājāpatyāḥ tat ha devāḥ udgītham ājahruḥ anena enān abhibhaviṣyāmaḥ iti te ha nāsikyam prāṇam udgītham upāsāṃcakrire tam ha asurāḥ pāpmanā vividhuḥ tasmāt tena ubhayam jighrati surabhi ca durgandhi ca pāpmanā hi eṣa viddhaḥ atha ha vācam udgītham upāsāṃcakrire tām ha asurāḥ pāpmanā vividhuḥ tasmāt tayā ubhayam vadati satyam ca anṛtam ca pāpmanā hi eṣā viddhā atha ha cakṣuḥ udgītham upāsāṃcakrire tat ha asurāḥ pāpmanā vividhuḥ tasmāt tena ubhayam paśyati darśanīyam ca a darśanīyam ca pāpmanā hi etat viddham atha ha śrotram udgītham upāsāṃcakrire tat ha asurāḥ pāpmanā vividhuḥ tasmāt tena ubhayam śṛṇoti śravaṇīyam ca a śravaṇīyam ca pāpmanā hi etat viddham atha ha manaḥ udgītham upāsāṃcakrire tat ha asurāḥ pāpmanā vividhuḥ tasmāt tena ubhayam saṃkalpayate saṃkalpanīyam ca a saṃkalpanīyam ca pāpmanā hi etat viddham atha ha yaḥ eva ayam mukhyaḥ prāṇaḥ tam udgītham upāsāṃcakrire tam ha asurāḥ ṛtvā vidadhvaṃsuḥ yathā aśmānam ākhaṇam ṛtvā vidhvaṃseta evam evam yathā aśmānam ākhaṇam ṛtvā vidhvaṃsate evam ha eva saḥ vidhvaṃsate yaḥ evaṃvidi pāpam kāmayate yaḥ ca enam abhidāsati saḥ eṣa aśma ākhaṇaḥ na eva etena surabhi na durgandhi vijānāti apahata pāpmā hi eṣa tena yat aśnāti yat pibati tena itarān prāṇān avati etam u eva antāt a vittvā utkrāmati vyādadāti eva antāt iti tam ha _ udgītham upāsāṃcakre etam u eva aṅgirasam manyante aṅgānām yat rasaḥ tena tam ha bṛhaspatiḥ udgītham upāsāṃcakre etam u eva bṛhaspatim manyante vāc hi bṛhatī tasyāḥ eṣa patiḥ tena tam ha ayāsyaḥ udgītham upāsāṃcakre etam u eva ayāsyam manyante āsyāt yat ayate tena tam ha bakaḥ dālbhyaḥ vidāṃcakāra saḥ ha naimiṣīyāṇām udgātā babhūva saḥ ha sma ebhyaḥ kāmān āgāyati āgātā ha vai kāmānām bhavati yaḥ etat evam vidvān akṣaram udgītham upāste iti adhyātmam atha adhidaivatam yaḥ eva asau tapati tam udgītham upāsīta udyan vai eṣa prajābhyaḥ udgāyati udyan tamaḥ bhayam apahanti apahantā ha vai bhayasya tamasaḥ bhavati yaḥ evam veda samānaḥ u eva ayam ca asau ca uṣṇaḥ ayam uṣṇaḥ asau svaraḥ iti imam ācakṣate svaraḥ iti pratyāsvaraḥ iti amum tasmāt vai etam imam amum ca udgītham upāsīta atha khalu vyānam eva udgītham upāsīta yat vai prāṇiti saḥ prāṇaḥ yat apāniti saḥ apānaḥ atha yaḥ prāṇa apānayoḥ saṃdhiḥ saḥ vyānaḥ yaḥ vyānaḥ sā vāc tasmāt a prāṇan an apānan vācam abhivyāharati yā vāc sā ṛc tasmāt a prāṇan an apānan ṛcam abhivyāharati yā ṛc tat sām tasmāt a prāṇan an apānan sām gāyati _ sām saḥ udgīthaḥ tasmāt a prāṇan an apānan udgāyati atas yāni anyāni vīryavanti karmāṇi yathā agneḥ manthanam ājyāḥ saraṇam dṛḍhasya dhanuṣaḥ āyamanam a prāṇan an apānan tāni karoti etasya hetoḥ vyānam eva udgītham upāsīta atha khalu udgītha akṣarāṇi upāsīta udgīthaḥ iti prāṇaḥ eva ud prāṇena hi uttiṣṭhati vāc _ vācaḥ ha giraḥ iti ācakṣate annam tham anne hi idam sarvam sthitam dyauḥ eva ud antarikṣam _ pṛthivī tham ādityaḥ eva ud vāyuḥ _ agniḥ tham sāmavedaḥ eva ud yajurvedaḥ _ ṛgvedaḥ tham dugdhe asmai vāc doham yaḥ vācaḥ dohaḥ annavān anna ādaḥ bhavati yaḥ etāni evam vidvān udgītha akṣarāṇi upāste udgīthaḥ iti atha khalu āśīḥ samṛddhiḥ upasaraṇāni iti upāsīta yena sāmnā stoṣyan syāt tat sām upadhāvet yasyām ṛci tām ṛcam yad ārṣeyam tam ṛṣim yām devatām abhiṣṭoṣyan syāt tām devatām upadhāvet yena chandasā stoṣyan syāt tat chandaḥ upadhāvet yena stomena stoṣyamāṇaḥ syāt tam stomam upadhāvet yām diśam abhiṣṭoṣyan syāt tām diśam upadhāvet ātmānam antatas upasṛtya stuvīta kāmam dhyāyan a pramattaḥ abhyāśaḥ ha yat asmai saḥ kāmaḥ samṛdhyeta yad kāmaḥ stuvīta iti om ity etad akṣaram udgītham upāsīta om iti hy udgāyati tasyopavyākhyānam devā vai mṛtyor bibhyatas trayīṃ vidyāṃ prāviśan te chandobhir acchādayan yad ebhir acchādayaṃs tacchandasāṃ chandastvam tān u tatra mṛtyur yathā matsyam udake paripaśyed evaṃ paryapaśyad ṛci sāmni yajuṣi te nu vittvordhvā ṛcaḥ sāmno yajuṣaḥ svaram eva prāviśan yadā vā ṛcam āpnoty om ity evātisvarati evaṃ sāmaivaṃ yajuḥ eṣa u svaro yad etad akṣaram etad amṛtam abhayam tat praviśya devā amṛtā abhavan sa ya etad evaṃ vidvān akṣaraṃ praṇautyetad evākṣaraṃ svaram amṛtam abhayaṃ praviśati tat praviśya yad amṛtā devās tad amṛto bhavati atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti asau vā āditya udgītha eṣa praṇavaḥ om iti hy eṣa svarann eti etam u evāham abhyagāsiṣaṃ tasmān mama tvam eko 'sīti ha kauṣītakiḥ putram uvāca raśmīṃs tvaṃ paryāvartayāt bahavo vai te bhaviṣyanti ity adhidaivatam athādhyātmam ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇas tam udgītham upāsīta om iti hy eṣa svarann eti etam u evāham abhyagāsiṣaṃ tasmān mama tvam eko 'sīti ha kauṣītakiḥ putram uvāca prāṇāṃs tvaṃ bhūmānam abhigāyatād bahavo vai me bhaviṣyantīti atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti hotṛṣadanāddha evāpi durudgītham anusamāharatīty anusamāharatīti iyam eva ṛc agniḥ sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate iyam eva sā agniḥ amaḥ tat sām antarikṣam eva ṛc vāyuḥ sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate antarikṣam eva sā vāyuḥ amaḥ tat sām dyauḥ eva ṛc ādityaḥ sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate dyauḥ eva sā ādityaḥ amaḥ tat sām nakṣatrāṇi eva ṛc candramāḥ sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate nakṣatrāṇi eva sā candramāḥ amaḥ tat sām atha yat etat ādityasya śukram bhās sā eva ṛc atha yat nīlam paras kṛṣṇam tat sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate atha yat eva etat ādityasya śukram bhās sā eva sā atha yat nīlam paras kṛṣṇam tat amaḥ tat sām atha yaḥ eṣa antarā āditye hiraṇmayaḥ puruṣaḥ dṛśyate hiraṇya śmaśruḥ hiraṇya keśaḥ ā praṇakhāt sarvaḥ eva suvarṇaḥ tasya yathā kapyāsam puṇḍarīkam evam akṣiṇī tasya ud iti nām saḥ eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhyaḥ uditaḥ udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyaḥ yaḥ evam veda tasya ṛc ca sām ca geṣṇau tasmāt udgīthaḥ tasmāt tu eva udgātā etasya hi gātā saḥ eṣa ye ca amuṣmāt parāñcaḥ lokāḥ teṣām ca īṣṭe deva kāmānām ca iti adhidaivatam atha adhyātmam vāc eva ṛc prāṇaḥ sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate vāc eva sā prāṇaḥ amaḥ tat sām cakṣuḥ eva ṛc ātmā sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate cakṣuḥ eva sā ātmā amaḥ tat sām śrotram eva ṛc manaḥ sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate śrotram eva sā manaḥ amaḥ tat sām atha yat etat akṣiṇas śuklam bhās sā eva ṛc atha yat nīlam paras kṛṣṇam tat sām tat etat etasyām ṛci adhyūḍham sām tasmāt ṛci adhyūḍham sām gīyate atha yat eva etat akṣiṇas śuklam bhās sā eva sā atha yat nīlam paras kṛṣṇam tat amaḥ tat sām atha yaḥ eṣa antar akṣiṇi puruṣaḥ dṛśyate sā eva ṛc tat sām tat uktham tat yajuḥ tat brahma tasya etasya tat eva rūpam yat amuṣya rūpam yau amuṣya geṣṇau tau tau geṣṇau yat nām tat nām saḥ eṣa ye ca etasmāt arvāñcaḥ lokāḥ teṣām ca īṣṭe manuṣya kāmānām ca iti tat ye ime vīṇāyām gāyanti etam te gāyanti tasmāt te dhana sanayaḥ atha yaḥ etat evam vidvān sām gāyati ubhau saḥ gāyati saḥ amunā eva saḥ eṣa ye ca amuṣmāt parāñcaḥ lokāḥ tān ca āpnoti deva kāmān ca atha anena eva ye ca etasmāt arvāñcaḥ lokāḥ tān ca āpnoti manuṣya kāmān ca tasmāt ha evaṃvid udgātā brūyāt kam te kāmam āgāyāni iti eṣa hi eva kāma āgānasya īṣṭe yaḥ evam vidvān sām gāyati sām gāyati trayaḥ ha udgīthe kuśalāḥ babhūvuḥ śilakaḥ śālāvatyaḥ caikitāyanaḥ dālbhyaḥ pravāhaṇaḥ jaivaliḥ iti te ha ūcuḥ udgīthe vai kuśalāḥ smaḥ _ udgīthe kathām vadāmaḥ iti tathā iti ha samupaviviśuḥ saḥ ha pravāhaṇaḥ jaivaliḥ uvāca bhagavantau agre vadatām brāhmaṇayoḥ vadatoḥ vācam śroṣyāmi iti saḥ ha śilakaḥ śālāvatyaḥ caikitāyanam dālbhyam uvāca _ tvā pṛcchāni iti pṛccha iti ha uvāca kā sāmnaḥ gatiḥ iti svaraḥ iti ha uvāca svarasya kā gatiḥ iti prāṇaḥ iti ha uvāca prāṇasya kā gatiḥ iti annam iti ha uvāca annasya kā gatiḥ iti apaḥ iti ha uvāca apām kā gatiḥ iti asau lokaḥ iti ha uvāca amuṣya lokasya kā gatiḥ iti na svargam lokam atinayet iti ha uvāca svargam vayam lokam sām abhisaṃsthāpayāmaḥ svarga saṃstāvam hi sām iti tam ha śilakaḥ śālāvatyaḥ caikitāyanam dālbhyam uvāca a pratiṣṭhitam vai kila te dālbhyaiḥ sām yaḥ tu etarhi brūyāt mūrdhā te vipatiṣyati iti mūrdhā te vipatet iti _ aham etat bhagavataḥ vedāni iti viddhi iti ha uvāca amuṣya lokasya kā gatiḥ iti ayam lokaḥ iti ha uvāca asya lokasya kā gatiḥ iti na pratiṣṭhām lokam atinayet iti ha uvāca pratiṣṭhām vayam lokam sām abhisaṃsthāpayāmaḥ pratiṣṭhā saṃstāvam hi sām iti tam ha pravāhaṇaḥ jaivaliḥ uvāca antavat vai kila te śālāvatyaiḥ sām yaḥ tu etarhi brūyāt mūrdhā te vipatiṣyati iti mūrdhā te vipatet iti _ aham etat bhagavataḥ vedāni iti viddhi iti ha uvāca asya lokasya kā gatiḥ iti ākāśaḥ iti ha uvāca sarvāṇi ha _ imāni bhūtāni ākāśāt eva samutpadyante ākāśam _ astam yanti ākāśaḥ hi eva ebhyaḥ jyāyāḥ ākāśaḥ parāyaṇam saḥ eṣa paras varīyāḥ udgīthaḥ saḥ eṣa anantaḥ paras varīyaḥ ha asya bhavati paras varīyasaḥ ha lokān jayati yaḥ etat evam vidvān paras varīyāṃsam udgītham upāste tam ha etam atidhanvā śaunakaḥ udaraśāṇḍilyāya uktvā uvāca _ te enam prajāyām udgītham vediṣyante paras varīyaḥ ha ebhyaḥ tāvat asmin loke jīvanam bhaviṣyati tathā amuṣmin loke lokaḥ iti tathā saḥ yaḥ etam eva vidvān upāste paras varīyaḥ eva ha asya amuṣmin loke jīvanam bhavati tathā amuṣmin loke lokaḥ iti loke lokaḥ iti maṭacī hateṣu kuruṣu āṭikyā saha jāyayā uṣastiḥ ha cākrāyaṇaḥ ibhya grāme pradrāṇakaḥ uvāsa saḥ ha ibhyam kulmāṣān khādantam bibhikṣe tam ha uvāca na itas anye vidyante yat ca ye mama ime upanihitāḥ iti eteṣām me dehi iti ha uvāca tān asmai pradadau _ anupānam iti ucchiṣṭam vai mama pītam syāt iti ha uvāca na svid ete api ucchiṣṭāḥ iti na vai ajīviṣyam imān a khādan iti ha uvāca kāmaḥ mama uda pānam iti saḥ ha khāditvā atiśeṣān jāyāyai ājahāra sā agre eva su bhikṣā babhūva tān pratigṛhya nidadhau saḥ ha prātar saṃjihānaḥ uvāca yat _ annasya labhemahi labhemahi dhana mātrām rājā asau yakṣyate saḥ mām sarvaiḥ ārtvijyaiḥ vṛṇīta iti tam jāyā uvāca _ pate ime eva kulmāṣāḥ iti tān khāditvā amum yajñam vitatam eyāya tatra udgātṝn āstāve stoṣyamāṇān upopaviveśa saḥ ha prastotāram uvāca prastotar yā devatā prastāvam anvāyattā tām _ a vidvān prastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyati iti evam eva udgātāram uvāca udgātar yā devatā udgītham anvāyattā tām _ a vidvān udgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyati iti evam eva pratihartāram uvāca pratihartar yā devatā pratihāram anvāyattā tām _ a vidvān pratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyati iti te ha samāratāḥ tūṣṇīm āsāṃcakrire atha ha enam yajamānaḥ uvāca bhagavantam _ aham uṣastiḥ asmi cākrāyaṇaḥ iti ha uvāca saḥ ha uvāca bhagavantam _ aham ebhiḥ sarvaiḥ ārtvijyaiḥ paryaiṣiṣam bhagavataḥ _ aham avittyā anyān bhagavān tu eva mama iti sarvaiḥ ārtvijyaiḥ tathā iti atha tarhi ete eva samatisṛṣṭāḥ stuvatām _ tu ebhyaḥ dhanam dadyāḥ tāvat mama dadyāḥ iti tathā iti ha yajamānaḥ uvāca atha ha enam prastotā upasasāda prastotar yā devatā prastāvam anvāyattā tām _ avidvāḥ prastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyati iti mām bhagavān avocat katamā sā devatā iti prāṇaḥ iti ha uvāca sarvāṇi ha _ imāni bhūtāni prāṇam eva abhisaṃviśanti prāṇam sā eṣā devatā prastāvam anvāyattā tām _ avidvāḥ prāstoṣyaḥ mūrdhā te vipatiṣyat tathā uktasya mayā iti atha ha enam udgātā upasasāda udgātar yā devatā udgītham anvāyattā tām _ avidvāḥ udgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyati iti mām bhagavān avocat katamā sā devatā iti ādityaḥ iti ha uvāca sarvāṇi ha _ imāni bhūtāni ādityam uccais santam gāyanti sā eṣā devatā udgītham anvāyattā tām _ avidvāḥ udagāsyaḥ mūrdhā te vyapatiṣyat tathā uktasya mayā iti atha ha enam pratihartā upasasāda pratihartar yā devatā pratihāram anvāyattā tām _ avidvāḥ pratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyati iti mām bhagavān avocat katamā sā devatā iti annam iti ha uvāca sarvāṇi ha _ imāni bhūtāni annam eva pratiharamāṇāni jīvanti sā eṣā devatā pratihāram anvāyattā tām _ avidvāḥ pratyahariṣyaḥ mūrdhā te vyapatiṣyat tathā uktasya mayā iti uktasya tathā mayā iti atha atas śauvaḥ udgīthaḥ tat ha bakaḥ dālbhyaḥ glāvaḥ _ maitreyaḥ svādhyāyam udvavrāja tasmai śvā śvetaḥ prādurbabhūva tam anye śvānaḥ upasametya ūcuḥ annam naḥ bhagavān āgāyatu _ iti tān ha uvāca iha eva mā prātar tat ha bakaḥ dālbhyaḥ glāvaḥ _ maitreyaḥ pratipālayāṃcakāra te ha yathā eva idam bahiṣpavamānena stoṣyamāṇāḥ saṃrabdhāḥ sarpanti iti evam āsasṛpuḥ te ha samupaviśya hiṃ cakruḥ devaḥ varuṇaḥ prajāpatiḥ savitā annapate ayaṃ vāva loko hāukāraḥ vāyur hāikāraḥ candramā athakāraḥ ātmehakāraḥ agnir īkāraḥ āditya ūkāraḥ nihava ekāraḥ viśve devā auhoyikāraḥ prajāpatir hiṅkāraḥ prāṇaḥ svaraḥ annaṃ yā vāg virāṭ aniruktas trayodaśaḥ stobhaḥ saṃcaro huṅkāraḥ dugdhe 'smai vāg dohaṃ yo vāco dohaḥ annavān annādo bhavati ya etām evaṃ sāmnām upaniṣadaṃ vedopaniṣadaṃ veda samastasya khalu sāmna upāsanaṃ sādhu yat khalu sādhu tat sāmety ācakṣate yad asādhu tad asāmeti tad utāpy āhuḥ sāmnainam upāgād iti sādhunainam upāgād ity eva tad āhuḥ asāmnainam upāgād ity eva tad āhuḥ athotāpy āhuḥ sāma no bateti yat sādhu bhavati sādhu batety eva tad āhuḥ asāma no bateti yad asādhu bhavaty asādhu batety eva tad āhuḥ sa ya etad evaṃ vidvān sādhu sāmety upāste 'bhyāśo ha yad enaṃ sādhavo dharmā ā ca gaccheyur upa ca nameyuḥ lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta pṛthivī hiṅkāraḥ agniḥ prastāvaḥ antarikṣam udgīthaḥ ādityaḥ pratihāraḥ dyaur nidhanam ityūrdhveṣu athāvṛtteṣu dyaur hiṅkāraḥ ādityaḥ prastāvaḥ antarikṣam udgīthaḥ agniḥ pratihāraḥ pṛthivī nidhanam kalpante hāsmai lokā ūrdhvāś cāvṛttaś ca ya etad evaṃ vidvāṃl lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāste vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāsīta purovāto hiṅkāraḥ megho jāyate sa prastāvaḥ varṣati sa udgīthaḥ vidyotate stanayati sa pratihāraḥ udgṛhṇāti tan nidhanaṃ varṣayati ha ya etad evaṃ vidvān vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāste sarvāsv apsu pañcavidhaṃ sāmopāsīta megho yat saṃplavate sa hiṅkāraḥ yad varṣati sa prastāvaḥ yāḥ prācyaḥ syandante sa udgīthaḥ yāḥ pratīcyaḥ sa pratihāraḥ samudro nidhanam na hāpsu praity apsumān bhavati ya etad evaṃ vidvān sarvāsv apsu pañcavidhaṃ sāmopāste ṛtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta vasanto hiṅkāraḥ grīṣmaḥ prastāvaḥ varṣā udgīthaḥ śarat pratihāraḥ hemanto nidhanam kalpante hāsmā ṛtava ṛtumān bhavati ya etad evaṃ vidvān ṛtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāste paśuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta ajā hiṅkāraḥ avayaḥ prastāvaḥ gāva udgīthaḥ aśvaḥ pratihāraḥ puruṣo nidhanam bhavanti hāsya paśavaḥ paśumān bhavati ya etad evaṃ vidvān paśuṣu pañcavidhaṃ sāmopāste prāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāsīta prāṇo hiṅkāraḥ vāk prastāvaḥ cakṣur udgīthaḥ śrotraṃ pratihāraḥ mano nidhanam parovarīyāṃsi vā etāni parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñ jayati ya etad evaṃ vidvān prāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāste iti tu pañcavidhasya atha saptavidhasya vāci saptavidhaṃ sāmopāsīta yat kiṃca vāco hum iti sa hiṅkāraḥ yat pra iti sa prastāvaḥ yad ā iti sa ādiḥ yad ud iti sa udgīthaḥ yat pratīti sa pratihāraḥ yad upeti sa upadravaḥ yan ni iti tan nidhanam dugdhe 'smai vāg dohaṃ yo vāco dohaḥ annavān annādo bhavati ya etad evaṃ vidvān vāci saptavidhaṃ sāmopāste atha khalu amum ādityam saptavidham sām upāsīta sarvadā samaḥ tena sām mām _ mām _ iti sarveṇa samaḥ tena sām tasmin imāni sarvāṇi bhūtāni anvāyattāni iti vidyāt tasya yat purā udayāt saḥ hiṅkāraḥ tat asya paśavaḥ anvāyattāḥ tasmāt te hiṃkurvanti hiṅkāra bhājinaḥ hi etasya sāmnaḥ atha yat prathama udite saḥ prastāvaḥ tat asya manuṣyāḥ anvāyattāḥ tasmāt te prastuti kāmāḥ praśaṃsā kāmāḥ prastāva bhājinaḥ hi etasya sāmnaḥ atha yat saṃgava velāyām saḥ ādiḥ tat asya vayāṃsi anvāyattāni tasmāt tāni antarikṣe an ārambhaṇāni ādāya ātmānam paripatanti ādi bhājīni hi etasya sāmnaḥ atha yat samprati madhyaṃdine saḥ udgīthaḥ tat asya devāḥ anvāyattāḥ tasmāt te sattamāḥ prājāpatyānām udgītha bhājinaḥ hi etasya sāmnaḥ atha yat ūrdhvam madhyaṃdināt prāk aparāhṇāt saḥ pratihāraḥ tat asya garbhāḥ anvāyattāḥ tasmāt te pratihṛtāḥ na avapadyante pratihāra bhājinaḥ hi etasya sāmnaḥ atha yat ūrdhvam aparāhṇāt prāk astamayāt saḥ upadravaḥ tat asya āraṇyāḥ anvāyattāḥ tasmāt te puruṣam dṛṣṭvā kakṣam śvabhram iti upadravanti upadrava bhājinaḥ hi etasya sāmnaḥ atha yat prathama astamite tat nidhanam tat asya pitaraḥ anvāyattāḥ tasmāt tān nidadhati nidhana bhājinaḥ hi etasya sāmnaḥ evam khalu amum ādityam saptavidham sām upāste atha khalv ātmasaṃmitam atimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāsīta hiṅkāra iti tryakṣaram prastāva iti tryakṣaram tat samam ādir iti dvyakṣaram pratihāra iti caturakṣaram tata ihaikam tat samam udgītha iti tryakṣaram upadrava iti caturakṣaraṃ tribhis tribhiḥ samaṃ bhavati akṣaram atiśiṣyate tryakṣaram tat samam nidhanam iti tryakṣaram tat samam eva bhavati tāni ha vā etāni dvāviṃśatir akṣarāṇi ekaviṃśatyādityam āpnoti ekaviṃśo vā ito 'sāv ādityaḥ dvāviṃśena param ādityāj jayati tan nākam tad viśokam āpnotīhādityasya jayam paro hāsyādityajayāj jayo bhavati ya etad evaṃ vidvān ātmasaṃmitam atimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāste sāmopāste manaḥ hiṅkāraḥ vāc prastāvaḥ cakṣuḥ udgīthaḥ śrotram pratihāraḥ prāṇaḥ nidhanam etad gāyatraṃ prāṇeṣu protam sa ya evam etad gāyatraṃ prāṇeṣu protaṃ veda prāṇī bhavati sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhiḥ bhavati mahān kīrtyā mahā manāḥ syāt tat vratam abhimanthati sa hiṅkāraḥ dhūmo jāyate sa prastāvaḥ jvalati sa udgīthaḥ aṅgārā bhavanti sa pratihāraḥ upaśāmyati tan nidhanam saṃśāmyati tan nidhanam etad rathaṃtaram agnau protam sa ya evam etad rathaṃtaram agnau protaṃ veda brahmavarcasyannādo bhavati sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhir bhavati mahān kīrtyā na pratyaṅṅ agnim ācāmen na niṣṭhīvet tad vratam abhrāṇi saṃplavante sa hiṅkāraḥ megho jāyate sa prastāvaḥ varṣati sa udgīthaḥ vidyotate stanayati sa pratihāraḥ udgṛhṇāti tan nidhanam etad vairūpaṃ parjanye protam sa ya evam etad vairūpaṃ parjanye protaṃ veda virūpāṃś ca surūpāṃś ca paśūn avarundhe sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhir bhavati mahān kīrtyā varṣantaṃ na nindet tad vratam vasanto hiṅkāraḥ grīṣmaḥ prastāvaḥ varṣā udgīthaḥ śarat pratihāraḥ hemanto nidhanam etad vairājam ṛtuṣu protam sa ya evam etad vairājam ṛtuṣu protaṃ veda virājati prajayā paśubhir brahmavarcasena sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhir bhavati mahān kīrtyā ṛtūn na nindet tad vratam pṛthivī hiṅkāraḥ antarikṣaṃ prastāvaḥ dyaur udgīthaḥ diśaḥ pratihāraḥ samudro nidhanam etāḥ śakvaryo lokeṣu protāḥ sa ya evam etāḥ śakvaryo lokeṣu protā veda lokī bhavati sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhir bhavati mahān kīrtyā lokān na nindet tad vratam ajā hiṅkāraḥ avayaḥ prastāvaḥ gāva udgīthaḥ aśvāḥ pratihāraḥ puruṣo nidhanam etā revatyaḥ paśuṣu protāḥ sa ya evam etā revatyaḥ paśuṣu protā veda paśumān bhavati sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhir bhavati mahān kīrtyā paśūn na nindet tad vratam loma hiṅkāraḥ tvak prastāvaḥ māṃsam udgīthaḥ asthi pratihāraḥ majjā nidhanam etad yajñāyajñīyam aṅgeṣu protam sa ya evam etad yajñāyajñīyam aṅgeṣu protaṃ veda aṅgī bhavati nāṅgena vihūrchati sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhir bhavati mahān kīrtyā saṃvatsaraṃ majjño nāśnīyāt tad vratam majjño nāśnīyād iti vā agnir hiṅkāraḥ vāyuḥ prastāvaḥ āditya udgīthaḥ nakṣatrāṇi pratihāraḥ candramā nidhanam etad rājanaṃ devatāsu protam sa ya evam etad rājanaṃ devatāsu protaṃ veda etāsām eva devatānāṃ salokatāṃ sarṣṭitāṃ sāyujyaṃ gacchati sarvam āyur eti jyog jīvati mahān prajayā paśubhir bhavati mahān kīrtyā brāhmaṇān na nindet tad vratam trayī vidyā hiṅkāraḥ traya ime lokāḥ sa prastāvaḥ agnir vāyur ādityaḥ sa udgīthaḥ nakṣatrāṇi vayāṃsi marīcayaḥ sa pratihāraḥ sarpā gandharvāḥ pitaras tan nidhanam etat sāma sarvasmin protam sa ya evam etat sāma sarvasmin protaṃ veda sarvaṃ ha bhavati tad eṣa ślokaḥ yāni pañcadhā trīṇi trīṇi tebhyo na jyāyaḥ param anyad asti yas tad veda sa veda sarvam sarvā diśo balim asmai haranti sarvam asmīty upāsita tad vrataṃ tad vratam vinardi sāmnaḥ vṛṇe paśavyam iti agneḥ udgīthaḥ aniruktaḥ prajāpateḥ niruktaḥ somasya mṛdu ślakṣṇam vāyoḥ ślakṣṇam balavat indrasya krauñcam bṛhaspateḥ apadhvāntam varuṇasya tān sarvān eva upaseveta vāruṇam tu eva varjayet amṛta tvam devebhyaḥ āgāyāni iti āgāyet svadhām pitṛbhyaḥ āśām manuṣyebhyaḥ tṛṇa udakam paśubhyaḥ svargam lokam yajamānāya annam ātmane āgāyāni iti etāni manasā dhyāyan a pramattaḥ stuvīta sarve svarāḥ indrasya ātmānaḥ sarve ūṣmāṇaḥ prajāpateḥ ātmānaḥ sarve sparśāḥ mṛtyoḥ ātmānaḥ tam _ svareṣu upālabheta indram śaraṇam prapannaḥ abhūvam saḥ tvā prativakṣyati iti enam brūyāt atha _ enam ūṣmasu upālabheta prajāpatim śaraṇam prapannaḥ abhūvam saḥ tvā pratipekṣyati iti enam brūyāt atha _ enam sparśeṣu upālabheta mṛtyum śaraṇam prapannaḥ abhūvam saḥ tvā pratidhakṣyati iti enam brūyāt sarve svarāḥ ghoṣavantaḥ balavantaḥ vaktavyāḥ indre balam dadāni iti sarve ūṣmāṇaḥ a grastāḥ a nirastāḥ vivṛtāḥ vaktavyāḥ prajāpateḥ ātmānam paridadāni iti sarve sparśāḥ leśena an abhinihitāḥ vaktavyāḥ mṛtyoḥ ātmānam pariharāṇi iti trayaḥ dharma skandhāḥ yajñaḥ adhyayanam dānam iti prathamaḥ tapaḥ eva dvitīyaḥ brahmacārī ācārya kula vāsī tṛtīyaḥ atyantam ātmānam ācārya kule avasādayan sarve ete puṇya lokāḥ bhavanti brahma saṃsthaḥ amṛta tvam eti prajāpatiḥ lokān abhyatapat tebhyaḥ abhitaptebhyaḥ trayī vidyā samprāsravat tām abhyatapat tasyāḥ abhitaptāyāḥ etāni akṣarāṇi samprāsravanta bhūḥ bhuvaḥ svar iti tāni abhyatapat tebhyaḥ abhitaptebhyaḥ oṃkāraḥ samprāsravat tat yathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni saṃtṛṇṇāni evam oṃkāreṇa sarvā vāc saṃtṛṇṇā oṃkāraḥ eva idam sarvam oṃkāraḥ eva idam sarvam brahma vādinaḥ vadanti yat vasūnām prātaḥsavanam rudrāṇām mādhyaṃdinam savanam ādityānām ca viśvānām ca devānām tṛtīyasavanam kva tarhi yajamānasya lokaḥ iti prātaḥsavanam saḥ yaḥ tam na vidyāt katham kuryāt atha vidvān kuryāt purā prātaranuvākasya upākaraṇāt jaghanena gārhapatyasya udak mukhaḥ upaviśya saḥ vāsavam sām abhigāyati loka dvāram apāvṛṇu paśyema tvā vayam iti atha juhoti namaḥ agnaye pṛthivī kṣite loka kṣite lokam me yajamānāya vinda eṣa vai yajamānasya lokaḥ etāsmi atra yajamānaḥ parastāt āyuṣaḥ _ apajahi parigham iti uktvā uttiṣṭhati tasmai vasavaḥ prātaḥsavanam samprayacchanti purā mādhyaṃdinasya savanasya upākaraṇāt jaghanena āgnīdhrīyasya udak mukhaḥ upaviśya saḥ raudram sām abhigāyati loka dvāram apāvṛṇu paśyema tvā vayaṃ vairāhumājyāyoā iti atha juhoti namaḥ vāyave antarikṣa kṣite loka kṣite lokam me yajamānāya vinda eṣa vai yajamānasya lokaḥ etāsmi atra yajamānaḥ parastāt āyuṣaḥ _ apajahi parigham iti uktvā uttiṣṭhati tasmai rudrāḥ mādhyaṃdinam savanam samprayacchanti purā tṛtīyasavanasya upākaraṇāt jaghanena āhavanīyasya udak mukhaḥ upaviśya saḥ ādityam saḥ vaiśvadevam sām abhigāyati saḥ vaiśvadevam sām abhigāyati atha vaiśvadevam loka dvāram apāvṛṇu paśyema tvā vayaṃ sāmrāhumājyāyoā iti atha juhoti namaḥ ādityebhyaḥ ca viśvebhyaḥ ca devebhyaḥ divi kṣidbhyaḥ loka kṣidbhyaḥ lokam me yajamānāya vindata eṣa vai yajamānasya lokaḥ etāsmi atra yajamānaḥ parastāt āyuṣaḥ _ apahata parigham iti uktvā uttiṣṭhati tasmai ādityāḥ ca viśvāḥ ca devāḥ tṛtīyasavanam samprayacchanti eṣa ha vai yajñasya mātrām veda yaḥ evam veda yaḥ evam veda asau vai ādityaḥ deva madhu tasya dyauḥ eva tiraścīna vaṃśaḥ antarikṣam apūpaḥ marīcayaḥ putrāḥ tasya ye prāñcaḥ raśmayaḥ tāḥ eva asya prāñcaḥ madhunāḍyaḥ ṛcaḥ eva madhukṛtaḥ ṛgvedaḥ eva puṣpam tāḥ amṛtāḥ āpaḥ tāḥ vai etāḥ ṛcaḥ etam ṛgvedam abhyatapan tasya abhitaptasya yaśaḥ tejaḥ indriyam vīryam annādyam rasaḥ ajāyata tat vyakṣarat tat ādityam abhitas aśrayat tat tat vai etat yat etat ādityasya rohitam rūpam atha ye asya dakṣiṇāḥ raśmayaḥ tāḥ eva asya dakṣiṇāḥ madhunāḍyaḥ yajūṃṣi eva madhukṛtaḥ yajurvedaḥ eva puṣpam tāḥ amṛtāḥ āpaḥ tāni vai etāni yajūṃṣi etam yajurvedam abhyatapan tasya abhitaptasya yaśaḥ tejaḥ indriyam vīryam annādyam rasaḥ ajāyata tat vyakṣarat tat ādityam abhitas aśrayat tat vai etat yat etat ādityasya śuklam rūpam atha ye 'sya pratyañco raśmayas tā evāsya pratīcyo madhunāḍyaḥ sāmāny eva madhukṛtaḥ sāmaveda eva puṣpam tā amṛtā āpaḥ tāni vā etāni sāmāny etaṃ sāmavedam abhyatapan tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata tad vyakṣarat tad ādityam abhito 'śrayat tad vā etad yad etad ādityasya kṛṣṇaṃ rūpam atha ye 'syodañco raśmayas tā evāsyodīcyo madhunāḍyaḥ atharvāṅgirasa eva madhukṛtaḥ itihāsapurāṇaṃ puṣpam tā amṛtā āpaḥ te vā ete 'tharvāṅgirasa etad itihāsapurāṇam abhyatapan tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata tad vyakṣarat tad ādityam abhito 'śrayat tad vā etad yad etad ādityasya paraḥkṛṣṇaṃ rūpam atha ye asya ūrdhvāḥ raśmayaḥ tāḥ eva asya ūrdhvā madhunāḍyaḥ guhyāḥ eva ādeśāḥ madhukṛtaḥ brahma eva puṣpam tāḥ amṛtāḥ āpaḥ te vai ete guhyāḥ ādeśāḥ etat brahma abhyatapan tasya abhitaptasya yaśaḥ tejaḥ indriyam vīryam annādyam rasaḥ ajāyata tat vyakṣarat tat ādityam abhitas aśrayat tat vai etat yat etat ādityasya madhye kṣobhate iva te vai ete rasāṇām rasāḥ vedāḥ hi rasāḥ teṣām ete rasāḥ tāni vai etāni amṛtānām amṛtāni vedāḥ hi amṛtāḥ teṣām etāni amṛtāni tat yat prathamam amṛtam tat vasavaḥ upajīvanti agninā mukhena na vai devāḥ aśnanti na pibanti etat eva amṛtam dṛṣṭvā tṛpyanti te etat eva rūpam abhisaṃviśanti etasmāt rūpāt udyanti saḥ yaḥ etat evam amṛtam veda vasūnām eva ekaḥ bhūtvā agninā eva mukhena etat eva amṛtam dṛṣṭvā tṛpyati saḥ etat eva rūpam abhisaṃviśati etasmāt rūpāt udeti saḥ _ ādityaḥ purastāt udetā paścāt astam etā vasūnām eva tāvat ādhipatyam svārājyam paryetā atha yad dvitīyam amṛtaṃ tad rudrā upajīvantīndreṇa mukhena na vai devā aśnanti na pibanti etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti etasmād rūpād udyanti sa ya etad evam amṛtaṃ veda rudrāṇām evaiko bhūtvendreṇaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etad eva rūpam abhisaṃviśati etasmād rūpād udeti sa yāvad ādityaḥ purastād udetā paścād astam etā dvis tāvad dakṣiṇata udetottarato 'stam etā rudrāṇām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā atha yat tṛtīyam amṛtaṃ tad ādityā upajīvanti varuṇena mukhena na vai devā aśnanti na pibanti etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti etasmād rūpād udyanti sa ya etad evam amṛtaṃ vedādityānām evaiko bhūtvā varuṇenaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etad eva rūpam abhisaṃviśati etasmād rūpād udeti sa yāvad ādityo dakṣiṇata udetottarato 'stam etā dvis tāvat paścād udetā purastād astam etādityānām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā atha yac caturtham amṛtaṃ tan maruta upajīvanti somena mukhena na vai devā aśnanti na pibanti etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti etasmād rūpād udyanti sa ya etad evam amṛtaṃ veda marutām evaiko bhūtvā somenaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etad eva rūpam abhisaṃviśati etasmād rūpād udeti sa yāvad ādityaḥ paścād udetā purastād astam etā dvis tāvad uttarata udetā dakṣiṇato 'stam etā marutām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā atha yat pañcamam amṛtaṃ tat sādhyā upajīvanti brahmaṇā mukhena na vai devā aśnanti na pibanti etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti etasmād rūpād udyanti sa ya etad evam amṛtaṃ veda sādhyānām evaiko bhūtvā brahmaṇaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etad eva rūpam abhisaṃviśati etasmād rūpād udeti sa yāvad āditya uttarata udetā dakṣiṇato 'stam etā dvis tāvad ūrdhvam udetārvāg astam etā sādhyānām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā atha tatas ūrdhvaḥ udetya na eva udetā na astam etā ekalaḥ eva madhye sthātā tat eṣa ślokaḥ na vai tatra na nimloca na udiyāya kadācana devāḥ tena aham satyena mā virādhiṣi brahmanā iti na ha vai asmai udeti na nimlocati sakṛt divā ha eva asmai bhavati yaḥ etām evam brahma upaniṣadam veda tat ha etat brahmā prajāpataye uvāca prajāpatiḥ manave manuḥ prajābhyaḥ tat ha etat uddālakāya āruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca idam vāva tat jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyāt praṇāyyāya _ antevāsine na anyasmai kasmaicana _ api asmai imām adbhiḥ parigṛhītām dhanasya pūrṇām dadyāt etat eva tatas bhūyaḥ gāyatrī vai idam sarvam bhūtam yat idam kiṃca vāc vai gāyatrī vāc vai idam sarvam bhūtam gāyati ca trāyate ca yā vai sā gāyatrī iyam vāva sā yā iyam pṛthivī asyām hi idam sarvam bhūtam pratiṣṭhitam etām eva na atiśīyate yā vai sā pṛthivī iyam vāva sā yat idam asmin puruṣe śarīram asmin hi ime prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ etat eva na atiśīyante yat vai tat puruṣe śarīram idam vāva tat yat idam asmin antar puruṣe hṛdayam asmin hi ime prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ etat eva na atiśīyante sā eṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī tat etat ṛcā abhyanūktam tāvān asya mahimā tatas jyāyāḥ ca puruṣaḥ pādaḥ asya sarvāṇi bhūtāni tri pād asya amṛtam divi iti yat vai tat brahma iti idam vāva tat yaḥ ayam bahirdhā puruṣāt ākāśaḥ yaḥ vai saḥ bahirdhā puruṣāt ākāśaḥ ayam vāva saḥ yaḥ ayam antar puruṣe ākāśaḥ yaḥ vai saḥ antar puruṣe ākāśaḥ ayam vāva saḥ yaḥ ayam antar hṛdaye ākāśaḥ tat etat pūrṇam a pravarti pūrṇām a pravartinīm śriyam labhate yaḥ evam veda tasya ha vai etasya hṛdayasya pañca deva suṣayaḥ saḥ yaḥ asya prāñc suṣiḥ saḥ prāṇaḥ tat cakṣuḥ saḥ ādityaḥ tat etat tejaḥ annādyam iti upāsīta tejasvī anna ādaḥ bhavati yaḥ evam veda atha yaḥ asya dakṣiṇaḥ suṣiḥ saḥ vyānaḥ tat śrotram saḥ candramāḥ tat etat śrīḥ ca yaśaḥ ca iti upāsīta śrīmān yaśasvī bhavati yaḥ evam veda atha yaḥ asya pratyañc suṣiḥ saḥ apānaḥ sā vāc saḥ agniḥ tat etat brahmavarcasam annādyam iti upāsīta brahmavarcasī anna ādaḥ bhavati yaḥ evam veda atha yaḥ asya udaṅ suṣiḥ saḥ samānaḥ tat manaḥ saḥ parjanyaḥ tat etat kīrtiḥ ca vyuṣṭiḥ ca iti upāsīta kīrtimān vyuṣṭimān bhavati yaḥ evam veda atha yaḥ asya ūrdhvaḥ suṣiḥ saḥ udānaḥ saḥ vāyuḥ saḥ ākāśaḥ tat etat ojaḥ ca mahaḥ ca iti upāsīta ojasvī mahasvān bhavati yaḥ evam veda te vai ete pañca brahma puruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ saḥ yaḥ etān evam pañca brahma puruṣān svargasya lokasya dvārapān veda asya kule vīraḥ jāyate pratipadyate svargam lokam yaḥ etān evam pañca brahma puruṣān svargasya lokasya dvārapān veda atha yat atas paras divaḥ jyotiḥ dīpyate viśvatas pṛṣṭheṣu sarvatas pṛṣṭheṣu anuttameṣu uttameṣu lokeṣu idam vāva tat yat idam asmin antar puruṣe jyotiḥ tasya eṣā dṛṣṭiḥ yatra etat asmin śarīre saṃsparśeṇa uṣṇimānam vijānāti yatra etat asmin śarīre saṃsparśeṇa uṣṇimānam vijānāti tasya eṣā śrutiḥ _ etat karṇau apigṛhya ninadam iva nadathuḥ iva agneḥ iva jvalataḥ upaśṛṇoti tat etat dṛṣṭam ca śrutam ca iti upāsīta cakṣuṣyaḥ śrutaḥ bhavati yaḥ evam veda yaḥ evam veda sarvam khalu idam brahma tat jalān iti śāntaḥ upāsīta atha khalu kratu mayaḥ puruṣaḥ yathākratuḥ asmin loke puruṣaḥ bhavati tathā itas pretya bhavati saḥ kratum kurvīta manas mayaḥ prāṇa śarīraḥ bhā rūpaḥ satya saṃkalpaḥ ākāśa ātmā sarva karmā sarva kāmaḥ sarva gandhaḥ sarva rasaḥ sarvam idam abhyāttaḥ avākī anādaraḥ eṣa mama ātmā antar hṛdaye aṇīyāḥ vrīheḥ _ yavāt _ sarṣapāt _ śyāmākāt _ śyāmāka taṇḍulāt _ eṣa mama ātmā antar hṛdaye jyāyāḥ pṛthivyāḥ jyāyāḥ antarikṣāt jyāyāḥ divaḥ jyāyāḥ ebhyaḥ lokebhyaḥ sarva karmā sarva kāmaḥ sarva gandhaḥ sarva rasaḥ sarvam idam abhyāttaḥ avākī anādaraḥ eṣa mama ātmā antar hṛdaye etat brahma etam itas pretya abhisaṃbhavitāsmi iti yasya syāt addhā na vicikitsā asti iti ha sma āha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati diśo hy asya sraktayo dyaur asyottaraṃ bilam sa eṣa kośo vasudhānas tasmin viśvam idaṃ śritam tasya prācī dig juhūr nāma sahamānā nāma dakṣiṇā rājñī nāma pratīcī subhūtā nāmodīcī tāsāṃ vāyur vatsaḥ sa ya etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda na putrarodaṃ roditi so 'ham etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda mā putrarodaṃ rudam ariṣṭaṃ kośaṃ prapadye 'munāmunāmunā prāṇaṃ prapadye 'munāmunāmunā bhūḥ prapadye 'munāmunāmunā bhuvaḥ prapadye 'munāmunāmunā svaḥ prapadye 'munāmunāmunā sa yad avocaṃ prāṇaṃ prapadya iti prāṇo vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yad idaṃ kiṃca tam eva tat prāpatsi atha yad avocaṃ bhuvaḥ prapadya ity agniṃ prapadye vāyuṃ prapadya ādityaṃ prapadya ity eva tad avocam atha yad avocaṃ svaḥ prapadya ity ṛgvedaṃ prapadye yajurvedaṃ prapadye sāmavedaṃ prapadya ity eva tad avocam puruṣo vāva yajñaḥ tasya yāni caturviṃśativarṣāṇi tat prātaḥsavanam caturviṃśatyakṣarā gāyatrī gāyatraṃ prātaḥsavanam tad asya vasavo 'nvāyattāḥ prāṇā vāva vasavaḥ ete hīdaṃ sarvaṃ vāsayanti taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt prāṇā vasava idaṃ me prātaḥsavanaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ madhye yajño vilopsīyeti uddhaiva tata ety agado ha bhavati atha yāni catuścatvāriṃśadvarṣāṇi tan mādhyaṃdinaṃ savanam catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭup traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam tad asya rudrā anvāyattāḥ prāṇā vāva rudrāḥ ete hīdaṃ sarvaṃ rodayanti taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt prāṇā rudrā idaṃ me mādhyaṃdinaṃ savanaṃ tṛtīyasavanam anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ rudrāṇāṃ madhye yajño vilopsīyeti uddhaiva tata ety agado ha bhavati atha yāny aṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi tat tṛtīyasavanam aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanam tad asyādityā anvāyattāḥ prāṇā vāvādityāḥ ete hīdaṃ sarvam ādadate taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt prāṇā ādityā idaṃ me tṛtīyasavanam āyur anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānām ādityānāṃ madhye yajño vilopsīyeti uddhaiva tata ety agado haiva bhavati etaddha sma vai tad vidvān āha mahidāsa aitareyaḥ sa kiṃ ma etad upatapasi yo 'ham anena na preṣyām iti sa ha ṣoḍaśaṃ varṣaśatam ajīvat pra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati ya evaṃ veda sa yad aśiśiṣati yat pipāsati yan na ramate tā asya dīkṣāḥ atha yad aśnāti yat pibati yad ramate tad upasadair eti atha yaddhasati yaj jakṣati yan maithunaṃ carati stutaśastrair eva tad eti atha yat tapo dānam ārjavam ahiṃsā satyavacanam iti tā asya dakṣiṇāḥ tasmād āhuḥ soṣyaty asoṣṭeti punar utpādanam evāsya tat maraṇam evāvabhṛthaḥ taddhaitad ghora āṅgirasaḥ kṛṣṇāya devakīputrāyoktvovāca apipāsa eva sa babhūva so 'ntavelāyām etat trayaṃ pratipadyetākṣitam asy acyutam asi prāṇasaṃśitam asīti tatraite dve ṛcau bhavataḥ ādit pratnasya retasaḥ ud vayaṃ tamasaspari jyotiḥ paśyanta uttaram svaḥ paśyanta uttaram devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam iti jyotir uttamam iti mano brahmety upāsīta ity adhyātmam athādhidaivatam ākāśo brahma ity ubhayam ādiṣṭaṃ bhavaty adhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca tad etac catuṣpād brahma vāk pādaḥ prāṇaḥ pādaś cakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pādaḥ ity adhyātmam athādhidaivatam agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pādaḥ ity ubhayam evādiṣṭaṃ bhavaty adhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca vāg eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ so 'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda prāṇa eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda cakṣur eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ sa ādityena jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda śrotram eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ sa digbhir jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda ya evaṃ veda ādityo brahmety ādeśaḥ tasyopavyākhyānam asad evedam agra āsīt tat sad āsīt tat samabhavat tad āṇḍaṃ niravartata tat saṃvatsarasya mātrām aśayata tan nirabhidyata te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām tad yad rajataṃ seyaṃ pṛthivī yat suvarṇaṃ sā dyauḥ yaj jarāyu te parvatāḥ yad ulbaṃ ausajh samegho nīhāraḥ yā dhamanayas tā nadyaḥ yad vāsteyam udakaṃ sa samudraḥ atha yat tad ajāyata so 'sāv ādityaḥ taṃ jāyamānaṃ ghoṣā ulūlavo 'nūdatiṣṭhant sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ tasmāt tasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ulūlavo 'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ sa ya etam evaṃ vidvān ādityaṃ brahmety upāste abhyāśo ha yad enaṃ sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyur upa ca nimreḍeran nimreḍeran jānaśrutir ha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa sa ha sarvata āvasathān māpayāṃcakre sarvata eva me 'nnam atsyantīti atha ha haṃsā niśāyām atipetuḥ taddhaivaṃ haṃso haṃsam abhyuvāda ho ho 'yi bhallākṣa bhallākṣa jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotir ātataṃ tan mā prasāṅkṣīs tat tvāṃ mā pradhākṣīr iti tam u ha paraḥ pratyuvāca kam v ara enam etat santaṃ sayugvānam iva raikvam āttha iti yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyanty evam enaṃ sarvaṃ tad abhisameti yat kiṃca prajāḥ sādhu kurvanti yaḥ tat veda yat saḥ veda saḥ mayā etat uktaḥ iti tad u ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva sa ha saṃjihāna eva kṣattāram uvācāṅgāre ha sayugvānam iva raikvam āttheti yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti yathā kṛtāya vijitāyādhareyāḥ saṃyanty evam enaṃ sarvaṃ tad abhisameti yat kiṃca prajāḥ sādhu kurvanti yas tad veda yat sa veda sa mayaitad ukta iti sa ha kṣattānviṣya nāvidam iti pratyeyāya taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tad enam arccheti so 'dhastāc chakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇam upopaviveśa taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikva iti ahaṃ hy arā 3 iti ha pratijajñe sa ha kṣattāvidam iti pratyeyāya tad u ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭ śatāni gavāṃ niṣkam aśvatarīrathaṃ tad ādāya praticakrame taṃ hābhyuvāda raikvemāni ṣaṭ śatāni gavām ayaṃ niṣko 'yam aśvatarīrathaḥ anu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatām upāssa iti tam u ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhir astv iti tad u ha punar eva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkam aśvatarīrathaṃ duhitaraṃ tad ādāya praticakrame taṃ hābhyuvāda raikvedaṃ sahasraṃ gavām ayaṃ niṣko 'yam aśvatarīratha iyaṃ jāyāyaṃ grāmo yasminn āsse 'nv eva mā bhagavaḥ śādhīti tasyā ha mukham upodgṛhṇann uvācājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa tasmai hovāca vāyur vāva saṃvargaḥ yadā vā agnir udvāyati vāyum evāpyeti yadā sūryo 'stam eti vāyum evāpyeti yadā candro 'stam eti vāyum evāpyeti yadāpa ucchuṣyanti vāyum evāpiyanti vāyur hy evaitān sarvān saṃvṛṅkte ity adhidaivatam athādhyātmam prāṇo vāva saṃvargaḥ sa yadā svapiti prāṇam eva vāg apyeti prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ śrotram prāṇaṃ manaḥ prāṇo hy evaitān sarvān saṃvṛṅkta iti tau vā etau dvau saṃvargau vāyur eva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu atha ha śaunakaṃ ca kāpeyam abhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe tasmā u ha na dadatuḥ sa hovāca mahātmanaś caturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam yasmai vā etad annaṃ tasmā etan na dattam iti tad u ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya ātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṇyadaṃṣṭro babhaso 'nasūriḥ mahāntam asya mahimānam āhur anadyamāno yad anannam atti iti vai vayam brahmacārin nedam upāsmahe dattāsmai bhikṣām iti tasmai u ha daduḥ te vā ete pañcānye pañcānye daśa santas tat kṛtam tasmāt sarvāsu dikṣv annam eva daśa kṛtam saiṣā virāḍ annādī tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam sarvam asya idaṃ dṛṣṭaṃ bhavaty annādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaram āmantrayāṃcakre brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṃgotro nv aham asmīti sā hainam uvāca nāham etad veda tāta yadgotras tvam asi bahv aham carantī paricāriṇī yauvane tvām alabhe sāham etan na veda yadgotras tvam asi jabālā tu nāmāham asmi satyakāmo nāma tvam asi sa satyakāma eva jābālo bruvīthā iti sa ha hāridrumataṃ gautamam etyovāca brahmacaryaṃ bhagavati vatsyāmi upeyāṃ bhagavantam iti taṃ hovāca kiṃgotro nu somyāsīti sa hovāca nāham etad veda bho yadgotro 'ham asmi apṛcchaṃ mātaram sā mā pratyabravīd bahv aham carantī paricāriṇī yauvane tvām alabhe sāham etan na veda yadgotras tvam asi jabālā tu nāmāham asmi satyakāmo nāma tvam asīti so 'haṃ satyakāmo jābālo 'smi bho iti taṃ hovāca naitad abrahmaṇo vivaktum arhati samidhaṃ somyāhara upa tvā neṣye na satyād agā iti tam upanīya kṛśānām abalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtya uvācemāḥ somyānusaṃvrajeti tā abhiprasthāpayann uvāca nāsahasreṇāvarteyeti sa ha varṣagaṇaṃ provāsa tā yadā sahasraṃ saṃpeduḥ atha hainam ṛṣabho 'bhyuvāda satyakāma 3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva prāptāḥ somya sahasraṃ smaḥ prāpaya na ācāryakulam brahmaṇaś ca te pādaṃ bravāṇi iti bravītu me bhagavān iti tasmai hovāca prācī dik kalā pratīcī dik kalā dakṣiṇā dik kalā udīcī dik kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavān nāma sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavān ity upāste prakāśavān asmiṃl loke bhavati prakāśavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavān ity upāste agniṣṭe pādaṃ vakteti sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃcakāra tā yatrābhisāyaṃ babhūvus tatrāgnim upasamādhāya gā uparudhya samidham ādhāya paścād agneḥ prāṅ upopaviveśa tam agnir abhyuvāda satyakāma 3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavān iti tasmai ha uvāca pṛthivī kalā antarikṣaṃ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo 'nantavān nāma sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo 'nantavān ity upāste 'nantavān asmiṃl loke bhavati anantavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo 'nantavān ity upāste brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavān iti tasmai hovāca agniḥ kalā sūryaḥ kalā candraḥ kalā vidyut kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo jyotiṣmān nāma sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmān ity upāste jyotiṣmān asmiṃl loke bhavati jyotiṣmato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmān ity upāste madguṣṭe pādaṃ vakteti sa ha śvo bhūte gā abhiprasthāpayāṃcakāra tā yatrābhisāyaṃ babhūvus tatrāgnim upasamādhāya gā uparudhya samidham ādhāya paścād agneḥ prāṅ upopaviveśa taṃ madgur upanipatyābhyuvāda satyakāma 3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavān iti tasmai hovāca prāṇaḥ kalā cakṣuḥ kalā śrotraṃ kalā manaḥ kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇa āyatanavān nāma sa ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavān ity upāsta āyatanavān asmiṃl loke bhavati āyatanavato ha lokāñ jayati ya etam evaṃ vidvāṃś catuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavān ity upāste prāpa hācaryakulam tam ācaryo 'bhyuvāda satyakāma 3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva brahmavid iva vai somya bhāsi ko nu tvānuśaśāseti anye manuṣyebhya iti ha pratijajñe bhagavāṃs tv eva me kāme brūyāt śrutaṃ hy eva me bhagavaddṛśebhya ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpatīti tasmai ha etad eva uvāca atra ha na kiṃcana vīyāyeti vīyāyeti upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacaryam uvāsa tasya ha dvādaśa vārṣāny agnīn paricacāra sa ha smānyān antevāsinaḥ samāvartayaṃs taṃ ha smaiva na samāvartayati taṃ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalam agnīn paricacārīt mā tvā agnayaḥ paripravocan prabrūhy asmā iti tasmai hāprocyaiva pravāsāṃcakre sa ha vyādhinā anaśituṃ dadhre tam ācāryajāyā uvāca brahmacārinn aśāna kiṃnu na aśnāsi iti sa ha uvāca bahava ime 'smin puruṣe kāmā nānātyāyāḥ vyādhībhīḥ pratipūrṇo 'smi na aśiṣyāmi iti atha hāgnayaḥ samūdire tapto brahmacārī kuśalaṃ naḥ paryacārīt hantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti sa hovāca vijānāmy ahaṃ yat prāṇo brahma kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti te hocuḥ yad vāva kaṃ tad eva kham yad eva khaṃ tad eva kam iti prāṇaṃ ca hāsmai tad ākāśaṃ cocuḥ atha hainaṃ gārhapatyo 'nuśaśāsa pṛthivy agnir annam āditya iti ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa eva aham asmi iti sa ya etam evaṃ vidvān upāste apahate pāpakṛtyām lokī bhavati sarvam āyur eti jyog jīvati na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca ya etam evaṃ vidvān upāste atha ha enam anvāhāryapacano 'nuśaśāsa āpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti ya eṣa candramasi puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa eva aham asmi iti sa ya etam evaṃ vidvān upāste apahate pāpakṛtyām lokī bhavati sarvam āyur eti jyog jīvati na asya avarapuruṣāḥ kṣīyante upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca ya etam evaṃ vidvān upāste atha hainam āhavanīyo 'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaur vidyud iti ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate so 'ham asmi sa evāham asmīti sa ya etam evaṃ vidvān upāste apahate pāpakṛtyām lokī bhavati sarvam āyur eti jyog jīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyante upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo 'smiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca ya etam evaṃ vidvān upāste te hocuḥ upakosalaiṣā somya te 'smadvidyātmavidyā ca ācāryas tu te gatiṃ vakteti ājagāma hāsyācāryaḥ tam ācāryo 'bhyuvādopakosala3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva brahmavida iva somya mukhaṃ bhāti ko nu tvānuśaśāseti ko nu mānuśiṣyād bho itīhāpeva nihnute ime nūnam īdṛśā anyādṛśā itīhāgnīn abhyūde kiṃnu somya kila te 'vocann iti idam iti ha pratijajñe lokān vāva kila somya te 'vocan ahaṃ tu te tad vakṣyāmi yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evam evaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyata iti bravītu me bhagavān iti tasmai hovāca ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovāca etad amṛtam abhayam etad brahmeti tad yady apy asmin sarpir vodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati etaṃ saṃyadvāma ity ācakṣate etaṃ hi sarvāṇi vāmāny abhisaṃyanti sarvāṇy enaṃ vāmāny abhisaṃyanti ya evaṃ veda eṣa u eva vāmanīḥ eṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda eṣa u eva bhāmanīḥ eṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda atha yad u caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣam evābhisaṃbhavanti arciṣo 'haḥ ahna āpūryamāṇapakṣam āpūryamāṇapakṣād yān ṣaḍ udaṅ eti māsāṃs tān māsebhyaḥ saṃvatsaram saṃvatsarād ādityam ādityāc candramasam candramaso vidyutam tat puruṣo 'mānavaḥ sa enān brahma gamayati eṣa devapatho brahmapathaḥ etena pratipadyamānā imaṃ mānavam āvartaṃ nāvartante nāvartante eṣa ha vai yajño yo 'yaṃ pavate eṣa ha yann idaṃ sarvaṃ punāti yad eṣa yann idaṃ sarvaṃ punāti tasmād eṣa eva yajñaḥ tasya manaś ca vāk ca vartanī tayor anyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā vācā hotādhvaryur udgātānyatarām sa yatropākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadati anyatarām eva vartanīṃ saṃskaroti hīyate 'nyatarā sa yathaikapād vrajan ratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyaty evam asya yajño riṣyati yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno 'nu riṣyati sa iṣṭvā pāpīyān bhavati atha yatra upākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadaty ubhe eva vartanī saṃskurvanti na hīyate 'nyatarā sa yathobhayapād vrajan ratho vobhābhyāṃ cakrābhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhaty evam asya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno 'nu pratitiṣṭhati sa iṣṭvā śreyān bhavati prajāpatir lokān abhyatapat teṣāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat agniṃ pṛthivyāḥ vāyum antarikṣāt ādityaṃ divaḥ sa etās tisro devatā abhyatapat tāsāṃ tapyamānānāṃ rasān prāvṛhat agner ṛcaḥ vāyor yajūṃṣi sāmāny ādityāt sa etāṃ trayīṃ vidyām abhyatapat tasyās tapyamānāyā rasān prāvṛhat bhūr ity ṛgbhyaḥ bhuvar iti yajurbhyaḥ svar iti sāmabhyaḥ tad yady ṛkto riṣyed bhūḥ svāheti gārhapatye juhuyāt ṛcām eva tadrasenarcāṃ vīryeṇarcāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti atha yadi yajuṣṭo riṣyed bhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyāt yajuṣām eva tadrasena yajuṣāṃ vīryeṇa yajuṣāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti atha yadi sāmato riṣyet svaḥ svāhety āhavanīye juhuyāt sāmnām eva tadrasena sāmnāṃ vīryeṇa sāmnāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti tad yathā lavaṇena suvarṇaṃ saṃdadhyāt suvarṇena rajataṃ rajatena trapu trapuṇā sīsaṃ sīsena lohaṃ lohena dāru dāru carmaṇā evam eṣāṃ lokānām āsāṃ devatānām asyās trayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvid brahmā bhavati eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṃvid brahmā bhavati evaṃvidaṃ ha vā eṣā brahmāṇam anu gāthā yato yata āvartate tat tad gacchati mānavaḥ brahmaivaika ṛtvik kurūn aśvābhirakṣati evaṃviddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃś cartvijo 'bhirakṣati tasmād evaṃvidam eva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaś ca ha vai śreṣṭhaś ca bhavati prāṇo vāva jyeṣṭhaś ca śreṣṭhaś ca yo ha vai vasiṣṭhaṃ veda vasiṣṭho ha svānāṃ bhavati vāg vāva vasiṣṭhaḥ yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhaty asmiṃś ca loke 'muṣmiṃś ca cakṣur vāva pratiṣṭhā yo ha vai saṃpadaṃ veda saṃ hāsmai kāmāḥ padyante daivāś ca mānuṣāś ca śrotraṃ vāva saṃpat yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ ha svānāṃ bhavati mano ha vā āyatanam atha ha prāṇā ahaṃśreyasi vyūdire ahaṃ śreyān asmy ahaṃ śreyān asmīti te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitaram etyocuḥ bhagavan ko naḥ śreṣṭha iti tān hovāca yasmin va utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataram iva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti sā ha vāg uccakrāma sā saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca katham aśakatarte maj jīvitum iti yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivam iti praviveśa ha vāk cakṣur hoccakrāma tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca katham aśakatarte maj jīvitum iti yathāndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivam iti praviveśa ha cakṣuḥ śrotraṃ hoccakrāma tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca katham aśakatarte maj jīvitum iti yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā dhyāyanto manasaivam iti praviveśa ha śrotram mano hoccakrāma tat saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca katham aśakatarte maj jīvitum iti yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaś cakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivam iti praviveśa ha manaḥ atha ha prāṇa uccikramiṣan sa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūn saṃkhided evam itarān prāṇān samakhidat taṃ hābhisametyocuḥ bhagavann edhi tvaṃ naḥ śreṣṭho 'si motkramīr iti atha hainaṃ vāg uvāca yad ahaṃ vasiṣṭho 'smi tvaṃ tadvasiṣṭho 'sīti atha hainaṃ cakṣur uvāca yad ahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭhāsīti atha hainaṃ śrotram uvāca yad ahaṃ saṃpad asmi tvaṃ tatsaṃpad asīti atha hainaṃ mana uvāca yad aham āyatanam asmi tvaṃ tadāyatanam asīti na vai vāco na cakṣūṃṣi na śrotrāṇi na manāṃsīty ācakṣate prāṇā ity evācakṣate prāṇo hy evaitāni sarvāṇi bhavati sa hovāca kiṃ me 'nnaṃ bhaviṣyatīti yat kiṃcid idam ā śvabhya ā śakunibhya iti hocuḥ tad vā etad anasyānnam ano ha vai nāma pratyakṣam na ha vā evaṃvidi kiṃcanānannaṃ bhavatīti sa hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatīti āpa iti hocuḥ tasmād vā etad aśiṣyantaḥ purastāc copariṣṭāc cādbhiḥ paridadhati lambhuko ha vāso bhavati anagno ha bhavati taddhaitat satyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca yady apy enac chuṣkāya sthāṇave brūyāj jāyerann evāsmiñchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti atha yadi mahaj jigamiṣet amāvāsyāyām dīkṣitvā paurṇamāsyāṃ rātrau sarvauṣadhasya mantham dadhimadhunor upamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet vasiṣṭhāya svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet pratiṣṭhāyai svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet saṃpade svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet āyatanāya svāhety agnāv ājyasya hutvā manthe saṃpātam avanayet atha pratisṛpyāñjalau mantham ādhāya japati amo nāmāsi amā hi te sarvam idam sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājādhipatiḥ sa mā jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ rājyam ādhipatyaṃ gamayatu aham evedaṃ sarvam asānīti atha khalv etayarcā paccha ācāmati tat savitur vṛṇīmaha ity ācāmati vayaṃ devasya bhojanam ity ācāmati śreṣṭhaṃ sarvadhātamam ity ācāmati turaṃ bhagasya dhīmahīti sarvaṃ pibati nirṇijya kaṃsaṃ camasaṃ vā paścād agneḥ saṃviśati carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṃyamo 'prasāhaḥ sa yadi striyaṃ paśyet samṛddhaṃ karmeti vidyāt tad eṣa ślokaḥ yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyati samṛddhiṃ tatra jānīyāt tasmin svapnanidarśane tasmin svapnanidarśane śvetaketuḥ ha āruṇeyaḥ pañcālānām samitim eyāya tam ha pravāhaṇaḥ jaivaliḥ uvāca kumāraiḥ _ tvā aśiṣat pitā iti _ hi bhagavan iti vettha yat itas _ prajāḥ prayanti iti na bhagavan iti vettha yathā punar āvartante iti na bhagavan iti vettha pathinoḥ deva yānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartane iti na bhagavan iti vettha yathā asau lokaḥ na saṃpūryate iti na bhagavan iti vettha yathā pañcamāyām āhutau āpaḥ puruṣa vacasaḥ bhavanti iti na eva bhagavan iti atha _ kim _ śiṣṭaḥ avocathāḥ yaḥ hi imā na vidyāt katham saḥ anuśiṣṭaḥ bruvīta iti saḥ ha āyastaḥ pituḥ ardham eyāya tam ha uvāca an anuśiṣya vāva kila mām bhagavān abravīt _ tvā aśiṣam iti pañca mām rājanya bandhuḥ praśnān aprākṣīt teṣām na ekaścanam aśakam vivaktum iti saḥ ha uvāca yathā mām tvam tadā etān avadaḥ yathā aham eṣām na ekaścanam veda _ aham imān avediṣyam katham te na avakṣyam iti saḥ ha gautamaḥ rājñaḥ ardham eyāya tasmai ha prāptāya arhām cakāra sa ha prātaḥ sabhāga udeyāya tam ha uvāca mānuṣasya bhagavan gautamaiḥ vittasya varam vṛṇīthāḥ iti saḥ ha uvāca te eva rājñ mānuṣam vittam yām eva kumārasya ante vācam abhāṣathāḥ tām eva me brūhi iti te eva rājñ mānuṣam vittam yām eva kumārasya ante vācam abhāṣathāḥ tām eva me brūhi iti saḥ ha kṛcchrī babhūva tam ha ciram vasa iti ājñāpayāṃcakāra tam ha uvāca yathā mām tvam gautamaiḥ avadaḥ yathā iyam na prāk tvattaḥ purā vidyā gacchati tasmāt u sarveṣu lokeṣu kṣatrasya eva praśāsanam abhūt iti tasmai ha uvāca asau vāva lokaḥ gautama agniḥ tasya ādityaḥ eva samidh raśmayaḥ dhūmaḥ ahar arciḥ candramāḥ aṅgārāḥ nakṣatrāṇi visphuliṅgāḥ tasmin etasmin agnau devāḥ śraddhām juhvati tasyāḥ āhutyāḥ somaḥ rājā sambhavati parjanyaḥ vāva gautama agniḥ tasya vāyuḥ eva samidh abhram dhūmaḥ vidyut arciḥ aśaniḥ aṅgārāḥ hrādunayaḥ visphuliṅgāḥ tasmin etasmin agnau devāḥ somam rājānam juhvati tasyāḥ āhutyāḥ varṣam sambhavati pṛthivī vāva gautama agniḥ tasyāḥ saṃvatsaraḥ eva samidh ākāśaḥ dhūmaḥ rātriḥ arciḥ diśaḥ aṅgārāḥ avāntaradiśaḥ visphuliṅgāḥ tasmin etasmin agnau devāḥ varṣam juhvati tasyāḥ āhutyāḥ annam sambhavati puruṣaḥ vāva gautama agniḥ tasya vāc eva samidh prāṇaḥ dhūmaḥ jihvā arciḥ cakṣuḥ aṅgārāḥ śrotram visphuliṅgāḥ tasmin etasmin agnau devāḥ annam juhvati tasyāḥ āhutyāḥ retaḥ sambhavati yoṣā vāva gautama agniḥ tasyāḥ upasthaḥ eva samidh yat upamantrayate sa dhūmaḥ yoniḥ arciḥ yat antar karoti te aṅgārāḥ abhinandāḥ visphuliṅgāḥ tasmin etasmin agnau devāḥ retaḥ juhvati tasyāḥ āhutyāḥ garbhaḥ sambhavati iti tu pañcamāyām āhutau āpaḥ puruṣa vacasaḥ bhavanti iti saḥ ulba āvṛtaḥ garbhaḥ daśa _ nava _ māsān antar śayitvā _ _ atha jāyate saḥ jātaḥ yāvadāyuṣam jīvati tam pretam diṣṭam itas agnayaḥ eva haranti _ eva itaḥ _ sambhūtaḥ bhavati tat ye ittham viduḥ ye ca ime araṇye śraddhā tapaḥ iti upāsate te arciṣam abhisaṃbhavanti arciṣaḥ ahar ahnaḥ āpūryamāṇapakṣam āpūryamāṇapakṣāt yān ṣaṭ udañc eti māsān tān māsebhyaḥ saṃvatsaram saṃvatsarāt ādityam ādityāt candramasam candramasaḥ vidyutam tat puruṣaḥ a mānavaḥ saḥ enān brahma gamayati eṣa deva yānaḥ panthāḥ iti atha ye ime grāme iṣṭāpūrte dattam iti upāsate te dhūmam abhisaṃbhavanti dhūmāt rātrim rātryāḥ aparapakṣam aparapakṣāt yān ṣaṭ dakṣiṇā eti māsān tān na ete saṃvatsaram abhiprāpnuvanti māsebhyaḥ pitṛ lokam pitṛ lokāt ākāśam ākāśāt candramasam eṣa somaḥ rājā tat devānām annam tam devāḥ bhakṣayanti tasmin yāvat saṃpātam uṣitvā atha etam eva adhvānam punar nivartante ākāśam ākāśāt vāyum vāyuḥ bhūtvā dhūmaḥ bhavati dhūmaḥ bhūtvā abhram bhavati abhram bhūtvā meghaḥ bhavati meghaḥ bhūtvā pravarṣati te iha vrīhi yavāḥ oṣadhi vanaspatayaḥ tila māsāḥ iti jāyante atas vai khalu durniṣprapataram yaḥ yaḥ hi annam atti yaḥ retaḥ siñcati tat bhūyas eva bhavati tat ye iha ramaṇīya caraṇāḥ abhyāśaḥ ha _ te ramaṇīyām yonim āpadyeran brāhmaṇa yonim _ kṣatriya yonim _ vaiśya yonim _ atha ye iha kapūya caraṇāḥ abhyāśaḥ ha _ te kapūyām yonim āpadyeran śva yonim _ sūkara yonim _ caṇḍāla yonim _ atha etayoḥ pathoḥ na katareṇa cana tāni imāni kṣudrāṇi asakṛt āvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasva iti etat tṛtīyam sthānam tena asau lokaḥ na saṃpūryate tasmāt jugupseta tat eṣa ślokaḥ stenaḥ hiraṇyasya surām piban ca guroḥ talpam āvasan brahma hā ca ete patanti catvāraḥ pañcamaḥ ca ācaran taiḥ iti stenaḥ hiraṇyasya surām piban ca guroḥ talpam āvasan brahma hā ca ete patanti catvāraḥ pañcamaḥ ca ācaran taiḥ iti atha ha yaḥ etān pañca agnīn veda na saha taiḥ api ācaran pāpmanā lipyate śuddhaḥ pūtaḥ puṇya lokaḥ bhavati yaḥ evam veda yaḥ evam veda prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣir indradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśvis te haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāṃsāṃ cakruḥ ko na ātmā kiṃ brahmeti te ha saṃpādayāṃcakruḥ uddālako vai bhagavanto 'yam āruṇiḥ saṃpratīmam ātmānaṃ vaiśvānaram adhyeti taṃ hantābhyāgacchāmeti taṃ hābhyājagmuḥ sa ha saṃpādayāṃcakāra prakṣyanti mām ime mahāśālā mahāśrotriyāḥ tebhyo na sarvam iva pratipatsye hantāham anyam abhyanuśāsānīti tān hovāca aśvapatir vai bhagavanto 'yaṃ kaikeyaḥ saṃpratīmam ātmānaṃ vaiśvānaram adhyeti taṃ hantābhyāgacchāmeti taṃ hābhyājagmuḥ tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthag arhāṇi kārayāṃcakāra sa ha prātaḥ saṃjihāna uvāca na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ nānāhitāgnir nāvidvān na svairī svairiṇī kutaḥ yakṣyamāṇo vai bhagavanto 'ham asmi yāvad ekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvad bhagavadbhyo dāsyāmi vasantu bhagavanta iti te hocuḥ yena haivārthena puruṣaś caret taṃ haiva vadet ātmānam evemaṃ vaiśvānaraṃ saṃpraty adhyeṣi tam eva no brūhīti tān hovāca prātar vaḥ prativaktāsmīti te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire tān hānupanīyaivaitad uvāca aupamanyava kaṃ tvam ātmānam upāssa iti divam eva bhagavo rājann iti hovāca eṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse tasmāt tava sutaṃ prasutam āsutaṃ kule dṛśyate atsy annaṃ paśyasi priyam atty annaṃ paśyati priyam bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ye etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste mūdhā tv eṣa ātmana iti hovāca mūrdhā te vyapatiṣyad yan māṃ nāgamiṣya iti atha hovāca satyayajñaṃ pauluṣim prācīnayogya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti ādityam eva bhagavo rājann iti hovāca eṣa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāste tasmāt tava bahu viśvarūpaṃ kule dṛśyate pravṛtto 'śvatarīratho dāsī niṣkaḥ atsy annaṃ paśyasi priyam atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste cakṣuṣ ṭv etad ātmana iti hovāca andho 'bhaviṣyo yan māṃ nāgamiṣya iti atha hovācendradyumnaṃ bhāllaveyam vaiyāghrapadya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti vāyum eva bhagavo rājann iti hovāca eṣa vai pṛthagvartmātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse tasmāt tvāṃ pṛthag balaya āyanti pṛthag rathaśreṇayo 'nuyanti atsy annaṃ paśyasi priyam atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste prāṇas tv eṣa ātmana iti hovāca prāṇas ta udakramiṣyad yan māṃ nāgamiṣya iti atha hovāca janaṃ śārkarākṣyam śārkarākṣya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti ākāśam eva bhagavo rājann iti hovāca eṣa vai bahula ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse tasmāt tvaṃ bahulo 'si prajayā ca dhanena ca atsy annaṃ paśyasi priyam atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste saṃdehas tv eṣa ātmana iti hovāca saṃdehas te vyaśīryad yan māṃ nāgamiṣya iti atha hovāca buḍilam āśvatarāśvim vaiyāghrapadya kaṃ tvam ātmānam upāssa iti apa eva bhagavo rājann iti hovāca eṣa vai rayir ātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse tasmāt tvaṃ rayimān puṣṭimān asi atsy annaṃ paśyasi priyam atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste bastis tv eṣa ātmana iti hovāca bastis te vyabhetsyad yan māṃ nāgamiṣya iti atha hovācoddālakam āruṇim gautama kaṃ tvam ātmānam upāssa iti pṛthivīm eva bhagavo rājann iti hovāca eṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro yaṃ tvam ātmānam upāsse tasmāt tvaṃ pratiṣṭhito 'si prajayā ca paśubhiś ca atsy annaṃ paśyasi priyam atty annaṃ paśyati priyaṃ bhavaty asya brahmavarcasaṃ kule ya etam evam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste pādau tv etāv ātmana iti hovāca pādau te vyamlāsyetāṃ yan māṃ nāgamiṣya iti tān hovāca ete vai khalu yūyaṃ pṛthag ivemam ātmānaṃ vaiśvānaraṃ vidvāṃso 'nnam attha yas tv etam evaṃ prādeśamātram abhivimānam ātmānaṃ vaiśvānaram upāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣv ātmasv annam atti tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāś cakṣur viśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṃdeho bahulo bastir eva rayiḥ pṛthivy eva pādāv ura eva vedir lomāṇi barhir hṛdayaṃ gārhapatyo mano 'nvāhāryapacana āsyam āhavanīyaḥ tad yad bhaktaṃ prathamam āgacchet taddhomīyam sa yāṃ prathamām āhutiṃ juhuyāt tāṃ juhuyāt prāṇāya svāheti prāṇas tṛpyati prāṇe tṛpyati cakṣus tṛpyati cakṣuṣi tṛpyaty ādityas tṛpyati āditye tṛpyati dyaus tṛpyati divi tṛpyantyāṃ yat kiṃca dyauś cādityaś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti atha yāṃ dvitīyāṃ juhuyāt tāṃ juhuyād vyānāya svāheti vyānas tṛpyati vyāne tṛpyati śrotraṃ tṛpyati śrotre tṛpyati candramās tṛpyati candramasi tṛpyati diśas tṛpyanti dikṣu tṛpyantīṣu yat kiṃca diśaś candramāś cādhitiṣṭhanti tat tṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti atha yāṃ tṛtīyāṃ juhuyāt tāṃ juhuyād apānāya svāheti apānas tṛpyati apāne tṛpyati vāk tṛpyati vāci tṛpyantyām agnis tṛpyati agnau tṛpyati pṛthivī tṛpyati pṛthivyāṃ tṛpyantyāṃ yat kiṃca pṛthivī cāgniś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti atha yāṃ caturthīṃ juhuyāt tāṃ juhuyāt samānāya svāheti samānas tṛpyati samāne tṛpyati manas tṛpyati manasi tṛpyati parjanyas tṛpyati parjanye tṛpyati vidyut tṛpyati vidyuti tṛpyantyāṃ yat kiṃca vidyuc ca parjanyaś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti atha yām pañcamīṃ juhuyāt tāṃ juhuyāt udānāya svāheti udānas tṛpyati udāne tṛpyati tvak tṛpyati tvaci tṛpyantyāṃ vāyus tṛpyati vāyau tṛpyaty ākāśas tṛpyati ākāśe tṛpyati yat kiṃca vāyuś cākāśaś cādhitiṣṭhatas tat tṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhir