Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · M9SKArthaśāstraLatn

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTK2WM63J4ATAP5REBQDM9SK

Scripture · shastra

Provisional

Arthaśāstra

Arthaśāstra

The Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwig

ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiśceti vidyāḥ trayī vārttā daṇḍanītiśceti mānavāḥ trayīviśeṣo hyānvīkṣikīti vārttā daṇḍanītiśceti bārhaspatyāḥ saṃvaraṇamātraṃ hi trayī lokayātrāvida iti daṇḍanītir ekā vidyetyauśanasāḥ tasyāṃ hi sarvavidyārambhāḥ pratibaddhā iti catasra eva vidy…

Provenance ledger

3 entries

  1. Canonshastratextual
  2. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
  3. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

IIText

san
ānvīkṣikī trayī vārttā daṇḍanītiśceti vidyāḥ trayī vārttā daṇḍanītiśceti mānavāḥ trayīviśeṣo hyānvīkṣikīti vārttā daṇḍanītiśceti bārhaspatyāḥ saṃvaraṇamātraṃ hi trayī lokayātrāvida iti daṇḍanītir ekā vidyetyauśanasāḥ tasyāṃ hi sarvavidyārambhāḥ pratibaddhā iti catasra eva vidyā iti kauṭilyaḥ tābhir dharmārthau yad vidyāt tad vidyānāṃ vidyātvam sāṃkhyaṃ yogo lokāyataṃ cetyānvīkṣikī dharmādharmau trayyām arthānarthau vārttāyāṃ nayānayau daṇḍanītyāṃ balābale ca etāsāṃ hetubhir anvīkṣamāṇā lokasya upakaroti vyasane 'bhyudaye ca buddhim avasthāpayati prajñāvākyakriyāvaiśāradyaṃ ca karoti pradīpaḥ sarvavidyānām upāyaḥ sarvakarmaṇām āśrayaḥ sarvadharmāṇāṃ śaśvad ānvīkṣikī matā sāma ṛc yajurvedāḥ trayaḥ trayī atharvaveda itihāsavedau ca vedāḥ śikṣā kalpaḥ vyākaraṇam niruktam chandovicitiḥ jyotiṣam iti ca aṅgāni eṣa trayī dharmaḥ caturṇām varṇānām āśramāṇām ca svadharma sthāpanāt aupakārikaḥ svadharmaḥ brāhmaṇasya adhyayanam adhyāpanam yajanam yājanam dānam pratigrahaḥ ca kṣatriyasya adhyayanam yajanam dānam śastra ājīvaḥ bhūta rakṣaṇam ca vaiśyasya adhyayanam yajanam dānam kṛṣi pāśupālye vaṇijyā ca śūdrasya dvijāti śuśrūṣā vārttā kāru kuśīlava karma ca gṛhasthasya svadharma ājīvaḥ tulyaiḥ asamāna ṛṣibhiḥ vaivāhyam ṛtugāmi tvam deva pitṛ atithi pūjā bhṛtyeṣu tyāgaḥ śeṣa bhojanam ca brahmacāriṇaḥ svādhyāyaḥ agni kārya abhiṣekau bhaikṣa vrati tvam ācārye prāṇāntikā vṛttiḥ tad abhāve guru putre sabrahmacāriṇi _ vānaprasthasya brahmacaryam bhūmau śayyā jaṭā ajina dhāraṇam agni hotra abhiṣekau devatā pitṛ atithi pūjā vanyaḥ ca āhāraḥ parivrājakasya jita indriya tvam anārambhaḥ niṣkiṃcana tvam saṅga tyāgaḥ bhaikṣa vratam anekatra araṇye ca vāsaḥ bāhya abhyantaram ca śaucam sarveṣām ahiṃsā satyam śaucam anasūyā ānṛśaṃsyam kṣamā ca svadharmaḥ svargāya ānantyāya ca tasya atikrame lokaḥ saṃkarāt ucchidyeta tasmāt svadharmam bhūtānām rājā na vyabhicārayet svadharmam saṃdadhānaḥ hi pretya ca iha ca nandati vyavasthita ārya maryādaḥ kṛta varṇa āśrama sthitiḥ trayyā abhirakṣitaḥ lokaḥ prasīdati na sīdati kṛṣi pāśupālye vaṇijyā ca vārttā dhānya paśu hiraṇya kupya viṣṭi pradānāt aupakārikā tayā sva pakṣam para pakṣam ca vaśīkaroti kośa daṇḍābhyām ānvīkṣikī trayī vārttānām yogakṣema sādhanaḥ daṇḍaḥ tasya nītiḥ daṇḍanītiḥ a labdha lābha arthā labdha parirakṣaṇā rakṣita vivardhanā vṛddhasya tīrthe pratipādanā ca tasyām āyattā lokayātrā tasmāt lokayātrā arthī nityam udyata daṇḍaḥ syāt na hi evaṃvidham vaśa upanayanam asti bhūtānām yathā daṇḍaḥ iti ācāryāḥ na iti kauṭilyaḥ tīkṣṇa daṇḍaḥ hi bhūtānām udvejanīyaḥ bhavati mṛdu daṇḍaḥ paribhūyate yathārha daṇḍaḥ pūjyate su vijñāta praṇītaḥ daṇḍaḥ prajāḥ dharma artha kāmaiḥ yojayati duṣpraṇītaḥ kāma krodhābhyām avajñānāt _ vānaprastha parivrājakān api kopayati kim aṅga punar gṛhasthān a praṇītaḥ tu mātsya nyāyam udbhāvayati balīyāḥ abalam hi grasate daṇḍadhara abhāve saḥ tena guptaḥ prabhavati iti catur varṇa āśramaḥ lokaḥ rājñā daṇḍena pālitaḥ svadharma karma abhirataḥ vartate sveṣu vartmasu tasmāt daṇḍa mūlāḥ tisraḥ vidyāḥ vinaya mūlaḥ daṇḍaḥ prāṇabhṛtām yogakṣema āvahaḥ kṛtakaḥ svābhāvikaḥ ca vinayaḥ kriyā hi dravyam vinayati na adravyam śuśrūṣā śravaṇa grahaṇa dhāraṇa vijñāna ūha apoha tattva abhiniviṣṭa buddhim vidyā vinayati na itaram vidyānām tu yathāsvam ācārya prāmāṇyāt vinayaḥ niyamaḥ ca vṛtta caula karmā lipim saṃkhyānam ca upayuñjīta vṛtta upanayanaḥ trayīm ānvīkṣikīm ca śiṣṭebhyaḥ vārttām adhyakṣebhyaḥ daṇḍanītim vaktṛ prayoktṛbhyaḥ brahmacaryam ca ṣoḍaśāt varṣāt atas godānam dārakarma ca asya nityaḥ ca vidyā vṛddha saṃyogaḥ vinaya vṛddhi artham tad mūla tvāt vinayasya pūrvam ahar bhāgam hasti aśva ratha praharaṇa vidyāsu vinayam gacchet paścimam itihāsa śravaṇe purāṇam itivṛttam ākhyāyikā udāharaṇam dharmaśāstram arthaśāstram ca iti itihāsaḥ śeṣam ahorātra bhāgam apūrva grahaṇam gṛhīta paricayam ca kuryāt a gṛhītānām ābhīkṣṇya śravaṇam ca śrutāt hi prajñā upajāyate prajñāyāḥ yogaḥ yogāt ātmavat tā iti vidyānām sāmarthyam vidyā vinītaḥ rājā hi prajānām vinaye rataḥ ananyām pṛthivīm bhuṅkte sarva bhūta hite rataḥ vidyā vinayahetur indriyajayaḥ kāmakrodhalobhamānamadaharṣatyāgāt kāryaḥ karṇatvagakṣijihvāghrāṇendriyāṇāṃ śabdasparśarūparasagandheṣvavipratipattir indriyajayaḥ śāstrānuṣṭhānaṃ vā kṛtsnaṃ hi śāstram idam indriyajayaḥ tadviruddhavṛttir avaśyendriyaś cāturanto api rājā sadyo vinaśyati yathā dāṇḍakyo nāma bhojaḥ kāmād brāhmaṇakanyām abhimanyamānaḥ sabandhurāṣṭro vinanāśa karālaśca vaidehaḥ kopājjanamejayo brāhmaṇeṣu vikrāntaḥ tālajaṅghaśca bhṛguṣu lobhād ailaścāturvarṇyam atyāhārayamāṇaḥ sauvīraścājabinduḥ mānād rāvaṇaḥ paradārān aprayacchan duryodhano rājyād aṃśaṃ ca madād dambhodbhavo bhūtāvamānī haihayaścārjunaḥ harṣād vātāpir agastyam atyāsādayan vṛṣṇisaṃghaśca dvaipāyanam iti ete cānye ca bahavaḥ śatruṣaḍvargam āśritāḥ sabandhurāṣṭrā rājāno vineśur ajitendriyāḥ śatruṣaḍvargam utsṛjya jāmadagnyo jitendriyaḥ ambarīṣaśca nābhāgo bubhujāte ciraṃ mahīm tasmāt ari ṣaḍvarga tyāgena indriya jayam kurvīta vṛddha saṃyogena prajñām cāreṇa cakṣuḥ utthānena yogakṣema sādhanam kārya anuśāsanena svadharma sthāpanam vinayam vidyā upadeśena loka priya tvam artha saṃyogena hitena vṛttim evam vaśya indriyaḥ para strī dravya hiṃsāḥ ca varjayet svapnam laulyam anṛtam uddhata veṣa tvam anarthya saṃyogam adharma saṃyuktam anartha saṃyuktam ca vyavahāram dharma artha avirodhena kāmam seveta na niḥsukhaḥ syāt samam _ trivargam anyonya anubaddham ekaḥ hi _ āsevitaḥ dharma artha kāmānām ātmānam itarau ca pīḍayati arthaḥ eva pradhānaḥ iti kauṭilyaḥ artha mūlau hi dharma kāmau iti maryādām sthāpayet ācāryān amātyān _ ye enam apāya sthānebhyaḥ vārayeyuḥ chāyā nālikā pratodena _ rahasi pramādyantam abhitudeyuḥ sahāya sādhyam rāja tvam cakram ekam na vartate kurvīta sacivān tasmāt teṣām ca śṛṇuyāt matam sahādhyāyinaḥ amātyān kurvīta dṛṣṭa śauca sāmarthya tvāt iti bhāradvājaḥ te hi asya viśvāsyāḥ bhavanti iti na iti viśālākṣaḥ saha krīḍita tvāt paribhavanti enam ye hi asya guhya sadharmāṇaḥ tān amātyān kurvīta samāna śīla vyasana tvāt te hi asya marma jña bhayāt na aparādhyanti iti sādhāraṇaḥ eṣa doṣaḥ iti pārāśarāḥ teṣām api marma jña bhayāt kṛta a kṛtāni anuvarteta yāvadbhyaḥ guhyam ācaṣṭe janebhyaḥ puruṣa adhipaḥ avaśaḥ karmaṇā tena vaśyaḥ bhavati tāvatām ye enam āpatsu prāṇa ābādha yuktāsu anugṛhṇīyuḥ tān amātyān kurvīta dṛṣṭa anurāga tvāt iti na iti piśunaḥ bhaktiḥ eṣā na buddhi guṇaḥ saṃkhyāta artheṣu karmasu niyuktāḥ ye yathā ādiṣṭam artham sa viśeṣam _ kuryuḥ tān amātyān kurvīta dṛṣṭa guṇa tvāt iti na iti kauṇapadantaḥ anyaiḥ amātya guṇaiḥ a yuktāḥ hi ete pitṛpaitāmahān amātyān kurvīta dṛṣṭa avadāna tvāt te hi enam apacarantam api na tyajanti sagandha tvāt a mānuṣeṣu api ca etat dṛśyate gāvaḥ hi a sagandham go gaṇam atikramya sagandheṣu eva avatiṣṭhante iti na iti vātavyādhiḥ te hi asya sarvam avagṛhya svāmi vat pracaranti tasmāt nīti vidaḥ navān amātyān kurvīta navāḥ tu yama sthāne daṇḍadharam manyamānāḥ na aparādhyanti iti na iti bāhudanti putraḥ śāstra vid a dṛṣṭa karmā karmasu viṣādam gacchet tasmāt abhijana prajñā śauca śaurya anurāga yuktān amātyān kurvīta guṇa prādhānyāt iti sarvam upapannam iti kauṭilyaḥ kārya sāmarthyāt hi puruṣa sāmarthyam kalpyate sāmarthyāt ca vibhajya amātya vibhavam deśa kālau ca karma ca amātyāḥ sarve eva ete kāryāḥ syuḥ na tu mantriṇaḥ jānapado 'bhijātaḥ svavagrahaḥ kṛtaśilpaścakṣuṣmān prājño dhārayiṣṇur dakṣo vāgmī pragalbhaḥ pratipattimān utsāhaprabhāvayuktaḥ kleśasahaḥ śucir maitro dṛḍhabhaktiḥ śīlabalārogyasattvayuktaḥ stambhacāpalahīnaḥ sampriyo vairāṇām akartetyamātyasampat ataḥ pādārdhaguṇahīnau madhyamāvarau teṣāṃ janapadabhijanam avagrahaṃ cāptataḥ parīkṣeta samānavidyebhyaḥ śilpaṃ śāstracakṣuṣmattāṃ ca karmārambheṣu prajñāṃ dhārayiṣṇutāṃ dākṣyaṃ ca kathāyogeṣu vāgmitvaṃ prāgalbhyaṃ pratibhānavattvaṃ ca saṃvāsibhyaḥ śīlabalārogyasattvayogam astambham acāpalaṃ ca pratyakṣataḥ sampriyatvam avairatvaṃ ca pratyakṣaparokṣānumeyā hi rājavṛttiḥ svayaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣam paropadiṣṭaṃ parokṣam karmasu kṛtenākṛtāvekṣaṇam anumeyam yaugapadyāt tu karmaṇām anekatvād anekasthatvācca deśakālātyayo mā bhūd iti parokṣam amātyaiḥ kārayedityamātyakarma purohitam uditoditakulaśīlaṃ sāṅge vede daive nimitte daṇḍanītyāṃ cābhivinītam āpadāṃ daivamānuṣīṇām atharvabhir upāyaiśca pratikartāraṃ kurvīta tam ācāryaṃ śiṣyaḥ pitaraṃ putro bhṛtyaḥ svāminam iva cānuvarteta brāhmaṇenaidhitaṃ kṣatraṃ mantrimantrābhimantritam jayatyajitam atyantaṃ śāstrānugamaśastritam mantripurohitasakhaḥ sāmānyeṣvadhikaraṇeṣu sthāpayitvāmātyān upadhābhiḥ śodhayet purohitam ayājyayājanādhyāpane niyuktam amṛṣyamāṇaṃ rājāvakṣipet sa sattribhiḥ śapathapūrvam ekaikam amātyam upajāpayet adhārmiko 'yaṃ rājā sādhu dhārmikam anyam asya tatkulīnam aparuddhaṃ kulyam ekapragrahaṃ sāmantam āṭavikam aupapādikaṃ vā pratipādayāmaḥ sarveṣām etad rocate kathaṃ vā tava iti pratyākhyāne śuciḥ iti dharmopadhā senāpatir asatpragraheṇāvakṣiptaḥ sattribhir ekaikam amātyam upajāpayet lobhanīyenārthena rājavināśāya sarveṣām etad rocate kathaṃ vā tava iti pratyākhyāne śuciḥ ityarthopadhā parivrājikā labdhaviśvāsāntaḥpure kṛtasatkārā mahāmātram ekaikam upajapet rājamahiṣī tvāṃ kāmayate kṛtasamāgamopāyā mahān arthaśca te bhaviṣyati iti pratyākhyāne śuciḥ iti kāmopadhā prahavaṇanimittam eko 'mātyaḥ sarvān amātyān āvāhayet tenodvegena rājā tān avarundhyāt kāpaṭikaścātra pūrvāvaruddhasteṣām arthamānāvakṣiptam ekaikam amātyam upajapet asatpravṛtto 'yaṃ rājā sādhvenaṃ hatvānyaṃ pratipādayāmaḥ sarveṣām etad rocate kathaṃ vā tava iti pratyākhyāne śuciḥ iti bhayopadhā tatra dharmopadhāśuddhān dharmasthīyakaṇṭakaśodhaneṣu karmasu sthāpayet arthopadhāśuddhān samāhartṛsaṃnidhātṛnicayakarmasu kāmopadhāśuddhān bāhyābhyantaravihārarakṣāsu bhayopadhāśuddhān āsannakāryeṣu rājñaḥ sarvopadhāśuddhān mantriṇaḥ kuryāt sarvatrāśucīn khanidravyahastivanakarmānteṣu upayojayet trivargabhayasaṃśuddhān amātyān sveṣu karmasu adhikuryād yathā śaucam ityācāryā vyavasthitāḥ na tveva kuryād ātmānaṃ devīṃ vā lakṣyam īśvaraḥ śaucahetor amātyānām etat kauṭilyadarśanam na dūṣaṇam aduṣṭasya viṣeṇevāmbhasaścaret kadāciddhi praduṣṭasya nādhigamyeta bheṣajam kṛtā ca kaluṣā buddhir upadhābhiścaturvidhā nāgatvāntaṃ nivarteta sthitā sattvavatāṃ dhṛtau tasmād bāhyam adhiṣṭhānaṃ kṛtvā kārye caturvidhe śaucāśaucam amātyānāṃ rājā mārgeta sattribhiḥ upadhābhiḥ śuddhāmātyavargo gūḍhapuruṣān utpādayet kāpaṭikodāsthitagṛhapatikavaidehakatāpasavyañjanān sattritīkṣṇarasadabhikṣukīśca paramarmajñaḥ pragalbhaśchāttraḥ kāpaṭikaḥ tam arthamānābhyāṃ protsāhya mantrī brūyāt rājānaṃ māṃ ca pramāṇaṃ kṛtvā yasya yad akuśalaṃ paśyasi tat tadānīm eva pratyādiśa iti pravrajyāpratyavasitaḥ prajñāśaucayukta udāsthitaḥ sa vārttākarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau prabhūtahiraṇyāntevāsī karma kārayet karmaphalācca sarvapravrajitānāṃ grāsācchādanāvasathān pratividadhyāt vṛttikāmāṃścopajapet etenaiva veṣeṇa rājārthaścaritavyo bhaktavetanakāle copasthātavyam iti sarvapravrajitāśca svaṃ svaṃ vargam evam upajapeyuḥ karṣako vṛttikṣīṇaḥ prajñāśaucayukto gṛhapatikavyañjanaḥ sa kṛṣikarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa vāṇijako vṛttikṣīṇaḥ prajñāśaucayukto vaidehakavyañjanaḥ sa vaṇikkarmapradiṣṭāyāṃ bhūmau iti samānaṃ pūrveṇa muṇḍo jaṭilo vā vṛttikāmastāpasavyañjanaḥ sa nagarābhyāśe prabhūtamuṇḍajaṭilāntevāsī śākaṃ yavamuṣṭiṃ vā māsadvimāsāntaraṃ prakāśam aśnīyāt gūḍham iṣṭam āhāram vaidehakāntevāsinaścainaṃ samiddhayogair arcayeyuḥ śiṣyāścāsyāvedayeyuḥ asau siddhaḥ sāmedhikaḥ iti samedhāśāstibhiścābhigatānām aṅgavidyayā śiṣyasaṃjñābhiśca karmāṇyabhijane avasitānyādiśet alpalābham agnidāhaṃ corabhayaṃ dūṣyavadhaṃ tuṣṭidānaṃ videśapravṛttijñānam idam adya śvo vā bhaviṣyati idaṃ vā rājā kariṣyati iti tad asya gūḍhāḥ sattriṇaśca sampādayeyuḥ sattvaprajñāvākyaśaktisampannānāṃ rājabhāgyam anuvyāharenmantrisaṃyogaṃ ca brūyāt mantrī caiṣāṃ vṛttikarmabhyāṃ viyateta ye ca kāraṇād abhikruddhāstān arthamānābhyāṃ śamayet akāraṇakruddhāṃstūṣṇīṃ daṇḍena rājadviṣṭakāriṇaśca pūjitāścārthamānābhyāṃ rājñā rājopajīvinām jānīyuḥ śaucam ityetāḥ pañcasaṃsthāḥ prakīrtitāḥ ye cāpy asaṃbandhino 'vaśyabhartavyāste lakṣaṇam aṅgavidyāṃ jambhakavidyāṃ māyāgatam āśramadharmaṃ nimittam antaracakram ityadhīyānāḥ sattriṇaḥ saṃsargavidyāṃ ca ye janapade śūrāstyaktātmāno hastinaṃ vyālaṃ vā dravyahetoḥ pratiyodhayeyuste tīkṣṇāḥ ye bandhuṣu niḥsnehāḥ krūrā alasāśca te rasadāḥ parivrājikā vṛttikāmā daridrā vidhavā pragalbhā brāhmaṇyantaḥpure kṛtasatkārā mahāmātrakulānyabhigacchet etayā muṇḍā vṛṣalyo vyākhyātāḥ tān rājā svaviṣaye mantripurohitasenāpatiyuvarājadauvārikāntarvaṃśikapraśāstṛsamāhartṛsaṃnidhātṛpradeṣṭṛnāyakapauravyāvahārikakārmāntikamantripariṣadadhyakṣadaṇḍadurgāntapālāṭavikeṣu śraddheyadeśaveṣaśilpabhāṣābhijanāpadeśān bhaktitaḥ sāmarthyayogāccāpasarpayet teṣāṃ bāhyaṃ cāraṃ chattrabhṛṅgāravyajanapādukāsanayānavāhanopagrāhiṇas tīkṣṇā vidyuḥ taṃ sattriṇaḥ saṃsthāsvarpayeyuḥ sūdārālikasnāpakasaṃvāhakāstarakakalpakaprasādhakodakaparicārakā rasadāḥ kubjavāmanakirātamūkabadhirajaḍāndhacchadmāno naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavāḥ striyaścābhyantaraṃ cāraṃ vidyuḥ taṃ bhikṣukyaḥ saṃsthāsvarpayeyuḥ saṃsthānām antevāsinaḥ saṃjñālipibhiścārasaṃcāraṃ kuryuḥ na cānyonyaṃ saṃsthāste vā vidyuḥ bhikṣukīpratiṣedhe dvāḥsthaparamparā mātāpitṛvyañjanāḥ śilpakārikāḥ kuśīlavā dāsyo vā gītapāṭhyavādyabhāṇḍagūḍhalekhyasaṃjñābhir vā cāraṃ nirhareyuḥ dīrgharogonmādāgnirasavisargeṇa vā gūḍhanirgamanam trayāṇām ekavākye sampratyayaḥ teṣām abhīkṣṇavinipāte tūṣṇīṃdaṇḍaḥ pratiṣedhaḥ kaṇṭakaśodhanoktāścāpasarpāḥ pareṣu kṛtavetanā vaseyur asaṃpātinaścārārtham ta ubhayavetanāḥ gṛhītaputradārāṃśca kuryād ubhayavetanān tāṃścāriprahitān vidyāt teṣāṃ śaucaṃ ca tadvidhaiḥ evaṃ śatrau ca mitre ca madhyame cāvapeccarān udāsīne ca teṣāṃ ca tīrtheṣvaṣṭādaśasvapi antargṛhacarāsteṣāṃ kubjavāmanapaṇḍakāḥ śilpavatyaḥ striyo mūkāścitrāśca mlecchajātayaḥ durgeṣu vaṇijaḥ saṃsthā durgānte siddhatāpasāḥ karṣakodāsthitā rāṣṭre rāṣṭrānte vrajavāsinaḥ vane vanacarāḥ kāryāḥ śramaṇāṭavikādayaḥ parapravṛttijñānārthāḥ śīghrāścāraparamparāḥ parasya caite boddhavyāstādṛśair eva tādṛśāḥ cārasaṃcāriṇaḥ saṃsthā gūḍhāścāgūḍhasaṃjñitāḥ akṛtyān kṛtyapakṣīyair darśitān kāryahetubhiḥ parāpasarpajñānārthaṃ mukhyān anteṣu vāsayet kṛtamahāmātrāpasarpaḥ paurajānapadān apasarpayet sattriṇo dvaṃdvinas tīrthasabhāpūgajanasamavāyeṣu vivādaṃ kuryuḥ sarvaguṇasampannaścāyaṃ rājā śrūyate na cāsya kaścid guṇo dṛśyate yaḥ paurajānapadān daṇḍakarābhyāṃ pīḍayati iti tatra ye 'nupraśaṃseyustān itarastaṃ ca pratiṣedhayet mātsyanyāyābhibhūtāḥ prajā manuṃ vaivasvataṃ rājānaṃ cakrire dhānyaṣaḍbhāgaṃ paṇyadaśabhāgaṃ hiraṇyaṃ cāsya bhāgadheyaṃ prakalpayāmāsuḥ tena bhṛtā rājānaḥ prajānāṃ yogakṣemāvahāḥ teṣāṃ kilbiṣam adaṇḍakarā harantyayogakṣemāvahāśca prajānām tasmād uñchaṣaḍbhāgam āraṇyakāpi nirvapanti tasyaitad bhāgadheyaṃ yo 'smān gopāyati iti indrayamasthānam etad rājānaḥ pratyakṣaheḍaprasādāḥ tān avamanyamānān daivo 'pi daṇḍaḥ spṛśati tasmād rājāno nāvamantavyāḥ ityevaṃ kṣudrakān pratiṣedhayet kiṃvadantīṃ ca vidyuḥ ye cāsya dhānyapaśuhiraṇyānyājīvanti tair upakurvanti vyasane 'bhyudaye vā kupitaṃ bandhuṃ rāṣṭraṃ vā vyāvartayanti amitram āṭavikaṃ vā pratiṣedhayanti teṣāṃ muṇḍajaṭilavyañjanāstuṣṭātuṣṭatvaṃ vidyuḥ tuṣṭān bhūyo 'rthamānābhyāṃ pūjayet atuṣṭāṃstuṣṭihetostyāgena sāmnā ca prasādayet parasparād vā bhedayed enān sāmantāṭavikatatkulīnāparuddhebhyaśca tathāpyatuṣyato daṇḍakarasādhanādhikāreṇa janapadavidveṣaṃ grāhayet vidviṣṭān upāṃśudaṇḍena janapadakopena vā sādhayet guptaputradārān ākarakarmānteṣu vā vāsayet pareṣām āspadabhayāt kruddhalubdhabhītamāninastu pareṣāṃ kṛtyāḥ teṣāṃ kārtāntikanaimittikamauhūrtikavyañjanāḥ parasparābhisambandham amitrāṭavikasambandhaṃ vā vidyuḥ tuṣṭān arthamānābhyāṃ pūjayet atuṣṭān sāmadānabhedadaṇḍaiḥ sādhayet evaṃ svaviṣaye kṛtyān akṛtyāṃśca vicakṣaṇaḥ paropajāpāt saṃrakṣet pradhānān kṣudrakān api kṛtyākṛtyapakṣopagrahaḥ svaviṣaye vyākhyātaḥ paraviṣaye vācyaḥ saṃśrutyārthān vipralabdhaḥ tulyakāriṇoḥ śilpe vopakāre vā vimānitaḥ vallabhāvaruddhaḥ samāhūya parājitaḥ pravāsopataptaḥ kṛtvā vyayam alabdhakāryaḥ svadharmād dāyādyād voparuddhaḥ mānādhikārābhyāṃ bhraṣṭaḥ kulyair antarhitaḥ prasabhābhimṛṣṭastrīkaḥ kārābhinyastaḥ paroktadaṇḍitaḥ mithyācāravāritaḥ sarvasvam āhāritaḥ bandhanaparikliṣṭaḥ pravāsitabandhuḥ iti kruddhavargaḥ svayam upahataḥ viprakṛtaḥ pāpakarmābhikhyātaḥ tulyadoṣadaṇḍenodvignaḥ paryāttabhūmiḥ daṇḍenopanataḥ sarvādhikaraṇasthaḥ sahasopacitārthaḥ tatkulīno vāśaṃsuḥ pradviṣṭo rājñā rājadveṣī ca iti bhītavargaḥ parikṣīṇaḥ anyāttasvaḥ kadaryaḥ vyasanī atyāhitavyavahāraśca iti lubdhavargaḥ ātmasaṃbhāvitaḥ mānakāmaḥ śatrupūjāmarṣitaḥ nīcair upahitaḥ tīkṣṇaḥ sāhasikaḥ bhogenāsaṃtuṣṭaḥ iti mānivargaḥ teṣāṃ muṇḍajaṭilavyañjanair yo yadbhaktiḥ kṛtyapakṣīyastaṃ tenopajāpayet yathā madāndho hastī mattenādhiṣṭhito yad yad āsādayati tat sarvaṃ pramṛdnāti evam ayam aśāstracakṣur andho rājā paurajānapadavadhāyābhyutthitaḥ śakyam asya pratihastiprotsāhanenāpakartum amarṣaḥ kriyatām iti kruddhavargam upajāpayet yathā līnaḥ sarpo yasmād bhayaṃ paśyati tatra viṣam utsṛjati evam ayaṃ rājā jātadoṣāśaṅkastvayi purā krodhaviṣam utsṛjati anyatra gamyatām iti bhītavargam upajāpayet yathā śvagaṇināṃ dhenuḥ śvabhyo duhyate na brāhmaṇebhyaḥ evam ayaṃ rājā sattvaprajñāvākyaśaktihīnebhyo duhyate nātmaguṇasampannebhyaḥ asau rājā puruṣaviśeṣajñaḥ tatra gamyatām iti lubdhavargam upajāpayet yathā caṇḍālodapānaścaṇḍālānām evopabhogyo nānyeṣām evam ayaṃ rājā nīco nīcānām evopabhogyo na tvadvidhānām āryāṇām asau rājā puruṣaviśeṣajñaḥ tatra gamyatām iti mānivargam upajāpayet tatheti pratipannāṃstān saṃhitān paṇakarmaṇā yojayeta yathāśakti sāpasarpān svakarmasu labheta sāmadānābhyāṃ kṛtyāṃśca parabhūmiṣu akṛtyān bhedadaṇḍābhyāṃ paradoṣāṃśca darśayan kṛtasvapakṣaparapakṣopagrahaḥ kāryārambhāṃścintayet mantrapūrvāḥ sarvārambhāḥ taduddeśaḥ saṃvṛtaḥ kathānām aniḥśrāvī pakṣibhir apyanālokyaḥ syāt śrūyate hi śukasārikābhir mantro bhinnaḥ śvabhir apyanyaiśca tiryagyonibhir iti tasmān mantroddeśam anāyukto nopagacchet ucchidyeta mantrabhedī mantrabhedo hi dūtāmātyasvāminām iṅgitākārābhyām iṅgitam anyathāvṛttiḥ ākṛtigrahaṇam ākāraḥ tasya saṃvaraṇam āyuktapuruṣarakṣaṇam ā kāryakālād iti teṣāṃ hi pramādamadasuptapralāpāḥ kāmādir utsekaḥ pracchanno 'vamato vā mantraṃ bhinatti tasmād rakṣen mantram mantrabhedo hyayogakṣemakaro rājñastadāyuktapuruṣāṇāṃ ca tasmād guhyam eko mantrayeta iti bhāradvājaḥ mantriṇām api hi mantriṇo bhavanti teṣām apyanye saiṣā mantriparamparā mantraṃ bhinatti tasmān nāsya pare vidyuḥ karma kiṃciccikīrṣitam ārabdhārastu jānīyur ārabdhaṃ kṛtam eva vā naikasya mantrasiddhir asti iti viśālākṣaḥ pratyakṣaparokṣānumeyā hi rājavṛttiḥ anupalabdhasya jñānam upalabdhasya niścitabalādhānam arthadvaidhasya saṃśayacchedanam ekadeśadṛṣṭasya śeṣopalabdhir iti mantrisādhyam etat tasmād buddhivṛddhaiḥ sārdham adhyāsīta mantram na kaṃcid avamanyeta sarvasya śṛṇuyān matam bālasyāpyarthavadvākyam upayuñjīta paṇḍitaḥ etan mantrajñānam naitan mantrarakṣaṇam iti pārāśarāḥ yad asya kāryam abhipretaṃ tatpratirūpakaṃ mantriṇaḥ pṛcchet kāryam idam evam āsīt evaṃ vā yadi bhavet tat kathaṃ kartavyam iti te yathā brūyustat kuryāt evaṃ mantropalabdhiḥ saṃvṛtiśca bhavati iti neti piśunaḥ mantriṇo hi vyavahitam arthaṃ vṛttam avṛttaṃ vā pṛṣṭā anādareṇa bruvanti prakāśayanti vā sa doṣaḥ tasmāt karmasu ye yeṣvabhipretāstaiḥ saha mantrayeta tair mantrayamāṇo hi mantrasiddhiṃ guptiṃ ca labhate iti neti kauṭilyaḥ anavasthā hyeṣā mantribhistribhiścaturbhir vā saha mantrayeta mantrayamāṇo hyekenārthakṛcchreṣu niścayaṃ nādhigacchet ekaśca mantrī yatheṣṭam anavagrahaścarati dvābhyāṃ mantrayamāṇo dvābhyāṃ saṃhatābhyām avagṛhyate vigṛhītābhyāṃ vināśyate tat triṣu caturṣu vā kṛcchreṇopapadyate mahādoṣam upapannaṃ tu bhavati tataḥ pareṣu kṛcchreṇārthaniścayo gamyate mantro vā rakṣyate deśakālakāryavaśena tvekena saha dvābhyām eko vā yathāsāmarthyaṃ mantrayeta karmaṇām ārambhopāyaḥ puruṣadravyasampad deśakālavibhāgo vinipātapratīkāraḥ kāryasiddhir iti pañcāṅgo mantraḥ tān ekaikaśaḥ pṛcchet samastāṃśca hetubhiścaiṣāṃ matipravivekān vidyāt avāptārthaḥ kālaṃ nātikrāmayet na dīrghakālaṃ mantrayeta na teṣāṃ pakṣīyair yeṣām apakuryāt mantripariṣadaṃ dvādaśāmātyān kurvīta iti mānavāḥ ṣoḍaśa iti bārhaspatyāḥ viṃśatim ityauśanasāḥ yathāsāmarthyam iti kauṭilyaḥ te hyasya svapakṣaṃ parapakṣaṃ ca cintayeyuḥ akṛtārambham ārabdhānuṣṭhānam anuṣṭhitaviśeṣaṃ niyogasampadaṃ ca karmaṇāṃ kuryuḥ āsannaiḥ saha karmāṇi paśyet anāsannaiḥ saha pattrasampreṣaṇena mantrayeta indrasya hi mantripariṣadṛṣīṇāṃ sahasram sa taccakṣuḥ tasmād imaṃ dvyakṣaṃ sahasrākṣam āhuḥ ātyayike kārye mantriṇo mantripariṣadaṃ cāhūya brūyāt tatra yadbhūyiṣṭhā brūyuḥ kāryasiddhikaraṃ vā tat kuryāt kurvataśca nāsya guhyaṃ pare vidyuśchidraṃ vidyāt parasya ca gūhet kūrmevāṅgāni yat syād vivṛtam ātmanaḥ yathā hyaśrotriyaḥ śrāddhaṃ na satāṃ bhoktum arhati evam aśrutaśāstrārtho na mantraṃ śrotum arhati udvṛttamantro dūtapraṇidhiḥ amātyasampadopeto nisṛṣṭārthaḥ pādaguṇahīnaḥ parimitārthaḥ ardhaguṇahīnaḥ śāsanaharaḥ suprativihitayānavāhanapuruṣaparivāpaḥ pratiṣṭheta śāsanam evaṃ vācyaḥ paraḥ sa vakṣyatyevam tasyedaṃ prativākyam evam atisaṃdhātavyam ityadhīyāno gacchet aṭavyantapālapurarāṣṭramukhyaiśca pratisaṃsargaṃ gacchet anīkasthānayuddhapratigrahāpasārabhūmīr ātmanaḥ parasya cāvekṣeta durgarāṣṭrapramāṇaṃ sāravṛttigupticchidrāṇi copalabheta parādhiṣṭhānam anujñātaḥ praviśet śāsanaṃ ca yathoktaṃ brūyāt prāṇābādhe 'pi dṛṣṭe parasya vāci vaktre dṛṣṭyāṃ ca prasādaṃ vākyapūjanam iṣṭaparipraśnaṃ guṇakathāsaṅgam āsannam āsanaṃ satkāram iṣṭeṣu smaraṇaṃ viśvāsagamanaṃ ca lakṣayet tuṣṭasya viparītam atuṣṭasya taṃ brūyāt dūtamukhā hi rājānaḥ tvaṃ cānye ca tasmād udyateṣvapi śastreṣu yathoktaṃ vaktāro dūtāḥ teṣām antāvasāyino 'py avadhyāḥ kim aṅga punar brāhmaṇāḥ parasyaitad vākyam eṣa dūtadharmaḥ iti vased avisṛṣṭaḥ pūjayā notsiktaḥ pareṣu balitvaṃ na manyeta vākyam aniṣṭaṃ saheta striyaḥ pānaṃ ca varjayet ekaḥ śayīta suptamattayor hi bhāvajñānaṃ dṛṣṭam kṛtyapakṣopajāpam akṛtyapakṣe gūḍhapraṇidhānaṃ rāgāparāgau bhartari randhraṃ ca prakṛtīnāṃ tāpasavaidehakavyañjanābhyām upalabheta tayor antevāsibhiścikitsakapāṣaṇḍavyañjanobhayavetanair vā teṣām asaṃbhāṣāyāṃ yācakamattonmattasuptapralāpaiḥ puṇyasthānadevagṛhacitralekhyasaṃjñābhir vā cāram upalabheta upalabdhasyopajāpam upeyāt pareṇa coktaḥ svāsāṃ prakṛtīnāṃ pramāṇaṃ nācakṣīta sarvaṃ veda bhavān iti brūyāt kāryasiddhikaraṃ vā kāryasyāsiddhāv uparudhyamānastarkayet kiṃ bhartur me vyasanam āsannaṃ paśyan svaṃ vā vyasanaṃ pratikartukāmaḥ pārṣṇigrāham āsāram antaḥkopam āṭavikaṃ vā samutthāpayitukāmaḥ mitram ākrandaṃ vā vyāghātayitukāmaḥ svaṃ vā parato vigraham antaḥkopam āṭavikaṃ vā pratikartukāmaḥ saṃsiddhaṃ vā me bhartur yātrākālam abhihantukāmaḥ sasyapaṇyakupyasaṃgrahaṃ durgakarma balasamuddhānaṃ vā kartukāmaḥ svasainyānāṃ vā vyāyāmasya deśakālāvākāṅkṣamāṇaḥ paribhavapramādābhyāṃ vā saṃsargānubandhārthī vā mām uparuṇaddhi iti jñātvā vased apasared vā prayojanam iṣṭam avekṣeta vā śāsanam aniṣṭam uktvā bandhavadhabhayād avisṛṣṭo 'pyapagacchet anyathā niyamyeta preṣaṇaṃ saṃdhipālatvaṃ pratāpo mitrasaṃgrahaḥ upajāpaḥ suhṛdbhedo gūḍhadaṇḍātisāraṇam bandhuratnāpaharaṇaṃ cārajñānaṃ parākramaḥ samādhimokṣo dūtasya karma yogasya cāśrayaḥ svadūtaiḥ kārayed etat paradūtāṃśca rakṣayet pratidūtāpasarpābhyāṃ dṛśyādṛśyaiśca rakṣibhiḥ rakṣito rājā rājyaṃ rakṣatyāsannebhyaḥ parebhyaśca pūrvaṃ dārebhyaḥ putrebhyaśca dārarakṣaṇaṃ niśāntapraṇidhau vakṣyāmaḥ putrarakṣaṇaṃ tu janmaprabhṛti rājaputrān rakṣet karkaṭakasadharmāṇo hi janakabhakṣā rājaputrāḥ teṣām ajātasnehe pitaryupāṃśudaṇḍaḥ śreyān iti bhāradvājaḥ nṛśaṃsam aduṣṭavadhaḥ kṣatrabījavināśaśca iti viśālākṣaḥ tasmād ekasthānāvarodhaḥ śreyān iti ahibhayam etad iti pārāśarāḥ kumāro hi vikramabhayān māṃ pitāvaruṇaddhi iti jñātvā tam evāṅke kuryāt tasmād antapāladurge vāsaḥ śreyān iti aurabhraṃ bhayam etad iti piśunaḥ pratyāpatter hi tad eva kāraṇaṃ jñātvāntapālasakhaḥ syāt tasmāt svaviṣayād apakṛṣṭe sāmantadurge vāsaḥ śreyān iti vatsasthānam etad iti kauṇapadantaḥ vatseneva hi dhenuṃ pitaram asya sāmanto duhyāt tasmān mātṛbandhuṣu vāsaḥ śreyān iti dhvajasthānam etad iti vātavyādhiḥ tena hi dhvajenāditikauśikavad asya mātṛbāndhavā bhikṣeran tasmād grāmyasukheṣvenam avasṛjet sukhoparuddhā hi putrāḥ pitaraṃ nābhidruhyanti iti jīvanmaraṇam etad iti kauṭilyaḥ kāṣṭham iva ghuṇajagdhaṃ rājakulam avinītaputram abhiyuktamātraṃ bhajyeta tasmād ṛtumatyāṃ mahiṣyām ṛtvijaścarum aindrābārhaspatyaṃ nirvapeyuḥ āpannasattvāyāḥ kaumārabhṛtyo garbhabharmaṇi prasave ca viyateta prajātāyāḥ putrasaṃskāraṃ purohitaḥ kuryāt samarthaṃ tadvido vinayeyuḥ sattriṇām ekaścainaṃ mṛgayādyūtamadyastrībhiḥ pralobhayet pitari vikramya rājyaṃ gṛhāṇa iti tam anyaḥ sattrī pratiṣedhayet ityāmbhīyāḥ mahādoṣam abuddhabodhanam iti kauṭilyaḥ navaṃ hi dravyaṃ yena yenārthajātenopadihyate tat tad ācūṣati evam ayaṃ navabuddhir yad yad ucyate tat tatśāstropadeśam ivābhijānāti tasmād dharmyam arthyaṃ cāsyopadiśen nādharmyam anarthyaṃ ca sattriṇastvenaṃ tava smaḥ iti vadantaḥ pālayeyuḥ yauvanotsekāt parastrīṣu manaḥ kurvāṇam āryāvyañjanābhiḥ strībhir amedhyābhiḥ śūnyāgāreṣu rātrāv udvejayeyuḥ madyakāmaṃ yogapānenodvejayeyuḥ dyūtakāmaṃ kāpaṭikair udvejayeyuḥ mṛgayākāmaṃ pratirodhakavyañjanaistrāsayeyuḥ pitari vikramabuddhiṃ tathā ityanupraviśya bhedayeyuḥ aprārthanīyo rājā vipanne ghātaḥ sampanne narakapātaḥ saṃkrośaḥ prajābhir ekaloṣṭavadhaśca iti virāgaṃ vedayeyuḥ priyam ekaputraṃ badhnīyāt bahuputraḥ pratyantam anyaviṣayaṃ vā preṣayed yatra garbhaḥ paṇyaṃ ḍimbo vā na bhavet ātmasampannaṃ saināpatye yauvarājye vā sthāpayet buddhimānāhāryabuddhir durbuddhir iti putraviśeṣāḥ śiṣyamāṇo dharmārthāv upalabhate cānutiṣṭhati ca buddhimān upalabhamāno nānutiṣṭhatyāhāryabuddhiḥ apāyanityo dharmārthadveṣī ceti durbuddhiḥ sa yadyekaputraḥ putrotpattāvasya prayateta putrikāputrān utpādayed vā vṛddhastu vyādhito vā rājā mātṛbandhukulyaguṇavatsāmantānām anyatamena kṣetre bījam utpādayet na caikaputram avinītaṃ rājye sthāpayet bahūnām ekasaṃrodhaḥ pitā putrahito bhavet anyatrāpada aiśvaryaṃ jyeṣṭhabhāgi tu pūjyate kulasya vā bhaved rājyaṃ kulasaṃgho hi durjayaḥ arājavyasanābādhaḥ śaśvad āvasati kṣitim vinīto rājaputraḥ kṛcchravṛttir asadṛśe karmaṇi niyuktaḥ pitaram anuvarteta anyatra prāṇabādhakaprakṛtikopakapātakebhyaḥ puṇye karmaṇi niyuktaḥ puruṣam adhiṣṭhātāraṃ yācet puruṣādhiṣṭhitaśca saviśeṣam ādeśam anutiṣṭhet abhirūpaṃ ca karmaphalam aupāyanikaṃ ca lābhaṃ pitur upanāyayet tathāpyatuṣyantam anyasmin putre dāreṣu vā snihyantam araṇyāyāpṛccheta bandhavadhabhayād vā yaḥ sāmanto nyāyavṛttir dhārmikaḥ satyavāgavisaṃvādakaḥ pratigrahītā mānayitā cābhipannānāṃ tam āśrayeta tatrasthaḥ kośadaṇḍasampannaḥ pravīrapuruṣakanyāsambandham aṭavīsambandhaṃ kṛtyapakṣopagrahaṃ ca kuryāt ekacaraḥ suvarṇapākamaṇirāgahemarūpyapaṇyākarakarmāntān ājīvet pāṣaṇḍasaṃghadravyam aśrotriyopabhogyaṃ vā devadravyam āḍhyavidhavādravyaṃ vā gūḍham anupraviśya sārthayānapātrāṇi ca madanarasayogenātisaṃdhāyāpaharet pāragrāmikaṃ vā yogam ātiṣṭhet mātuḥ parijanopagraheṇa vā ceṣṭeta kāruśilpikuśīlavacikitsakavāgjīvanapāṣaṇḍacchadmabhir vā naṣṭarūpastadvyañjanasakhaśchidreṣu praviśya rājñaḥ śastrarasābhyāṃ prahṛtya brūyāt aham asau kumāraḥ sahabhogyam idaṃ rājyam eko nārhati bhoktum ye kāmayante māṃ bhartuṃ tān ahaṃ dviguṇena bhaktavetanenopasthāsyāmi iti ityaparuddhavṛttam aparuddhaṃ tu mukhyaputrāpasarpāḥ pratipādyānayeyuḥ mātā vā pratigṛhītā tyaktaṃ gūḍhapuruṣāḥ śastrarasābhyāṃ hanyuḥ atyaktaṃ tulyaśīlābhiḥ strībhiḥ pānena mṛgayayā vā prasañjayitvā rātrāv upagṛhyānayeyuḥ upasthitaṃ ca rājyena madūrdhvam iti sāntvayet ekastham atha saṃrundhyāt putravāṃstu pravāsayet rājānam utthitam anūttiṣṭhante bhṛtyāḥ pramādyantam anupramādyanti karmāṇi cāsya bhakṣayanti dviṣadbhiścātisaṃdhīyate tasmād utthānam ātmanaḥ kurvīta nālikābhir ahar aṣṭadhā rātriṃ ca vibhajet chāyāpramāṇena vā tripauruṣī pauruṣī caturaṅgulā naṣṭacchāyo madhyāhneti catvāraḥ pūrve divasasyāṣṭabhāgāḥ taiḥ paścimā vyākhyātāḥ tatra pūrve divasasyāṣṭabhāge rakṣāvidhānam āyavyayau ca śṛṇuyāt dvitīye paurajānapadānāṃ kāryāṇi paśyet tṛtīye snānabhojanaṃ seveta svādhyāyaṃ ca kurvīta caturthe hiraṇyapratigraham adhyakṣāṃśca kurvīta pañcame mantripariṣadā pattrasampreṣaṇena mantrayeta cāraguhyabodhanīyāni ca budhyeta ṣaṣṭhe svairavihāraṃ mantraṃ vā seveta saptame hastyaśvarathāyudhīyān paśyet aṣṭame senāpatisakho vikramaṃ cintayet pratiṣṭhite 'hani saṃdhyām upāsīta prathame rātribhāge gūḍhapuruṣān paśyet dvitīye snānabhojanaṃ kurvīta svādhyāyaṃ ca tṛtīye tūryaghoṣeṇa saṃviṣṭaścaturthapañcamau śayīta ṣaṣṭhe tūryaghoṣeṇa pratibuddhaḥ śāstram itikartavyatāṃ ca cintayet saptame mantram adhyāsīta gūḍhapuruṣāṃśca preṣayet aṣṭame ṛtvigācāryapurohitasvastyayanāni pratigṛhṇīyāt cikitsakamāhānasikamauhūrtikāṃśca paśyet savatsāṃ dhenuṃ vṛṣabhaṃ ca pradakṣiṇīkṛtyopasthānaṃ gacchet ātmabalānukūlyena vā niśāharbhāgān pravibhajya kāryāṇi seveta upasthānagataḥ kāryārthinām advārāsaṅgaṃ kārayet durdarśo hi rājā kāryākāryaviparyāsam āsannaiḥ kāryate tena prakṛtikopam arivaśaṃ vā gacchet tasmād devatāśramapāṣaṇḍaśrotriyapaśupuṇyasthānānāṃ bālavṛddhavyādhitavyasanyanāthānāṃ strīṇāṃ ca krameṇa kāryāṇi paśyet kāryagauravād ātyayikavaśena vā sarvam ātyayikaṃ kāryaṃ śṛṇuyān nātipātayet kṛcchrasādhyam atikrāntam asādhyaṃ vāpi jāyate agnyagāragataḥ kāryaṃ paśyed vaidyatapasvinām purohitācāryasakhaḥ pratyutthāyābhivādya ca tapasvināṃ tu kāryāṇi traividyaiḥ saha kārayet māyāyogavidāṃ caiva na svayaṃ kopakāraṇāt rājño hi vratam utthānaṃ yajñaḥ kāryānuśāsanam dakṣiṇā vṛttisāmyaṃ tu dīkṣā tasyābhiṣecanam prajāsukhe sukhaṃ rājñaḥ prajānāṃ ca hite hitam nātmapriyaṃ hitaṃ rājñaḥ prajānāṃ tu priyaṃ hitam tasmān nityotthito rājā kuryād arthānuśāsanam arthasya mūlam utthānam anarthasya viparyayaḥ anutthāne dhruvo nāśaḥ prāptasyānāgatasya ca prāpyate phalam utthānāllabhate cārthasampadam vāstukapraśaste deśe saprākāraparikhādvāram anekakakṣyāparigatam antaḥpuraṃ kārayet kośagṛhavidhānena madhye vāsagṛham gūḍhabhittisaṃcāraṃ mohanagṛhaṃ tanmadhye vā vāsagṛham bhūmigṛhaṃ vāsannacaityakāṣṭhadevatāpidhānadvāram anekasuruṅgāsaṃcāraṃ tasyopari prāsādaṃ gūḍhabhittisopānaṃ suṣirastambhapraveśāpasāraṃ vā vāsagṛhaṃ yantrabaddhatalāvapātaṃ kārayet āpatpratīkārārtham āpadi vā ato 'nyathā vā vikalpayet sahādhyāyibhayāt mānuṣeṇāgninā trir apasavyaṃ parigatam antaḥpuram agnir anyo na dahati na cātrānyo 'gnir jvalati vaidyutena bhasmanā mṛtsaṃyuktena karakavāriṇāvaliptaṃ ca jīvantīśvetāmuṣkakapuṣpavandākābhir akṣīve jātasyāśvatthasya pratānena guptaṃ sarpā viṣāṇi vā na prabhavanti mayūranakulapṛṣatotsargaḥ sarpān bhakṣayati śukaḥ sārikā bhṛṅgarājo vā sarpaviṣaśaṅkāyāṃ krośati krauñco viṣābhyāśe mādyati glāyati jīvaṃjīvakaḥ mriyate mattakokilaḥ cakorasyākṣiṇī virajyete ityevam agniviṣasarpebhyaḥ pratikurvīta pṛṣṭhataḥ kakṣyāvibhāge strīniveśo garbhavyādhisaṃsthā vṛkṣodakasthānaṃ ca bahiḥ kanyākumārapuram purastād alaṅkārabhūmir mantrabhūmir upasthānaṃ kumārādhyakṣasthānaṃ ca kakṣyāntareṣvantarvaṃśikasainyaṃ tiṣṭhet antargṛhagataḥ sthavirastrīpariśuddhāṃ devīṃ paśyet devīgṛhe līno hi bhrātā bhadrasenaṃ jaghāna mātuḥ śayyāntargataśca putraḥ kārūṣam lājān madhuneti viṣeṇa paryasya devī kāśirājam viṣadigdhena nūpureṇa vairantyam mekhalāmaṇinā sauvīram jālūtham ādarśena veṇyāṃ gūḍhaṃ śastraṃ kṛtvā devī vidūrathaṃ jaghāna tasmād etānyāspadāni pariharet muṇḍajaṭilakuhakapratisaṃsargaṃ bāhyābhiśca dāsībhiḥ pratiṣedhayet na caināḥ kulyāḥ paśyeyuḥ anyatra garbhavyādhisaṃsthābhyaḥ rūpājīvāḥ snānapragharṣaśuddhaśarīrāḥ parivartitavastrālaṃkārāḥ paśyeyuḥ aśītikāḥ puruṣāḥ pañcāśatkāḥ striyo vā mātāpitṛvyañjanāḥ sthaviravarṣadharābhyāgārikāścāvarodhānāṃ śaucāśaucaṃ vidyuḥ sthāpayeyuśca svāmihite svabhūmau ca vaset sarvaḥ parabhūmau na saṃcaret na ca bāhyena saṃsargaṃ kaścid ābhyantaro vrajet sarvaṃ cāvekṣitaṃ dravyaṃ nibaddhāgamanirgamam nirgacched abhigacched vā mudrāsaṃkrāntabhūmikam śayanād utthitaḥ strīgaṇair dhanvibhiḥ parigṛhyate dvitīyasyāṃ kakṣyāyāṃ kaṃcukoṣṇīṣibhir varṣadharābhyāgārikaiḥ tṛtīyasyāṃ kubjavāmanakirātaiḥ caturthyāṃ mantribhiḥ sambandhibhir dauvārikaiśca prāsapāṇibhiḥ pitṛpaitāmahaṃ sambandhānubaddhaṃ śikṣitam anuraktaṃ kṛtakarmāṇaṃ ca janam āsannaṃ kurvīta nānyatodeśīyam akṛtārthamānaṃ svadeśīyaṃ vāpyapakṛtyopagṛhītam antarvaṃśikasainyaṃ rājānam antaḥpuraṃ ca rakṣet gupte deśe māhānasikaḥ sarvam āsvādabāhulyena karma kārayet tad rājā tathaiva pratibhuñjīta pūrvam agnaye vayobhyaśca baliṃ kṛtvā agner jvālādhūmanīlatā śabdasphoṭanaṃ ca viṣayuktasya vayasāṃ vipattiśca annasya ūṣmā mayūragrīvābhaḥ śaityam āśu kliṣṭasyeva vaivarṇyaṃ saudakatvam aklinnatvaṃ ca vyañjanānām āśu śuṣkatvaṃ ca kvāthadhyāmaphenapaṭalavicchinnabhāvo gandhasparśarasavadhaśca draveṣu hīnātiriktacchāyādarśanaṃ phenapaṭalasīmantordhvarājīdarśanaṃ ca rasasya madhye nīlā rājī payasastāmrā madyatoyayoḥ kālī dadhnaḥ śyāmā madhunaḥ śvetā dravyāṇām ārdrāṇām āśu pramlānatvam utpakvabhāvaḥ kvāthanīlaśyāvatā ca śuṣkāṇām āśu śātanaṃ vaivarṇyaṃ ca kaṭhinānāṃ mṛdutvaṃ mṛdūnāṃ ca kaṭhinatvam tadabhyāśe kṣudrasattvavadhaśca āstaraṇaprāvaraṇānāṃ dhyāmamaṇḍalatā tanturomapakṣmaśātanaṃ ca lohamaṇimayānāṃ paṅkamalopadehatā sneharāgagauravaprabhāvavarṇasparśavadhaśca iti viṣayuktasya liṅgāni viṣapradasya tu śuṣkaśyāvavaktratā vāksaṅgaḥ svedo vijṛmbhaṇaṃ cātimātraṃ vepathuḥ praskhalanaṃ vākyaviprekṣaṇam āvegaḥ karmaṇi svabhūmau cānavasthānam iti tasmād asya jāṅgulīvido bhiṣajaścāsannāḥ syuḥ bhiṣagbhaiṣajyāgārād āsvādaviśuddham auṣadhaṃ gṛhītvā pācakapeṣakābhyām ātmanā ca pratisvādya rājñe prayacchet pānaṃ pānīyaṃ cauṣadhena vyākhyātam kalpakaprasādhakāḥ snānaśuddhavastrahastāḥ samudram upakaraṇam antarvaṃśikahastād ādāya paricareyuḥ snāpakasaṃvāhakāstarakarajakamālākārakarma dāsyaḥ prasiddhaśaucāḥ kuryuḥ tābhir adhiṣṭhitā vā śilpinaḥ ātmacakṣuṣi niveśya vastramālyaṃ dadyuḥ snānānulepanapragharṣacūrṇavāsasnānīyāni ca svavakṣobāhuṣu ca etena parasmād āgatakaṃ vyākhyātam kuśīlavāḥ śastrāgnirasakrīḍāvarjaṃ narmayeyuḥ ātodyāni caiṣām antastiṣṭheyuḥ aśvarathadvipālaṃkārāśca āptapuruṣādhiṣṭhitaṃ yānavāhanam ārohet nāvaṃ cāptanāvikādhiṣṭhitam anyanaupratibaddhāṃ vātavegavaśāṃ ca nopeyāt udakānte sainyam āsīta matsyagrāhaviśuddham udakam avagāheta vyālagrāhaviśuddham udyānaṃ gacchet lubdhakaśvagaṇibhir apāstastenavyālaparābādhabhayaṃ calalakṣyaparicayārthaṃ mṛgāraṇyaṃ gacchet āptaśastragrāhādhiṣṭhitaḥ siddhatāpasaṃ paśyenmantripariṣadā saha sāmantadūtam saṃnaddho 'śvaṃ hastinaṃ vārūḍhaḥ saṃnaddham anīkaṃ paśyet niryāṇe 'bhiyāne ca rājamārgam ubhayataḥ kṛtārakṣaṃ śastribhir daṇḍibhiścāpāstaśastrahastapravrajitavyaṅgaṃ gacchet na puruṣasambādham avagāheta yātrāsamājotsavapravahaṇāni ca daśavargikādhiṣṭhitāni gacchet yathā ca yogapuruṣair anyān rājādhitiṣṭhati tathāyam anyābādhebhyo rakṣed ātmānam ātmavān bhūtapūrvam abhūtapūrvaṃ vā janapadaṃ paradeśāpavāhanena svadeśābhiṣyandavamanena vā niveśayet śūdrakarṣakaprāyaṃ kulaśatāvaraṃ pañcakulaśataparaṃ grāmaṃ krośadvikrośasīmānam anyonyārakṣaṃ niveśayet nadīśailavanabhṛṣṭidarīsetubandhaśamīśālmalīkṣīravṛkṣān anteṣu sīmnāṃ sthāpayet aṣṭaśatagrāmyā madhye sthānīyam catuḥśatagrāmyā droṇamukham dviśatagrāmyāḥ kārvaṭikam daśagrāmīsaṃgraheṇa saṃgrahaṃ sthāpayet anteṣvantapāladurgāṇi janapadadvārāṇyantapālādhiṣṭhitāni sthāpayet teṣām antarāṇi vāgurikaśabarapulindacaṇḍālāraṇyacarā rakṣeyuḥ ṛtvigācāryapurohitaśrotriyebhyo brahmadeyāny adaṇḍakarāṇy abhirūpadāyādakāni prayacchet adhyakṣasaṃkhyāyakādibhyo gopasthānikānīkasthacikitsakāśvadamakajaṅghākārikebhyaśca vikrayādhānavarjāni karadebhyaḥ kṛtakṣetrāṇyaikapuruṣikāṇi prayacchet akṛtāni kartṛbhyo nādeyāni akṛṣatām ācchidyānyebhyaḥ prayacchet grāmabhṛtakavaidehakā vā kṛṣeyuḥ akṛṣanto vāvahīnaṃ dadyuḥ dhānyapaśuhiraṇyaiścaitān anugṛhṇīyāt tānyanu sukhena dadyuḥ anugrahaparihārau caitebhyaḥ kośavṛddhikarau dadyāt kośopaghātakau varjayet alpakośo hi rājā paurajānapadān eva grasate niveśasamakālaṃ yathāgatakaṃ vā parihāraṃ dadyāt nivṛttaparihārān pitevānugṛhṇīyāt ākarakarmāntadravyahastivanavrajavaṇikpathapracārān vāristhalapathapaṇyapattanāni ca niveśayet sahodakam āhāryodakaṃ vā setuṃ bandhayet anyeṣāṃ vā badhnatāṃ bhūmimārgavṛkṣopakaraṇānugrahaṃ kuryāt puṇyasthānārāmāṇāṃ ca sambhūya setubandhād apakrāmataḥ karmakarabalīvardāḥ karma kuryuḥ vyayakarmaṇi ca bhāgī syāt na cāṃśaṃ labheta matsyaplavaharitapaṇyānāṃ setuṣu rājā svāmyaṃ gacchet dāsāhitakabandhūn aśṛṇvato rājā vinayaṃ grāhayet bālavṛddhavyasanyanāthāṃśca rājā bibhṛyāt striyam aprajātāṃ prajātāyāśca putrān bāladravyaṃ grāmavṛddhā vardhayeyur ā vyavahāraprāpaṇāt devadravyaṃ ca apatyadāraṃ mātāpitarau bhrātṝn aprāptavyavahārān bhaginīḥ kanyā vidhavāścābibhrataḥ śaktimato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ anyatra patitebhyaḥ anyatra mātuḥ putradāram apratividhāya pravrajataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ striyaṃ ca pravrājayataḥ luptavyāyāmaḥ pravrajed āpṛcchya dharmasthān anyathā niyamyeta vānaprasthād anyaḥ pravrajitabhāvaḥ sajātād anyaḥ saṃghaḥ sāmutthāyikād anyaḥ samayānubandho vā nāsya janapadam upaniviśeta na ca tatrārāmā vihārārthā vā śālāḥ syuḥ naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavā na karmavighnaṃ kuryuḥ nirāśrayatvād grāmāṇāṃ kṣetrābhiratatvācca puruṣāṇāṃ kośaviṣṭidravyadhānyarasavṛddhir bhavati paracakrāṭavīgrastaṃ vyādhidurbhikṣapīḍitam deśaṃ parihared rājā vyayakrīḍāśca vārayet daṇḍaviṣṭikarābādhai rakṣed upahatāṃ kṛṣim stenavyālaviṣagrāhair vyādhibhiśca paśuvrajān vallabhaiḥ kārmikaiḥ stenair antapālaiśca pīḍitam śodhayet paśusaṃghaiśca kṣīyamāṇaṃ vaṇikpatham evaṃ dravyadvipavanaṃ setubandham athākarān rakṣet pūrvakṛtān rājā navāṃścābhipravartayet akṛṣyāyāṃ bhūmau paśubhyo vivītāni prayacchet pradiṣṭābhayasthāvarajaṅgamāni ca brahmasomāraṇyāni tapasvibhyo gorutaparāṇi prayacchet tāvanmātram ekadvāraṃ khātaguptaṃ svāduphalagulmaguccham akaṇṭakidrumam uttānatoyāśayaṃ dāntamṛgacatuṣpadaṃ bhagnanakhadaṃṣṭravyālaṃ mārgayukahastihastinīkalabhaṃ mṛgavanaṃ vihārārthaṃ rājñaḥ kārayet sarvātithimṛgaṃ pratyante cānyanmṛgavanaṃ bhūmivaśena vā niveśayet kupyapradiṣṭānāṃ ca dravyāṇām ekaikaśo vanāni niveśayet dravyavanakarmāntān aṭavīśca dravyavanāpāśrayāḥ pratyante hastivanam aṭavyārakṣaṃ niveśayet nāgavanādhyakṣaḥ pārvataṃ nādeyaṃ sārasamānūpaṃ ca nāgavanaṃ viditaparyantapraveśaniṣkāsaṃ nāgavanapālaiḥ pālayet hastighātinaṃ hanyuḥ dantayugaṃ svayaṃmṛtasyāharataḥ sapādacatuṣpaṇo lābhaḥ nāgavanapālā hastipakapādapāśikasaumikavanacarakapārikarmikasakhā hastimūtrapurīṣacchannagandhā bhallātakīśākhāpracchannāḥ pañcabhiḥ saptabhir vā hastibandhakībhiḥ saha carantaḥ śayyāsthānapadyāleṇḍakūlaghātoddeśena hastikulaparyagraṃ vidyuḥ yūthacaram ekacaraṃ niryūthaṃ yūthapatiṃ hastinaṃ vyālaṃ mattaṃ potaṃ bandhamuktaṃ ca nibandhena vidyuḥ anīkasthapramāṇaiḥ praśastavyañjanācārān hastino gṛhṇīyuḥ hastipradhānaṃ vijayo rājñaḥ parānīkavyūhadurgaskandhāvārapramardanā hyatipramāṇaśarīrāḥ prāṇaharakarmāṇo hastinaḥ kāliṅgāṅgagajāḥ śreṣṭhāḥ prācyāścedikarūṣajāḥ dāśārṇāścāparāntāśca dvipānāṃ madhyamā matāḥ saurāṣṭrikāḥ pāñcanadāsteṣāṃ pratyavarāḥ smṛtāḥ sarveṣāṃ karmaṇā vīryaṃ javastejaśca vardhate caturdiśam janapada ante sāmparāyikam daiva kṛtam durgam kārayet antar dvīpam sthalam _ nimna avaruddham audakam prāstaram guhām _ pārvatam nirudaka stambam iriṇam _ dhānvanam khañjana udakam stamba gahanam _ vana durgam teṣām nadī parvata durgam janapada ārakṣa sthānam dhānvana vana durgam aṭavī sthānam āpadi apasāraḥ _ janapada madhye samudaya sthānam sthānīyam niveśayet vāstuka praśaste deśe nadī saṃgame hradasya a viśoṣasya aṅke sarasaḥ taṭākasya _ vṛttam dīrgham caturaśram _ vāstu vaśena _ pradakṣiṇa udakam paṇya puṭabhedanam aṃsa patha vāri pathābhyām upetam tasya parikhāḥ tisraḥ daṇḍa antarāḥ kārayet caturdaśa dvādaśa daśa iti daṇḍān vistīrṇāḥ vistārāt avagāḍhāḥ pāda ūnam ardham _ tri bhāga mūlāḥ mūla caturaśrāḥ _ pāṣāṇa upahitāḥ pāṣāṇa iṣṭakā baddha pārśvāḥ _ toya āntikāḥ āgantu toya pūrṇāḥ _ sa parivāhāḥ padma grāhavatīḥ ca catur daṇḍa apakṛṣṭam parikhāyāḥ ṣaṣ daṇḍa ucchritam avaruddham tad dviguṇa viṣkambham khātāt vapram kārayet ūrdhva cayam mañca pṛṣṭham kumbhakukṣikam _ hastibhiḥ gobhiḥ ca kṣuṇṇam kaṇṭaki gulma viṣa vallī pratānavantam pāṃsu śeṣeṇa vāstu chidram rāja bhavanam _ pūrayet vaprasya upari prākāram viṣkambha dviguṇa utsedham aiṣṭakam dvādaśa hastāt ūrdhvam ojam yugmam _ ā caturviṃśati hastāt iti kārayet ratha caryā saṃcāram tāla mūlam murajakaiḥ kapiśīrṣakaiḥ ca ācita agram pṛthu śilā saṃhatam _ śailam kārayet na tu eva kāṣṭha mayam agniḥ avahitaḥ hi tasmin vasati viṣkambha caturaśram aṭṭālakam utsedha sama avakṣepa sopānam kārayet triṃśat daṇḍa antaram ca dvayoḥ aṭṭālakayoḥ madhye sa harmya dvi talām adhyardha āyāmām pratolīm kārayet aṭṭālaka pratolī madhye tri dhānuṣka adhiṣṭhānam sa apidhāna chidra phalaka saṃhatam indrakośam kārayet antareṣu dvi hasta viṣkambham pārśve caturguṇa āyāmam devapatham kārayet daṇḍa antarāḥ dvi daṇḍa antarāḥ _ caryāḥ kārayet a grāhye deśe pradhāvanikām niṣkira dvāram ca bahis jānu bhañjanī śūla prakara kūpa kūṭa avapāta kaṇṭaka pratisara ahipṛṣṭha tālapattra śṛṅgāṭaka śvadaṃṣṭrā argala upaskandana pāduka ambarīṣa udapānakaiḥ praticchannam channa patham kārayet prākāram ubhayatas meṇḍhakam adhyardha daṇḍam kṛtvā pratolī ṣaṣ tulā antaram dvāram niveśayet pañca daṇḍāt eka uttaram ā aṣṭa daṇḍāt iti caturaśram ṣaṣ bhāgam āyāmāt adhikam aṣṭa bhāgam _ pañcadaśa hastāt eka uttaram ā aṣṭādaśa hastāt iti tala utsedhaḥ stambhasya parikṣepaḥ ṣaṣ āyāmaḥ dviguṇaḥ nikhātaḥ cūlikāyāḥ catur bhāgaḥ ādi talasya pañca bhāgāḥ śālāḥ vāpī sīmā gṛham ca daśa bhāgikau dvau pratimañcau antaram āṇi harmyam ca samucchrayāt ardha tale sthūṇā bandhaḥ ca ardha vāstukam uttama āgāram tri bhāga antaram _ iṣṭakā avabaddha pārśvam vāmatas pradakṣiṇa sopānam gūḍha bhitti sopānam itaratas dvi hastam toraṇa śiraḥ tri pañca bhāgikau dvau kapāṭa yogau dvau parighau aratniḥ indrakīlaḥ pañca hastam āṇi dvāram catvāraḥ hasti parighāḥ niveśa ardham hastinakham mukha samaḥ saṃkramaḥ saṃhāryaḥ bhūmi mayaḥ _ nirudake prākāra samam mukham avasthāpya tri bhāga godhā mukham gopuram kārayet prākāra madhye vāpīm kṛtvā puṣkariṇī dvāram catur śālam adhyardha antaram sa aṇikam kumārīpuram muṇḍa harmya dvi talam muṇḍaka dvāram bhūmi dravya vaśena _ niveśayet tri bhāga adhika āyāmāḥ bhāṇḍa vāhinīḥ kulyāḥ kārayet tāsu pāṣāṇa kuddālāḥ kuṭhārī kāṇḍa kalpanāḥ muṣuṇḍhī mudgarāḥ daṇḍāḥ cakrayantra śataghnyaḥ kāryāḥ kārmārikāḥ śūlāḥ vedhana agrāḥ ca veṇavaḥ uṣṭragrīvyaḥ agni saṃyogāḥ kupya kalpe ca yaḥ vidhiḥ trayaḥ prācīnā rājamārgāstraya udīcīnā iti vāstuvibhāgaḥ sa dvādaśadvāro yuktodakabhramacchannapathaḥ caturdaṇḍāntarā rathyāḥ rājamārgadroṇamukhasthānīyarāṣṭravivītapathāḥ samyānīyavyūhaśmaśānagrāmapathāś cāṣṭadaṇḍāḥ caturdaṇḍaḥ setuvanapathaḥ dvidaṇḍo hastikṣetrapathaḥ pañcāratnayo rathapathaḥ catvāraḥ paśupathaḥ dvau kṣudrapaśumanuṣyapathaḥ pravīre vāstuni rājaniveśaś cāturvarṇyasamājīve vāstuhṛdayād uttare navabhāge yathoktavidhānam antaḥpuraṃ prāṅmukham udaṅmukhaṃ vā kārayet tasya pūrvottaraṃ bhāgam ācāryapurohitejyātoyasthānaṃ mantriṇaścāvaseyuḥ pūrvadakṣiṇaṃ bhāgam mahānasaṃ hastiśālā koṣṭhāgāraṃ ca tataḥ paraṃ gandhamālyarasapaṇyāḥ prasādhanakāravaḥ kṣatriyāśca pūrvāṃ diśam adhivaseyuḥ dakṣiṇapūrvaṃ bhāgaṃ bhāṇḍāgāram akṣapaṭalaṃ karmaniṣadyāśca dakṣiṇapaścimaṃ bhāgaṃ kupyagṛham āyudhāgāraṃ ca tataḥ paraṃ nagaradhānyavyāvahārikakārmāntikabalādhyakṣāḥ pakvānnasurāmāṃsapaṇyā rūpājīvāstālāvacarā vaiśyāśca dakṣiṇāṃ diśam adhivaseyuḥ paścimadakṣiṇaṃ bhāgaṃ kharoṣṭraguptisthānaṃ karmagṛhaṃ ca paścimottaraṃ bhāgaṃ yānarathaśālāḥ tataḥ param ūrṇāsūtraveṇucarmavarmaśastrāvaraṇakāravaḥ śūdrāśca paścimāṃ diśam adhivaseyuḥ uttarapaścimaṃ bhāgaṃ paṇyabhaiṣajyagṛham uttarapūrvaṃ bhāgaṃ kośo gavāśvaṃ ca tataḥ paraṃ nagararājadevatālohamaṇikāravo brāhmaṇāścottarāṃ diśam adhivaseyuḥ vāstucchidrānuśāleṣu śreṇīprapaṇinikāyā āvaseyuḥ aparājitāpratihatajayantavaijayantakoṣṭhān śivavaiśravaṇāśviśrīmadirāgṛhāṇi ca puramadhye kārayet yathoddeśaṃ vāstudevatāḥ sthāpayet brāhmaindrayāmyasaināpatyāni dvārāṇi bahiḥ parikhāyā dhanuḥśatāpakṛṣṭāś caityapuṇyasthānavanasetubandhāḥ kāryāḥ yathādiśaṃ ca digdevatāḥ uttaraḥ pūrvo vā śmaśānabhāgo varṇottamānām dakṣiṇena śmaśānaṃ varṇāvarāṇām tasyātikrame pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ pāṣaṇḍacaṇḍālānāṃ śmaśānānte vāsaḥ karmāntakṣetravaśena kuṭumbināṃ sīmānaṃ sthāpayet teṣu puṣpaphalavāṭān dhānyapaṇyanicayāṃścānujñātāḥ kuryuḥ daśakulīvāṭaṃ kūpasthānam sarvasnehadhānyakṣāralavaṇagandhabhaiṣajyaśuṣkaśākayavasavallūratṛṇakāṣṭhalohacarmāṅgārasnāyuviṣaviṣāṇaveṇuvalkalasāradārupraharaṇāvaraṇāśmanicayān anekavarṣopabhogasahān kārayet navenānavaṃ śodhayet hastyaśvarathapādātam anekamukhyam avasthāpayet anekamukhyaṃ hi parasparabhayāt paropajāpaṃ nopaiti etenāntapāladurgasaṃskārā vyākhyātāḥ na ca bāhirikān kuryāt pure rāṣṭropaghātakān kṣipejjanapade caitān sarvān vā dāpayet karān saṃnidhātā kośagṛhaṃ paṇyagṛhaṃ koṣṭhāgāraṃ kupyagṛham āyudhāgāraṃ bandhanāgāraṃ ca kārayet caturaśrāṃ vāpīm anudakopasnehāṃ khānayitvā pṛthuśilābhir ubhayataḥ pārśvaṃ mūlaṃ ca pracitya sāradārupañjaraṃ bhūmisamaṃ tritalam anekavidhānaṃ kuṭṭimadeśasthānatalam ekadvāraṃ yantrayuktasopānaṃ bhūmigṛhaṃ kārayet tasyoparyubhayatoniṣedhaṃ sapragrīvam aiṣṭakaṃ bhāṇḍavāhinīparikṣiptaṃ kośagṛhaṃ kārayet prāsādaṃ vā janapadānte dhruvanidhim āpadartham abhityaktaiḥ kārayet pakveṣṭakāstambhaṃ catuḥśālam ekadvāram anekasthānatalaṃ vivṛtastambhāpasāram ubhayataḥ paṇyagṛhaṃ koṣṭhāgāraṃ ca dīrghabahuśālaṃ kakṣyāvṛtakuḍyam antaḥ kupyagṛham tad eva bhūmigṛhayuktam āyudhāgāraṃ pṛthagdharmasthīyaṃ mahāmātrīyaṃ vibhaktastrīpuruṣasthānam apasārataḥ suguptakakṣyaṃ bandhanāgāraṃ kārayet sarveṣāṃ śālāḥ khātodapānavacca snānagṛhāgniviṣatrāṇamārjāranakulārakṣāsvadaivatapūjanayuktāḥ kārayet koṣṭhāgāre varṣamānam aratnimukhaṃ kuṇḍaṃ sthāpayet tajjātakaraṇādhiṣṭhitaḥ purāṇaṃ navaṃ ca ratnaṃ sāraṃ phalgu kupyaṃ vā pratigṛhṇīyāt tatra ratnopadhāv uttamo daṇḍaḥ kartuḥ kārayituśca sāropadhau madhyamaḥ phalgukupyopadhau tacca tāvacca daṇḍaḥ rūpadarśakaviśuddhaṃ hiraṇyaṃ pratigṛhṇīyāt aśuddhaṃ chedayet āhartuḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ śuddhaṃ pūrṇam abhinavaṃ ca dhānyaṃ pratigṛhṇīyāt viparyaye mūlyadviguṇo daṇḍaḥ tena paṇyaṃ kupyam āyudhaṃ ca vyākhyātam sarvādhikaraṇeṣu yuktopayuktatatpuruṣāṇāṃ paṇādicatuṣpaṇaparamāpahāreṣu pūrvamadhyamottamavadhā daṇḍāḥ kośādhiṣṭhitasya kośāvacchede ghātaḥ tadvaiyāvṛtyakarāṇām ardhadaṇḍāḥ paribhāṣaṇam avijñāte corāṇām abhipradharṣaṇe citro ghātaḥ tasmād āptapuruṣādhiṣṭhitaḥ saṃnidhātā nicayān anutiṣṭhet bāhyam abhyantaraṃ cāyaṃ vidyād varṣaśatād api yathā pṛṣṭo na sajjeta vyaye śeṣe ca saṃcaye samāhartā durgaṃ rāṣṭraṃ khaniṃ setuṃ vanaṃ vrajaṃ vaṇikpathaṃ cāvekṣeta śulkaṃ daṇḍaḥ pautavaṃ nāgariko lakṣaṇādhyakṣo mudrādhyakṣaḥ surā sūnā sūtraṃ tailaṃ ghṛtaṃ kṣāraḥ sauvarṇikaḥ paṇyasaṃsthā veśyā dyūtaṃ vāstukaṃ kāruśilpigaṇo devatādhyakṣo dvārabāhirikādeyaṃ ca durgam sītā bhāgo baliḥ karo vaṇik nadīpālastaro nāvaḥ pattanaṃ vivicitaṃ vartanī rajjuścorarajjuśca rāṣṭram suvarṇarajatavajramaṇimuktāpravālaśaṅkhalohalavaṇabhūmiprastararasadhātavaḥ khaniḥ puṣpaphalavāṭaṣaṇḍakedāramūlavāpāḥ setuḥ paśumṛgadravyahastivanaparigraho vanam gomahiṣam ajāvikaṃ kharoṣṭram aśvāśvataraṃ ca vrajaḥ sthalapatho vāripathaśca vaṇikpathaḥ ityāyaśarīram mūlyaṃ bhāgo vyājī parighaḥ kᄆptaṃ rūpikam atyayaścāyamukham devapitṛpūjādānārtham svastivācanam antaḥpuram mahānasam dūtaprāvartimam koṣṭhāgāram āyudhāgāram paṇyagṛham kupyagṛham karmānto viṣṭiḥ pattyaśvarathadvipaparigraho gomaṇḍalam paśumṛgapakṣivyālavāṭāḥ kāṣṭhatṛṇavāṭāśceti vyayaśarīram rājavarṣaṃ māsaḥ pakṣo divasaśca vyuṣṭam varṣāhemantagrīṣmāṇāṃ tṛtīyasaptamā divasonāḥ pakṣāḥ śeṣāḥ pūrṇāḥ pṛthagadhimāsakaḥ iti kālaḥ karaṇīyaṃ siddhaṃ śeṣam āyavyayau nīvī ca saṃsthānaṃ pracāraḥ śarīrāvasthāpanam ādānaṃ sarvasamudayapiṇḍaḥ saṃjātaṃ etat karaṇīyam kośārpitaṃ rājahāraḥ puravyayaśca praviṣṭaṃ paramasaṃvatsarānuvṛttaṃ śāsanamuktaṃ mukhājñaptaṃ cāpātanīyaṃ etat siddham siddhikarmayogaḥ daṇḍaśeṣam āharaṇīyaṃ balātkṛtapratiṣṭabdham avamṛṣṭaṃ ca praśodhyaṃ etaccheṣam asāram alpasāraṃ ca vartamānaḥ paryuṣito 'nyajātaścāyaḥ divasānuvṛtto vartamānaḥ paramasāṃvatsarikaḥ parapracārasaṃkrānto vā paryuṣitaḥ naṣṭaprasmṛtam āyuktadaṇḍaḥ pārśvaṃ pārihīṇikam aupāyanikaṃ ḍamaragatakasvam aputrakaṃ nidhiścānyajātaḥ vikṣepavyādhitāntarārambhaśeṣaṃ ca vyayapratyāyaḥ vikriye paṇyānām arghavṛddhir upajā mānonmānaviśeṣo vyājī krayasaṃgharṣe vārdhavṛddhiḥ ityāyaḥ nityo nityotpādiko lābho lābhotpādika iti vyayaḥ divasānuvṛtto nityaḥ pakṣamāsasaṃvatsaralābho lābhaḥ tayor utpanno nityotpādiko lābhotpādika iti vyayaḥ saṃjātād āyavyayaviśuddhā nīvī prāptā cānuvṛttā ca evaṃ kuryāt samudayaṃ vṛddhiṃ cāyasya darśayet hrāsaṃ vyayasya ca prājñaḥ sādhayecca viparyayam akṣapaṭalam adhyakṣaḥ prāṅmukham udaṅmukhaṃ vā vibhaktopasthānaṃ nibandhapustakasthānaṃ kārayet tatrādhikaraṇānāṃ saṃkhyāpracārasaṃjātāgram karmāntānāṃ dravyaprayogavṛddhikṣayavyayaprayāmavyājīyogasthānavetanaviṣṭipramāṇam ratnasāraphalgukupyānām arghaprativarṇakamānapratimānonmānāvamānabhāṇḍam deśagrāmajātikulasaṃghānāṃ dharmavyavahāracaritrasaṃsthānam rājopajīvināṃ pragrahapradeśabhogaparihārabhaktavetanalābham rājñaśca patnīputrāṇāṃ ratnabhūmilābhaṃ nirdeśotpātikapratīkāralābham mitrāmitrāṇāṃ ca saṃdhivigrahapradānādānaṃ nibandhapustakasthaṃ kārayet tataḥ sarvādhikaraṇānāṃ karaṇīyaṃ siddhaṃ śeṣam āyavyayau nīvīm upasthānaṃ pracāraṃ caritraṃ saṃsthānaṃ ca nibandhena prayacchet uttamamadhyamāvareṣu ca karmasu tajjātikam adhyakṣaṃ kuryāt sāmudayikeṣvavakᄆptikam vyayam upahatya rājā nānutapyeta sahagrāhiṇaḥ pratibhuvaḥ karmopajīvinaḥ putrā bhrātaro bhāryā duhitaro bhṛtyāścāsya karmacchedaṃ vaheyuḥ triśataṃ catuḥpañcāśaccāhorātrāṇāṃ karmasaṃvatsaraḥ tam āṣāḍhīparyavasānam ūnaṃ pūrṇaṃ vā dadyāt karaṇādhiṣṭhitam adhimāsakaṃ kuryāt apasarpādhiṣṭhitaṃca pracāram pracāracaritrasaṃsthānāny anupalabhamāno hi prakṛtaḥ samudayam ajñānena parihāpayati utthānakleśāsahatvād ālasyena śabdādiṣvindriyārtheṣu prasaktaḥ pramādena saṃkrośādharmānarthabhīrubhayena kāryārthiṣvanugrahabuddhiḥ kāmena hiṃsābuddhiḥ kopena vidyādravyavallabhāpāśrayād darpeṇa tulāmānatarkagaṇitāntaropadhānāl lobhena teṣām ānupūrvyā yāvān arthopaghātastāvān ekottaro daṇḍaḥ iti mānavāḥ sarvatrāṣṭaguṇaḥ iti pārāśarāḥ daśaguṇaḥ iti bārhaspatyāḥ viṃśatiguṇaḥ ityauśanasāḥ yathāparādham iti kauṭilyaḥ gāṇanikyāni āṣāḍhīm āgaccheyuḥ āgatānāṃ samudrapustakabhāṇḍanīvīkānām ekatrāsambhāṣāvarodhaṃ kārayet āyavyayanīvīnām agrāṇi śrutvā nīvīm avahārayet yaccāgrād āyasyāntaraparṇe nīvyāṃ vardheta vyayasya vā yat parihāpayet tad aṣṭaguṇam adhyakṣaṃ dāpayet viparyaye tam eva prati syāt yathākālam anāgatānām apustakabhāṇḍanīvīkānāṃ vā deyadaśabandho daṇḍaḥ kārmike copasthite kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ viparyaye kārmikasya dviguṇaḥ pracārasamaṃ mahāmātrāḥ samagrāḥ śrāvayeyur aviṣamamantrāḥ pṛthagbhūto mithyāvādī caiṣām uttamaṃ daṇḍaṃ dadyāt akṛtāhorūpaharaṃ māsam ākāṅkṣeta māsād ūrdhvaṃ māsadviśatottaraṃ daṇḍaṃ dadyāt alpaśeṣalekhyanīvīkaṃ pañcarātram ākāṅkṣeta tataḥ paraṃ kośapūrvam ahorūpaharaṃ dharmavyavahāracaritrasaṃsthānasaṃkalananirvartanānumānacāraprayogair avekṣeta divasapañcarātrapakṣamāsacāturmāsyasaṃvatsaraiśca pratisamānayet vyuṣṭadeśakālamukhotpattyanuvṛttipramāṇadāyakadāpakanibandhakapratigrāhakaiś cāyaṃ samānayet vyuṣṭadeśakālamukhalābhakāraṇadeyayogapramāṇājñāpakoddhārakavidhātṛkapratigrāhakaiś ca vyayaṃ samānayet vyuṣṭadeśakālamukhānuvartanarūpalakṣaṇapramāṇanikṣepabhājanagopāyakaiś ca nīvīṃ samānayet rājārthe kāraṇikasyāpratibadhnataḥ pratiṣedhayato vājñāṃ nibandhād āyavyayam anyathā nīvīm avalikhato dviguṇaḥ kramāvahīnam utkramam avijñātaṃ punaruktaṃ vā vastukam avalikhato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ nīvīm avalikhato dviguṇaḥ bhakṣayato 'ṣṭaguṇaḥ nāśayataḥ pañcabandhaḥ pratidānaṃ ca mithyāvāde steyadaṇḍaḥ paścātpratijñāte dviguṇaḥ prasmṛtotpanne ca aparādhaṃ sahetālpaṃ tuṣyed alpe 'pi codaye mahopakāraṃ cādhyakṣaṃ pragraheṇābhipūjayet kośapūrvāḥ sarvārambhāḥ tasmāt pūrvaṃ kośam avekṣeta pracārasamṛddhiścaritrānugrahaścoranigraho yuktapratiṣedhaḥ sasyasampat paṇyabāhulyam upasargapramokṣaḥ parihārakṣayo hiraṇyopāyanam iti kośavṛddhiḥ pratibandhaḥ prayogo vyavahāro 'vastāraḥ parihāpaṇam upabhogaḥ parivartanam apahāraśceti kośakṣayaḥ siddhīnām asādhanam anavatāraṇam apraveśanaṃ vā pratibandhaḥ tatra daśabandho daṇḍaḥ kośadravyāṇāṃ vṛddhiprayogāḥ prayogaḥ paṇyavyavahāro vyavahāraḥ tatra phaladviguṇo daṇḍaḥ siddhaṃ kālam aprāptaṃ karoty aprāptaṃ prāptaṃ vetyavastāraḥ tatra pañcabandho daṇḍaḥ kᄆptam āyaṃ parihāpayati vyayaṃ vā vivardhayatīti parihāpaṇam tatra hīnacaturguṇo daṇḍaḥ svayam anyair vā rājadravyāṇām upabhojanam upabhogaḥ tatra ratnopabhoge ghātaḥ sāropabhoge madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ phalgukupyopabhoge tacca tāvacca daṇḍaḥ rājadravyāṇām anyadravyenādānaṃ parivartanam tad upabhogena vyākhyātam siddham āyaṃ na praveśayati nibaddhaṃ vyayaṃ na prayacchati prāptāṃ nīvīṃ vipratijānīta ityapahāraḥ tatra dvādaśaguṇo daṇḍaḥ teṣāṃ haraṇopāyāścatvāriṃśat pūrvaṃ siddhaṃ paścād avatāritam paścāt siddhaṃ pūrvam avatāritam sādhyaṃ na siddham