annādyena tejasā brahmavarcaseneti sa ya idam avidvān agnihotraṃ juhoti yathāṅgārān apohya bhasmani juhuyāt tādṛk tat syāt atha ya etad evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣv ātmasu hutaṃ bhavati tad yatheṣīkātūlam agnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante ya etad evaṃ vidvān agnihotraṃ juhoti tasmād u haivaṃvid yady api caṇḍālāya ucchiṣṭaṃ prayacchet ātmani haivāsya tad vaiśvānare hutaṃ syād iti tad eṣa ślokaḥ yatheha kṣudhitā bālā mātaraṃ paryupāsate evaṃ sarvāṇi bhūtāny agnihotram upāsata śvetaketuḥ ha āruṇeyaḥ āsa tam ha pitā uvāca śvetaketo vasa brahmacaryam na vai somya asmad kulīnaḥ an anūcya brahmabandhuḥ iva bhavati iti saḥ ha dvādaśa varṣaḥ upetya caturviṃśati varṣaḥ sarvān vedān adhītya mahāmanāḥ anūcāna mānī stabdhaḥ eyāya tam ha pitā uvāca śvetaketo _ nu somyaiḥ idam mahāmanāḥ anūcāna mānī stabdhaḥ asi _ tam ādeśam aprākṣyaḥ yena a śrutam śrutam bhavati a matam matam a vijñātam vijñātam iti katham nu bhagavan saḥ ādeśaḥ bhavati iti yathā somyaiḥ ekena mṛd piṇḍena sarvam mṛd mayam vijñātam syāt vācā ārambhaṇam vikāraḥ nāmadheyam mṛttikā iti eva satyam yathā somyaiḥ ekena loha maṇinā sarvam loha mayam vijñātam syāt vācā ārambhaṇam vikāraḥ nāmadheyam loham iti eva satyam yathā somyaiḥ ekena nakha nikṛntanena sarvam kārṣṇāyasam vijñātam syāt vācā ārambhaṇam vikāraḥ nāmadheyam kṛṣṇāyasam iti eva satyam evam somyaiḥ saḥ ādeśaḥ bhavati iti na vai nūnam bhagavantaḥ te etat avediṣuḥ _ hi etat avediṣyan katham mama na avakṣyan iti bhagavān tu eva me bravītu iti tathā somyaiḥ iti ha uvāca sat eva somyaiḥ idam agre āsīt ekam eva advitīyam tat ha eke āhuḥ asat eva idam agre āsīt ekam eva advitīyam tasmāt asataḥ sat jāyata kutas tu khalu somyaiḥ evam syāt iti ha uvāca katham asataḥ sat jāyeta sat tu eva somyaiḥ idam agre āsīt ekam eva advitīyam tat aikṣata bahu syām prajāyeya iti tat tejaḥ asṛjata tat tejaḥ aikṣata bahu syām prajāyeya iti tat apaḥ asṛjata tasmāt _ kva ca śocati svedate _ puruṣaḥ tejasaḥ eva tat _ apaḥ jāyante teṣām khalu eṣām bhūtānām trīṇi eva bījāni bhavanti āṇḍa jam jīva jam udbhid jam iti sā iyam devatā aikṣata _ aham imāḥ tisraḥ devatāḥ anena jīvena ātmanā anupraviśya nāma rūpe vyākaravāṇi iti tāsām trivṛtam trivṛtam ekaikām karavāṇi iti sā iyam devatā imāḥ tisraḥ devatāḥ anena eva jīvena ātmanā anupraviśya nāma rūpe vyākarot tāsām trivṛtam trivṛtam ekaikām akarot yathā tu khalu somyaiḥ imāḥ tisraḥ devatāḥ trivṛt trivṛt ekaikā bhavati tat mama vijānīhi iti yad agne rohitaṃ rūpaṃ tejasas tad rūpam yacchuklaṃ tad apām yat kṛṣṇaṃ tad annasya apāgād agner agnitvam vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇīty eva satyam yad ādityasya rohitaṃ rūpaṃ tejasas tad rūpam yacchuklaṃ tad apām yat kṛṣṇaṃ tad annasya apāgād ādityād ādityatvam vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇīty eva satyam yac candramaso rohitaṃ rūpaṃ tejasas tad rūpam yacchuklaṃ tad apām yat kṛṣṇaṃ tad annasya apāgāc candrāc candratvam vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇīty eva satyam yad vidyuto rohitaṃ rūpaṃ tejasas tad rūpam yacchuklaṃ tad apām yat kṛṣṇaṃ tad annasya apāgād vidyuto vidyuttvam vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇīty eva satyam etaddha sma vai tadvidvāṃsa āhuḥ pūrve mahāśālā mahāśrotriyāḥ na no 'dya kaścanāśrutam amatam avijñātam udāhariṣyati iti hy ebhyo vidāṃcakruḥ yad u rohitam ivābhūd iti tejasas tad rūpam iti tad vidāṃcakruḥ yad u śuklam ivābhūd ity apāṃ rūpam iti tad vidāṃcakruḥ yad u kṛṣṇam ivābhūd ity annasya rūpam iti tad vidāṃcakruḥ yad v avijñātam ivābhūd ity etāsām eva devatānāṃ samāsa iti tad vidāṃcakruḥ yathā nu khalu somyemās tisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛt trivṛd ekaikā bhavati tan me vijānīhīti annam aśitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātus tat purīṣaṃ bhavati yo madhyamas tan māṃsam yo 'ṇiṣṭhas tan manaḥ āpaḥ pītās tredhā vidhīyante tāsāṃ yaḥ sthaviṣṭho dhātus tan mūtraṃ bhavati yo madhyamas tal lohitam yo 'ṇiṣṭhaḥ sa prāṇaḥ tejo 'śitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātus tad asthi bhavati yo madhyamaḥ sa majjā yo 'ṇiṣṭhaḥ sā vāk annamayaṃ hi somya manaḥ āpomayaḥ prāṇaḥ tejomayī vāg iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca dadhnaḥ somya mathyamānasya yo 'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati tat sarpir bhavati evam eva khalu somyānnasyāśyamānasya yo 'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati tan mano bhavati apāṃ somya pīyamānānāṃ yo 'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sā prāṇo bhavati tejasaḥ somyāśyamānasya yo 'ṇimā sa ūrdhvaḥ samudīṣati sā vāg bhavati annamayaṃ hi somya manaḥ āpomayaḥ prāṇaḥ tejomayī vāg iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca ṣoḍaśakalaḥ somya puruṣaḥ pañcadaśāhāni māśīḥ kāmam apaḥ piba āpomayaḥ prāṇo na pibato vicchetsyata iti sa ha pañcadaśāhāni nāśa atha hainam upasasāda kiṃ bravīmi bho iti ṛcaḥ somya yajūṃṣi sāmānīti sa hovāca na vai mā pratibhānti bho iti taṃ hovāca yathā somya mahato 'bhyāhitasyaiko 'ṅgāraḥ khadyotamātraḥ pariśiṣṭaḥ syāt tena tato 'pi na bahu dahet evaṃ somya te ṣoḍaśānāṃ kalānām ekā kalā atiśiṣṭā syāt tayaitarhi vedān nānubhavasi aśāna atha me vijñāsyasīti sa hāśa atha hainam upasasāda taṃ ha yat kiṃca papraccha sarvaṃ ha pratipede taṃ hovāca yathā somya mahato 'bhyāhitasyaikam aṅgāraṃ khadyotamātraṃ pariśiṣṭaṃ taṃ tṛṇair upasamādhāya prajvālayet tena tato 'pi bahu dahet evaṃ somya te ṣoḍaśānāṃ kalānām ekā kalātiśiṣṭābhūt sānnenopasamāhitā prājvālī tayaitarhi vedān anubhavasi annamayaṃ hi somya manaḥ āpomayaḥ prāṇaḥ tejomayī vāg iti taddhāsya vijajñāv iti vijajñāv iti uddālako hāruṇiḥ śvetaketuṃ putram uvāca svapnāntaṃ me somya vijānīhīti yatraitat puruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā sampanno bhavati svam apīto bhavati tasmād enaṃ svapitīty ācakṣate svaṃ hy apīto bhavati sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddho diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanam alabdhvā bandhanam evopaśrayate evam eva khalu somya tan mano diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanam alabdhvā prāṇam evopaśrayate prāṇabandhanaṃ hi somya mana iti aśanāpipāse me somya vijānīhīti yatraitat puruṣo 'śiśiṣati nāmāpa eva tad aśitaṃ nayante tad yathā gonāyo 'śvanāyaḥ puruṣanāya ity evaṃ tad apa ācakṣate 'śanāyeti tatraitacchuṅgam utpatitaṃ somya vijānīhi nedam amūlaṃ bhaviṣyatīti tasya kva mūlaṃ syād anyatrānnāt evam eva khalu somyānnena śuṅgenāpo mūlam anviccha adbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlam anviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlam anviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ atha yatraitat puruṣaḥ pipāsati nāma teja eva tat pītaṃ nayate tad yathā gonāyo 'śvanāyaḥ puruṣanāya ity evaṃ tat teja ācaṣṭa udanyeti tatraitad eva śuṅgam utpatitaṃ somya vijānīhi nedam amūlaṃ bhaviṣyatīti tasya kva mūlaṃ syād anyatrādbhyaḥ adbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlam anviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlam anviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ yathā nu khalu somyemās tisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛt trivṛd ekaikā bhavati tad uktaṃ purastād eva bhavati asya somya puruṣasya prayato vāṅ manasi saṃpadyate manaḥ prāṇe prāṇas tejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca yathā somya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti nānātyayānāṃ vṛkṣāṇāṃ rasān samavahāram ekatāṃ rasaṃ gamayanti te yathā tatra na vivekaṃ labhante 'muṣyāhaṃ vṛkṣasya raso 'smy amuṣyāhaṃ vṛkṣasya raso 'smīti evam eva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sati sampadya na viduḥ sati sampadyāmaha iti ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yad yad bhavanti tad ābhavanti sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca imāḥ somya nadyaḥ purastāt prācyaḥ syandante paścāt pratīcyaḥ tāḥ samudrāt samudram evāpiyanti sa samudra eva bhavati tā yathā tatra na vidur iyam aham asmīyam aham asmīti evam eva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha iti ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yad yad bhavanti tad ābhavanti sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca asya somya mahato vṛkṣasya yo mūle 'bhyāhanyāj jīvan sraved yo madhye 'bhyāhanyāj jīvan sraved yo 'gre 'bhyāhanyāj jīvan sravet sa eṣa jīvenātmanānuprabhūtaḥ pepīyamāno modamānas tiṣṭhati asya yad ekāṃ śākhāṃ jīvo jahāty atha sā śuṣyati dvitīyāṃ jahāty atha sā śuṣyati tṛtīyāṃ jahāty atha sā śuṣyati sarvaṃ jahāti sarvaḥ śuṣyati evam eva khalu somya viddhīti ha uvāca jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyata iti sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca nyagrodhaphalam ata āhareti idaṃ bhagava iti bhinddhīti bhinnaṃ bhagava iti kim atra paśyasīti aṇvya ivemā dhānā bhagava iti āsām aṅgaikāṃ bhinddhīti bhinnā bhagava iti kim atra paśyasīti na kiṃcana bhagava iti taṃ hovāca yaṃ vai somyaitam aṇimānaṃ na nibhālayasa etasya vai somyaiṣo 'ṇimna evaṃ mahānyagrodhas tiṣṭhati śraddhatsva somyeti sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca lavaṇam etad udake 'vadhāyātha mā prātar upasīdathā iti sa ha tathā cakāra taṃ hovāca yad doṣā lavaṇam udake 'vādhā aṅga tad āhareti taddhāvamṛśya na viveda yathā vilīnam eva aṅgāsyāntād ācāmeti katham iti lavaṇam iti madhyād ācāmeti katham iti lavaṇam iti antād ācāmeti katham iti lavaṇam iti abhiprāsyaitad atha mopasīdathā iti taddha tathā cakāra tacchaśvat saṃvartate taṃ hovācātra vāva kila tat somya na nibhālayase 'traiva kileti sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca yathā somya puruṣaṃ gandhārebhyo 'bhinaddhākṣam ānīya taṃ tato 'tijane visṛjet sa yathā tatra prāṅ vodaṅ vā adharāṅ vā pratyaṅ vā pradhmāyītābhinaddhākṣa ānīto 'bhinaddhākṣo visṛṣṭaḥ tasya yathābhinahanaṃ pramucya prabrūyād etāṃ diśaṃ gandhārā etāṃ diśaṃ vrajeti sa grāmād grāmaṃ pṛcchan paṇḍito medhāvī gandhārān evopasaṃpadyeta evam evehācāryavān puruṣo veda tasya tāvad eva ciraṃ yāvan na vimokṣye 'tha sampatsya iti sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca puruṣaṃ somyotopatāpinaṃ jñātayaḥ paryupāsate jānāsi māṃ jānāsi mām iti tasya yāvan na vāṅ manasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇas tejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ tāvaj jānāti atha yadāsya vāṅ manasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇas tejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām atha na jānāti sa ya eṣo 'ṇimaitad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavān vijñāpayatv iti tathā somyeti hovāca puruṣaṃ somyota hastagṛhītam ānayanti apahārṣīt steyam akārṣīt paraśum asmai tapateti sa yadi tasya kartā bhavati tata evānṛtam ātmānaṃ kurute so 'nṛtābhisaṃdho 'nṛtenātmānam antardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa dahyate atha hanyate atha yadi tasyākartā bhavati tata eva satyam ātmānaṃ kurute sa satyābhisaṃdhaḥ satyenātmānam antardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa na dahyate atha mucyate sa yathā tatra nādāhyeta etad ātmyam idaṃ sarvam tat satyam sa ātmā tat tvam asi śvetaketo iti taddhāsya vijajñāv iti vijajñāv iti adhīhi bhagavan iti ha upasasāda sanatkumāram nāradaḥ tam ha uvāca yat vettha tena mām upasīda tatas te ūrdhvam vakṣyāmi iti saḥ ha uvāca ṛgvedam bhagavan adhyemi yajurvedam sāmavedam ātharvaṇam caturtham itihāsa purāṇam pañcamam vedānām vedam pitryam rāśim daivam nidhim vākovākyam ekāyanam deva vidyām brahma vidyām bhūta vidyām kṣatra vidyām nakṣatra vidyām sarpa deva jana vidyām etat bhagavan adhyemi saḥ aham bhagavan mantra vid eva asmi na ātma vid śrutam hi eva mama bhagavaddṛśebhyaḥ tarati śokam ātma vid iti saḥ aham bhagavan śocāmi tam mām bhagavān śokasya pāram tārayatu iti tam ha uvāca yat vai kiṃca etat adhyagīṣṭhāḥ nām eva etat nām vai ṛgvedaḥ yajurvedaḥ sāmavedaḥ ātharvaṇaḥ caturthaḥ itihāsa purāṇaḥ pañcamaḥ vedānām vedaḥ pitryaḥ rāśiḥ daivaḥ nidhiḥ vākovākyam ekāyanam deva vidyā brahma vidyā bhūta vidyā kṣatra vidyā nakṣatra vidyā sarpa deva jana vidyā nām eva etat nām upāssva iti saḥ yaḥ nām brahma iti upāste _ nāmnaḥ gatam tatra asya yathākāma cāraḥ bhavati yaḥ nām brahma iti upāste asti bhagavan nāmnaḥ bhūyaḥ iti nāmnaḥ vāva bhūyaḥ asti iti tat me bhagavān bravītu iti vāc nāmnaḥ bhūyāḥ vāc ṛgvedam vijñāpayati yajurvedam sāmavedam ātharvaṇam caturtham itihāsa purāṇam pañcamam vedānām vedam pitryam rāśim daivam nidhim vākovākyam ekāyanam deva vidyām brahma vidyām bhūta vidyām kṣatra vidyām nakṣatra vidyām sarpa deva jana vidyām divam ca pṛthivīm ca vāyum ca ākāśam ca apaḥ ca tejaḥ ca devān ca manuṣyān ca paśūn ca vayāṃsi ca tṛṇa vanaspatīn