asādhyaṃ siddham siddham asiddhaṃ kṛtam asiddhaṃ siddhaṃ kṛtam alpasiddhaṃ bahu kṛtam bahusiddham alpaṃ kṛtam anyat siddham anyat kṛtam anyataḥ siddham anyataḥ kṛtam deyaṃ na dattam adeyaṃ dattam kāle na dattam akāle dattam alpaṃ dattaṃ bahu kṛtam bahu dattam alpaṃ kṛtam anyad dattam anyat kṛtam anyato dattam anyataḥ kṛtam praviṣṭam apraviṣṭaṃ kṛtam apraviṣṭaṃ praviṣṭaṃ kṛtam kupyam adattamūlyaṃ praviṣṭam dattamūlyaṃ na praviṣṭaṃ saṃkṣepo vikṣepaḥ kṛtaḥ vikṣepaḥ saṃkṣepo vā mahārgham alpārgheṇa parivartitam alpārghaṃ mahārgheṇa vā samāropito 'rghaḥ pratyavaropito vā saṃvatsaro māsaviṣamaḥ kṛtaḥ māso divasaviṣamo vā samāgamaviṣamaḥ mukhaviṣamaḥ kārmikaviṣamaḥ nirvartanaviṣamaḥ piṇḍaviṣamaḥ varṇaviṣamaḥ arghaviṣamaḥ mānaviṣamaḥ māpanaviṣamaḥ bhājanaviṣamaḥ iti haraṇopāyāḥ tatropayuktanidhāyakanibandhakapratigrāhakadāyakadāpakamantrivaiyāvṛtyakarān ekaikaśo 'nuyuñjīta mithyāvāde caiṣāṃ yuktasamo daṇḍaḥ pracāre cāvaghoṣayet amunā prakṛtenopahatāḥ prajñāpayantu iti prajñāpayato yathopaghātaṃ dāpayet anekeṣu cābhiyogeṣvapavyayamānaḥ sakṛd eva paroktaḥ sarvaṃ bhajeta vaiṣamye sarvatrānuyogaṃ dadyāt mahatyarthāpahāre cālpenāpi siddhaḥ sarvaṃ bhajeta kṛtapratighātāvasthaḥ sūcako niṣpannārthaḥ ṣaṣṭham aṃśaṃ labheta dvādaśam aṃśaṃ bhṛtakaḥ prabhūtābhiyogād alpaniṣpattau niṣpannasyāṃśaṃ labheta aniṣpanne śārīraṃ hairaṇyaṃ vā daṇḍaṃ labheta na cānugrāhyaḥ niṣpattau nikṣiped vādam ātmānaṃ vāpavāhayet abhiyuktopajāpāt tu sūcako vadham āpnuyāt amātyasampadopetāḥ sarvādhyakṣāḥ śaktitaḥ karmasu niyojyāḥ karmasu caiṣāṃ nityaṃ parīkṣāṃ kārayet cittānityatvān manuṣyānām aśvasadharmāṇo hi manuṣyā niyuktāḥ karmasu vikurvate tasmāt kartāraṃ karaṇaṃ deśaṃ kālaṃ kāryaṃ prakṣepam udayaṃ caiṣu vidyāt te yathāsaṃdeśam asaṃhatā avigṛhītāḥ karmāṇi kuryuḥ saṃhatā bhakṣayeyuḥ vigṛhītā vināśayeyuḥ na cānivedya bhartuḥ kaṃcid ārambhaṃ kuryuḥ anyatrāpatpratīkārebhyaḥ pramādasthāneṣu caiṣām atyayaṃ sthāpayed divasavetanavyayadviguṇam yaścaiṣāṃ yathādiṣṭam arthaṃ saviśeṣaṃ vā karoti sa sthānamānau labheta alpāyatiścen mahāvyayo bhakṣayati viparyaye yathāyativyayaśca na bhakṣayati ityācāryāḥ apasarpeṇaivopalabhyeteti kauṭilyaḥ yaḥ samudayaṃ parihāpayati sa rājārthaṃ bhakṣayati sa ced ajñānādibhiḥ parihāpayati tad enaṃ yathāguṇaṃ dāpayet yaḥ samudayaṃ dviguṇam udbhāvayati sa janapadaṃ bhakṣayati sa ced rājārtham upanayatyalpāparādhe vārayitavyaḥ mahati yathāparādhaṃ daṇḍayitavyaḥ yaḥ samudayaṃ vyayam upanayati sa puruṣakarmāṇi bhakṣayati sa karmadivasadravyamūlyapuruṣavetanāpahāreṣu yathāparādhaṃ daṇḍayitavyaḥ tasmād asya yo yasminn adhikaraṇe śāsanasthaḥ sa tasya karmaṇo yāthātathyam āyavyayau ca vyāsasamāsābhyām ācakṣīta mūlaharatādātvikakadaryāṃśca pratiṣedhayet yaḥ pitṛpaitāmaham artham anyāyena bhakṣayati sa mūlaharaḥ yo yad yad utpadyate tat tad bhakṣayati sa tādātvikaḥ yo bhṛtyātmapīḍābhyām upacinotyarthaṃ sa kadaryaḥ sa pakṣavāṃśced anādeyaḥ viparyaye paryādātavyaḥ yo mahatyarthasamudaye sthitaḥ kadaryaḥ saṃnidhatte 'vanidhatte 'vasrāvayati vā saṃnidhatte svaveśmani avanidhatte paurajānapadeṣu avasrāvayati paraviṣaye tasya sattrī mantrimitrabhṛtyabandhupakṣam āgatiṃ gatiṃ ca dravyāṇām upalabheta yaścāsya paraviṣaye saṃcāraṃ kuryāt tam anupraviśya mantraṃ vidyāt suvidite śatruśāsanāpadeśenainaṃ ghātayet tasmād asyādhyakṣāḥ saṃkhyāyakalekhakarūpadarśakanīvīgrāhakottarādhyakṣasakhāḥ karmaṇi kuryuḥ uttarādhyakṣā hastyaśvarathārohāḥ teṣām antevāsinaḥ śilpaśaucayuktāḥ saṃkhyāyakādīnām apasarpāḥ bahumukhyam anityaṃ cādhikaraṇaṃ sthāpayet yathā hy anāsvādayituṃ na śakyaṃ jihvātalasthaṃ madhu vā viṣaṃ vā arthastathā hyarthacareṇa rājñaḥ svalpo 'py anāsvādayituṃ na śakyaḥ matsyā yathāntaḥ salile caranto jñātuṃ na śakyāḥ salilaṃ pibantaḥ yuktāstathā kāryavidhau niyuktā jñātuṃ na śakyā dhanam ādadānāḥ api śakyā gatir jñātuṃ patatāṃ khe patatriṇām na tu pracchannabhāvānāṃ yuktānāṃ caratāṃ gatiḥ āsrāvayeccopacitān viparyasyecca karmasu yathā na bhakṣayantyarthaṃ bhakṣitaṃ nirvamanti vā na bhakṣayanti ye tvarthān nyāyato vardhayanti ca nityādhikārāḥ kāryāste rājñaḥ priyahite ratāḥ śāsane śāsanam ityācakṣate śāsanapradhānā hi rājānaḥ tanmūlatvāt saṃdhivigrahayoḥ tasmād amātyasampadopetaḥ sarvasamayavid āśugranthaścārvakṣaro lekhanavācanasamartho lekhakaḥ syāt so 'vyagramanā rājñaḥ saṃdeśaṃ śrutvā niścitārthaṃ lekhaṃ vidadhyāt deśaiśvaryavaṃśanāmadheyopacāram īśvarasya deśanāmadheyopacāram anīśvarasya jātiṃ kulaṃ sthānavayaḥśrutāni karmarddhiśīlānyatha deśakālau yaunānubandhaṃ ca samīkṣya kārye lekhaṃ vidadhyāt puruṣānurūpam arthakramaḥ sambandhaḥ paripūrṇatā mādhuryam audāryaṃ spaṣṭatvam iti lekhasampat tatra yathāvad anupūrvakriyā pradhānasyārthasya pūrvam abhiniveśa ityarthakramaḥ prastutasyārthasyānuparodhād uttarasya vidhānam ā samāpter iti sambandhaḥ arthapadākṣarāṇām anyūnātiriktatā hetūdāharaṇadṛṣṭāntair arthopavarṇanāśrāntapadateti paripūrṇatā sukhopanītacāruarthaśabdābhidhānaṃ mādhuryam agrāmyaśabdābhidhānam audāryam pratītaśabdaprayogaḥ spaṣṭatvam iti akārādayo varṇāstriṣaṣṭiḥ varṇasaṃghātaḥ padam taccaturvidhaṃ nāmākhyātopasarganipātāśceti tatra nāma sattvābhidhāyi aviśiṣṭaliṅgam ākhyātaṃ kriyāvāci kriyāviśeṣakāḥ prādaya upasargāḥ avyayāścādayo nipātāḥ padasamūho vākyam arthaparisamāptau ekapadāvaras tripadaparaḥ parapadārthānuparodhena vargaḥ kāryaḥ lekhaparisaṃharaṇārtha itiśabdo vācikam asyeti ca nindā praśaṃsā pṛcchā ca tathākhyānam athārthanā pratyākhyānam upālambhaḥ pratiṣedho 'tha codanā sāntvam abhyupapattiśca bhartsanānunayau tathā eteṣvarthāḥ pravartante trayodaśasu lekhajāḥ tatrābhijanaśarīrakarmaṇāṃ doṣavacanaṃ nindā guṇavacanam eteṣām eva praśaṃsā katham etad iti pṛcchā evam ityākhyānam dehi ityarthanā na prayacchāmi iti pratyākhyānam ananurūpaṃ bhavataḥ ityupālambhaḥ mā kārṣīḥ iti pratiṣedhaḥ idaṃ kriyatām iti codanā yo 'haṃ sa bhavān yan mama dravyaṃ tad bhavataḥ ityupagrahaḥ sāntvam vyasanasāhāyyam abhyupapattiḥ sadoṣam āyatipradarśanam abhibhartsanam anunayastrividho 'rthakṛtāvatikrame puruṣādivyasane ceti prajñāpanājñāparidānalekhāstathā parīhāranisṛṣṭilekhau prāvṛttikaśca pratilekha eva sarvatragaśceti hi śāsanāni anena vijñāpitam evam āha tad dīyatāṃ ced yadi tattvam asti rājñaḥ samīpe varakāram āha prajñāpanaiṣā vividhopadiṣṭā bhartur ājñā bhaved yatra nigrahānugrahau prati viśeṣeṇa tu bhṛtyeṣu tadājñālekhalakṣaṇam yathārhaguṇasaṃyuktā pūjā yatropalakṣyate apyādhau paridāne vā bhavatastāv upagrahau jāter viśeṣeṣu pareṣu caiva grāmeṣu deśeṣu ca teṣu teṣu anugraho yo nṛpater nideśāt tajjñaḥ parīhāra iti vyavasyet nisṛṣṭisthāpanā kāryakaraṇe vacane tathā eṣa vācikalekhaḥ syād bhaven naisṛṣṭiko 'pi vā vividhāṃ daivasaṃyuktāṃ tattvajāṃ caiva mānuṣīm dvividhāṃ tāṃ vyavasyanti pravṛttiṃ śāsanaṃ prati dṛṣṭvā lekhaṃ yathātattvaṃ tataḥ pratyanubhāṣya ca pratilekho bhavet kāryo yathā rājavacastathā yatreśvarāṃścādhikṛtāṃśca rājā rakṣopakārau pathikārtham āha sarvatrago nāma bhavet sa mārge deśe ca sarvatra ca veditavyaḥ upāyāḥ sāmopapradānabhedadaṇḍāḥ tatra sāma pañcavidhaṃ guṇasaṃkīrtanam sambandhopākhyānam parasparopakārasaṃdarśanam āyatipradarśanam ātmopanidhānam iti tatrābhijanaśarīrakarmaprakṛtiśrutadravyādīnāṃ guṇagrahaṇaṃ praśaṃsā stutir guṇasaṃkīrtanam jñātiyaunamaukhasrauvakulahṛdayamitrasaṃkīrtanaṃ sambandhopākhyānam svapakṣaparapakṣayor anyonyopakārasaṃkīrtanaṃ parasparopakārasaṃdarśanam asmin evaṃ kṛta idam āvayor bhavati ityāśājananam āyatipradarśanam yo 'haṃ sa bhavān yan mama dravyaṃ tad bhavatā svakṛtyeṣu prayojyatām ityātmopanidhānam iti upapradānam arthopakāraḥ śaṅkājananaṃ nirbhartsanaṃ ca bhedaḥ vadhaḥ parikleśo 'rthaharaṇaṃ daṇḍaḥ iti akāntir vyāghātaḥ punaruktam apaśabdaḥ samplava iti lekhadoṣaḥ tatra kālapattrakam acāruviṣam avirāgākṣaratvam akāntiḥ pūrveṇa paścimasyānupapattir vyāghātaḥ uktasyāviśeṣeṇa dvitīyam uccāraṇaṃ punaruktam liṅgavacanakālakārakāṇām anyathāprayogo 'paśabdaḥ avarge vargakaraṇaṃ cāvargakriyā guṇaviparyāsaḥ samplavaḥ iti sarvaśāstrāṇyanukramya prayogam upalabhya ca kauṭilyena narendrārthe śāsanasya vidhiḥ kṛtaḥ kośādhyakṣaḥ kośapraveśyaṃ ratnaṃ sāraṃ phalguṃ kupyaṃ vā tajjātakaraṇādhiṣṭhitaḥ pratigṛhṇīyāt tāmraparṇikaṃ pāṇḍyakavāṭakaṃ pāśikyaṃ kauleyaṃ caurṇeyaṃ māhendraṃ kārdamikaṃ srautasīyaṃ hrādīyaṃ haimavataṃ ca mauktikam śuktiḥ śaṅkhaḥ prakīrṇakaṃ ca yonayaḥ masūrakaṃ tripuṭakaṃ kūrmakam ardhacandrakaṃ kañcukitaṃ yamakaṃ kartakaṃ kharakaṃ siktakaṃ kāmaṇḍalukaṃ śyāvaṃ nīlaṃ durviddhaṃ cāpraśastam sthūlaṃ vṛttaṃ nistalaṃ bhrājiṣṇu śvetaṃ guru snigdhaṃ deśaviddhaṃ ca praśastam śīrṣakam upaśīrṣakaṃ prakāṇḍakam avaghāṭakaṃ taralapratibaddhaṃ ceti yaṣṭiprabhedāḥ yaṣṭīnām aṣṭasahasram indracchandaḥ tato 'rdhaṃ vijayacchandaḥ catuḥṣaṣṭir ardhahāraḥ catuṣpañcāśad raśmikalāpaḥ dvātriṃśad gucchaḥ saptaviṃśatir nakṣatramālā caturviṃśatir ardhagucchaḥ viṃśatir māṇavakaḥ tato 'rdham ardhamāṇavakaḥ eta eva maṇimadhyāstanmāṇavakā bhavanti ekaśīrṣakaḥ śuddho hāraḥ tadvatśeṣāḥ maṇimadhyo 'rdhamāṇavakaḥ triphalakaḥ phalakahāraḥ pañcaphalako vā sūtram ekāvalī śuddhā saiva maṇimadhyā yaṣṭiḥ hemamaṇicitrā ratnāvalī hemamaṇimuktāntaro 'pavartakaḥ suvarṇasūtrāntaraṃ sopānakam maṇimadhyaṃ vā maṇisopānakam tena śirohastapādakaṭīkalāpajālakavikalpā vyākhyātāḥ maṇiḥ kauṭo māleyakaḥ pārasamudrakaśca saugandhikaḥ padmarāgo 'navadyarāgaḥ pārijātapuṣpako bālasūryakaḥ vaiḍūryam utpalavarṇaḥ śirīṣapuṣpaka udakavarṇo vaṃśarāgaḥ śukapattravarṇaḥ puṣyarāgo gomūtrako gomedakaḥ indranīlo nīlāvalīyaḥ kalāyapuṣpako mahānīlo jambvābho jīmūtaprabho nandakaḥ sravanmadhyaḥ śuddhasphaṭiko mūlāṭavarṇaḥ śītavṛṣṭiḥ sūryakāntaśca iti maṇayaḥ ṣaḍaśraś caturaśro vṛtto vā tīvrarāgaḥ saṃsthānavān acchaḥ snigdho gurur arciṣmān antargataprabhaḥ prabhānulepī ceti maṇiguṇāḥ mandarāgaprabhaḥ saśarkaraḥ puṣpacchidraḥ khaṇḍo durviddho lekhākīrṇa iti doṣāḥ vimalakaḥ sasyako 'ñjanamūlakaḥ pittakaḥ sulabhako lohitākṣo mṛgāśmako jyotīrasako māleyako 'hicchatrakaḥ kūrpaḥ pratikūrpaḥ sugandhikūrpaḥ kṣīravakaḥ śukticūrṇakaḥ śilā pravālakaḥ pulakaḥ śuklapulaka ityantarajātayaḥ śeṣāḥ kācamaṇayaḥ sabhārāṣṭrakaṃ tajjam ārāṣṭrakaṃ kāstīrarāṣṭrakaṃ śrīkaṭanakaṃ maṇimantakam indravānakaṃ ca vajram khaniḥ srotaḥ prakīrṇakaṃ ca yonayaḥ mārjārākṣakaṃ śirīṣapuṣpakaṃ gomūtrakaṃ gomedakaṃ śuddhasphaṭikaṃ mūlāṭīvarṇaṃ maṇivarṇānām anyatamavarṇam iti vajravarṇāḥ sthūlaṃ guru prahārasahaṃ samakoṭikaṃ bhājanalekhi tarkubhrāmi bhrājiṣṇu ca praśastam naṣṭakoṇaṃ niraśri pārśvāpavṛttaṃ cāpraśastam pravālakam ālakandakaṃ vaivarṇikaṃ ca raktaṃ padmarāgaṃ ca karaṭagarbhiṇikāvarjam iti candanaṃ sātanaṃ raktaṃ bhūmigandhi gośīrṣakaṃ kālatāmraṃ matsyagandhi haricandanaṃ śukapattravarṇam āmragandhi tārṇasaṃ ca grāmerukaṃ raktaṃ raktakālaṃ vā bastamūtragandhi daivasabheyaṃ raktaṃ padmagandhi jāpakaṃ ca joṅgakaṃ raktaṃ raktakālaṃ vā snigdham taurūpaṃ ca māleyakaṃ pāṇḍuraktam kucandanaṃ rūkṣam agurukālaṃ raktaṃ raktakālaṃ vā kālaparvatakaṃ raktakālam anavadyavarṇaṃ vā kośāgāraparvatakaṃ kālaṃ kālacitraṃ vā śītodakīyaṃ padmābhaṃ kālasnigdhaṃ vā nāgaparvatakaṃ rūkṣaṃ śaivalavarṇaṃ vā śākalaṃ kapilam iti laghu snigdham aśyānaṃ sarpiḥsnehalepi gandhasukhaṃ tvaganusāryanulbaṇam avirāgyuṣṇasahaṃ dāhagrāhi sukhasparśanam iti candanaguṇāḥ aguru joṅgakaṃ kālaṃ kālacitraṃ maṇḍalacitraṃ vā śyāmaṃ doṅgakam pārasamudrakaṃ citrarūpam uśīragandhi navamālikāgandhi vā iti guru snigdhaṃ peśalagandhi nirhāryagnisaham asaṃplutadhūmaṃ vimardasaham ityaguruguṇāḥ tailaparṇikam aśokagrāmikaṃ māṃsavarṇaṃ padmagandhi joṅgakaṃ raktapītakam utpalagandhi gomūtragandhi vā grāmerukaṃ snigdhaṃ gomūtragandhi sauvarṇakuḍyakaṃ raktapītaṃ mātuluṅgagandhi pūrṇakadvīpakaṃ padmagandhi navanītagandhi vā bhadraśriyaṃ pāralauhityakaṃ jātīvarṇam āntaravatyam uśīravarṇam ubhayaṃ kuṣṭhagandhi ca iti kāleyakaḥ svarṇabhūmijaḥ snigdhapītakaḥ auttaraparvatako raktapītakaḥ piṇḍakvāthadhūmasaham avirāgi yogānuvidhāyi ca candanāguruvacca teṣāṃ guṇāḥ kāntanāvakaṃ praiyakaṃ cottaraparvatakaṃ carma kāntanāvakaṃ mayūragrīvābham praiyakaṃ nīlapītaśvetalekhābinducitram tadubhayam aṣṭāṅgulāyāmam bisī mahābisī ca dvādaśagrāmīye avyaktarūpā duhilitikā citrā vā bisī paruṣā śvetaprāyā mahābisī dvādaśāṅgulāyāmam ubhayam śyāmikā kālikā kadalī candrottarā śākulā cārohajāḥ kapilā binducitrā vā śyāmikā kālikā kapilā kapotavarṇā vā tad ubhayam aṣṭāṅgulāyāmam paruṣā kadalī hastāyatā saiva candracitrā candrottarā kadalītribhāgā śākulā koṭhamaṇḍalacitrā kṛtakarṇikājinacitrā vā iti sāmūraṃ cīnasī sāmūlī ca bāhlaveyāḥ ṣaṭtriṃśadaṅgulam añjanavarṇaṃ sāmūram cīnasī raktakālī pāṇḍukālī vā sāmūlī godhūmavarṇā iti sāṃtinā nalatūlā vṛttapṛcchā caudrāḥ sātinā kṛṣṇā nalatūlā nalatūlavarṇā kapilā vṛttapucchā ca carmaṇāṃ mṛdu snigdhaṃ bahularoma ca śreṣṭham śuddhaṃ śuddharaktaṃ pakṣaraktaṃ cāvikam khacitaṃ vānacitraṃ khaṇḍasaṃghātyaṃ tantuvicchinnaṃ ca kambalaḥ kaucapakaḥ kulamitikā saumitikā turagāstaraṇaṃ varṇakaṃ talicchakaṃ vāravāṇaḥ paristomaḥ samantabhadrakaṃ cāvikam picchilam ārdram iva ca sūkṣmaṃ mṛdu ca śreṣṭham aṣṭaprotisaṃghātyā kṛṣṇā bhiṅgisī varṣavāraṇam apasāraka iti naipālakam sampuṭikā caturaśrikā lambarā kaṭavānakaṃ prāvarakaḥ sattaliketi mṛgaroma vāṅgakaṃ śvetaṃ snigdhaṃ dukūlam pauṇḍrakaṃ śyāmaṃ maṇisnigdham sauvarṇakuḍyakaṃ sūryavarṇaṃ maṇisnigdhodakavānaṃ caturaśravānaṃ vyāmiśravānaṃ ca eteṣām ekāṃśukam adhyardhadvitricaturaṃśukam iti tena kāśikaṃ pauṇḍrakaṃ ca kṣaumaṃ vyākhyātam māgadhikā pauṇḍrikā sauvarṇakuḍyakā ca pattrorṇā nāgavṛkṣo likuco bakulo vaṭaśca yonayaḥ pītikā nāgavṛkṣikā godhūmavarṇā laikucī śvetā bākulī śeṣā navanītavarṇā tāsāṃ sauvarṇakuḍyakā śreṣṭhā tayā kauśeyaṃ cīnapaṭṭāśca cīnabhūmijā vyākhyātāḥ mādhuram āparāntakaṃ kāliṅgaṃ kāśikaṃ vāṅgakaṃ vātsakaṃ māhiṣakaṃ ca kārpāsikaṃ śreṣṭham iti ataḥ pareṣāṃ ratnānāṃ pramāṇaṃ mūlyalakṣaṇam jātiṃ rūpaṃ ca jānīyān nidhānaṃ navakarma ca purāṇapratisaṃskāraṃ karma guhyam upaskarān deśakālaparībhogaṃ hiṃsrāṇāṃ ca pratikriyām ākarādhyakṣaḥ śulbadhātuśāstrarasapākamaṇirāgajñas tajjñasakho vā tajjātakarmakaropakaraṇasampannaḥ kiṭṭamūṣāṅgārabhasmaliṅgaṃ vākaraṃ bhūtapūrvam abhūtapūrvaṃ vā bhūmiprastararasadhātum atyarthavarṇagauravam ugragandharasaṃ parīkṣeta parvatānām abhijñātoddeśānāṃ bilaguhopatyakālayanagūḍhakhāteṣvantaḥ prasyandino jambūcūtatālaphalapakvaharidrābhedaguḍaharitālamanaḥśilākṣaudrahiṅgulukapuṇḍarīkaśukamayūrapattravarṇāḥ savarṇodakauṣadhiparyantāścikkaṇā viśadā bhārikāśca rasāḥ kāñcanikāḥ apsu niṣṭhyūtāstailavadvisarpiṇaḥ paṅkamalagrāhiṇaśca tāmrarūpyayoḥ śatād upari veddhāraḥ tatpratirūpakam ugragandharasaṃ śilājatu vidyāt pītakās tāmrakāstāmrapītakā vā bhūmiprastaradhātavo bhinnā nīlarājīvanto mudgamāṣakṛsaravarṇā vā dadhibindupiṇḍacitrā haridrāharītakīpadmapattraśaivalayakṛtplīhānavadyavarṇā bhinnāś cuñcuvālukālekhābindusvastikavantaḥ sugulikā arciṣmantastāpyamānā na bhidyante bahuphenadhūmāśca suvarṇadhātavaḥ pratīvāpārthās tāmrarūpyavedhanāḥ śaṅkhakarpūrasphaṭikanavanītakapotapārāvatavimalakamayūragrīvāvarṇāḥ sasyakagomedakaguḍamatsyaṇḍikāvarṇāḥ kovidārapadmapāṭalīkalāyakṣaumātasīpuṣpavarṇāḥ sasīsāḥ sāñjanā visrā bhinnāḥ śvetābhāḥ kṛṣṇāḥ kṛṣṇābhāḥ śvetāḥ sarve vā lekhābinducitrā mṛdavo dhmāyamānā na sphuṭanti bahuphenadhūmāśca rūpyadhātavaḥ sarvadhātūnāṃ gauravavṛddhau sattvavṛddhiḥ teṣām aśuddhā mūḍhagarbhā vā tīkṣṇamūtrakṣārabhāvitā rājavṛkṣavaṭapīlugopittarocanāmahiṣakharakarabhamūtraleṇḍapiṇḍabaddhās tatpratīvāpāstadavalepā vā viśuddhāḥ sravanti yavamāṣatilapalāśapīlukṣārair gokṣīrājakṣīrair vā kadalīvajrakandapratīvāpo mārdavakaraḥ madhumadhukam ajāpayaḥ satailaṃ ghṛtaguḍakiṇvayutaṃ sakandalīkam yad api śatasahasradhā vibhinnaṃ bhavati mṛdu tribhir eva tanniṣekaiḥ godantaśṛṅgapratīvāpo mṛdustambhanaḥ bhārikaḥ snigdho mṛduśca prastaradhātur bhūmibhāgo vā piṅgalo haritaḥ pāṭalo lohito vā tāmradhātuḥ kākamecakaḥ kapotarocanāvarṇaḥ śvetarājinaddho vā visraḥ sīsadhātuḥ ūṣarakarburaḥ pakvaloṣṭavarṇo vā trapudhātuḥ khurumbaḥ pāṇḍurohitaḥ sinduvārapuṣpavarṇo vā tīkṣṇadhātuḥ kākāṇḍabhujapattravarṇo vā vaikṛntakadhātuḥ acchaḥ snigdhaḥ saprabho ghoṣavān śītastīvrastanurāgaśca maṇidhātuḥ dhātusamutthaṃ tajjātakarmānteṣu prayojayet kṛtabhāṇḍavyavahāram ekamukham atyayaṃ cānyatra kartṛkretṛvikretṝṇāṃ sthāpayet ākarikam apaharantam aṣṭaguṇaṃ dāpayed anyatra ratnebhyaḥ stenam anisṛṣṭopajīvinaṃ ca baddhaṃ karma kārayet daṇḍopakāriṇaṃ ca vyayakriyābhārikam ākaraṃ bhāgena prakrayeṇa vā dadyāl lāghavikam ātmanā kārayet lohādhyakṣas tāmrasīsatrapuvaikṛntakārakūṭavṛttakaṃsatālalohakarmāntān kārayet lohabhāṇḍavyavahāraṃ ca lakṣaṇādhyakṣaścaturbhāgatāmraṃ rūpyarūpaṃ tīkṣṇatrapusīsāñjanānām anyatamamāṣabījayuktaṃ kārayet paṇam ardhapaṇaṃ pādam aṣṭabhāgam iti pādājīvaṃ tāmrarūpaṃ māṣakam ardhamāṣakaṃ kākaṇīm ardhakākaṇīm iti rūpadarśakaḥ paṇayātrāṃ vyāvahārikīṃ kośapraveśyāṃ ca sthāpayet rūpikam aṣṭakaṃ śataṃ pañcakaṃ śataṃ vyājīm pārīkṣikam aṣṭabhāgikaṃ śatam pañcaviṃśatipaṇam atyayaṃ ca anyatrakartṛkretṛvikretṛparīkṣitṛbhyaḥ khanyadhyakṣaḥ śaṅkhavajramaṇimuktāpravālakṣārakarmāntān kārayet paṇanavyavahāraṃ ca lavaṇādhyakṣaḥ pākamuktaṃ lavaṇabhāgaṃ prakrayaṃ ca yathākālaṃ saṃgṛhṇīyād vikrayācca mūlyaṃ rūpaṃ vyājīṃ ca āgantulavaṇaṃ ṣaḍbhāgaṃ dadyāt dattabhāgavibhāgasya vikrayaḥ pañcakaṃ śataṃ vyājīṃ rūpaṃ rūpikaṃ ca kretā śulkaṃ rājapaṇyacchedānurūpaṃ ca vaidharaṇaṃ dadyāt anyatra kretā ṣaṭchatam atyayaṃ ca vilavaṇam uttamaṃ daṇḍaṃ dadyād anisṛṣṭopajīvī cānyatra vānaprasthebhyaḥ śrotriyāstapasvino viṣṭayaśca bhaktalavaṇaṃ hareyuḥ ato 'nyo lavaṇakṣāravargaḥ śulkaṃ dadyāt evaṃ mūlyaṃ ca bhāgaṃ ca vyājīṃ parigham atyayam śulkaṃ vaidharaṇaṃ daṇḍaṃ rūpaṃ rūpikam eva ca khanibhyo dvādaśavidhaṃ dhātuṃ paṇyaṃ ca saṃharet evaṃ sarveṣu paṇyeṣu sthāpayen mukhasaṃgraham ākaraprabhaḥ kośaḥ kośād daṇḍaḥ prajāyate pṛthivī kośadaṇḍābhyāṃ prāpyate kośabhūṣaṇā suvarṇādhyakṣaḥ suvarṇarajatakarmāntānām asambandhāveśanacatuḥśālām ekadvārām akṣaśālāṃ kārayet viśikhāmadhye sauvarṇikaṃ śilpavantam abhijātaṃ prātyayikaṃ ca sthāpayet jāmbūnadaṃ śātakumbhaṃ hāṭakaṃ vaiṇavaṃ śṛṅgaśuktijaṃ jātarūpaṃ rasaviddham ākarodgataṃ ca suvarṇam kiñjalkavarṇaṃ mṛdu snigdham anādi bhrājiṣṇu ca śreṣṭhaṃ raktapītakaṃ madhyamaṃ raktam avaram śreṣṭhānāṃ pāṇḍu śvetaṃ cāprāptakam tad yenāprāptakaṃ taccaturguṇena sīsena śodhayet sīsānvayena bhidyamānaṃ śuṣkapaṭalair dhmāpayet rūkṣatvād bhidyamānaṃ tailagomaye niṣecayet ākarodgataṃ sīsānvayena bhidyamānaṃ pākapattrāṇi kṛtvā gaṇḍikāsu kuṭṭayet kadalīvajrakandakalke vā niṣecayet tutthodgataṃ gauḍikaṃ kāmbukaṃ cākravālikaṃ ca rūpyam śvetaṃ snigdhaṃ mṛdu ca śreṣṭham viparyaye sphoṭanaṃ ca duṣṭam tatsīsacaturbhāgena śodhayet udgatacūlikam acchaṃ bhrājiṣṇu dadhivarṇaṃ ca śuddham śuddhasyaiko hāridrasya suvarṇo varṇakaḥ tataḥ śulbakākaṇyuttarāpasāritā ā catuḥsīmāntād iti ṣoḍaśa varṇakāḥ suvarṇaṃ pūrvaṃ nikaṣya paścād varṇikāṃ nikaṣayet samarāgalekham animnonnate deśe nikaṣitaṃ parimṛditaṃ parilīḍhaṃ nakhāntarād vā gairikeṇāvacūrṇitam upadhiṃ vidyāt jātihiṅgulukena puṣpakāsīsena vā gomūtrabhāvitena digdhenāgrahastena saṃspṛṣṭaṃ suvarṇaṃ śvetībhavati sakesaraḥ snigdho mṛdur bhrājiṣṇuśca nikaṣarāgaḥ śreṣṭhaḥ kāliṅgakastāpīpāṣāṇo vā mudgavarṇo nikaṣaḥ śreṣṭhaḥ samarāgī vikrayakrayahitaḥ hasticchavikaḥ saharitaḥ pratirāgī vikrayahitaḥ sthiraḥ paruṣo viṣamavarṇaścāpratirāgī krayahitaḥ chedaścikkaṇaḥ samavarṇaḥ ślakṣṇo mṛdur bhrājiṣṇuśca śreṣṭhaḥ tāpo bahirantaśca samaḥ kiñjalkavarṇaḥ kuraṇḍakapuṣpavarṇo vā śreṣṭhaḥ śyāvo nīlaścāprāptakaḥ tulāpratimānaṃ pautavādhyakṣe vakṣyāmaḥ tenopadeśena rūpyasuvarṇaṃ dadyād ādadīta ca akṣaśālām anāyukto nopagacchet abhigacchann ucchedyaḥ āyukto vā sarūpyasuvarṇastenaiva jīyeta vicitavastrahastaguhyāḥ kāñcanapṛṣatatvaṣṭṛtapanīyakāravo dhmāyakacarakapāṃsudhāvakāḥ praviśeyur niṣkaseyuśca sarvaṃ caiṣām upakaraṇam aniṣṭhitāśca prayogāstatraivāvatiṣṭheran gṛhītaṃ suvarṇaṃ dhṛtaṃ ca prayogaṃ karaṇamadhye dadyāt sāyaṃ prātaśca lakṣitaṃ kartṛkārayitṛmudrābhyāṃ nidadhyāt kṣepaṇo guṇaḥ kṣudrakam iti karmāṇi kṣepaṇaḥ kācārpaṇādīni guṇaḥ sūtravānādīni ghanaṃ suṣiraṃ pṛṣatādiyuktaṃ kṣudrakam iti arpayet kācakarmaṇaḥ pañcabhāgaṃ kāñcanaṃ daśabhāgaṃ kaṭumānam tāmrapādayuktaṃ rūpyaṃ rūpyapādayuktaṃ vā suvarṇaṃ saṃskṛtakaṃ tasmād rakṣet pṛṣatakācakarmaṇaḥ trayo hi bhāgāḥ paribhāṇḍaṃ dvau vāstukaṃ catvāro vā vāstukaṃ trayaḥ paribhāṇḍam tvaṣṭṛkarmaṇaḥ śulbabhāṇḍaṃ samasuvarṇena saṃyūhayet rūpyabhāṇḍaṃ ghanaṃ suṣiraṃ vā suvarṇārdhenāvalepayet caturbhāgasuvarṇaṃ vā vālukāhiṅgulukasya rasena cūrṇena vā vāsayet tapanīyaṃ jyeṣṭhaṃ suvarṇaṃ surāgaṃ samasīsātikrāntaṃ pākapattrapakvaṃ saindhavikayojjvālitaṃ nīlapītaśvetaharitaśukapattravarṇānāṃ prakṛtir bhavati tīkṣṇaṃ cāsya mayūragrīvābhaṃ śvetabhaṅgaṃ cimicimāyitaṃ pītacūrṇitaṃ kākaṇikaḥ suvarṇarāgaḥ tāram upaśuddhaṃ vā asthitutthe catuḥ samasīse catuḥ śuṣkatutthe catuḥ kapāle trir gomaye dvir evaṃ saptadaśatutthātikrāntaṃ saindhavikayojjvālitam etasmāt kākaṇyuttaramād vimāṣād iti suvarṇe deyaṃ paścād rāgayogaḥ śvetatāraṃ bhavati trayo 'ṃśāstapanīyasya dvātriṃśadbhāgaśvetatāramūrchitās tat śvetalohitakaṃ bhavati tāmraṃ pītakaṃ karoti tapanīyam ujjvālya rāgatribhāgaṃ dadyāt pītarāgaṃ bhavati śvetatārabhāgau dvāvekastapanīyasya mudgavarṇaṃ karoti kālāyasasyārdhabhāgābhyaktaṃ kṛṣṇaṃ bhavati pratilepinā rasena dviguṇābhyaktaṃ tapanīyaṃ śukapattravarṇaṃ bhavati tasyārambhe rāgaviśeṣeṣu prativarṇikāṃ gṛhṇīyāt tīkṣṇatāmrasaṃskāraṃ ca budhyeta tasmād vajramaṇimuktāpravālarūpāṇām apaneyimānaṃ ca rūpyasuvarṇabhāṇḍabandhapramāṇāni ca samarāgaṃ samadvandvam asaktapṛṣataṃ sthiram supramṛṣṭam asampītaṃ vibhaktaṃ dhāraṇe sukham abhinītaṃ prabhāyuktaṃ saṃsthānamadhuraṃ samam manonetrābhirāmaṃ ca tapanīyaguṇāḥ smṛtāḥ sauvarṇikaḥ paurajānapadānāṃ rūpyasuvarṇam āveśanibhiḥ kārayet nirdiṣṭakālakāryaṃ ca karma kuryur anirdiṣṭakālaṃ kāryāpadeśam kāryasyānyathākaraṇe vetananāśas taddviguṇaśca daṇḍaḥ kālātipātane pādahīnaṃ vetanaṃ taddviguṇaśca daṇḍaḥ yathāvarṇapramāṇaṃ nikṣepaṃ gṛhṇīyus tathāvidham evārpayeyuḥ kālāntarād api ca tathāvidham eva pratigṛhṇīyuḥ anyatra kṣīṇapariśīrṇābhyām āveśanibhiḥ suvarṇapudgalalakṣaṇaprayogeṣu tattajjānīyāt taptakaladhautakayoḥ kākaṇikaḥ suvarṇe kṣayo deyaḥ tīkṣṇakākaṇī rūpyadviguṇaḥ rāgaprakṣepas tasya ṣaḍbhāgaḥ kṣayaḥ varṇahīne māṣāvare pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ pramāṇahīne madhyamas tulāpratimānopadhāv uttamaḥ kṛtabhāṇḍopadhau ca sauvarṇikenādṛṣṭam anyatra vā prayogaṃ kārayato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ kartur dviguṇaḥ sāpasāraścet anapasāraḥ kaṇṭakaśodhanāya nīyeta kartuśca dviśato daṇḍaḥ paṇacchedanaṃ vā tulāpratimānabhāṇḍaṃ pautavahastāt krīṇīyuḥ anyathā dvādaśapaṇo daṇḍaḥ ghanaṃ suṣiraṃ saṃyūhyam avalepyaṃ saṃghātyaṃ vāsitakaṃ ca kārukarma tulāviṣamam apasāraṇaṃ visrāvaṇaṃ peṭakaḥ piṅkaśceti haraṇopāyāḥ saṃnāminyutkīrṇikā bhinnamastakopakaṇṭhī kuśikyā sakaṭukakṣyā parivelyāyaskāntā ca duṣṭatulāḥ rūpyasya dvau bhāgāvekaḥ śulbasya tripuṭakam tenākarod gatam apasāryate tattripuṭakāpasāritam śulbena śulbāpasāritaṃ vellakena vellakāpasāritaṃ śulbārdhasāreṇa hemnā hemāpasāritam mūkamūṣā pūtikiṭṭaḥ karaṭukamukhaṃ nālī saṃdaṃśo joṅganī suvarcikālavaṇaṃ tad eva suvarṇam ityapasāraṇamārgāḥ pūrvapraṇihitā vā piṇḍavālukā mūṣābhedād agniṣṭhād uddhriyante paścād bandhane ācitakapattraparīkṣāyāṃ vā rūpyarūpeṇa parivartanaṃ visrāvaṇam piṇḍavālukānāṃ lohapiṇḍavālukābhir vā gāḍhaścābhyuddhāryaśca peṭakaḥ saṃyūhyāvalepyasaṃghātyeṣu kriyate sīsarūpaṃ suvarṇapattreṇāvaliptam abhyantaram aṣṭakena baddhaṃ gāḍhapeṭakaḥ sa eva paṭalasampuṭeṣvabhyuddhāryaḥ pattram āśliṣṭaṃ yamakapattraṃ vāvalepyeṣu kriyate śulbaṃ tāraṃ vā garbhaḥ pattrāṇāṃ saṃghātyeṣu kriyate śulbarūpaṃ suvarṇapattrasaṃhataṃ pramṛṣṭaṃ supārśvaṃ tad eva yamakapattrasaṃhataṃ pramṛṣṭaṃ tāmratārarūpaṃ cottaravarṇakaḥ tad ubhayaṃ tāpanikaṣābhyāṃ niḥśabdollekhanābhyāṃ vā vidyāt abhyuddhāryaṃ badarāmle lavaṇodake vā sādayanti ghane suṣire vā rūpe suvarṇamṛnmālukāhiṅgulukakalpo vā tapto 'vatiṣṭhate dṛḍhavāstuke vā rūpe vālukāmiśraṃ jatu gāndhārapaṅko vā tapto 'vatiṣṭhate tayostāpanam avadhvaṃsanaṃ vā śuddhiḥ saparibhāṇḍe vā rūpe lavaṇam ulkayā kaṭuśarkarayā taptam avatiṣṭhate tasya kvāthanaṃ śuddhiḥ abhrapaṭalam aṣṭakena dviguṇavāstuke vā rūpe badhyate tasyāpihitakācakasyodake nimajjata ekadeśaḥ sīdati paṭalāntareṣu vā sūcyā bhidyate maṇayo rūpyaṃ suvarṇaṃ vā ghanasuṣirāṇāṃ piṅkaḥ tasya tāpanam avadhvaṃsanaṃ vā śuddhir iti piṅkaḥ tasmād vajramaṇimuktāpravālarūpāṇāṃ jātirūpavarṇapramāṇapudgalalakṣaṇānyupalabheta kṛtabhāṇḍaparīkṣāyāṃ purāṇabhāṇḍapratisaṃskāre vā catvāro haraṇopāyāḥ parikuṭṭanam avacchedanam ullekhanaṃ parimardanaṃ vā peṭakāpadeśena pṛṣataṃ guṇaṃ piṭakāṃ vā yat pariśātayanti tatparikuṭṭanam yaddviguṇavāstukānāṃ vā rūpe sīsarūpaṃ prakṣipyābhyantaram avacchindanti tad avacchedanam yad ghanānāṃ tīkṣṇenollikhanti tad ullekhanam haritālamanaḥśilāhiṅgulukacūrṇānām anyatamena kuruvindacūrṇena vā vastraṃ saṃyūhya yat parimṛdnanti tat parimardanam tena sauvarṇarājatāni bhāṇḍāni kṣīyante na caiṣāṃ kiṃcid avarugṇaṃ bhavati bhagnakhaṇḍaghṛṣṭānāṃ saṃyūhyānāṃ sadṛśenānumānaṃ kuryāt virūpāṇāṃ vā tāpanam udakapeṣaṇaṃ ca bahuśaḥ kuryāt avakṣepaḥ pratimānam agnir gaṇḍikā bhaṇḍikādhikaraṇī piñchaḥ sūtraṃ cellaṃ bollanaṃ śira utsaṅgo makṣikā svakāyekṣā dṛtir udakaśarāvam agniṣṭham iti kācaṃ vidyāt rājatānāṃ visraṃ malagrāhi paruṣaṃ prastīnaṃ vivarṇaṃ vā duṣṭam iti vidyāt evaṃ navaṃ ca jīrṇaṃ ca virūpaṃ cāpi bhāṇḍakam parīkṣetātyayaṃ caiṣāṃ yathoddiṣṭaṃ prakalpayet koṣṭhāgārādhyakṣaḥ sītārāṣṭrakrayimaparivartakaprāmityakāpamityakasaṃhanikānyajātavyayapratyāyopasthānāny upalabhet sītādhyakṣopanītaḥ sasyavarṇakaḥ sītā piṇḍakaraḥ ṣaḍbhāgaḥ senābhaktaṃ baliḥ kara utsaṅgaḥ pārśvaṃ pārihīṇikam aupāyanikaṃ kauṣṭheyakaṃ ca rāṣṭram dhānyamūlyaṃ kośanirhāraḥ prayogapratyādānaṃ ca krayimam sasyavarṇānām arghāntareṇa vinimayaḥ parivartakaḥ sasyayācanam anyataḥ prāmityakam tad eva pratidānārtham āpamityakam kuṭṭakarocakasaktuśuktapiṣṭakarma tajjīvaneṣu tailapīḍanam audracākrikeṣvikṣūṇāṃ ca kṣārakarma saṃhanikā naṣṭaprasmṛtādir anyajātaḥ vikṣepavyādhitāntarārambhaśeṣaṃ ca vyayapratyāyaḥ tulāmānāntaraṃ hastapūraṇam utkaro vyājī paryuṣitaṃ prārjitaṃ copasthānam iti dhānyasnehakṣāralavaṇānāṃ dhānyakalpaṃ sītādhyakṣe vakṣyāmaḥ sarpistailavasāmajjānaḥ snehāḥ phāṇitaguḍamatsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāḥ kṣāravargaḥ saindhavasāmudrabiḍayavakṣārasauvarcalodbhedajā lavaṇavargaḥ kṣaudraṃ mārdvīkaṃ ca madhu ikṣurasaguḍamadhuphāṇitajāmbavapanasānām anyatamo meṣaśṛṅgīpippalīkvāthābhiṣuto māsikaḥ ṣāṇmāsikaḥ sāṃvatsariko vā cidbhiṭorvārukekṣukāṇḍāmraphalāmalakāvasutaḥ śuddho vā śuktavargaḥ vṛkṣāmlakaramardāmravidalāmalakamātuluṅgakolabadarasauvīrakaparūṣakādiḥ phalāmlavargaḥ dadhidhānyāmlādir dravāmlavargaḥ pippalīmaricaśṛṅgiberājājīkirātatiktagaurasarṣapakustumburucorakadamanakamaruvakaśigrukāṇḍādiḥ kaṭukavargaḥ śuṣkamatsyamāṃsakandamūlaphalaśākādi ca śākavargaḥ tato 'rdham āpadarthaṃ jānapadānāṃ sthāpayed ardham upayuñjīta navena cānavaṃ śodhayet kṣuṇṇaghṛṣṭapiṣṭabhṛṣṭānām ārdraśuṣkasiddhānāṃ ca dhānyānāṃ vṛddhikṣayapramāṇāni pratyakṣīkurvīta kodravavrīhīṇām ardhaṃ sāraḥ śālīnām ardhabhāgonaḥ tribhāgono varakāṇām priyaṅgūṇām ardhaṃ sāro navabhāgavṛddhiśca udārakastulyaḥ yavā godhūmāśca kṣuṇṇāḥ tilā yavā mudgamāṣāśca ghṛṣṭāḥ pañcabhāgavṛddhirgodhūmaḥ saktavaśca pādonā kalāyacamasī mudgamāṣāṇām ardhapādonā śaumbyānām ardhaṃ sāraḥ tribhāgono masūrāṇām piṣṭam āmaṃ kulmāṣāścādhyardhaguṇāḥ dviguṇo yāvakaḥ pulākaḥ piṣṭaṃ ca siddham kodravavarakodārakapriyaṅgūṇāṃ triguṇam annam caturguṇaṃ vrīhīṇām pañcaguṇaṃ śālīnām timitam aparānnaṃ dviguṇam ardhādhikaṃ virūḍhānām pañcabhāgavṛddhir bhṛṣṭānām kalāyo dviguṇaḥ lājā bharujāśca ṣaṭkaṃ tailam atasīnām nimbakuśāmrakapitthādīnāṃ pañcabhāgaḥ caturbhāgikās tilakusumbhamadhūkeṅgudīsnehāḥ kārpāsakṣaumāṇāṃ pañcapale palaṃ sūtram pañcadroṇe śālīnāṃ dvādaśāḍhakaṃ taṇḍulānāṃ kalabhabhojanam ekādaśakaṃ vyālānām daśakam aupavāhyānāṃ navakaṃ sāṃnāhyānām aṣṭakaṃ pattīnām saptakaṃ mukhyānām ṣaṭkaṃ devīkumārāṇām pañcakaṃ rājñām akhaṇḍapariśuddhānāṃ vā taṇḍulānāṃ prasthaḥ taṇḍulānāṃ prasthaḥ caturbhāgaḥ sūpaḥ sūpaṣoḍaśo lavaṇasyāṃśaḥ caturbhāgaḥ sarpiṣastailasya vaikam āryabhaktaṃ puṃsaḥ ṣaḍbhāgaḥ sūpaḥ ardhasneham avarāṇām pādonaṃ strīṇām ardhaṃ bālānām māṃsapalaviṃśatyā snehārdhakuḍubaḥ paliko lavaṇasyāṃśaḥ kṣārapalayogo dvidharaṇikaḥ kaṭukayogo dadhnaś cārdhaprasthaḥ tenottaraṃ vyākhyātam śākānām adhyardhaguṇaḥ śuṣkāṇāṃ dviguṇaḥ sa caiva yogaḥ hastyaśvayos tadadhyakṣe vidhāpramāṇaṃ vakṣyāmaḥ balīvardānāṃ māṣadroṇaṃ yavānāṃ vā pulākaḥ śeṣam aśvavidhānam viśeṣo ghāṇapiṇyākatulā kaṇakuṇḍakaṃ daśāḍhakaṃ vā dviguṇaṃ mahiṣoṣṭrāṇām ardhadroṇaṃ kharapṛṣatarohitānām āḍhakam eṇakuraṅgāṇām ardhāḍhakam ajaiḍakavarāhāṇām dviguṇaṃ vā kaṇakuṇḍakam prasthaudanaḥ śunām haṃsakrauñcamayūrāṇām ardhaprasthaḥ śeṣāṇām ato mṛgapaśupakṣivyālānām ekabhaktād anumānaṃ grāhayet aṅgārāṃstuṣān lohakarmāntabhittilepyānāṃ hārayet kaṇikā dāsakarmakarasūpakārāṇām ato 'nyad audanikāpūpikebhyaḥ prayacchet tulāmānabhāṇḍaṃ rocanīdṛṣanmusalolūkhalakuṭṭakarocakayantrapattrakaśūrpacālanikākaṇḍolīpiṭakasaṃmārjanyaś copakaraṇāni mārjakarakṣakadharakamāyakamāpakadāyakadāpakaśalākāpratigrāhakadāsakarmakaravargaśca viṣṭiḥ uccair dhānyasya nikṣepo mūtāḥ kṣārasya saṃhatāḥ mṛtkāṣṭhakoṣṭhāḥ snehasya pṛthivī lavaṇasya ca paṇyādhyakṣaḥ sthalajalajānāṃ nānāvidhānāṃ paṇyānāṃ sthalapathavāripathopayātānāṃ sāraphalgvarghāntaraṃ priyāpriyatāṃ ca vidyāt tathā vikṣepasaṃkṣepakrayavikrayaprayogakālān yacca paṇyaṃ pracuraṃ syāt tad ekīkṛtyārgham āropayet prāpte 'rghe vārghāntaraṃ kārayet svabhūmijānāṃ rājapaṇyānām ekamukhaṃ vyavahāraṃ sthāpayet parabhūmijānām anekamukham ubhayaṃ ca prajānām anugraheṇa vikrāpayet sthūlam api ca lābhaṃ prajānām aupaghātikaṃ vārayet ajasrapaṇyānāṃ kāloparodhaṃ saṃkuladoṣaṃ vā notpādayet bahumukhaṃ vā rājapaṇyaṃ vaidehakāḥ kṛtārghaṃ vikrīṇīran chedānurūpaṃ ca vaidharaṇaṃ dadyuḥ ṣoḍaśabhāgo mānavyājī viṃśatibhāgastulāmānam gaṇyapaṇyānām ekādaśabhāgaḥ parabhūmijaṃ paṇyam anugraheṇāvāhayet nāvikasārthavāhebhyaśca parihāram āyatikṣamaṃ dadyāt anabhiyogaś cārtheṣvāgantūnām anyatra sabhyopakāribhyaḥ paṇyādhiṣṭhātāraḥ paṇyamūlyam ekamukhaṃ kāṣṭhadroṇyām ekacchidrāpidhānāyāṃ nidadhyuḥ ahnaścāṣṭame bhāge paṇyādhyakṣasyārpayeyuḥ idaṃ vikrītam idaṃ śeṣam iti tulāmānabhāṇḍaṃ cārpayeyuḥ iti svaviṣaye vyākhyātam paraviṣaye tu paṇyapratipaṇyayor arghaṃ mūlyaṃ cāgamayya śulkavartanyātivāhikagulmataradeyabhaktabhāgavyayaśuddham udayaṃ paśyet asaty udaye bhāṇḍanirvahaṇena paṇyapratipaṇyānayanena vā lābhaṃ paśyet tataḥ sārapādena sthalavyavahāram adhvanā kṣemeṇa prayojayet aṭavyantapālapurarāṣṭramukhyaiśca pratisaṃsargaṃ gacched anugrahārtham āpadi sāram ātmānaṃ vā mokṣayet ātmano vā bhūmiṃ prāptaḥ sarvadeyaviśuddhaṃ vyavahareta vāripathe vā yānabhāgakapathyadanapaṇyapratipaṇyārghapramāṇayātrākālabhayapratīkārapaṇyapattanacāritrāṇy upalabheta nadīpathe ca vijñāya vyavahāraṃ caritrataḥ yato lābhastato gacched alābhaṃ parivarjayet kupyādhyakṣo dravyavanapālaiḥ kupyam ānāyayet dravyavanakarmāntāṃśca prayojayet dravyavanacchidāṃ ca deyam atyayaṃ ca sthāpayed anyatrāpadbhyaḥ kupyavargaḥ śākatiniśadhanvanārjunamadhūkatilakasālaśiṃśapārimedarājādanaśirīṣakhadirasaralatālasarjāśvakarṇasomavalkakuśāmrapriyakadhavādiḥ sāradāruvargaḥ uṭajacimiyacāpaveṇuvaṃśasātinakaṇṭakabhāllūkādir veṇuvargaḥ vetraśīkavallīvāśīśyāmalatānāgalatādir vallīvargaḥ mālatīmūrvārkaśaṇagavedhukātasyādir valkavargaḥ muñjabalbajādi rajjubhāṇḍam tālītālabhūrjānāṃ pattram kiṃśukakusumbhakuṅkumānāṃ puṣpam kandamūlaphalādir auṣadhavargaḥ kālakūṭavatsanābhahālāhalameṣaśṛṅgamustākuṣṭhamahāviṣavellitakagaurārdrabālakamārkaṭahaimavatakāliṅgakadāradakāṅkolasārakoṣṭrakādīni viṣāṇi sarpāḥ kīṭāśca ta eva kumbhagatāḥ viṣavargaḥ godhāserakadvīpyṛkṣaśiṃśumārasiṃhavyāghrahastimahiṣacamarasṛmarakhaḍgagomṛgagavayānāṃ carmāsthipittasnāyvakṣidantaśṛṅgakhurapucchāni anyeṣāṃ vāpi mṛgapaśupakṣivyālānām kālāyasatāmravṛttakaṃsasīsatrapuvaikṛntakārakūṭāni lohāni vidalamṛttikāmayaṃ bhāṇḍam aṅgāratuṣabhasmāni mṛgapaśupakṣivyālavāṭāḥ kāṣṭhatṛṇavāṭāś ceti bahir antaśca karmāntā vibhaktāḥ sārvabhāṇḍikāḥ ājīvapurarakṣārthāḥ kāryāḥ kupyopajīvinā āyudhāgārādhyakṣaḥ sāṃgrāmikaṃ daurgakarmikaṃ parapurābhighātikaṃ ca yantram āyudham āvaraṇam upakaraṇaṃ ca tajjātakāruśilpibhiḥ kṛtakarmapramāṇakālavetanaphalaniṣpattibhiḥ kārayet svabhūmiṣu ca sthāpayet sthānaparivartanam ātapapravātapradānaṃ ca bahuśaḥ kuryāt ūṣmopasnehakrimibhir upahanyamānam anyathā sthāpayet jātirūpalakṣaṇapramāṇāgamamūlyanikṣepaiścopalabheta sarvatobhadrajāmadagnyabahumukhaviśvāsaghātisaṃghāṭīyānakaparjanyakabāhūrdhvabāhvardhabāhūni sthitayantrāṇi pāñcālikadevadaṇḍasūkarikāmusalayaṣṭihastivārakatālavṛntamudgaragadāspṛktalākuddālāsphāṭimotpāṭimodghāṭimaśataghnitriśūlacakrāṇi calayantrāṇi śaktiprāsakuntahāṭakabhiṇḍipālaśūlatomaravarāhakarṇakaṇayakarpaṇatrāsikādīni ca hulamukhāni tālacāpadāravaśārṅgāṇi kārmukakodaṇḍadrūṇā dhanūṃṣi mūrvārkaśaṇagavedhuveṇusnāyūni jyāḥ veṇuśaraśalākādaṇḍāsananārācāś ceṣavaḥ teṣāṃ mukhāni chedanabhedanatāḍanāny āyasāsthidāravāṇi nistriṃśamaṇḍalāgrāsiyaṣṭayaḥ khaḍgāḥ khaḍgamahiṣavāraṇaviṣāṇadāruveṇumūlāni tsaravaḥ paraśukuṭhārapaṭṭasakhanitrakuddālakrakacakāṇḍacchedanāḥ kṣurakalpāḥ yantragoṣpaṇamuṣṭipāṣāṇarocanīdṛṣadaś cāśmāyudhāni lohajālikāpaṭṭakavacasūtrakaṅkaṭaśiṃśumārakakhaḍgidhenukahastigocarmakhuraśṛṅgasaṃghātaṃ varmāṇi śirastrāṇakaṇṭhatrāṇakūrpāsakañcukavāravāṇapaṭṭanāgodarikāḥ peṭīcarmahastikarṇatālamūladhamanikākapāṭakiṭikāpratihatabalāhakāntāś cāvaraṇāṇi hastirathavājināṃ yogyabhāṇḍam ālaṃkārikaṃ saṃnāhakalpanāś copakaraṇāni aindrajālikam aupaniṣadikaṃ ca karma karmāntānāṃ ca icchām ārambhaniṣpattiṃ prayogaṃ vyājam uddayam kṣayavyayau ca jānīyāt kupyānām āyudheśvaraḥ pautavādhyakṣaḥ pautavakarmāntān kārayet dhānyamāṣā daśa suvarṇamāṣakaḥ pañca vā guñjāḥ te ṣoḍaśa suvarṇaḥ karṣo vā catuṣkarṣaṃ palam aṣṭāśītir gaurasarṣapā rūpyamāṣakaḥ te ṣoḍaśa dharaṇaṃ śaimbyāni vā viṃśatiḥ viṃśatitaṇḍulaṃ vajradharaṇam ardhamāṣakaḥ māṣakaḥ dvau catvāraḥ aṣṭau māṣakāḥ suvarṇo dvau catvāraḥ aṣṭau suvarṇāḥ daśa viṃśatiḥ triṃśat catvāriṃśat śatam iti tena dharaṇāni vyākhyātāni pratimānānyayomayāni māgadhamekalaśailamayāni yāni vā nodakapradehābhyāṃ vṛddhiṃ gaccheyur uṣṇena vā hrāsam ṣaḍaṅgulād ūrdhvam aṣṭāṅgulottarā daśa tulāḥ kārayel lohapalād ūrdhvam ekapalottarāḥ yantram ubhayataḥśikyaṃ vā pañcatriṃśatpalalohāṃ dvisaptatyaṅgulāyāmāṃ samavṛttāṃ kārayet tasyāḥ pañcapalikaṃ maṇḍalaṃ baddhvā samakaraṇaṃ kārayet tataḥ karṣottaraṃ palaṃ palottaraṃ daśapalaṃ dvādaśa pañcadaśa viṃśatir iti padāni kārayet tata āśatād daśottaraṃ kārayet akṣeṣu nāndīpinaddhaṃ kārayet dviguṇalohāṃ tulām ataḥ ṣaṇṇavatyaṅgulāyāmāṃ parimāṇīṃ kārayet tasyāḥ śatapadād ūrdhvaṃ viṃśatiḥ pañcāśat śatam iti padāni kārayet viṃśatitauliko bhāraḥ daśadhāraṇikaṃ palam surādhyakṣaḥ surākiṇvavyavahārān durge janapade skandhāvāre vā tajjātasurākiṇvavyavahāribhiḥ kārayed ekamukham anekamukhaṃ vā vikrayakrayavaśena vā ṣaṭśatam atyayam anyatra kartṛkretṛvikretṝṇāṃ sthāpayet grāmād anirṇayaṇam asaṃpātaṃ ca surāyāḥ pramādabhayāt karmasu nirdiṣṭānām maryādātikramabhayād āryāṇām utsāhabhayācca tīkṣṇānām lakṣitam alpaṃ vā caturbhāgam ardhakuḍubaṃ kuḍubam ardhaprasthaṃ prasthaṃ veti jñātaśaucā nirhareyuḥ pānāgāreṣu vā pibeyur asaṃcāriṇaḥ nikṣepopanidhiprayogāpahṛtānām aniṣṭopagatānāṃ ca dravyāṇāṃ jñānārtham asvāmikaṃ kupyaṃ hiraṇyaṃ copalabhya nikṣeptāram anyatra vyapadeśena grāhayed ativyayakartāram anāyativyayaṃ ca na cānargheṇa kālikāṃ vā surāṃ dadyād anyatra duṣṭasurāyāḥ tām anyatra vikrāpayet dāsakarmakarebhyo vā vetanaṃ dadyāt vāhanapratipānaṃ sūkarapoṣaṇaṃ vā dadyāt pānāgārāṇyanekakakṣyāṇi vibhaktaśayanāsanavanti pānoddeśāni gandhamālyodakavanti ṛtusukhāni kārayet tatrasthāḥ prakṛtyautpattikau vyayau gūḍhā vidyuḥ āgantūṃśca kretṝṇāṃ mattasuptānām alaṅkārācchādanahiraṇyāni ca vidyuḥ tannāśe vaṇijastacca tāvacca daṇḍaṃ dadyuḥ vaṇijastu saṃvṛteṣu kakṣyāvibhāgeṣu svadāsībhiḥ peśalarūpābhir āgantūnāṃ vāstavyānāṃ cāryarūpāṇāṃ mattasuptānāṃ bhāvaṃ vidyuḥ medakaprasannāsavāriṣṭamaireyamadhūnām udakadroṇaṃ taṇḍulānām ardhāḍhakaṃ trayaḥ prasthāḥ kiṇvasyeti medakayogaḥ dvādaśāḍhakaṃ piṣṭasya pañca prasthāḥ kiṇvasya kramukatvakphalayukto vā jātisambhāraḥ prasannāyogaḥ kapitthatulā