śvāpadāni _ kīṭa pataṃga pipīlakam dharmam ca adharmam ca satyam ca anṛtam ca sādhu ca asādhu ca _ vai vāc na abhaviṣyat na dharmaḥ na adharmaḥ vyajñāpayiṣyat na satyam na anṛtam na sādhu na asādhu vāc eva etat sarvam vijñāpayati vācam upāssva iti saḥ yaḥ vācam brahma iti upāste _ vācaḥ gatam tatra asya cāraḥ bhavati yaḥ vācam brahma iti upāste asti bhagavan vācaḥ bhūyaḥ iti vācaḥ bhūyaḥ asti iti tat me bhagavān bravītu iti manaḥ vāva vācaḥ bhūyaḥ yathā vai dve _ āmalake dve _ kole dvau _ akṣau muṣṭiḥ anubhavati evam vācam ca nām ca manaḥ anubhavati saḥ _ manasā manasyati mantrān adhīyīya iti atha adhīte karmāṇi kurvīya iti atha kurute putrān ca paśūn ca iccheya iti atha icchate imam ca lokam amum ca iccheya iti atha icchate manaḥ hi ātmā manaḥ hi lokaḥ manaḥ hi brahma manaḥ upāssva iti saḥ yaḥ manaḥ brahma iti upāste yāvat manasaḥ gatam tatra asya yathākāma cāraḥ bhavati yaḥ manaḥ brahma iti upāste asti bhagavan manasaḥ bhūyaḥ iti manasaḥ vāva bhūyaḥ asti iti tat me bhagavān bravītu iti saṃkalpaḥ vāva manasaḥ bhūyāḥ _ vai saṃkalpayate atha manasyati atha vācam īrayati tām u nāmni īrayati nāmni mantrāḥ ekam bhavanti mantreṣu karmāṇi tāni ha _ etāni saṃkalpa ekāyanāni saṃkalpa ātmakāni saṃkalpe pratiṣṭhitāni samakﾱpatām dyāvāpṛthivyau samakalpetām vāyuḥ ca ākāśam ca samakalpanta apaḥ ca tejaḥ ca teṣām saṃkﾱptaye varṣam saṃkalpate varṣasya saṃkﾱptyai annam saṃkalpate annasya saṃkﾱptaye prāṇāḥ saṃkalpante prāṇānām saṃkﾱptaye mantrāḥ saṃkalpante mantrāṇām saṃkﾱptaye karmāṇi saṃkalpante karmaṇām saṃkﾱptaye lokaḥ saṃkalpate lokasya saṃkﾱptaye sarvam saṃkalpate saḥ eṣa saṃkalpaḥ saṃkalpam upāssva iti saḥ yaḥ saṃkalpam brahma iti upāste kﾱptān vai saḥ lokān dhruvān dhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhitaḥ a vyathamānān a vyathamānaḥ abhisidhyati _ saṃkalpasya gatam tatra asya yathākāma cāraḥ bhavati yaḥ saṃkalpam brahma iti upāste asti bhagavan saṃkalpāt bhūyaḥ iti asti iti tat me bhagavān bravītu iti cittam vāva saṃkalpāt bhūyaḥ _ vai cetayate atha saṃkalpayate atha manasyati atha vācam īrayati tām u nāmni īrayati nāmni mantrāḥ ekam bhavanti mantreṣu karmāṇi tāni ha _ etāni citta ekāyanāni citte pratiṣṭhitāni tasmāt _ api bahu vid acittaḥ bhavati na ayam asti iti eva enam āhuḥ yat ayam veda yat vai ayam vidvān na ittham acittaḥ syāt iti atha _ alpa vid cittavān bhavati tasmai eva _ śuśrūṣante cittam hi eva eṣām ekāyanam cittam ātmā cittam pratiṣṭhā cittam upāssva iti saḥ yaḥ cittam brahma iti upāste cittān vai saḥ lokān dhruvān dhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhitaḥ a vyathamānān a vyathamānaḥ abhisidhyati _ cittasya gatam tatra asya yathākāma cāraḥ bhavati yaḥ cittam brahma iti upāste asti bhagavan cittāt bhūyaḥ iti cittāt vāva bhūyaḥ asti iti tat me bhagavān bravītu iti dhyānam vāva cittāt bhūyaḥ dhyāyati iva pṛthivī dhyāyati iva antarikṣam dhyāyati iva dyauḥ dhyāyanti iva apaḥ dhyāyanti iva parvatāḥ dhyāyanti iva deva manuṣyāḥ tasmāt ye iha manuṣyāṇām mahā tām prāpnuvanti dhyāna āpāda aṃśāḥ iva eva te bhavanti atha ye alpāḥ kalahinaḥ piśunāḥ upavādinaḥ te atha ye prabhavaḥ dhyāna āpāda aṃśāḥ iva eva te bhavanti dhyānam upāssva iti saḥ yaḥ dhyānam brahma iti upāste _ dhyānasya gatam tatra asya yathākāma cāraḥ bhavati yaḥ dhyānam brahma iti upāste asti bhagavan dhyānāt bhūyaḥ iti dhyānāt vāva bhūyaḥ asti iti tat me bhagavān bravītu iti vijñānaṃ vāva dhyānād bhūyaḥ vijñānena vā ṛgvedaṃ vijānāti yajurvedaṃ sāmavedam ātharvaṇaṃ caturtham itihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyam ekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaś ca tejaś ca devāṃś ca manuṣyāṃś ca paśūṃś ca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñchvāpadāny ā kīṭapataṅgapipīlakam dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ cānnaṃ ca rasaṃ cemaṃ ca lokam amuṃ ca vijñānenaiva vijānāti vijñānam upāssveti sa yo vijñānaṃ brahmety upāste vijñānavato vai sa lokāñ jñānavato 'bhisidhyati yāvad vijñānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vijñānaṃ brahmety upāste asti bhagavo vijñānād bhūya iti vijñānād vāva bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti balaṃ vāva vijñānād bhūyaḥ api ha śataṃ vijñānavatām eko balavān ākampayate sa yadā balī bhavaty athotthātā bhavati uttiṣṭhan paricaritā bhavati paricarann upasattā bhavati upasīdan draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati balena vai pṛthivī tiṣṭhati balenāntarikṣaṃ balena dyaur balena parvatā balena devamanuṣyā balena paśavaś ca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadāny ā kīṭapataṅgapipīlakam balena lokas tiṣṭhati balam upāssveti sa yo balam upāste yāvad balasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo balaṃ brahmety upāste asti bhagavo balād bhūya iti balād vāva bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti annaṃ vāva balād bhūyaḥ tasmād yady api daśa rātrīr nāśnīyāt yady u ha jīvet athavādraṣṭāśrotāmantāboddhākartāvijñātā bhavati athānnasyāye draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati annam upāssveti sa yo 'nnaṃ brahmety upāste annavato vai sa lokān pānavato 'bhisidhyati yāvad annasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo 'nnaṃ brahmety upāste asti bhagavo 'nnād bhūya iti annād vāva bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti āpo vāvānnād bhūyasyaḥ tasmād yadā suvṛṣṭir na bhavati vyādhīyante prāṇā annaṃ kanīyo bhaviṣyatīti atha yadā suvṛṣṭir bhavaty ānandinaḥ prāṇā bhavanty annaṃ bahu bhaviṣyatīti āpa evemā mūrtā yeyaṃ pṛthivī yad antarikṣaṃ yad dyaur yat parvatā yad devamanuṣyā yat paśavaś ca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadāny ā kīṭapataṅgapipīlakam āpa evemā mūrtāḥ apa upāssveti sa yo 'po brahmety upāste āpnoti sarvān kāmāṃs tṛptimān bhavati yāvad apāṃ gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo 'po brahmety upāste asti bhagavo 'dbhyo bhūya iti adbhyo vāva bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti tejo vāvādbhyo bhūyaḥ tad vā etad vāyum āgṛhyākāśam abhitapati tadāhur niśocati nitapati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate tad etad ūrdhvābhiś ca tiraścībhiś ca vidyudbhir āhrādāś caranti tasmād āhur vidyotate stanayati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate teja upāssveti sa yas tejo brahmety upāste tejasvī vai sa tejasvato lokān bhāsvato 'pahatatamaskān abhisidhyati yāvat tejaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yas tejo brahmety upāste asti bhagavas tejaso bhūya iti tejaso vāva bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti ākāśo vāva tejaso bhūyān ākāśe vai sūryācandramasāv ubhau vidyun nakṣatrāṇy agniḥ ākāśenāhvāyati ākāśena śṛṇoti ākāśena pratiśṛṇoti ākāśe ramate ākāśe na ramate ākāśe jāyate ākāśam abhijāyate ākāśam upāssveti sa ya ākāśaṃ brahmety upāste ākāśavato vai sa lokān prakāśavato 'saṃbādhān urugāyavato 'bhisidhyati yāvad ākāśasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya ākāśaṃ brahmety upāste asti bhagava ākāśād bhūya iti ākāśād vāva bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti smaro vāvākāśād bhūyaḥ tasmād yady api bahava āsīrann asmaranto naiva te kaṃcana śṛṇuyur na manvīran na vijānīran yadā vāva te smareyur atha śṛṇuyur atha manvīrann atha vijānīran smareṇa vai putrān vijānāti smareṇa paśūn smaram upāssveti sa yaḥ smaraṃ brahmety upāste yāvat smarasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ smaraṃ brahmety upāste asti bhagavaḥ smarād bhūya iti smarād vāva bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti āśā vāva smarād bhūyasī āśeddho vai smaro mantrān adhīte karmāṇi kurute putrāṃś ca paśūṃś cecchata imaṃ ca lokaṃ amuṃ cecchate āśām upāssveti sa ya āśāṃ brahmety upāste āśayāsya sarve kāmāḥ samṛdhyanti amoghā hāsyāśiṣo bhavanti yāvad āśāyā gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya āśāṃ brahmety upāste asti bhagava āśāyā bhūya iti āśāyā bhūyo 'stīti tan me bhagavān bravītv iti prāṇo vāva āśāyā bhūyān yathā vā arā nābhau samarpitā evam asmin prāṇe sarvaṃ samarpitam prāṇaḥ prāṇena yāti prāṇaḥ prāṇaṃ dadāti prāṇāya dadāti prāṇo ha pitā prāṇo mātā prāṇo bhrātā prāṇaḥ svasā prāṇa ācāryaḥ prāṇo brāhmaṇaḥ sa yadi pitaraṃ vā mātaraṃ vā bhrātaraṃ vā svasāraṃ vācāryaṃ vā brāhmaṇaṃ vā kiṃcid bhṛśam iva pratyāha dhik tvāstv ity evainam āhuḥ pitṛhā vai tvam asi mātṛhā vai tvam asi bhrātṛhā vai tvam asi svasṛhā vai tvam asy ācāryahā vai tvam asi brāhmaṇahā vai tvam asīti atha yady apy enān utkrāntaprāṇāñchūlena samāsaṃ vyatisaṃdahet naivainaṃ brūyuḥ pitṛhāsīti na mātṛhāsīti na bhrātṛhāsīti na svasṛhāsīti nācāryahāsīti na brāhmaṇahāsīti prāṇo hy evaitāni sarvāṇi bhavati sa vā eṣa evaṃ paśyann evaṃ manvāna evaṃ vijānann ativādī bhavati taṃ ced brūyur ativādy asīti ativādy asmīti brūyāt nāpahnuvīta yadā vai vijānāty atha satyaṃ vadati nāvijānan satyaṃ vadati vijānann eva satyaṃ vadati vijñānaṃ tv eva vijijñāsitavyam iti vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa iti yadā vai manute 'tha vijānāti nāmatvā vijānāti matvaiva vijānāti matis tv eva vijijñāsitavyeti matiṃ bhagavo vijijñāsa iti yadā vai śraddadhāty atha manute nāśraddadhan manute śraddadhad eva manute śraddhā tv eva vijijñāsitavyeti śraddhāṃ bhagavo vijijñāsa iti yadā vai nistiṣṭhaty atha śraddadhāti nānistiṣṭhañchraddadhāti nistiṣṭhann eva śraddadhāti niṣṭhā tv eva vijijñāsitavyeti niṣṭhāṃ bhagavo vijijñāsa iti yadā vai karoty atha nistiṣṭhati nākṛtvā nistiṣṭhati kṛtvaiva nistiṣṭhati kṛtis tv eva vijijñāsitavyeti kṛtiṃ bhagavo vijijñāsa iti yadā vai sukhaṃ labhate 'tha karoti nāsukhaṃ labdhvā karoti sukham eva labdhvā karoti sukhaṃ tv eva vijijñāsitavyam iti sukhaṃ bhagavo vijijñāsa iti yo vai bhūmā tat sukham nālpe sukham asti bhūmaiva sukham bhūmā tv eva vijijñāsitavya iti bhūmānaṃ bhagavo vijijñāsa iti yatra nānyat paśyati nānyacchṛṇoti nānyad vijānāti sa bhūmā atha yatrānyat paśyaty anyacchṛṇoty anyad vijānāti tad alpam yo vai bhūmā tad amṛtam atha yad alpaṃ tan martyam sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti sve mahimni yadi vā na mahimnīti go'śvam iha mahimety ācakṣate hastihiraṇyaṃ dāsabhāryaṃ kṣetrāṇy āyatanānīti nāham evaṃ bravīmi bravīmīti hovāca anyo hy anyasmin pratiṣṭhita iti sa evādhastāt sa upariṣṭāt sa paścāt sa purastāt sa dakṣiṇataḥ sa uttarataḥ sa evedaṃ sarvam iti athāto 'haṃkārādeśa eva aham evādhastād aham upariṣṭād ahaṃ paścād ahaṃ purastād ahaṃ dakṣiṇato 'ham uttarato 'ham evedaṃ sarvam iti athāta ātmādeśa eva ātmaivādhastād ātmopariṣṭād ātmā paścād ātmā purastād ātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaivedaṃ sarvam iti sa vā eṣa evaṃ paśyann evaṃ manvāna evaṃ vijānann ātmaratir ātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍ bhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati atha ye 'nyathāto vidur anyarājānas te kṣayyalokā bhavanti teṣāṃ sarveṣu lokeṣv akāmacāro bhavati tasya ha vā etasyaivaṃ paśyata evaṃ manvānasyaivaṃ vijānata ātmataḥ prāṇa ātmata āśātmataḥ smara ātmata ākāśa ātmatas teja ātmata āpa ātmata āvirbhāvatirobhāvāv ātmato 'nnam ātmato balam ātmato vijñānam ātmato dhyānam ātmataś cittam ātmataḥ saṃkalpa ātmato mana ātmato vāg ātmato nāmātmato mantrā ātmataḥ karmāṇy ātmata evedaṃ sarvam iti tad eṣa ślokaḥ na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvam āpnoti sarvaśaḥ iti sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā navadhā caiva punaś caikādaśa smṛtaḥ śataṃ ca daśa caikaś ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ tasmai mṛditakaṣāyāya tamasas pāraṃ darśayati bhagavān sanatkumāraḥ taṃ skanda ity ācakṣate atha yat idam asmin brahma pure daharam puṇḍarīkam veśma daharaḥ asmin antarākāśaḥ tasmin yat antar tat anveṣṭavyam tat vāva vijijñāsitavyam iti tam _ brūyuḥ yat idam asmin brahma pure daharam puṇḍarīkam veśma daharaḥ asmin antarākāśaḥ kim tat atra vidyate yat anveṣṭavyam yat vāva vijijñāsitavyam iti saḥ brūyāt yāvān vai ayam ākāśaḥ tāvān eṣa antar hṛdaye ākāśaḥ ubhe asmin dyāvāpṛthivī antar eva samāhite ubhau agniḥ ca vāyuḥ ca sūryācandramasau ubhau vidyut nakṣatrāṇi yat ca asya iha asti yat ca na asti sarvam tat asmin samāhitam iti tam _ brūyuḥ asmin ca idam brahma pure sarvam samāhitam sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ yat enat jarā _ āpnoti pradhvaṃsate _ kim tatas atiśiṣyate iti saḥ brūyāt na asya jarayā etat jīryati na vadhena asya hanyate etat satyam brahma puram asmin kāmāḥ samāhitāḥ eṣa ātmā apahata pāpmā vijaraḥ vimṛtyuḥ viśokaḥ vijighatsaḥ apipāsaḥ satya kāmaḥ satya saṃkalpaḥ yathā hi eva iha prajāḥ anvāviśanti yathānuśāsanam yam yam antam abhikāmāḥ bhavanti yam janapadam yam kṣetra bhāgam tam tam eva upajīvanti tat yathā iha karma jitaḥ lokaḥ kṣīyate evam eva amutra puṇya jitaḥ lokaḥ kṣīyate tat ye iha ātmānam an anuvidya vrajanti etān ca satyān kāmān teṣām sarveṣu lokeṣu a kāmacāraḥ bhavati atha ye iha ātmānam anuvidya vrajanti etān ca satyān kāmān teṣām sarveṣu lokeṣu kāmacāraḥ bhavati saḥ _ pitṛ loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya pitaraḥ samuttiṣṭhanti tena pitṛ lokena sampannaḥ mahīyate atha _ mātṛ loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya mātaraḥ samuttiṣṭhanti tena mātṛ lokena sampannaḥ mahīyate atha _ bhrātṛ loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya bhrātaraḥ samuttiṣṭhanti tena bhrātṛ lokena sampannaḥ mahīyate atha _ svasṛ loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya svasāraḥ samuttiṣṭhanti tena svasṛ lokena sampannaḥ mahīyate atha _ sakhi loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya sakhayaḥ samuttiṣṭhanti tena sakhī lokena sampannaḥ mahīyate atha _ gandha mālya loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya gandha mālye samuttiṣṭhataḥ tena gandha mālya lokena sampannaḥ mahīyate atha _ anna pāna loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya anna pāne samuttiṣṭhataḥ tena anna pāna lokena sampannaḥ mahīyate atha _ gīta vādita loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya gīta vādite samuttiṣṭhataḥ tena gīta vādita lokena sampannaḥ mahīyate atha _ strī loka kāmaḥ bhavati saṃkalpāt eva asya striyaḥ samuttiṣṭhanti tena strī lokena sampannaḥ mahīyate yam yam antam abhikāmaḥ bhavati yam kāmam kāmayate saḥ asya saṃkalpāt eva samuttiṣṭhati tena sampannaḥ mahīyate te ime satyāḥ kāmāḥ anṛta apidhānāḥ teṣām satyānām satām anṛtam apidhānam yaḥ yaḥ hi asya itas praiti na tam iha darśanāya labhate atha ye ca asya iha jīvāḥ ye ca pretāḥ yat ca anyat icchan na labhate sarvam tat atra gatvā vindate atra hi asya ete satyāḥ kāmāḥ anṛta apidhānāḥ tat yathā api hiraṇya nidhim nihitam a kṣetra jñāḥ upari upari saṃcarantaḥ na vindeyuḥ evam eva imāḥ sarvāḥ prajāḥ ahar ahar gacchatyaḥ etam brahma lokam na vindanti anṛtena hi pratyūḍhāḥ saḥ vai eṣa ātmā hṛdi tasya etat eva niruktam hṛdi ayam iti tasmāt hṛdayam ahar ahar vai evaṃvid svargam lokam eti atha yaḥ eṣa samprasādaḥ asmāt śarīrāt samutthāya param jyotiḥ upasaṃpadya svena rūpeṇa abhiniṣpadyate eṣa ātmā iti ha uvāca etat amṛtam abhayam etat brahma iti tasya ha vai etasya brahmanaḥ nām satyam iti tāni ha vai etāni trīṇi akṣarāṇi sat ti yam iti tat yat sat tat amṛtam atha yat ti tat martyam atha yat yam tena ubhe yacchati yat anena ubhe yacchati tasmāt yam ahar ahar vai evaṃvid svargam lokam eti atha yaḥ ātmā saḥ setuḥ dhṛtiḥ eṣām lokānām a sambhedāya na etam setum ahar rātre tarataḥ na jarā na mṛtyuḥ na śokaḥ na su kṛtam sarve pāpmānaḥ atas nivartante apahata pāpmā hi eṣa brahma lokaḥ tasmāt etam setum tīrtvā andhaḥ san an andhaḥ bhavati viddhaḥ san a viddhaḥ bhavati upatāpī san an upatāpī bhavati tasmāt vai etam setum tīrtvā api naktam ahar eva abhiniṣpadyate sakṛt vibhātaḥ hi eva eṣa brahma lokaḥ tat ye eva etam brahma lokam brahmacaryeṇa anuvindanti teṣām eva eṣa brahma lokaḥ teṣām sarveṣu lokeṣu kāmacāraḥ bhavati atha yat yajñaḥ iti ācakṣate brahmacaryam eva tat brahmacaryeṇa hi eva yaḥ jñātā tam vindate atha yat iṣṭam iti ācakṣate brahmacaryam eva tat brahmacaryeṇa hi eva iṣṭvā ātmānam anuvindate atha yat sattrāyaṇam iti ācakṣate brahmacaryam eva tat brahmacaryeṇa hi eva sataḥ ātmanaḥ trāṇam vindate atha yat maunam iti ācakṣate brahmacaryam eva tat brahmacaryeṇa hi eva ātmānam anuvidya manute atha yat anāśaka ayanam iti ācakṣate brahmacaryam eva tat eṣa hi ātmā na naśyati yam brahmacaryeṇa anuvindate atha yat araṇya ayanam iti ācakṣate brahmacaryam eva tat tat araḥ ca ha vai ṇyaḥ ca arṇavau brahma loke tṛtīyāyām itas divi tat airaṃmadīyam saraḥ tat aśvatthaḥ somasavanaḥ tat aparājitā pūḥ brahmanaḥ prabhu vimitam hiraṇmayam tat ye eva etau aram ca ṇyam ca arṇavau brahma loke brahmacaryeṇa anuvindanti teṣām eva eṣa brahma lokaḥ teṣām sarveṣu lokeṣu kāmacāraḥ bhavati atha yāḥ etāḥ hṛdayasya nāḍyaḥ tāḥ piṅgalasya aṇimnaḥ tiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasya iti asau vai ādityaḥ piṅgalaḥ eṣa śuklaḥ eṣa nīlaḥ eṣa pītaḥ eṣa lohitaḥ tat yathā mahāpathaḥ ātataḥ ubhau grāmau gacchati imam ca amum ca evam eva etāḥ ādityasya raśmayaḥ ubhau lokau gacchanti imam ca amum ca amuṣmāt ādityāt pratāyante tāḥ āsu nāḍīṣu sṛptāḥ ābhyaḥ nāḍībhyaḥ pratāyante te amuṣmin āditye sṛptāḥ tat yatra etat suptaḥ samastaḥ samprasannaḥ svapnam na vijānāti āsu tadā nāḍīṣu sṛptaḥ bhavati tam na kaścana pāpmā spṛśati tejasā hi tadā sampannaḥ bhavati atha yatra etat a balimānam nītaḥ bhavati tam abhitas āsīnāḥ āhuḥ jānāsi mām jānāsi mām iti saḥ _ asmāt śarīrāt an utkrāntaḥ bhavati tāvat jānāti atha yatra etat asmāt śarīrāt utkrāmati atha etaiḥ eva raśmibhiḥ ūrdhvam ākramate saḥ _ iti _ ha _ _ mīyate saḥ _ kṣipyet manaḥ tāvat ādityam gacchati etat vai khalu loka dvāram viduṣām prapadanam nirodhaḥ a viduṣām tat eṣa ślokaḥ śatam ca ekā ca hṛdayasya nāḍyaḥ tāsām mūrdhānam abhiniḥsṛtā ekā tayā ūrdhvam āyan amṛta tvam eti viṣvañcam anyāḥ utkramaṇe bhavanti utkramaṇe bhavanti yaḥ ātmā apahata pāpmā vijaraḥ vimṛtyuḥ viśokaḥ vijighatsaḥ a pipāsaḥ satya kāmaḥ satya saṃkalpaḥ saḥ anveṣṭavyaḥ saḥ vijijñāsitavyaḥ saḥ sarvān ca lokān āpnoti sarvān ca kāmān yaḥ tam ātmānam anuvidya vijānāti iti ha prajāpatiḥ uvāca tat ha ubhaye deva asurāḥ anububudhire te ha ūcuḥ _ tam ātmānam anvicchāmaḥ yam ātmānam anviṣya sarvān ca lokān āpnoti sarvān ca kāmān iti indraḥ ha eva devānām abhipravavrāja virocanaḥ asurāṇām tau ha a saṃvidānau eva samidh pāṇī prajāpati sakāśam ājagmatuḥ tau ha dvātriṃśatam varṣāṇi brahmacaryam ūṣatuḥ tau ha prajāpatiḥ uvāca kim icchantau avāstam iti tau ha ūcatuḥ yaḥ ātmā apahata pāpmā vijaraḥ vimṛtyuḥ viśokaḥ vijighatsaḥ a pipāsaḥ satya kāmaḥ satya saṃkalpaḥ saḥ anveṣṭavyaḥ saḥ vijijñāsitavyaḥ saḥ sarvān ca lokān āpnoti sarvān ca kāmān yaḥ tam ātmānam anuvidya vijānāti iti bhagavataḥ vacaḥ vedayante tam icchantau avāstam iti tau ha prajāpatiḥ uvāca yaḥ eṣa akṣiṇi puruṣaḥ dṛśyate eṣa ātmā iti ha uvāca etat amṛtam abhayam etat brahma iti atha yaḥ ayam bhagavan apsu parikhyāyate yaḥ ca ayam ādarśe katamaḥ eṣa iti eṣa u eva eṣu sarveṣu anteṣu parikhyāyate iti ha uvāca uda śarāve ātmānam avekṣya yat ātmanaḥ na vijānīthaḥ tat me prabrūtam iti tau ha uda śarāve avekṣāṃcakrāte tau ha prajāpatiḥ uvāca kim paśyatha iti tau ha ūcatuḥ sarvam eva idam āvām bhagavan ātmānam paśyāvaḥ _ lombhyaḥ _ nakhebhyaḥ pratirūpam iti tau ha prajāpatiḥ uvāca sādhu alaṃkṛtau su vasanau pariṣkṛtau bhūtvā uda śarāve avekṣethām iti tau ha sādhu alaṃkṛtau su vasanau pariṣkṛtau bhūtvā uda śarāve avekṣāṃcakrāte tau ha prajāpatiḥ uvāca kim paśyatha iti tau ha ūcatuḥ yathā eva idam āvām bhagavan sādhu alaṃkṛtau su vasanau pariṣkṛtau svaḥ evam eva imau bhagavan sādhu alaṃkṛtau su vasanau pariṣkṛtau iti eṣa ātmā iti ha uvāca etat amṛtam abhayam etat brahma iti tau ha śānta hṛdayau pravavrajatuḥ tau ha anvīkṣya prajāpatiḥ uvāca an upalabhya ātmānam an anuvidya vrajataḥ yatare etad upaniṣadaḥ bhaviṣyanti devāḥ _ asurāḥ _ te parābhaviṣyanti iti saḥ ha śānta hṛdayaḥ eva virocanaḥ asurān jagāma tebhyaḥ ha etām upaniṣadam provāca ātmā eva iha mahayyaḥ ātmā paricaryaḥ ātmānam eva iha mahayan ātmānam paricaran ubhau lokau āpnoti imam ca amum ca iti tasmāt api adya iha a dadānam a śraddadhānam a yajamānam āhuḥ āsuraḥ _ iti asurāṇām hi eṣā upaniṣad pretasya śarīram bhikṣayā vasanena alaṃkāreṇa iti saṃskurvanti etena hi amum lokam jeṣyantaḥ manyante atha ha indraḥ a prāpya eva devān etat bhayam dadarśa yathā eva khalu ayam asmin śarīre sādhu alaṃkṛte sādhu alaṃkṛtaḥ bhavati su vasane su vasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛtaḥ evam eva ayam asmin andhe andhaḥ bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇaḥ asya eva śarīrasya nāśam _ eṣa naśyati na aham atra bhogyam paśyāmi iti saḥ samidh pāṇiḥ punar eyāya tam ha prajāpatiḥ uvāca maghavn _ śānta hṛdayaḥ prāvrājīḥ sārdham virocanena kim icchan punar āgamaḥ iti saḥ ha uvāca yathā eva khalu ayam bhagavan asmin śarīre sādhu alaṃkṛte sādhu alaṃkṛtaḥ bhavati su vasane su vasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛtaḥ evam eva ayam asmin andhe andhaḥ bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇaḥ asya eva śarīrasya nāśam _ eṣa naśyati na aham atra bhogyam paśyāmi iti evam eva eṣa maghavn iti ha uvāca etam tu eva te bhūyas anuvyākhyāsyāmi vasa aparāṇi dvātriṃśatam varṣāṇi iti saḥ ha aparāṇi dvātriṃśatam varṣāṇi uvāsa tasmai ha uvāca yaḥ eṣa svapne mahīyamānaḥ carati eṣa ātmā iti ha uvāca etat amṛtam abhayam etat brahma iti saḥ ha śānta hṛdayaḥ pravavrāja saḥ ha a prāpya eva devān etat bhayam dadarśa tat _ api idam śarīram andham bhavati an andhaḥ saḥ bhavati _ srāmam a srāmaḥ na eva eṣa asya doṣeṇa duṣyati na vadhena asya hanyate na asya srāmyeṇa srāmaḥ ghnanti tu eva enam vicchādayanti iva apriya vettā iva bhavati api roditi iva na aham atra bhogyam paśyāmi iti saḥ samidh pāṇiḥ punar eyāya tam ha prajāpatiḥ uvāca maghavn _ śānta hṛdayaḥ prāvrājīḥ kim icchan punar āgamaḥ iti saḥ ha uvāca tat _ api idam bhagavan śarīram andham bhavati an andhaḥ saḥ bhavati _ srāmam a srāmaḥ na eva eṣa asya doṣeṇa duṣyati na vadhena asya hanyate na asya srāmyeṇa srāmaḥ ghnanti tu iva enam vicchādayanti iva apriya vettā iva bhavati api roditi iva na aham atra bhogyam paśyāmi iti evam eva eṣa maghavn iti ha uvāca etam tu eva te bhūyas anuvyākhyāsyāmi vasa aparāṇi dvātriṃśatam varṣāṇi iti saḥ ha aparāṇi dvātriṃśatam varṣāṇi uvāsa tasmai ha uvāca tat _ etat suptaḥ samastaḥ samprasannaḥ svapnam na vijānāti eṣa ātmā iti ha uvāca etat amṛtam abhayam etat brahma iti saḥ ha śānta hṛdayaḥ pravavrāja saḥ ha a prāpya eva devān etat bhayam dadarśa na aha khalu ayam evam samprati ātmānam jānāti ayam aham asmi iti na u eva imā bhūtāni vināśam eva apītaḥ bhavati na aham atra bhogyam paśyāmi iti saḥ samidh pāṇiḥ punar eyāya tam ha prajāpatiḥ uvāca maghavn _ śānta hṛdayaḥ prāvrājīḥ kim icchan punar āgamaḥ iti saḥ ha uvāca na aha khalu ayam bhagavan evam samprati ātmānam jānāti ayam aham asmi iti na u eva imā bhūtāni vināśam eva apītaḥ bhavati na aham atra bhogyam paśyāmi iti evam eva eṣa maghavn iti ha uvāca etam tu eva te bhūyas anuvyākhyāsyāmi anyatra etasmāt vasa aparāṇi pañca varṣāṇi iti saḥ ha aparāṇi pañca varṣāṇi uvāsa tāni eka śatam saṃpeduḥ etat tat yat āhuḥ eka śatam ha vai varṣāṇi maghavā prajāpatau brahmacaryam uvāsa tasmai ha uvāca maghavan martyaṃ vā idaṃ śarīram āttaṃ mṛtyunā tad asyāmṛtasyāśarīrasyātmano 'dhiṣṭhānam ātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyām na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayor apahatir asti aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ aśarīro vāyuḥ abhraṃ vidyut stanayitnur aśarīrāṇy etāni tad yathaitāny amuṣmād ākāśāt samutthāya paraṃ jyotir upasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyante evam evaiṣa saṃprasādo 'smāccharīrāt samutthāya paraṃ jyotir upasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamapuruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ strībhir vā yānair vā jñātibhir vā nopajanaṃ smarann idaṃ śarīram sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evam evāyam asmiñcharīre prāṇo yuktaḥ atha yatraitad ākāśam anuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuḥ atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇam atha yo vededam abhivyāharāṇīti sa ātmā abhivyāhārāya vāk atha yo vededaṃ śṛṇvānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram atha yo vededaṃ manvānīti sa ātmā mano 'sya daivaṃ cakṣuḥ sa vā eṣa etena daivena cakṣuṣā manasaitān kāmān paśyan ramate ya ete brahmaloke taṃ vā etaṃ devā ātmānam upāsate tasmāt teṣāṃ sarve ca lokā āttāḥ sarve ca kāmāḥ sa sarvāṃś ca lokān āpnoti sarvāṃś ca kāmān yas tam ātmānam anuvidya vijānāti iti ha prajāpatir uvāca prajāpatir uvāca śyāmācchabalaṃ prapadye śabalācchyāmaṃ prapadye aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhor mukhāt pramucya dhūtvā śarīram akṛtaṃ kṛtātmā brahmalokam abhisaṃbhavāmīty abhisaṃbhavāmīti ākāśo vai nāma nāmarūpayor nirvahitā te yadantarā tad brahma tad amṛtaṃ sa ātmā prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye yaśo 'haṃ bhavāmi brāhmaṇānāṃ yaśo rājñām yaśo viśām yaśo 'ham anuprāpatsi sa hāhaṃ yaśasāṃ yaśaḥ śyetam adatkam adatkaṃ śyetaṃ lindu mābhigāṃ lindu mābhigām taddhaitad brahmā prajāpataya uvāca prajāpatir manave manuḥ prajābhyaḥ ācāryakulād vedam adhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyam adhīyāno dhārmikān vidadhad ātmani sarvendriyāṇi saṃpratiṣṭhāpyāhiṃsan sarvabhūtāny anyatra tīrthebhyaḥ sa khalv evaṃ vartayan yāvad āyuṣaṃ brahmalokam abhisaṃpadyate na ca punar āvartate na ca punar āvartate