phāṇitaṃ pañcataulikaṃ prastho madhuna ityāsavayogaḥ pādādhiko jyeṣṭhaḥ pādahīnaḥ kaniṣṭhaḥ cikitsakapramāṇāḥ pratyekaśo vikārāṇām ariṣṭāḥ meṣaśṛṅgītvakkvāthābhiṣuto guḍapratīvāpaḥ pippalīmaricasambhārastriphalāyukto vā maireyaḥ guḍayuktānāṃ vā sarveṣāṃ triphalāsambhāraḥ mṛdvīkāraso madhu tasya svadeśo vyākhyānaṃ kāpiśāyanaṃ hārahūrakam iti māṣakalanīdroṇamāmaṃ siddhaṃ vā tribhāgādhikataṇḍulaṃ moraṭādīnāṃ kārṣikabhāgayuktaṃ kiṇvabandhaḥ pāṭhālodhratejovatyelāvālukamadhukamadhurasāpriyaṅgudāruharidrāmaricapippalīnāṃ ca pañcakārṣikaḥ sambhārayogo medakasya prasannāyāśca madhukaniryūhayuktā kaṭaśarkarā varṇaprasādanī ca cocacitrakavilaṅgagajapippalīnāṃ ca kārṣikaḥ kramukamadhukamustālodhrāṇāṃ dvikārṣikaścāsavasambhāraḥ daśabhāgaścaiṣāṃ bījabandhaḥ prasannāyogaḥ śvetasurāyāḥ sahakārasurā rasottarā bījottarā vā mahāsurā saṃbhārikī vā tāsāṃ moraṭāpalāśapattūrameṣaśṛṅgīkarañjakṣīravṛkṣakaṣāyabhāvitaṃ dagdhakaṭaśarkarācūrṇaṃ lodhracitrakavilaṅgapāṭhāmustākaliṅgayavadāruharidrendīvaraśatapuṣpāpāmārgasaptaparṇanimbāsphotakalkārdhayuktam antarnakho muṣṭiḥ kumbhīṃ rājapeyāṃ prasādayati phāṇitaḥ pañcapalikaścātra rasavṛddhir deyaḥ kuṭumbinaḥ kṛtyeṣu śvetasurām auṣadhārthaṃ vāriṣṭam anyad vā kartuṃ labheran utsavasamājayātrāsu caturahaḥ sauriko deyaḥ teṣvananujñātānāṃ prahavanāntaṃ daivasikam atyayaṃ gṛhṇīyāt surākiṇvavicayaṃ striyo bālāśca kuryuḥ arājapaṇyāḥ pañcakaṃ śataṃ śulkaṃ dadyuḥ surakāmedakāriṣṭamadhuphalāmlāmlaśīdhūnāṃ ca ahnaśca vikrayaṃ jñātvā vyājīṃ mānahiraṇyayoḥ tathā vaidharaṇaṃ kuryād ucitaṃ cānuvartayet pradeṣṭārastrayastrayo 'mātyāḥ kaṇṭakaśodhanaṃ kuryuḥ arthyapratīkārāḥ kāruśāsitāraḥ saṃnikṣeptāraḥ svavittakāravaḥ śreṇīpramāṇā nikṣepaṃ gṛhṇīyuḥ vipattau śreṇī nikṣepaṃ bhajeta nirdiṣṭadeśakālakāryaṃ ca karma kuryuḥ anirdiṣṭadeśakālaṃ kāryāpadeśam kālātipātane pādahīnaṃ vetanaṃ taddviguṇaśca daṇḍaḥ anyatra bhreṣopanipātābhyāṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ vābhyāvaheyuḥ kāryasyānyathākaraṇe vetananāśastaddviguṇaśca daṇḍaḥ tantuvāyā daśaikādaśikaṃ sūtraṃ vardhayeyuḥ vṛddhicchede chedadviguṇo daṇḍaḥ sūtramūlyaṃ vānavetanaṃ kṣaumakauśeyānām adhyardhaguṇaṃ pattrorṇākambaladukūlānāṃ dviguṇam mānahīne hīnāvahīnaṃ vetanaṃ taddviguṇaśca daṇḍas tulāhīne hīnacaturguṇo daṇḍaḥ sūtraparivartane mūlyadviguṇaḥ tena dvipaṭavānaṃ vyākhyātam ūrṇātulāyāḥ pañcapaliko vihananacchedo romacchedaśca rajakāḥ kāṣṭhaphalakaślakṣṇaśilāsu vastrāṇi nenijyuḥ anyatra nenijato vastropaghātaṃ ṣaṭpaṇaṃ ca daṇḍaṃ dadyuḥ mudgarāṅkād anyad vāsaḥ paridadhānāstripaṇaṃ daṇḍaṃ dadyuḥ paravastravikrayāvakrayādhāneṣu ca dvādaśapaṇo daṇḍaḥ parivartane mūlyadviguṇo vastradānaṃ ca mukulāvadātaṃ śilāpaṭṭaśuddhaṃ dhautasūtravarṇaṃ pramṛṣṭaśvetaṃ caikarātrottaraṃ dadyuḥ pañcarātrikaṃ tanurāgaṃ ṣaḍrātrikaṃ nīlaṃ puṣpalākṣāmañjiṣṭhāraktaṃ guruparikarma yatnopacāryaṃ jātyaṃ vāsaḥ saptarātrikam tataḥ paraṃ vetanahāniṃ prāpnuyuḥ śraddheyā rāgavivādeṣu vetanaṃ kuśalāḥ kalpayeyuḥ parārdhyānāṃ paṇo vetanaṃ madhyamānām ardhapaṇaḥ pratyavarāṇāṃ pādaḥ sthūlakānāṃ māṣakadvimāṣakaṃ dviguṇaṃ raktakānām prathamanejane caturbhāgaḥ kṣayaḥ dvitīye pañcabhāgaḥ tenottaraṃ vyākhyātam rajakaistunnavāyā vyākhyātāḥ suvarṇakārāṇām aśucihastād rūpyaṃ suvarṇam anākhyāya sarūpaṃ krīṇatāṃ dvādaśapaṇo daṇḍo virūpaṃ caturviṃśatipaṇaś corahastād aṣṭacatvāriṃśatpaṇaḥ pracchannavirūpamūlyahīnakrayeṣu steyadaṇḍaḥ kṛtabhāṇḍopadhau ca suvarṇān māṣakam apaharato dviśato daṇḍaḥ rūpyadharaṇān māṣakam apaharato dvādaśapaṇaḥ tenottaraṃ vyākhyātam varṇotkarṣam apasāraṇaṃ yogaṃ vā sādhayataḥ pañcaśato daṇḍaḥ tayor apacaraṇe rāgasyāpahāraṃ vidyāt māṣako vetanaṃ rūpyadharaṇasya suvarṇasyāṣṭabhāgaḥ śikṣāviśeṣeṇa dviguṇo vetanavṛddhiḥ tenottaraṃ vyākhyātam tāmravṛttakaṃsavaikṛntakārakūṭakānāṃ pañcakaṃ śataṃ vetanam tāmrapiṇḍo daśabhāgakṣayaḥ palahīne hīnadviguṇo daṇḍaḥ tenottaraṃ vyākhyātam sīsatrapupiṇḍo viṃśatibhāgakṣayaḥ kākaṇī cāsya palavetanam kālāyasapiṇḍaḥ pañcabhāgakṣayaḥ kākaṇīdvayaṃ cāsya palavetanam tenottaraṃ vyākhyātam rūpadarśakasya sthitāṃ paṇayātrām akopyāṃ kopayataḥ kopyām akopayato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ vyājīpariśuddhau paṇayātrā paṇān māṣakam upajīvato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ tenottaraṃ vyākhyātam kūṭarūpaṃ kārayataḥ pratigṛhṇato niryāpayato vā sahasraṃ daṇḍaḥ kośe prakṣipato vadhaḥ carakapāṃsudhāvakāḥ sāratribhāgaṃ labheran dvau rājā ratnaṃ ca ratnāpahāra uttamo daṇḍaḥ khaniratnanidhinivedaneṣu ṣaṣṭham aṃśaṃ nivettā labheta dvādaśam aṃśaṃ bhṛtakaḥ śatasahasrād ūrdhvaṃ rājagāmī nidhiḥ ūne ṣaṣṭham aṃśaṃ dadyāt paurvapauruṣikaṃ nidhiṃ jānapadaḥ śuciḥ svakaraṇena samagraṃ labheta svakaraṇābhāve pañcaśato daṇḍaḥ pracchannādāne sahasram bhiṣajaḥ prāṇābādhikam anākhyāyopakramamāṇasya vipattau pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ karmāparādhena vipattau madhyamaḥ marmavadhavaiguṇyakaraṇe daṇḍapāruṣyaṃ vidyāt kuśīlavā varṣārātram ekasthā vaseyuḥ kāmadānam atimātram ekasyātivādaṃ ca varjayeyuḥ tasyātikrame dvādaśapaṇo daṇḍaḥ kāmaṃ deśajātigotracaraṇamaithunāvahāsena narmayeyuḥ kuśīlavaiścāraṇā bhikṣukāśca vyākhyātāḥ teṣām ayaḥśūlena yāvataḥ paṇān abhivadeyustāvantaḥ śiphāprahārā daṇḍāḥ śeṣāṇāṃ karmaṇāṃ niṣpattivetanaṃ śilpināṃ kalpayet evaṃ corān acorākhyān vaṇikkārukuśīlavān bhikṣukān kuhakāṃścānyān vārayed deśapīḍanāt saṃsthādhyakṣaḥ paṇyasaṃsthāyāṃ purāṇabhāṇḍānāṃ svakaraṇaviśuddhānām ādhānaṃ vikrayaṃ vā sthāpayet tulāmānabhāṇḍāni cāvekṣeta pautavāpacārāt parimāṇīdroṇayor ardhapalahīnātiriktam adoṣaḥ palahīnātirikte dvādaśapaṇo daṇḍaḥ tena palottarā daṇḍavṛddhir vyākhyātā tulāyāḥ karṣahīnātiriktam adoṣaḥ dvikarṣahīnātirikte ṣaṭpaṇo daṇḍaḥ tena karṣottarā daṇḍavṛddhir vyākhyātā āḍhakasyārdhakarṣahīnātiriktam adoṣaḥ karṣahīnātirikte tripaṇo daṇḍaḥ tena karṣottarā daṇḍavṛddhir vyākhyātā tulāmānaviśeṣāṇām ato 'nyeṣām anumānaṃ kuryāt tulāmānābhyām atiriktābhyāṃ krītvā hīnābhyāṃ vikrīṇānasya ta eva dviguṇā daṇḍāḥ gaṇyapaṇyeṣvaṣṭabhāgaṃ paṇyamūlyeṣvapaharataḥ ṣaṇṇavatir daṇḍaḥ kāṣṭhalohamaṇimayaṃ rajjucarmamṛṇmayaṃ sūtravalkaromamayaṃ vā jātyam ityajātyaṃ vikrayādhānaṃ nayato mūlyāṣṭaguṇo daṇḍaḥ sārabhāṇḍam ityasārabhāṇḍaṃ tajjātam ityatajjātaṃ rādhāyuktam ityupadhiyuktaṃ samudgaparivartimaṃ vā vikrayādhānaṃ nayato hīnamūlyaṃ catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ paṇamūlyaṃ dviguṇo dvipaṇamūlyaṃ dviśataḥ tenārghavṛddhau daṇḍavṛddhir vyākhyātā kāruśilpināṃ karmaguṇāpakarṣam ājīvaṃ vikrayakrayopaghātaṃ vā sambhūya samutthāpayatāṃ sahasraṃ daṇḍaḥ vaidehakānāṃ vā sambhūya paṇyam avarundhatām anargheṇa vikrīṇatāṃ vā sahasraṃ daṇḍaḥ tulāmānāntaram arghavarṇāntaraṃ vā dharakasya māyakasya vā paṇamūlyād aṣṭabhāgaṃ hastadoṣeṇācarato dviśato daṇḍaḥ tena dviśatottarā daṇḍavṛddhir vyākhyātā dhānyasnehakṣāralavaṇagandhabhaiṣajyadravyāṇāṃ samavarṇopadhāne dvādaśapaṇo daṇḍaḥ yannisṛṣṭam upajīveyustad eṣāṃ divasasaṃjātaṃ saṃkhyāya vaṇik sthāpayet kretṛvikretror antarapatitam ādāyād anyad bhavati tena dhānyapaṇyanicayāṃścānujñātāḥ kuryuḥ anyathānicitam eṣāṃ paṇyādhyakṣo gṛhṇīyāt tena dhānyapaṇyavikraye vyavaharetānugraheṇa prajānām anujñātakrayād upari caiṣāṃ svadeśīyānāṃ paṇyānāṃ pañcakaṃ śatam ājīvaṃ sthāpayet paradeśīyānāṃ daśakam tataḥ param arghaṃ vardhayatāṃ kraye vikraye vā bhāvayatāṃ paṇaśate pañcapaṇād dviśato daṇḍaḥ tenārghavṛddhau daṇḍavṛddhir vyākhyātā sambhūyakraye caiṣām avikrīte nānyaṃ sambhūyakrayaṃ dadyāt paṇyopaghāte caiṣām anugrahaṃ kuryāt paṇyabāhulyāt paṇyādhyakṣaḥ sarvapaṇyānyekamukhāni vikrīṇīta teṣvavikrīteṣu nānye vikrīṇīran tāni divasavetanena vikrīṇīrann anugraheṇa prajānām deśakālāntaritānāṃ tu paṇyānāṃ prakṣepaṃ paṇyaniṣpattiṃ śulkaṃ vṛddhim avakrayam vyayān anyāṃśca saṃkhyāya sthāpayed argham arghavit daivāni daivāni aṣṭau mahā bhayāni agniḥ udakam vyādhiḥ durbhikṣam mūṣikāḥ vyālāḥ sarpāḥ rakṣāṃsi iti tebhyaḥ janapadam rakṣet grīṣme bahis adhiśrayaṇam grāmāḥ kuryuḥ saṃgraheṇa adhiṣṭhitāḥ vā nāgarika praṇidhau agni pratiṣedhaḥ vyākhyātaḥ niśānta praṇidhau rāja parigrahe ca bali homa svastivācanaiḥ parvasu ca agni pūjāḥ kārayet varṣārātram ānūpa grāmāḥ pūra velām utsṛjya vaseyuḥ kāṣṭha veṇu nāvaḥ ca upagṛhṇīyuḥ uhyamānam alābu dṛti plava gaṇḍikā veṇikābhiḥ tārayeyuḥ an abhisaratām dvādaśa paṇaḥ daṇḍaḥ anyatra plava hīnebhyaḥ parvasu ca nadī pūjāḥ kārayet māyā yoga vidaḥ veda vidaḥ vā varṣam abhicareyuḥ varṣa avagrahe śacī nātha gaṅgā parvata mahā kaccha pūjāḥ kārayet vyādhi bhayam aupaniṣadikaiḥ pratīkāraiḥ pratikuryuḥ auṣadhaiḥ cikitsakāḥ śānti prāyaścittaiḥ vā siddha tāpasāḥ tena marakaḥ vyākhyātaḥ tīrtha abhiṣecanam mahā kaccha vardhanam gavām śmaśāna avadohanam kabandha dahanam deva rātrim ca kārayet paśu vyādhi marake sthāna artha nīrājanam sva daivata pūjanam ca kārayet durbhikṣe rājā bīja bhaktā upagraham kṛtvā anugraham kuryāt durga setu karma vā bhakta anugraheṇa bhakta saṃvibhāgam vā deśa nikṣepam vā mitrāṇi vā vyapāśrayeta karśanam vamanam vā kuryāt niṣpanna sasyam anya viṣayam vā sa janapadaḥ yāyāt samudra saraḥ taṭākāni vā saṃśrayeta dhānya śāka mūla phala āvāpān vā setuṣu kurvīta mṛga paśu pakṣi vyāla matsya ārambhān vā mūṣika bhaye mārjāra nakula utsargaḥ teṣām teṣām grahaṇa hiṃsāyām dvādaśa paṇaḥ daṇḍaḥ śunām anigrahe ca anyatra araṇya carebhyaḥ snuhi kṣīra liptāni dhānyāni visṛjet upaniṣad yoga yuktāni vā mūṣika karam vā prayuñjīta śāntim vā siddha tāpasāḥ kuryuḥ parvasu ca mūṣika pūjāḥ kārayet tena śalabha pakṣi krimi bhaya pratīkārāḥ vyākhyātāḥ vyāla bhaye madana rasa yuktāni paśu śavāni prasṛjet madana kodrava pūrṇāni audaryāṇi vā lubdhakāḥ śva gaṇinaḥ vā kūṭa pañjara avapātaiḥ careyuḥ āvaraṇinaḥ śastra pāṇayaḥ vyālān abhihanyuḥ an abhisartuḥ dvādaśa paṇaḥ daṇḍaḥ saḥ eva lābhaḥ vyāla ghātinaḥ parvasu ca parvata pūjāḥ kārayet tena mṛga paśu pakṣi saṃgha grāha pratīkārāḥ vyākhyātāḥ sarpa bhaye mantraiḥ oṣadhibhiḥ ca jāṅgulī vidaḥ careyuḥ sambhūya vā api sarpān hanyuḥ atharvaveda vidaḥ vā abhicareyuḥ parvasu ca nāga pūjāḥ kārayet tena udaka prāṇi bhaya pratīkārāḥ vyākhyātāḥ rakṣaḥ bhaye rakṣaḥ ghnāni atharvaveda vidaḥ māyā yoga vidaḥ vā karmāṇi kuryuḥ parvasu ca vitardi chatra ullopikā hasta patākā chāga upahāraiḥ caitya pūjāḥ kārayet carum vaḥ carāmaḥ iti carum vaḥ carāmaḥ iti evam sarva bhayeṣu ahorātram careyuḥ sarvatra ca upahatān pitā iva anugṛhṇīyāt māyā yoga vidaḥ tasmāt viṣaye siddha tāpasāḥ vaseyuḥ pūjitāḥ rājñā daiva āpad pratikāriṇaḥ samāhartṛpraṇidhau janapadarakṣaṇam uktam tasya kaṇṭakaśodhanaṃ vakṣyāmaḥ samāhartā janapade siddhatāpasapravrajitacakracaracāraṇakuhakapracchandakakārtāntikanaimittikamauhūrtikacikitsakonmattamūkabadhirajaḍāndhavaidehakakāruśilpikuśīlavaveśaśauṇḍikāpūpikapākvamāṃsikaudanikavyañjanān praṇidadhyāt te grāmāṇām adhyakṣāṇāṃ ca śaucāśaucaṃ vidyuḥ yaṃ cātra gūḍhājīvinaṃ śaṅketa taṃ sattriṇāpasarpayet dharmasthaṃ viśvāsopagataṃ sattrī brūyād asau me bandhur abhiyuktaḥ tasyāyam anarthaḥ pratikriyatām ayaṃ cārthaḥ pratigṛhyatām iti sa cet tathā kuryād upadāgrāhaka iti pravāsyeta tena pradeṣṭāro vyākhyātāḥ grāmakūṭam adhyakṣaṃ vā sattrī brūyād asau jālmaḥ prabhūtadravyas tasyāyam anarthaḥ tenainam āhārayasva iti sa cet tathā kuryād utkocaka iti pravāsyeta kṛtakābhiyukto vā kūṭasākṣiṇo 'bhijñātānarthavaipulyenārabheta te cet tathā kuryuḥ kūṭasākṣiṇa iti pravāsyeran tena kūṭaśrāvaṇakārakā vyākhyātāḥ yaṃ vā mantrayogamūlakarmabhiḥ śmāśānikair vā saṃvadanakārakaṃ manyeta taṃ sattrī brūyād amuṣya bhāryāṃ snuṣāṃ duhitaraṃ vā kāmaye sā māṃ pratikāmayatām ayaṃ cārthaḥ pratigṛhyatām iti sa cet tathā kuryāt saṃvadanakāraka iti pravāsyeta tena kṛtyābhicāraśīlau vyākhyātau yaṃ vā rasasya kartāraṃ kretāraṃ vikretāraṃ bhaiṣajyāhāravyavahāriṇaṃ vā rasadaṃ manyeta taṃ sattrī brūyād asau me śatruḥ tasyopaghātaḥ kriyatām ayaṃ cārthaḥ pratigṛhyatām iti sa cet tathā kuryād rasada iti pravāsyeta tena madanayogavyavahārī vyākhyātaḥ yaṃ vā nānālohakṣārāṇām aṅgārabhastrāsaṃdaṃśamuṣṭikādhikaraṇībimbaṭaṅkamūṣāṇām abhīkṣṇakretāraṃ maṣībhasmadhūmadigdhahastavastraliṅgaṃ karmāropakaraṇasaṃsargaṃ kūṭarūpakārakaṃ manyeta taṃ sattrī śiṣyatvena saṃvyavahāreṇa cānupraviśya prajñāpayet prajñātaḥ kūṭarūpakāraka iti pravāsyeta tena rāgasyāpahartā kūṭasuvarṇavyavahārī ca vyākhyātaḥ ārabdhārastu hiṃsāyāṃ gūḍhājīvāstrayodaśa pravāsyā niṣkrayārthaṃ vā dadyur doṣaviśeṣataḥ sattriprayogād ūrdhvaṃ siddhavyañjanā māṇavān māṇavavidyābhiḥ pralobhayeyuḥ prasvāpanāntardhānadvārāpohamantreṇa pratirodhakān saṃvadanamantreṇa pāratalpikān teṣāṃ kṛtotsāhānāṃ mahāntaṃ saṃgham ādāya rātrāvanyaṃ grāmam uddiśyānyaṃ grāmaṃ kṛtakastrīpuruṣaṃ gatvā brūyuḥ ihaiva vidyāprabhāvo dṛśyatāṃ kṛcchraḥ paragrāmo gantum iti tato dvārāpohamantreṇa dvārāṇyapohya praviśyatām iti brūyuḥ antardhānamantreṇa jāgratām ārakṣiṇāṃ madhyena māṇavān atikrāmayeyuḥ prasvāpanamantreṇa prasvāpayitvā rakṣiṇaḥ śayābhir māṇavaiḥ saṃcārayeyuḥ saṃvadanamantreṇa bhāryāvyañjanāḥ pareṣāṃ māṇavaiḥ saṃmodayeyuḥ upalabdhavidyāprabhāvāṇāṃ puraścaraṇādyādiśeyur abhijñānārtham kṛtalakṣaṇadravyeṣu vā veśmasu karma kārayeyuḥ anupraviṣṭā vaikatra grāhayeyuḥ kṛtalakṣaṇadravyakrayavikrayādhāneṣu yogasurāmattān vā grāhayeyuḥ gṛhītān pūrvāpadānasahāyān anuyuñjīta purāṇacoravyañjanā vā corān anupraviṣṭāstathaiva karma kārayeyur grāhayeyuśca gṛhītān samāhartā paurajānapadānāṃ darśayet coragrahaṇīṃ vidyām adhīte rājā tasyopadeśād ime corā gṛhītāḥ bhūyaśca grahīṣyāmi vārayitavyo vaḥ svajanaḥ pāpācāra iti yaṃ cātrāpasarpopadeśena śamyāpratodādīnām apahartāraṃ jānīyāt tam eṣāṃ pratyādiśed eṣa rājñaḥ prabhāvaḥ iti purāṇacoragopālakavyādhaśvagaṇinaśca vanacorāṭavikān anupraviṣṭāḥ prabhūtakūṭahiraṇyakupyabhāṇḍeṣu sārthavrajagrāmeṣvenān abhiyojayeyuḥ abhiyoge gūḍhabalair ghātayeyuḥ madanarasayuktena vā pathyadanena gṛhītaloptrabhārān āyatagatapariśrāntān prasvapataḥ prahavaṇeṣu yogasurāmattān vā grāhayeyuḥ pūrvavacca gṛhītvainān samāhartā prarūpayet sarvajñakhyāpanaṃ rājñaḥ kārayan rāṣṭravāsiṣu siddhaprayogād ūrdhvaṃ śaṅkārūpakarmābhigrahaḥ kṣīṇadāyakuṭumbam alpanirveśaṃ viparītadeśajātigotranāmakarmāpadeśaṃ pracchannavṛttikarmāṇaṃ māṃsasurābhakṣyabhojanagandhamālyavastravibhūṣaṇeṣu prasaktam ativyayakartāraṃ puṃścalīdyūtaśauṇḍikeṣu prasaktam abhīkṣṇapravāsinam avijñātasthānagamanam ekāntāraṇyaniṣkuṭavikālacāriṇaṃ pracchanne sāmiṣe vā deśe bahumantrasaṃnipātaṃ sadyaḥkṣatavraṇānāṃ gūḍhapratīkārakārayitāram antargṛhanityam abhyadhigantāraṃ kāntāparaṃ paraparigrahāṇāṃ parastrīdravyaveśmanām abhīkṣṇapraṣṭāraṃ kutsitakarmaśāstropakaraṇasaṃsargaṃ virātre channakuḍyacchāyāsaṃcāriṇaṃ virūpadravyāṇām adeśakālavikretāraṃ jātavairāśayaṃ hīnakarmajātiṃ vigūhamānarūpaṃ liṅgenāliṅginaṃ liṅginaṃ vā bhinnācāraṃ pūrvakṛtāpadānaṃ svakarmabhir apadiṣṭaṃ nāgarikamahāmātradarśane gūhamānam apasarantam anucchvāsopaveśinam āvignaṃ śuṣkabhinnasvaramukhavarṇaṃ śastrahastamanuṣyasampātatrāsinaṃ hiṃsrastenanidhinikṣepāpahāraparaprayogagūḍhājīvinām anyatamaṃ śaṅketa iti śaṅkābhigrahaḥ rūpābhigrahastu naṣṭāpahṛtam avidyamānaṃ tajjātavyavahāriṣu nivedayet taccen niveditam āsādya pracchādayeyuḥ sācivyakaradoṣam āpnuyuḥ ajānanto 'sya dravyasyātisargeṇa mucyeran na cānivedya saṃsthādhyakṣasya purāṇabhāṇḍānām ādhānaṃ vikrayaṃ vā kuryuḥ taccen niveditam āsādyeta rūpābhigṛhītam āgamaṃ pṛcchet kutaste labdham iti sa cet brūyāt dāyādyād avāptam amuṣmāllabdhaṃ krītaṃ kāritam ādhipracchannam ayam asya deśaḥ kālaścopasamprāpter ayam asyārghaḥ pramāṇaṃ lakṣaṇaṃ mūlyaṃ ca iti tasyāgamasamādhau mucyeta nāṣṭikaścet tad eva pratisaṃdadhyād yasya pūrvo dīrghaśca paribhogaḥ śucir vā deśas tasya dravyam iti vidyāt catuṣpadadvipadānām api hi rūpaliṅgasāmānyaṃ bhavati kim aṅga punar ekayonidravyakartṛprasūtānāṃ kupyābharaṇabhāṇḍānām iti sa ced brūyāt yācitakam avakrītakam āhitakaṃ nikṣepam upanidhiṃ vaiyāvṛtyakarma vāmuṣya iti tasyāpasārapratisaṃdhānena mucyeta naivam ityapasāro vā brūyād rūpābhigṛhītaḥ parasya dānakāraṇam ātmanaḥ pratigrahakāraṇam upaliṅganaṃ vā dāyakadāpakanibandhakapratigrāhakopadraṣṭṛbhir upaśrotṛbhir vā pratisamānayet ujhitapranaṣṭaniṣpatitopalabdhasya deśakālalābhopaliṅganena śuddhiḥ aśuddhastacca tāvacca daṇḍaṃ dadyāt anyathā steyadaṇḍaṃ bhajeta iti rūpābhigrahaḥ karmābhigrahastu muṣitaveśmanaḥ praveśaniṣkasanam advāreṇa dvārasya saṃdhinā bījena vā vedham uttamāgārasya jālavātāyananīpravedham ārohaṇāvataraṇe ca kuḍyasya vedham upakhananaṃ vā gūḍhadravyanikṣepaṇagrahaṇopāyam upadeśopalabhyam abhyantaracchedotkaraparimardopakaraṇam abhyantarakṛtaṃ vidyāt viparyaye bāhyakṛtam ubhayata ubhayakṛtam abhyantarakṛte puruṣam āsannaṃ vyasaninaṃ krūrasahāyaṃ taskaropakaraṇasaṃsargaṃ striyaṃ vā daridrakulām anyaprasaktāṃ vā paricārakajanaṃ vā tadvidhācāram atisvapnaṃ nidrāklāntam āvignaṃ śuṣkabhinnasvaramukhavarṇam anavasthitam atipralāpinam uccārohaṇasaṃrabdhagātraṃ vilūnanighṛṣṭabhinnapāṭitaśarīravastraṃ jātakiṇasaṃrabdhahastapādaṃ pāṃsupūrṇakeśanakhaṃ vilūnabhugnakeśanakhaṃ vā samyaksnātānuliptaṃ tailapramṛṣṭagātraṃ sadyodhautahastapādaṃ vā pāṃsupicchileṣu tulyapādapadanikṣepaṃ praveśaniṣkasanayor vā tulyamālyamadyagandhavastracchedavilepanasvedaṃ parīkṣeta coraṃ pāradārikaṃ vā vidyāt sagopasthāniko bāhyaṃ pradeṣṭā coramārgaṇam kuryān nāgarikaścāntardurge nirdiṣṭahetubhiḥ tailābhyaktam āśumṛtakaṃ parīkṣeta niṣkīrṇamūtrapurīṣaṃ vātapūrṇakoṣṭhatvakkaṃ śūnapādapāṇim unmīlitākṣaṃ savyañjanakaṇṭhaṃ pīḍananiruddhocchvāsahataṃ vidyāt tam eva saṃkucitabāhusakthim udbandhahataṃ vidyāt śūnapāṇipādodaram apagatākṣam udvṛttanābhim avaropitaṃ vidyāt nistabdhagudākṣaṃ saṃdaṣṭajihvam ādhmātodaram udakahataṃ vidyāt śoṇitānusiktaṃ bhagnabhinnagātraṃ kāṣṭhair aśmabhir vā hataṃ vidyāt saṃbhagnasphuṭitagātram avakṣiptaṃ vidyāt śyāvapāṇipādadantanakhaṃ śithilamāṃsaromacarmāṇaṃ phenopadigdhamukhaṃ viṣahataṃ vidyāt tam eva saśoṇitadaṃśaṃ sarpakīṭahataṃ vidyāt vikṣiptavastragātram ativāntaviriktaṃ madanayogahataṃ vidyāt ato 'nyatamena kāraṇena hataṃ hatvā vā daṇḍabhayād udbaddhanikṛttakaṇṭhaṃ vidyāt viṣahatasya bhojanaśeṣaṃ vayobhiḥ parīkṣeta hṛdayād uddhṛtyāgnau prakṣiptaṃ ciṭiciṭāyadindradhanurvarṇaṃ vā viṣayuktaṃ vidyāt dagdhasya hṛdayam adagdhaṃ dṛṣṭvā vā tasya paricārakajanaṃ vāgdaṇḍapāruṣyātilabdhaṃ mārgeta duḥkhopahatam anyaprasaktaṃ vā strījanaṃ dāyavṛttistrījanābhimantāraṃ vā bandhum tad eva hatodbaddhasya parīkṣeta svayam udbaddhasya vā viprakāram ayuktaṃ mārgeta sarveṣāṃ vā strīdāyādyadoṣaḥ karmaspardhā pratipakṣadveṣaḥ paṇyasaṃsthāsamavāyo vā vivādapadānām anyatamad vā roṣasthānam roṣanimitto ghātaḥ svayamādiṣṭapuruṣair vā corair arthanimittaṃ sādṛśyād anyavairibhir vā hatasya ghātam āsannebhyaḥ parīkṣeta yenāhūtaḥ saha sthitaḥ prasthito hatabhūmim ānīto vā tam anuyuñjīta ye cāsya hatabhūmāvāsannacarās tān ekaikaśaḥ pṛcchet kenāyam ihānīto hato vā kaḥ saśastraḥ saṃgūhamāna udvigno vā yuṣmābhir dṛṣṭaḥ iti te yathā brūyustathānuyuñjīta anāthasya śarīrastham upabhogaṃ paricchadam vastraṃ veṣaṃ vibhūṣāṃ vā dṛṣṭvā tadvyavahāriṇaḥ anuyuñjīta saṃyogaṃ nivāsaṃ vāsakāraṇam karma ca vyavahāraṃ ca tato mārgaṇam ācaret rajjuśastraviṣair vāpi kāmakrodhavaśena yaḥ ghātayet svayam ātmānaṃ strī vā pāpena mohitā rajjunā rājamārge tāṃścaṇḍālenāpakarṣayet na śmaśānavidhisteṣāṃ na sambandhikriyāstathā bandhusteṣāṃ tu yaḥ kuryāt pretakāryakriyāvidhim tadgatiṃ sa caret paścāt svajanād vā pramucyate saṃvatsareṇa patati patitena samācaran yājanādhyāpanād yaunāt taiścānyo 'pi samācaran muṣitasaṃnidhau bāhyānām abhyantarāṇāṃ ca sākṣiṇām abhiśastasya deśajātigotranāmakarmasārasahāyanivāsān anuyuñjīta tāṃścāpadeśaiḥ pratisamānayet tataḥ pūrvasyāhnaḥ pracāraṃ rātrau nivāsaṃ ca grahaṇād ityanuyuñjīta tasyāpasārapratisaṃdhāne śuddhaḥ syāt anyathā karmaprāptaḥ trirātrād ūrdhvam agrāhyaḥ śaṅkitakaḥ pṛcchābhāvād anyatropakaraṇadarśanāt acoraṃ cora ityabhivyāharataścorasamo daṇḍaś coraṃ pracchādayataśca coreṇābhiśasto vairadveṣābhyām apadiṣṭakaḥ śuddhaḥ syāt śuddhaṃ parivāsayataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ śaṅkāniṣpannam upakaraṇamantrisahāyarūpavaiyāvṛtyakarān niṣpādayet karmaṇaśca pradeśadravyādānāṃśavibhāgaiḥ pratisamānayet eteṣāṃ kāraṇānām anabhisaṃdhāne vipralapantam acoraṃ vidyāt dṛśyate hyacoro 'pi coramārge yadṛcchayā saṃnipāte coraveṣaśastrabhāṇḍasāmānyena gṛhyamāṇaścorabhāṇḍasyopavāsena vā yathāṇimāṇḍavyaḥ karmakleśabhayād acoraḥ coro 'smi iti bruvāṇaḥ tasmāt samāptakaraṇaṃ niyamayet mandāparādhaṃ bālaṃ vṛddhaṃ vyādhitaṃ mattam unmattaṃ kṣutpipāsādhvaklāntam atyāśitam āmakāśitaṃ durbalaṃ vā na karma kārayet tulyaśīlapuṃścalīprāpāvikakathāvakāśabhojanadātṛbhir apasarpayet evam atisaṃdadhyād yathā vā nikṣepāpahāre vyākhyātam āptadoṣaṃ karma kārayenna tveva striyaṃ garbhiṇīṃ sūtikāṃ vā māsāvaraprajātām striyāstvardhakarma vākyānuyogo vā brāhmaṇasya sattriparigrahaḥ śrutavatastapasvinaśca tasyātikrama uttamo daṇḍaḥ kartuḥ kārayituśca karmaṇā vyāpādanena ca vyāvahārikaṃ karmacatuṣkaṃ ṣaḍ daṇḍāḥ sapta kaśāḥ dvāv uparinibandhau udakanālikā ca paraṃ pāpakarmaṇāṃ nava vetralatāḥ dvādaśa kaśāḥ dvāv ūruveṣṭau viṃśatir naktamālalatāḥ dvātriṃśattalāḥ dvau vṛścikabandhau ullambane ca dve sūcī hastasya yavāgūpītasya ekaparvadahanam aṅgulyāḥ snehapītasya pratāpanam ekam ahaḥ śiśirarātrau balbajāgraśayyā ca ityaṣṭādaśakaṃ karma tasyopakaraṇaṃ pramāṇaṃ praharaṇaṃ pradhāraṇam avadhāraṇaṃ ca kharapaṭṭād āgamayet divasāntaram ekaikaṃ ca karma kārayet pūrvakṛtāpadānaṃ pratijñāyāpaharantam ekadeśadṛṣṭadravyaṃ karmaṇā rūpeṇa vā gṛhītaṃ rājakośam avastṛṇantaṃ karmavadhyaṃ vā rājavacanāt samastaṃ vyastam abhyastaṃ vā karma kārayet sarvāparādheṣvapīḍanīyo brāhmaṇaḥ tasyābhiśastāṅko lalāṭe syād vyavahārapatanāya steye śvā manuṣyavadhe kabandho gurutalpe bhagaṃ surāpāne madyadhvajaḥ brāhmaṇaṃ pāpakarmāṇam udghuṣyāṅkakṛtavraṇam kuryān nirviṣayaṃ rājā vāsayed ākareṣu vā samāhartṛpradeṣṭāraḥ pūrvam adhyakṣāṇām adhyakṣapuruṣāṇāṃ ca niyamanaṃ kuryuḥ khanisārakarmāntebhyaḥ sāraṃ ratnaṃ vāpaharataḥ śuddhavadhaḥ phalgudravyakarmāntebhyaḥ phalgu dravyam upaskaraṃ vā pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ paṇyabhūmibhyo vā rājapaṇyaṃ māṣamūlyād ūrdhvam ā pādamūlyād ityapaharato dvādaśapaṇo daṇḍaḥ ā dvipādamūlyād iti caturviṃśatipaṇaḥ ā tripādamūlyād iti ṣaṭtriṃśatpaṇaḥ ā paṇamūlyād ityaṣṭacatvāriṃśatpaṇaḥ ā dvipaṇamūlyād iti pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ ā catuṣpaṇamūlyād iti madhyamaḥ āṣṭapaṇamūlyād ityuttamaḥ ā daśapaṇamūlyād iti vadhaḥ koṣṭhapaṇyakupyāyudhāgārebhyaḥ kupyabhāṇḍopaskarāpahāreṣvardhamūlyeṣu eta eva daṇḍāḥ kośabhāṇḍāgārākṣaśālābhyaś caturbhāgamūlyeṣu eta eva dviguṇā daṇḍāḥ corāṇām abhipradharṣaṇe citro ghātaḥ iti rājaparigraheṣu vyākhyātam bāhyeṣu tu pracchannam ahani kṣetrakhalaveśmāpaṇebhyaḥ kupyabhāṇḍam upaskaraṃ vā māṣamūlyād ūrdhvam ā pādamūlyād ityapaharatastripaṇo daṇḍaḥ gomayapradehena vā pralipyāvaghoṣaṇam ā dvipādamūlyād iti ṣaṭpaṇaḥ gomayabhasmanā vā pralipyāvaghoṣaṇam ā tripādamūlyād iti navapaṇaḥ gomayabhasmanā vā pralipyāvaghoṣaṇam śarāvamekhalayā vā ā paṇamūlyād iti dvādaśapaṇaḥ muṇḍanaṃ pravrājanaṃ vā ā dvipaṇamūlyād iti caturviṃśatipaṇaḥ muṇḍasyeṣṭakāśakalena pravrājanaṃ vā ā catuṣpaṇamūlyād iti ṣaṭtriṃśatpaṇa ā pañcapaṇamūlyād ityaṣṭacatvāriṃśatpaṇaḥ ā daśapaṇamūlyād iti pūrvaḥ sāhasadaṇḍa ā viṃśatipaṇamūlyād iti dviśata ā triṃśatpaṇamūlyād iti pañcaśata ā catvāriṃśatpaṇamūlyād iti sāhasra ā pañcāśatpaṇamūlyād iti vadhaḥ prasahya divā rātrau vāntaryāmikam apaharato 'rdhamūlyeṣu eta eva daṇḍāḥ prasahya divā rātrau vā saśastrasyāpaharataścaturbhāgamūlyeṣu eta eva dviguṇā daṇḍāḥ kuṭuṃbikādhyakṣamukhyasvāmināṃ kūṭaśāsanamudrākarmasu pūrvamadhyottamavadhā daṇḍāḥ yathāparādhaṃ vā dharmasthaśced vivadamānaṃ puruṣaṃ tarjayati bhartsayatyapasārayatyabhigrasate vā pūrvam asmai sāhasadaṇḍaṃ kuryāt vākpāruṣye dviguṇam pṛcchyaṃ na pṛcchati apṛcchyaṃ pṛcchati pṛṣṭvā vā visṛjati śikṣayati smārayati pūrvaṃ dadāti vā iti madhyamam asmai sāhasadaṇḍaṃ kuryāt deyaṃ deśaṃ na pṛcchati adeyaṃ deśaṃ pṛcchati kāryam adeśenātivāhayati chalenātiharati kālaharaṇena śrāntam apavāhayati mārgāpannaṃ vākyam utkramayati matisāhāyyaṃ sākṣibhyo dadāti tāritānuśiṣṭaṃ kāryaṃ punar api gṛhṇāti uttamam asmai sāhasadaṇḍaṃ kuryāt punaraparādhe dviguṇaṃ sthānād vyavaropaṇaṃ ca lekhakaśced uktaṃ na likhati anuktaṃ likhati duruktam upalikhati sūktam ullikhati arthotpattiṃ vā vikalpayati iti pūrvam asmai sāhasadaṇḍaṃ kuryād yathāparādhaṃ vā dharmasthaḥ pradeṣṭā vā hairaṇyadaṇḍam adaṇḍye kṣipati kṣepadviguṇam asmai daṇḍaṃ kuryāt hīnātiriktāṣṭaguṇaṃ vā śarīradaṇḍaṃ kṣipati śārīram eva daṇḍaṃ bhajeta niṣkrayadviguṇaṃ vā yaṃ vā bhūtam arthaṃ nāśayati abhūtam arthaṃ karoti tadaṣṭaguṇaṃ daṇḍaṃ dadyāt dharmasthīye cārake bandhanāgāre vā śayyāsanabhojanoccārasaṃcārarodhabandhaneṣu tripaṇottarā daṇḍāḥ kartuḥ kārayituśca cārakād abhiyuktaṃ muñcato niṣpātayato vā madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ abhiyogadānaṃ ca bandhanāgārāt sarvasvaṃ vadhaśca bandhanāgārādhyakṣasya saṃruddhakam anākhyāya cārayataścaturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ karma kārayato dviguṇaḥ sthānānyatvaṃ gamayato 'nnapānaṃ vā rundhataḥ ṣaṇṇavatir daṇḍaḥ parikleśayata utkoṭayato vā madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ ghnataḥ sāhasraḥ parigṛhītāṃ dāsīm āhitikāṃ vā saṃruddhikām adhicarataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaś coraḍāmarikabhāryāṃ madhyamaḥ saṃruddhikām āryām uttamaḥ saṃruddhasya vā tatraiva ghātaḥ tad evākṣaṇagṛhītāyām āryāyāṃ vidyād dāsyāṃ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ cārakam abhittvā niṣpātayato madhyamaḥ bhittvā vadhaḥ bandhanāgārāt sarvasvaṃ vadhaśca evam arthacarān pūrvaṃ rājā daṇḍena śodhayet śodhayeyuśca śuddhāste paurajānapadān damaiḥ tīrthaghātagranthibhedordhvakarāṇāṃ prathame 'parādhe saṃdeśacchedanaṃ catuṣpañcāśatpaṇo vā daṇḍaḥ dvitīye chedanaṃ paṇasya śatyo vā daṇḍas tṛtīye dakṣiṇahastavadhaścatuḥśato vā daṇḍaś caturthe yathākāmī vadhaḥ pañcaviṃśatipaṇāvareṣu kukkuṭanakulamārjāraśvasūkarasteyeṣu hiṃsāyāṃ vā catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍo nāsāgracchedanaṃ vā caṇḍālāraṇyacarāṇām ardhadaṇḍāḥ pāśajālakūṭāvapāteṣu baddhānāṃ mṛgapaśupakṣivyālamatsyānām ādāne tacca tāvacca daṇḍaḥ mṛgadravyavanān mṛgadravyāpahāre śatyo daṇḍaḥ biṃbavihāramṛgapakṣisteye hiṃsāyāṃ vā dviguṇo daṇḍaḥ kāruśilpikuśīlavatapasvināṃ kṣudrakadravyāpahāre śatyo daṇḍaḥ sthūlakadravyāpahāre dviśataḥ kṛṣidravyāpahāre ca durgam akṛtapraveśasya praviśataḥ prākāracchidrād vā nikṣepaṃ gṛhītvāpasarataḥ kāṇḍarāvadho dviśato vā daṇḍaḥ cakrayuktaṃ nāvaṃ kṣudrapaśuṃ vāpaharata ekapādavadhaḥ triśato vā daṇḍaḥ kūṭakākaṇyakṣārālāśalākāhastaviṣamakāriṇa ekahastavadhaḥ catuḥśato vā daṇḍaḥ stenapāradārikayoḥ sācivyakarmaṇi striyāḥ saṃgṛhītāyāśca karṇanāsāchedanaṃ pañcaśato vā daṇḍaḥ puṃso dviguṇaḥ mahāpaśum ekaṃ dāsaṃ dāsīṃ vāpaharataḥ pretabhāṇḍaṃ vā vikrīṇānasya dvipādavadhaḥ ṣaṭchato vā daṇḍaḥ varṇottamānāṃ gurūṇāṃ ca hastapādalaṅghane rājayānavāhanādyārohaṇe caikahastapādavadhaḥ saptaśato vā daṇḍaḥ śūdrasya brāhmaṇavādino devadravyam avastṛṇato rājadviṣṭam ādiśato dvinetrabhedinaśca yogāñjanenāndhatvam aṣṭaśato vā daṇḍaḥ coraṃ pāradārikaṃ vā mokṣayato rājaśāsanam ūnam atiriktaṃ vā likhataḥ kanyāṃ dāsīṃ vā sahiraṇyam apaharataḥ kūṭavyavahāriṇo vimāṃsavikrayiṇaśca vāmahastadvipādavadho navaśato vā daṇḍaḥ mānuṣamāṃsavikraye vadhaḥ devapaśupratimāmanuṣyakṣetragṛhahiraṇyasuvarṇaratnasasyāpahāriṇa uttamo daṇḍaḥ śuddhavadho vā puruṣaṃ cāparādhaṃ ca kāraṇaṃ gurulāghavam anubandhaṃ tadātvaṃ ca deśakālau samīkṣya ca uttamāvaramadhyatvaṃ pradeṣṭā daṇḍakarmaṇi rājñaśca prakṛtīnāṃ ca kalpayed antarā sthitaḥ kalahe ghnataḥ puruṣaṃ citro ghātaḥ saptarātrasyāntarmṛte śuddhavadhaḥ pakṣasyāntar uttamo māsasyāntaḥ pañcaśataḥ samutthānavyayaśca śastreṇa praharata uttamo daṇḍaḥ madena hastavadhaḥ mohena dviśataḥ vadhe vadhaḥ prahāreṇa garbhaṃ pātayata uttamo daṇḍo bhaiṣajyena madhyamaḥ parikleśena pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ prasabhastrīpuruṣaghātakābhisārakanigrāhakāvaghoṣakāvaskandakopavedhakān pathiveśmapratirodhakān rājahastyaśvarathānāṃ hiṃsakān stenān vā śūlān ārohayeyuḥ yaścainān dahed apanayed vā sa tam eva daṇḍaṃ labheta sāhasam uttamaṃ vā hiṃsrastenānāṃ bhaktavāsopakaraṇāgnimantradānavaiyāvṛtyakarmasūttamo daṇḍaḥ paribhāṣaṇam avijñāte hiṃsrastenānāṃ putradāram asamantraṃ visṛjet samantram ādadīta rājyakāmukam antaḥpurapradharṣakam aṭavyamitrotsāhakaṃ durgarāṣṭradaṇḍakopakaṃ vā śirohastapradīpikaṃ ghātayet brāhmaṇaṃ tamaḥ praveśayet mātṛpitṛputrabhrātrācāryatapasvighātakaṃ vātvakśiraḥpradīpikaṃ ghātayet teṣām ākrośe jihvāchedo 'ṅgābhiradane tadaṅgān mocyaḥ yadṛcchāghāte puṃsaḥ paśuyūthasteye ca śuddhavadhaḥ daśāvaraṃ ca yūthaṃ vidyāt udakadhāraṇaṃ setuṃ bhindatastatraivāpsu nimajjanam anudakam uttamaḥ sāhasadaṇḍaḥ bhagnotsṛṣṭakaṃ madhyamaḥ viṣadāyakaṃ puruṣaṃ striyaṃ ca puruṣaghnīm apaḥ praveśayed agarbhiṇīm garbhiṇīṃ māsāvaraprajātām patiguruprajāghātikām agniviṣadāṃ saṃdhichedikāṃ vā gobhiḥ pāṭayet vivītakṣetrakhalaveśmadravyahastivanādīpikam agninā dāhayet rājākrośakamantrabhedakayor aniṣṭapravṛttikasya brāhmaṇamahānasāvalehinaśca jihvām utpāṭayet praharaṇāvaraṇastenam anāyudhīyam iṣubhir ghātayet āyudhīyasyottamaḥ meḍhraphalopaghātinastad eva chedayet jihvānāsopaghāte saṃdaṃśavadhaḥ ete śāstreṣvanugatāḥ kleśadaṇḍā mahātmanām akliṣṭānāṃ tu pāpānāṃ dharmyaḥ śuddhavadhaḥ smṛtaḥ savarṇām aprāptaphalāṃ prakurvato hastavadhaḥ catuḥśato vā daṇḍaḥ mṛtāyāṃ vadhaḥ prāptaphalāṃ prakurvato madhyamāpradeśinīvadho dviśato vā daṇḍaḥ pituścāvahīnaṃ dadyāt na ca prākāmyam akāmāyāṃ labheta sakāmāyāṃ catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ striyāstvardhadaṇḍaḥ paraśulkāvaruddhāyāṃ hastavadhaḥ catuḥśato vā daṇḍaḥ śulkadānaṃ ca saptārtavaprajātāṃ varaṇād ūrdhvam alabhamānaḥ prakṛtya prākāmī syānna ca pitur avahīnaṃ dadyāt ṛtupratirodhibhiḥ svāmyād apakrāmati trivarṣaprajātārtavāyāstulyo gantum adoṣas tataḥ param atulyo 'pyanalaṃkṛtāyāḥ pitṛdravyādāne steyaṃ bhajeta param uddiśyānyasya vindato dviśato daṇḍaḥ na ca prākāmyam akāmāyāṃ labheta kanyām anyāṃ darśayitvānyāṃ prayacchataḥ śatyo daṇḍastulyāyām hīnāyāṃ dviguṇaḥ prakarmaṇy akumāryāś catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ śulkavyayakarmaṇī ca pratidadyāt avasthāya tajjātaṃ paścātkṛtā dviguṇaṃ dadyāt anyaśoṇitopadhāne dviśato daṇḍo mithyābhiśaṃsinaśca puṃsaḥ śulkavyayakarmaṇī ca jīyeta na ca prākāmyam akāmāyāṃ labheta strīprakṛtā sakāmā samānā dvādaśapaṇaṃ daṇḍaṃ dadyāt prakartrī dviguṇam akāmāyāḥ śatyo daṇḍa ātmarāgārtham śulkadānaṃ ca svayaṃ prakṛtā rājadāsyaṃ gacchet bahirgrāmasya prakṛtāyāṃ mithyābhiśaṃsane ca dviguṇo daṇḍaḥ prasahya kanyām apaharato dviśataḥ sasuvarṇām uttamaḥ bahūnāṃ kanyāpahāriṇāṃ pṛthag yathoktā daṇḍāḥ gaṇikāduhitaraṃ prakurvataścatuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ śulkaṃ mātur bhogaḥ ṣoḍaśaguṇaḥ dāsasya dāsyā vā duhitaram adāsīṃ prakurvataścaturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ śulkāvandhyadānaṃ ca niṣkrayānurūpāṃ dāsīṃ prakurvato dvādaśapaṇo daṇḍo vastrāvandhyadānaṃ ca sācivyāvakāśadāne kartṛsamo daṇḍaḥ proṣitapatikām apacarantīṃ patibandhustatpuruṣo vā saṃgṛhṇīyāt saṃgṛhītā patim ākāṅkṣeta patiścet kṣameta visṛjyetobhayam akṣamāyāṃ striyāḥ karṇanāsāchedanaṃ vadhaṃ jāraśca prāpnuyāt jāraṃ cora ityabhiharataḥ pañcaśato daṇḍo hiraṇyena muñcatastadaṣṭaguṇaḥ keśākeśikaṃ saṃgrahaṇam upaliṅganād vā śarīropabhogānām tajjātebhyaḥ strīvacanād vā paracakrāṭavīhṛtām oghapravyūḍhām araṇyeṣu durbhikṣe vā tyaktāṃ pretabhāvotsṛṣṭāṃ vā parastriyaṃ nistārayitvā yathāsaṃbhāṣitaṃ samupabhuñjīta jātiviśiṣṭām akāmām apatyavatīṃ niṣkrayeṇa dadyāt corahastānnadīvegād durbhikṣād deśavibhramāt nistārayitvā kāntārān naṣṭāṃ tyaktāṃ mṛteti vā bhuñjīta striyam anyeṣāṃ yathāsaṃbhāṣitaṃ naraḥ na tu rājapratāpena pramuktāṃ svajanena vā na cottamāṃ na cākāmāṃ pūrvāpatyavatīṃ na ca īdṛśīṃ tvanurūpeṇa niṣkrayeṇāpavāhayet brāhmaṇam apeyam abhakṣyaṃ vā grāsayata uttamo daṇḍaḥ kṣatriyaṃ madhyamaḥ vaiśyaṃ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ śūdraṃ catuṣpañcāśatpaṇo daṇḍaḥ svayaṃ grasitāro nirviṣayāḥ kāryāḥ paragṛhābhigamane divā pūrvaḥ sāhasadaṇḍo rātrau madhyamaḥ divā rātrau vā saśastrasya praviśata uttamo daṇḍaḥ bhikṣukavaidehakau mattonmattau balād āpadi cātisaṃnikṛṣṭāḥ pravṛttapraveśāś cādaṇḍyāḥ anyatra pratiṣedhāt svaveśmano virātrād ūrdhvaṃ parivāram ārohataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ paraveśmano madhyamaḥ grāmārāmavāṭabhedinaśca grāmeṣvantaḥ sārthikā jñātasārā vaseyuḥ muṣitaṃ pravāsitaṃ caiṣām anirgataṃ rātrau grāmasvāmī dadyāt grāmāntareṣu vā muṣitaṃ pravāsitaṃ vivītādhyakṣo dadyāt avivītānāṃ corarajjukaḥ tathāpyaguptānāṃ sīmāvarodhena vicayaṃ dadyuḥ asīmāvarodhe pañcagrāmī daśagrāmī vā durbalaṃ veśma śakaṭam anuttabdhamūrdhastaṃbhaṃ śastram anapāśrayam apraticchannaṃ śvabhraṃ kūpaṃ kūṭāvapātaṃ vā kṛtvā hiṃsāyāṃ daṇḍapāruṣyaṃ vidyāt vṛkṣacchedane damyaraśmiharaṇe catuṣpadānām adāntasevane vāhane vā kāṣṭhaloṣṭapāṣāṇadaṇḍabāṇabāhuvikṣepaṇeṣu yāne hastinā ca saṃghaṭṭane apehi iti prakrośann adaṇḍyaḥ hastinā roṣitena hato droṇānnaṃ madyakuṃbhaṃ mālyānulepanaṃ dantapramārjanaṃ ca paṭaṃ dadyāt aśvamedhāvabhṛthasnānena tulyo hastinā vadha iti pādaprakṣālanam udāsīnavadhe yātur uttamo daṇḍaḥ śṛṅgiṇā daṃṣṭriṇā vā hiṃsyamānam amokṣayataḥ svāminaḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ pratikruṣṭasya dviguṇaḥ śṛṅgidaṃṣṭribhyām anyonyaṃ ghātayatastacca tāvacca daṇḍaḥ devapaśum ṛṣabham ukṣāṇaṃ gokumārīṃ vā vāhayataḥ pañcaśato daṇḍaḥ pravāsayata uttamaḥ lomadohavāhanaprajananopakāriṇāṃ kṣudrapaśūnām ādāne tacca tāvacca daṇḍaḥ pravāsane ca anyatra devapitṛkāryebhyaḥ chinnanasyaṃ bhagnayugaṃ tiryakpratimukhāgataṃ pratyāsarad vā cakrayuktaṃ yātā paśumanuṣyasaṃbādhe vā hiṃsāyām adaṇḍyaḥ anyathā yathoktaṃ mānuṣaprāṇihiṃsāyāṃ daṇḍam abhyāvahet amānuṣaprāṇivadhe prāṇidānaṃ ca bāle yātari yānasthaḥ svāmī daṇḍyo 'svāmini yānasthaḥ prāptavyavahāro vā yātā bālādhiṣṭhitam apuruṣaṃ vā yānaṃ rājā haret kṛtyābhicārābhyāṃ yatparam āpādayet tadāpādayitavyaḥ kāmaṃ bhāryāyām anicchantyāṃ kanyāyāṃ vā dārārthino bhartari bhāryāyā vā saṃvadanakaraṇam anyathāhiṃsāyāṃ madhyamaḥ sāhasadaṇḍaḥ mātāpitror bhaginīṃ mātulānīm ācāryāṇīṃ snuṣāṃ duhitaraṃ bhaginīṃ vādhicaratastriliṅgacchedanaṃ vadhaśca sakāmā tad eva labheta dāsaparicārakāhitakabhuktā ca brāhmaṇyām aguptāyāṃ kṣatriyasyottamaḥ sarvasvaṃ vaiśyasya śūdraḥ kaṭāgninā dahyeta sarvatra rājabhāryāgamane kumbhīpākaḥ śvapākīgamane kṛtakabandhāṅkaḥ paraviṣayaṃ gacchet śvapākatvaṃ vā śūdraḥ śvapākasyāryāgamane vadhaḥ striyāḥ karṇanāsāchedanam pravrajitāgamane caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ sakāmā tad eva labheta rūpājīvāyāḥ prasahyopabhoge dvādaśapaṇo daṇḍaḥ bahūnām ekām adhicaratāṃ pṛthak caturviṃśatipaṇo daṇḍaḥ striyam ayonau gacchataḥ pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ puruṣam adhimehataśca maithune dvādaśapaṇastiryagyoniṣvanātmanaḥ daivatapratimānāṃ ca gamane dviguṇaḥ smṛtaḥ adaṇḍyadaṇḍane rājño daṇḍastriṃśadguṇo 'mbhasi varuṇāya pradātavyo brāhmaṇebhyastataḥ param tena tat pūyate pāpaṃ rājño daṇḍāpacārajam śāstā hi varuṇo rājñāṃ mithyā vyācaratāṃ nṛṣu vāstukapraśaste vāstuni nāyakavardhakimauhūrtikāḥ skandhāvāram vṛttaṃ dīrghaṃ caturaśraṃ vā bhūmivaśena vā caturdvāraṃ ṣaṭpathaṃ navasaṃsthānaṃ māpayeyuḥ khātavaprasāladvārāṭṭālakasampannaṃ bhaye sthāne ca madhyamasyottare navabhāge rājavāstukaṃ dhanuḥśatāyāmam ardhavistāram paścimārdhe tasyāntaḥpuram antarvaṃśikasainyaṃ cānte niviśeta purastād upasthānam dakṣiṇataḥ kośaśāsanakāryakaraṇāni vāmato rājopavāhyānāṃ hastyaśvarathānāṃ sthānam ato dhanuḥśatāntarāścatvāraḥ śakaṭamethīpratatistambhasālaparikṣepāḥ prathame purastān mantripurohitau dakṣiṇataḥ koṣṭhāgāraṃ mahānasaṃ ca vāmataḥ kupyāyudhāgāram dvitīye maulabhṛtānāṃ sthānam aśvarathānāṃ senāpateśca tṛtīye hastinaḥ śreṇyaḥ praśāstā ca caturthe viṣṭir nāyako mitrāmitrāṭavībalaṃ svapuruṣādhiṣṭhitam vaṇijo rūpājīvāścānumahāpatham bāhyato lubdhakaśvagaṇinaḥ satūryāgnayaḥ gūḍhāścārakṣāḥ śatrūṇām āpāte kūpakūṭāvapātakaṇṭakinīśca sthāpayet aṣṭādaśavargāṇām ārakṣaviparyāsaṃ kārayet divāyāmaṃ ca kārayed apasarpajñānārtham vivādasaurikasamājadyūtavāraṇaṃ ca kārayenmudrārakṣaṇaṃ ca senānivṛttam āyudhīyam aśāsanaṃ śūnyapālo badhnīyāt purastād adhvanaḥ samyakpraśāstā rakṣaṇāni ca yāyād vardhakiviṣṭibhyām udakāni ca kārayet grāmāraṇyānām adhvani niveśān yavasendhanodakavaśena parisaṃkhyāya sthānāsanagamanakālaṃ ca yātrāṃ yāyāt tatpratīkāradviguṇaṃ bhaktopakaraṇaṃ vāhayet aśakto vā sainyeṣvāyojayet antareṣu vā nicinuyāt purastān nāyakaḥ madhye kalatraṃ svāmī ca pārśvayor aśvā bāhūtsāraḥ cakrānteṣu hastinaḥ prasāravṛddhir vā paścāt senāpatir yāyānniviśeta sarvato vanājīvaḥ prasāraḥ svadeśād anvāyatir vīvadhaḥ mitrabalam āsāraḥ kalatrasthānam apasāraḥ purastād abhyāghāte makareṇa yāyāt paścācchakaṭena pārśvayor vajreṇa samantataḥ sarvatobhadreṇa ekāyane sūcyā pathidvaidhībhāve svabhūmito yāyāt abhūmiṣṭhānāṃ hi svabhūmiṣṭhā yuddhe pratilomā bhavanti yojanam adhamā adhyardhaṃ madhyamā dviyojanam uttamā sambhāvyā vā gatiḥ āśrayakārī sampannaghātī pārṣṇir āsāro madhyama udāsīno vā pratikartavyaḥ saṃkaṭo mārgaḥ śodhayitavyaḥ kośo daṇḍo mitrāmitrāṭavībalaṃ viṣṭir ṛtur vā pratīkṣyāḥ kṛtadurgakarmanicayarakṣākṣayaḥ krītabalanirvedo mitrabalanirvedaś cāgamiṣyati upajapitāro vā nātitvarayanti śatrur abhiprāyaṃ vā pūrayiṣyati iti śanair yāyāt viparyaye śīghram hastistambhasaṃkramasetubandhanaukāṣṭhaveṇusaṃghātair alābucarmakaraṇḍadṛtiplavagaṇḍikāveṇikābhiś codakāni tārayet cāturvarṇya rakṣā artham aupaniṣadikam adharmiṣṭheṣu prayuñjīta kālakūṭa ādiḥ viṣa vargaḥ śraddheya deśa veṣa śilpa bhāṣā abhijana apadeśaiḥ kubja vāmana kirāta mūka badhira jaḍa andha chadmabhiḥ mleccha jātīyaiḥ abhipretaiḥ strībhiḥ puṃbhiḥ ca para śarīra upabhogeṣu avadhātavyaḥ rāja krīḍā bhāṇḍa nidhāna dravya upabhogeṣu gūḍhāḥ śastra nidhānam kuryuḥ sattra ājīvinaḥ ca rātri cāriṇaḥ agni jīvinaḥ ca agni nidhānam citra bheka kauṇḍinyaka kṛkaṇa pañca kuṣṭha śatapadī cūrṇam śata kanda idhma kṛkalāsa cūrṇam gṛhagolikā andhāhika krakaṇṭhaka pūtikīṭa gomārikā cūrṇam sadyas prāṇa haram eteṣām _ dhūmaḥ kīṭaḥ _ anyatamaḥ taptaḥ kṛṣṇasarpa priyaṅgubhiḥ śoṣayet eṣa saṃyogaḥ sadyas prāṇa haraḥ mataḥ dhāmārgava yātudhāna mūlam bhallātaka puṣpa cūrṇa yuktam ārdhamāsikaḥ vyāghātaka mūlam bhallātaka puṣpa cūrṇa yuktam kīṭa yogaḥ māsikaḥ kalā mātram puruṣāṇām dviguṇam khara aśvānām caturguṇam hasti uṣṭrāṇām śata kardama uccidiṅga karavīra kaṭutumbī matsya dhūmaḥ madana kodrava palālena hastikarṇapalāśa palālena _ pravāta anuvāte praṇītaḥ _ carati tāvat mārayati pūtikīṭa matsya kaṭutumbī śata kardama idhma indragopa cūrṇam pūtikīṭa kṣudrā hema vidārī cūrṇam _ basta śṛṅga khura cūrṇa yuktam andhīkaraḥ dhūmaḥ pūtikarañja pattra haritāla manaḥśilā guñjā rakta kārpāsa palālāni āsphoṭa kāca go śakṛt rasa piṣṭam andhīkaraḥ dhūmaḥ sarpa nirmokam go aśva purīṣam andhāhika śiras ca andhīkaraḥ dhūmaḥ pārāvata plavaka kravyādānām hasti nara varāhānām ca mūtra purīṣam kāsīsa hiṅgu yava tuṣa kaṇa taṇḍulāḥ kārpāsa kuṭaja kośātakīnām ca bījāni gomūtrikā bhāṇḍī mūlam hasti nakha śṛṅga cūrṇam iti eṣa dhūmaḥ madana kodrava palālena hastikarṇapalāśa palālena _ praṇītaḥ pratyekaśaḥ _ carati tāvat mārayati kālī kuṣṭha naḍa śatāvarī mūlam sarpa pracalāka kṛkaṇa pañca kuṣṭha cūrṇam _ dhūmaḥ pūrva kalpena ārdra śuṣka palālena _ praṇītaḥ saṃgrāma avataraṇa avaskandana saṃkuleṣu kṛta nejana udaka akṣi pratīkāraiḥ praṇītaḥ sarva prāṇinām netra hanaḥ śārikā kapota baka balākā leṇḍam arka akṣi pīluka snuhī kṣīra piṣṭam andhīkaraṇam andhīkaraṇam añjanam udaka udaka dūṣaṇam dūṣaṇam ca ca yavaka śāli mūla madana phala jātī pattra nara mūtra yogaḥ plakṣa vidārī mūla yuktaḥ mūka udumbara madana kodrava kvātha yuktaḥ hastikarṇapalāśa kvātha yuktaḥ _ madana yogaḥ śṛṅgi gautama vṛka kaṇṭakāra mayūra padi yogaḥ guñjā lāṅgalī viṣa mūlikā iṅguda yogaḥ madana kodrava kvātha yuktaḥ hastikarṇapalāśa kvātha yuktaḥ _ madana yogaḥ samastāḥ _ yavasa indhana udaka dūṣaṇāḥ kṛta kaṇḍaka kṛkalāsa gṛhagolikā andhāhika dhūmaḥ netra vadham unmādam ca karoti kṛkalāsa gṛhagolikā yogaḥ kuṣṭha karaḥ saḥ eva citra bheka antra madhu yuktaḥ prameham āpādayati manuṣya lohita yuktaḥ śoṣam dūṣīviṣam madana kodrava cūrṇam apajihvikā yogaḥ mātṛvāhaka añjalikāra pracalāka bheka akṣi pīluka yogaḥ viṣūcikā karaḥ pañca kuṣṭhaka kauṇḍinyaka rājavṛkṣa puṣpa madhu yogaḥ jvara karaḥ bhāsa nakula jihvā granthikā yogaḥ kharī kṣīra piṣṭaḥ mūka badhira karaḥ māsa ārdhamāsikaḥ kalā mātram puruṣāṇām iti samānam pūrveṇa bhaṅga kvātha upanayanam auṣadhānām cūrṇam prāṇabhṛtām sarveṣām _ kvātha upanayanam evam vīryavattaram bhavati iti yoga saṃpad śālmalī vidārī dhānya siddhaḥ mūla vatsanābha saṃyuktaḥ chuchundarī śoṇita pralepeṇa digdhaḥ bāṇaḥ yam vidhyati saḥ viddhaḥ anyān daśa puruṣān daśati te daṣṭāḥ daśa anyān daśanti puruṣān puṣpaiḥ elā kākṣi guggulu hālāhalānām ca kaṣāyam basta nara śoṇita yuktam daṃśa yogaḥ tatas ardha dharaṇikaḥ yogaḥ saktu piṇyākābhyām udake praṇītaḥ dhanus śata āyāmam udaka āśayam dūṣayati matsya paramparā hi etena daṣṭā abhimṛṣṭā _ viṣībhavati yaḥ ca etat udakam pibati spṛśati _ rakta śveta sarṣapaiḥ godhā tri pakṣa muṣṭikāyām bhūmau nikhātāyām nihitā vadhyena uddhṛtā _ paśyati tāvat mārayati kṛṣṇasarpaḥ _ vidyut pradagdhaḥ aṅgāraḥ jvālaḥ _ vidyut pradagdhaiḥ kāṣṭhaiḥ gṛhītaḥ ca anuvāsitaḥ kṛttikāsu bharaṇīṣu _ raudreṇa karmaṇā abhihutaḥ agniḥ praṇītaḥ ca niṣpratīkāraḥ dahati karmārāt agnim āhṛtya kṣaudreṇa juhuyāt pṛthak surayā śauṇḍikāt agnim mārgāt agnim ghṛtena ca mālyena mālyena ca ca ekapatnī ekapatnī agnim agnim puṃścalī agnim ca sarṣapaiḥ dadhinā ca sūtikāsu agnim āhita agnim ca taṇḍulaiḥ caṇḍāla agnim ca māṃsena citā agnim mānuṣeṇa ca samastān basta vasayā mānuṣeṇa dhruveṇa ca juhuyāt agni mantreṇa rājavṛkṣasya dāruṣu niṣpratikāraḥ eṣa niṣpratikāraḥ agniḥ dviṣatām netra mohanaḥ adite namaḥ te anumate namaḥ te sarasvati namaḥ te devaiḥ savitar namaḥ te agnaye _ somāya _ bhūḥ _ bhuvaḥ _ śirīṣa udumbara śamī cūrṇam sarpiṣā saṃhṛtya ārdhamāsikaḥ kṣudh yogaḥ kaśeruka utpala kanda ikṣu mūla bisa dūrvā kṣīra ghṛta maṇḍa siddhaḥ māsikaḥ māṣa yava kulattha darbha mūla cūrṇam _ kṣīra ghṛtābhyām vallī kṣīra ghṛtam _ sama siddham sāla pṛśniparṇī mūla kalkam payasā pītvā payaḥ _ tad siddham madhu ghṛtābhyām aśitvā māsam upavasati śveta basta mūtre sapta rātra uṣitaiḥ siddhārthakaiḥ siddham tailam kaṭukālābau māsa ardha māsa sthitam catuṣpada dvipadānām virūpa karaṇam takra yava bhakṣasya sapta rātrāt ūrdhvam śveta gardabhasya leṇḍa yavaiḥ siddham gaurasarṣapa tailam virūpa karaṇam etayoḥ anyatarasya mūtra leṇḍa rasa siddham siddhārthaka tailam arka tūla pataṃga cūrṇa pratīvāpam śvetīkaraṇam śveta kukkuṭa ajagara leṇḍa yogaḥ śvetīkaraṇam śveta basta mūtre śveta sarṣapāḥ sapta rātra uṣitāḥ takram arka kṣīra lavaṇam dhānyam ca pakṣa sthitaḥ yogaḥ śvetīkaraṇam kaṭukālābau valī gate gatam ardha māsa sthitam gaura sarṣapa piṣṭam romṇām śvetīkaraṇam alojunā iti yaḥ kīṭaḥ śvetā ca gṛhagolikā etena piṣṭena abhyaktāḥ keśāḥ syuḥ śaṅkha pāṇḍarāḥ gomayena tinduka ariṣṭa kalkena _ mardita aṅgasya bhallātaka rasa anuliptasya māsikaḥ kuṣṭha yogaḥ kṛṣṇasarpa mukhe gṛhagolikā mukhe _ sapta rātra uṣitāḥ guñjāḥ kuṣṭha yogaḥ śuka pitta aṇḍa rasa abhyaṅgaḥ kuṣṭha yogaḥ kuṣṭhasya priyāla kalka kaṣāyaḥ pratīkāraḥ vaṭa kaṣāya snātaḥ sahacara kalka digdhaḥ kṛṣṇaḥ bhavati śakuna kaṅgu taila yuktāḥ haritāla manaḥśilāḥ śyāmīkaraṇam khadyota cūrṇam sarṣapa taila yuktam rātrau jvalati khadyota gaṇḍūpada cūrṇam samudra jantūnām bhṛṅga kapālānām khadira karṇikārāṇām puṣpa cūrṇam _ śakuna kaṅgu taila yuktam tejana cūrṇam pāribhadraka tvac maṣiḥ maṇḍūka vasayā yuktā gātra prajvālanam agninā pāribhadraka tvac tila kalka pradigdham śarīram agninā jvalati pīlu tvac maṣi mayaḥ piṇḍaḥ haste jvalati maṇḍūka vasā digdhaḥ agninā jvalati tena pradigdham aṅgam kuśa āmra phala taila siktam samudramaṇḍūkī phenaka sarjarasa cūrṇa yuktam _ jvalati maṇḍūka kulīra ādīnām vasayā sama bhāgam tailam siddham abhyaṅgam gātrāṇām agni prajvālanam veṇu mūla śaivala liptam aṅgam maṇḍūka vasā digdham agninā jvalati pāribhadraka pratibalā vañjula vajra kadala mūla kalkena maṇḍūka vasā siddhena tailena abhyakta pādaḥ aṅgāreṣu gacchati upodakī pratibalā vañjulaḥ pāribhadrakaḥ eteṣām mūla kalkena maṇḍūka vasayā saha sādhayet tailam etena pādau abhyajya nirmalau aṅgāra rāśau vicaret yathā kusuma saṃcaye haṃsa krauñca mayūrāṇām anyeṣām _ mahā śakunīnām udaka plavānām puccheṣu baddhā nala dīpikā rātrau ulkā darśanam vaidyutam bhasma agni śamanam strīpuṣpa pāyitāḥ māṣāḥ vrajakulī mūlam maṇḍūka vasā miśram cullyām dīptāyām apācanam cullī śodhanam pratīkāraḥ pīlu mayaḥ maṇiḥ agnigarbhaḥ suvarcalā mūla granthiḥ sūtra granthiḥ _ picu pariveṣṭitaḥ mukhyāt agni dhūma utsargaḥ kuśa āmra phala taila siktaḥ agniḥ varṣa pravāteṣu jvalati samudraphenakaḥ taila yuktaḥ ambhasi plavamānaḥ jvalati plavamānānām asthiṣu kalmāṣa veṇunā nirmathitaḥ agniḥ na udakena śāmyati udakena jvalati śastra hatasya śūla protasya _ puruṣasya vāma pārśva parśukā asthiṣu kalmāṣa veṇunā nirmathitaḥ agniḥ striyāḥ puruṣasya _ asthiṣu manuṣya parśukayā nirmathitaḥ agniḥ _ tris apasavyam gacchati na ca atra anyaḥ agniḥ jvalati chuchundarī khañjarīṭaḥ khārakīṭaḥ ca piṣyate aśva mūtreṇa saṃsṛṣṭāḥ nigalānām tu bhañjanam ayaskāntaḥ _ pāṣāṇaḥ kulīra dardura khārakīṭa vasā pradehena dviguṇaḥ nāraka garbhaḥ kaṅka bhāsa pārśva utpala udaka piṣṭaḥ catuṣpada dvipadānām pāda lepaḥ ulūka gṛdhra vasābhyām uṣṭra carma upānahau abhyajya vaṭapattraiḥ praticchādya pañcāśat yojanāni aśrāntaḥ gacchati śyena kaṅka kāka gṛdhra haṃsa krauñca vīcīrallāṇām majjānaḥ retāṃsi _ yojana śatāya siṃha vyāghra dvīpa kāka ulūkānām majjānaḥ retāṃsi _ sārvavarṇikāni garbha patanāni uṣṭrikāyām abhiṣūya śmaśāne śiśūn _ tad samutthitam medaḥ yojana śatāya sārvavarṇikāni aniṣṭaiḥ adbhuta utpātaiḥ parasya udvegam ācaret nirvādaḥ samānaḥ kopaḥ ucyate mārjāroṣṭravṛkavarāhaśvāvidvāgulīnaptṛkākolūkānām anyeṣāṃ vā niśācarāṇāṃ sattvānām ekasya dvayor bahūnāṃ vā dakṣiṇāni vāmāni cākṣīṇi gṛhītvā dvidhā cūrṇaṃ kārayet tato dakṣiṇaṃ vāmena vāmaṃ dakṣiṇena samabhyajya rātrau tamasi ca paśyati ekāmlakaṃ varāhākṣi khadyotaḥ kālaśārivā etenābhyaktanayano rātrau rūpāṇi paśyati trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śastrahatasya śūlaprotasya vā puṃsaḥ śiraḥkapāle mṛttikāyāṃ yavān āvāsyāvikṣīreṇa secayet tato yavavirūḍhamālām ābadhya naṣṭacchāyārūpaścarati trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śvamārjārolūkavāgulīnāṃ dakṣiṇāni vāmāni cākṣīṇi dvidhā cūrṇaṃ kārayet tato yathāsvam abhyaktākṣo naṣṭacchāyārūpaścarati trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa puruṣaghātinaḥ kāṇḍakasya śalākām añjanīṃ ca kārayet tato 'nyatamenākṣicūrṇenābhyaktākṣo naṣṭacchāyārūpaścarati trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa kālāyasīm añjanīṃ śalākāṃ ca kārayet tato niśācarāṇāṃ sattvānām anyatamasya śiraḥkapālam añjanena pūrayitvā mṛtāyāḥ striyā yonau praveśya dāhayet tad añjanaṃ puṣyeṇoddhṛtya tasyām añjanyāṃ nidadhyāt tenābhyaktākṣo naṣṭachāyārūpaścarati yatra brāhmaṇam āhitāgniṃ dagdhaṃ dahyamānaṃ vā paśyet tatra trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa svayaṃmṛtasya vāsasā prasevaṃ kṛtvā citābhasmanā pūrayitvā tam ābadhya naṣṭacchāyārūpaścarati brāhmaṇasya pretakārye yo gaur māryate tasyāsthimajjacūrṇapūrṇāhibhastrā paśūnām antardhānam sarpadaṣṭasya bhasmanā pūrṇā pracalākabhastrā mṛgāṇām antardhānam ulūkavāgulīpucchapurīṣajānvasthicūrṇapūrṇāhibhastrā pakṣiṇām antardhānam ityaṣṭāvantardhānayogaḥ baliṃ vairocanaṃ vande śatamāyaṃ ca śambaram bhaṇḍīrapākaṃ narakaṃ nikumbhaṃ kumbham eva ca devalaṃ nāradaṃ vande vande sāvarṇigālavam eteṣām anuyogena kṛtaṃ te svāpanaṃ mahat yathā svapantyajagarāḥ svapantyapi camūkhalāḥ tathā svapantu puruṣā ye ca grāme kutūhalāḥ bhaṇḍakānāṃ sahasreṇa rathanemiśatena ca imaṃ gṛhaṃ pravekṣyāmi tūṣṇīm āsantu bhāṇḍakāḥ namaskṛtvā ca manave baddhvā śunakaphelakāḥ ye devā devalokeṣu mānuṣeṣu ca brāhmaṇāḥ adhyayanapāragāḥ siddhā ye ca kailāsatāpasāḥ etebhyaḥ sarvasiddhebhyaḥ kṛtaṃ te svāpanaṃ mahat atigacchanti ca mayyapagacchantu saṃhatāḥ alite valite manave svāhā etasya prayogaḥ trirātropoṣitaḥ kṛṣṇacaturdaśyāṃ puṣyayoginyāṃ śvapākīhastād vilekhāvalekhanaṃ krīṇīyāt tanmāṣaiḥ saha kaṇḍolikāyāṃ kṛtvāsaṃkīrṇa ādahane nikhānayet dvitīyasyāṃ caturdaśyām uddhṛtya kumāryā peṣayitvā gulikāḥ kārayet tata ekāṃ gulikām abhimantrayitvā yatraitena mantreṇa kṣipati tat sarvaṃ prasvāpayati etenaiva kalpena śvāvidhaḥ śalyakaṃ trikālaṃ triśvetam asaṃkīrṇa ādahane nikhānayet dvitīyasyāṃ caturdaśyām uddhṛtyādahanabhasmanā saha yatraitena mantreṇa kṣipati tat sarvaṃ prasvāpayati suvarṇapuṣpīṃ brahmāṇīṃ brahmāṇaṃ ca kuśadhvajam sarvāśca devatā vande vande sarvāṃśca tāpasān vaśaṃ me brāhmaṇā yāntu bhūmipālāśca kṣatriyāḥ vaśaṃ vaiśyāśca śūdrāśca vaśatāṃ yāntu me sadā svāhā amile kimile vayucāre prayoge phakke vayuhve vihāle dantakaṭake svāhā sukhaṃ svapantu śunakā ye ca grāme kutūhalāḥ śvāvidhaḥ śalyakaṃ caitat triśvetaṃ brahmanirmitam prasuptāḥ sarvasiddhā hi etat te svāpanaṃ kṛtam yāvad grāmasya sīmāntaḥ sūryasyodgamanād iti svāhā etasya prayogaḥ śvāvidhaḥ śalyakāni triśvetāni saptarātropoṣitaḥ kṛṣṇacaturdaśyāṃ khādirābhiḥ samidhābhir agnim etena mantreṇāṣṭaśatasampātaṃ kṛtvā madhughṛtābhyām abhijuhuyāt tata ekam etena mantreṇa grāmadvāri gṛhadvāri vā yatra nikhanyate tat sarvaṃ prasvāpayati baliṃ vairocanaṃ vande śatamāyaṃ ca śambaram nikumbhaṃ narakaṃ kumbhaṃ tantukacchaṃ mahāsuram armālavaṃ pramīlaṃ ca maṇḍolūkaṃ ghaṭobalam kṛṣṇakaṃsopacāraṃ ca paulomīṃ ca yaśasvinīm abhimantrayitvā gṛhṇāmi siddhyarthaṃ śavaśārikām jayatu jayati ca namaḥ śalakabhūtebhyaḥ svāhā sukhaṃ svapantu śunakā ye ca grāme kutūhalāḥ sukhaṃ svapantu siddhārthā yam arthaṃ mārgayāmahe yāvad astam ayād udayo yāvadarthaṃ phalaṃ mama iti svāhā etasya prayogaḥ caturbhaktopavāsī kṛṣṇacaturdaśyām asaṃkīrṇa ādahane baliṃ kṛtvaitena mantreṇa śavaśārikāṃ gṛhītvā pautrīpoṭṭalikaṃ badhnīyāt tanmadhye śvāvidhaḥ śalyakena viddhvā yatraitena mantreṇa nikhanyate tat sarvaṃ prasvāpayati upaimi śaraṇaṃ cāgniṃ daivatāni diśo daśa apayāntu ca sarvāṇi vaśatāṃ yāntu me sadā svāhā etasya prayogaḥ trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śarkarā ekaviṃśatisampātaṃ kṛtvā madhughṛtābhyām abhijuhuyāt tato gandhamālyena pūjayitvā nikhānayet dvitīyena puṣyeṇoddhṛtyaikāṃ śarkarām abhimantrayitvā kapāṭam āhanyāt abhyantaraṃ catasṛṇāṃ śarkarāṇāṃ dvāram apāvriyate caturbhaktopavāsī kṛṣṇacaturdaśyāṃ bhagnasya puruṣasyāsthnā ṛṣabhaṃ kārayet abhimantrayeccaitena dvigoyuktaṃ goyānam āhṛtaṃ bhavati tataḥ paramākāśe virāmati ravisagandhaḥ parighāti sarvaṃ pṛṇāti caṇḍālīkumbhītumbakaṭukasāraughaḥ sanārībhago 'si svāhā tālodghāṭanaṃ prasvāpanaṃ ca trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śastrahatasya śūlaprotasya vā puṃsaḥ śiraḥkapāle mṛttikāyāṃ tuvarīrāvāsyodakena secayet jātānāṃ puṣyeṇaiva gṛhītvā rajjukāṃ vartayet tataḥ sajyānāṃ dhanuṣāṃ yantrāṇāṃ ca purastācchedanaṃ jyāchedanaṃ karoti udakāhibhastrām ucchvāsamṛttikayā striyāḥ puruṣasya vā pūrayennāsikābandhanaṃ mukhagrahaśca varāhabhastrām ucchvāsamṛttikayā pūrayitvā markaṭasnāyunāvabadhnīyāt ānāhakāraṇam kṛṣṇacaturdaśyāṃ śastrahatāyā goḥ kapilāyāḥ pittena rājavṛkṣamayīm amitrapratimām añjyāt andhīkaraṇam caturbhaktopavāsī kṛṣṇacaturdaśyāṃ baliṃ kṛtvā śūlaprotasya puruṣasyāsthnā kīlakān kārayet eteṣām ekaḥ purīṣe mūtre vā nikhāta ānāhaṃ karoti pade 'syāsane vā nikhātaḥ śoṣeṇa mārayati āpaṇe kṣetre gṛhe vā vṛtticchedaṃ karoti etenaiva kalpena vidyuddagdhasya vṛkṣasya kīlakā vyākhyātāḥ punar navam avācīnaṃ nimbaḥ kāmamadhuśca yaḥ kapiroma manuṣyāsthi baddhvā mṛtakavāsasā nikhanyate gṛhe yasya dṛṣṭvā vā yat padaṃ nayet saputradāraḥ sadhanastrīn pakṣān nātivartate punar navam avācīnaṃ nimbaḥ kāmamadhuśca yaḥ svayaṃguptā manuṣyāsthi pade yasya nikhanyate dvāre gṛhasya senāyā grāmasya nagarasya vā saputradāraḥ sadhanastrīn pakṣān nātivartate ajamarkaṭaromāṇi mārjāranakulasya ca brāhmaṇānāṃ śvapākānāṃ kākolūkasya cāharet etena viṣṭhāvakṣuṇṇā sadya utsādakārikā pretanirmālikākiṇvaṃ romāṇi nakulasya ca vṛścikālyahikṛttiśca pade yasya nikhanyate bhavatyapuruṣaḥ sadyo yāvat tan nāpanīyate trirātropoṣitaḥ puṣyeṇa śastrahatasya śūlaprotasya vā puṃsaḥ śiraḥkapāle mṛttikāyāṃ guñjā āvāsyodakena secayet jātānām amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā puṣyayoginyāṃ guñjavallīr grāhayitvā maṇḍalikāni kārayet teṣvannapānabhājanāni nyastāni na kṣīyante rātriprekṣāyāṃ pravṛttāyāṃ pradīpāgniṣu mṛtadhenoḥ stanān utkṛtya dāhayet dagdhān vṛṣamūtreṇa peṣayitvā navakumbham antarlepayet taṃ grāmam apasavyaṃ pariṇīya yat tatra nyastaṃ navanītam eṣāṃ tat sarvam āgacchati kṛṣṇacaturdaśyāṃ puṣyayoginyāṃ śuno lagnakasya yonau kālāyasīṃ mudrikāṃ preṣayet tāṃ svayaṃ patitāṃ gṛhṇīyāt tayā vṛkṣaphalānyākāritānyāgacchanti mantrabhaiṣajyasaṃyuktā yogā māyākṛtāśca ye upahanyād amitrāṃstaiḥ svajanaṃ cābhipālayet svapakṣe paraprayuktānāṃ dūṣīviṣagarāṇāṃ pratīkāraḥ śleṣmātakakapitthadantidantaśaṭhagojiśirīṣapāṭalībalāsyonāgapunarnavāśvetavāraṇakvāthayuktam candanasālāvṛkīlohitayuktaṃ nejanodakaṃ rājopabhogyānāṃ guhyaprakṣālanaṃ strīṇām senāyāśca viṣapratīkāraḥ pṛṣatanakulanīlakaṇṭhagodhāpittayuktaṃ mahīrājīcūrṇaṃ sinduvāritavaraṇavāruṇītaṇḍulīyakaśataparvāgrapiṇḍītakayogo madanadoṣaharaḥ sṛgālavinnāmadanasinduvāritavaraṇavāraṇavalīmūlakaṣāyāṇām anyatamasya samastānāṃ vā kṣīrayuktaṃ pānaṃ madanadoṣaharam kaiḍaryapūtitilatailam unmādaharaṃ nastaḥkarma priyaṅgunaktamālayogaḥ kuṣṭhaharaḥ kuṣṭhalodhrayogaḥ pākaśoṣaghnaḥ kaṭphaladravantīviḍaṅgācūrṇaṃ nastaḥkarma śirorogaharam priyaṅgumañjiṣṭhātagaralākṣārasamadhukaharidrākṣaudrayogo rajjūdakaviṣaprahārapatananiḥsaṃjñānāṃ punaḥpratyānayanāya manuṣyāṇām akṣamātram gavāśvānāṃ dviguṇam caturguṇaṃ hastyuṣṭrāṇām rukmagarbhaścaiṣāṃ maṇiḥ sarvaviṣaharaḥ jīvantīśvetāmuṣkakapuṣpavandākānām akṣīve jātasyāśvatthasya maṇiḥ sarvaviṣaharaḥ tūryāṇāṃ taiḥ praliptānāṃ śabdo viṣavināśanaḥ liptadhvajaṃ patākāṃ vā dṛṣṭvā bhavati nirviṣaḥ etaiḥ kṛtvā pratīkāraṃ svasainyānām athātmanaḥ amitreṣu prayuñjīta viṣadhūmāmbudūṣaṇān
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTK2WM63J4ATAP5REBQDM9SK

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published

Arthaśāstra · Manuscript · Vamshanidhi