Provisional period: the Scholar Council has not yet seated its first three members. Records labelled "verified" in the underlying registry are displayed as provisional until the council ratifies its first verdicts. Submissions still go through scholar review; only the public label downgrades.

Plate TXT · PH3BKāvyālaṃkāraLatn

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTP63A4C9GAZ6J38QHFYPH3B

Scripture · text

Provisional

Kāvyālaṃkāra

Kāvyālaṃkāra

The Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwig

praṇamya sārvaṃ sarvajñaṃ manovākkāyakarmabhiḥ kāvyālaṃkāra ityeṣa yathābuddhi vidhāsyate dharmārthakāmamokṣeṣu vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca prītiṃ karoti kīrtiṃ ca sādhukāvyanibandhanam adhanasyeva dātṛtvaṃ klībasyevāstrakauśalam ajñasyeva pragalbhatvam akaveḥ śāstravedanam vinayen…

Provenance ledger

2 entries

  1. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
  2. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

IIText

san
praṇamya sārvaṃ sarvajñaṃ manovākkāyakarmabhiḥ kāvyālaṃkāra ityeṣa yathābuddhi vidhāsyate dharmārthakāmamokṣeṣu vaicakṣaṇyaṃ kalāsu ca prītiṃ karoti kīrtiṃ ca sādhukāvyanibandhanam adhanasyeva dātṛtvaṃ klībasyevāstrakauśalam ajñasyeva pragalbhatvam akaveḥ śāstravedanam vinayena vinā kā śrīḥ kā niśā śaśinā vinā rahitā satkavitvena kīdṛśī vāgvidagdhatā gurūpadeśādadhyetuṃ śāstraṃ jaḍadhiyo 'pyalam kāvyaṃ tu jāyate jātu kasyacit pratibhāvataḥ upeyuṣāmapi divaṃ saṃnibandhavidhāyinām āsta eva nirātaṅkaṃ kāntaṃ kāvyamayaṃ vapuḥ ruṇaddhi rodasī cāsya yāvat kīrtir anaśvarī tāvat kilāyam adhyāste sukṛtī vaibudhaṃ padam ato 'bhivāñchatā kīrtiṃ stheyasīm ā bhuvaḥ sthiteḥ yatno viditavedyena vidheyaḥ kāvyalakṣaṇaḥ śabdaśchando'bhidhānārthā itihāsāśrayāḥ kathāḥ loko yuktiḥ kalāśceti mantavyāḥ kāvyayairvaśī śabdābhidheye vijñāya kṛtvā tadvidupāsanām vilokyānyanibandhāṃśca kāryaḥ kāvyakriyādaraḥ sarvathā padamapyekaṃ na nigādyam avadyavat vilakṣmaṇā hi kāvyena duḥsuteneva nindyate akavitvamadharmāya vyādhaye daṇḍanāya vā kukavitvaṃ punaḥ sākṣānmṛtimāhurmanīṣiṇaḥ rūpakādiralaṃkāras tasyānyair bahudhoditaḥ na kāntamapi nirbhūṣaṃ vibhāti vanitāmukham rūpakādim alaṃkāraṃ bāhyamācakṣate pare supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiṃ vācāṃ vāñchantyalaṃkṛtim tadetadāhuḥ sauśabdyaṃ nārthavyutpattirīdṛśī śabdābhidheyālaṃkārabhedād iṣṭaṃ dvayaṃ tu naḥ śabdārthau sahitau kāvyaṃ gadyaṃ padyaṃ ca taddvidhā saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ cānyadapabhraṃśa iti tridhā vṛttadevādicaritaśaṃsi cotpādyavastu ca kalāśāstrāśrayaṃ ceti caturdhā bhidyate punaḥ sargabandho 'bhineyārthaṃ tathaivākhyāyikākathe anibaddhaṃ ca kāvyādi tatpunaḥ pañcadhocyate sargabandho mahākāvyaṃ mahatāṃ ca mahacca yat agrāmyaśabdamarthyaṃ ca sālaṃkāraṃ sadāśrayam mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayaiśca yat pañcabhiḥ saṃdhibhiryuktaṃ nātivyākhyeyam ṛddhimat caturvargābhidhāne'pi bhūyasārthopadeśakṛt yuktaṃ lokasvabhāvena rasaiśca sakalaiḥ pṛthak nāyakaṃ prāgupanyasya vaṃśavīryaśrutādibhiḥ na tasyaiva vadhaṃ brūyād anyotkarṣābhidhitsayā yadi kāvyaśarīrasya na sa vyāpitayeṣyate na cābhyudayabhāktasya mudhādau grahaṇastavau nāṭakaṃ dvipadīśamyārāsakaskandhakādi yat uktaṃ tadabhineyārthamukto 'nyaistasya vistaraḥ prakṛtānākulaśravyaśabdārthapadavṛttinā gadyena yuktodāttārthā socchvāsākhyāyikā matā vṛttam ākhyāyate tasyāṃ nāyakena svaceṣṭitam vaktraṃ cāparavaktraṃ ca kāle bhāvyārthaśaṃsi ca kaverabhiprāyakṛtaiḥ kathānaiḥ kaiścidaṅkitā kanyāharaṇasaṃgrāmavipralambhodayānvitā na vaktrāparavaktrābhyāṃ yuktā nocchvāsavatyapi saṃskṛtaṃ saṃskṛtā ceṣṭā kathāpabhraṃśabhāktathā anyaiḥ svacaritaṃ tasyāṃ nāyakena tu nocyate svaguṇāviṣkṛtiṃ kuryādabhijātaḥ kathaṃ janaḥ anibaddhaṃ punargāthāślokamātrādi tat punaḥ yuktaṃ vakrasvabhāvoktyā sarvamevaitadiṣyate vaidarbhamanyad astīti manyante sudhiyo 'pare tadeva ca kila jyāyaḥ sadarthamapi nāparam gauḍīyamidametattu vaidarbhamiti kiṃ pṛthak gatānugatikanyāyānnānākhyeyam amedhasām nanu cāśmakavaṃśādi vaidarbhamiti kathyate kāmaṃ tathāstu prāyeṇa saṃjñecchāto vidhīyate apuṣṭārtham avakrokti prasannamṛju komalam bhinnaṃ geyamivedaṃ tu kevalaṃ śrutipeśalam alaṃkāravad agrāmyamarthyaṃ nyāyyam anākulam gauḍīyamapi sādhīyo vaidarbhamiti nānyathā na nitāntādimātreṇa jāyate cārutā girām vakrābhidheyaśabdoktir iṣṭā vācām alaṃkṛtiḥ neyārthaṃ kliṣṭam anyārtham avācakam ayuktimat gūḍhaśabdābhidhānaṃ ca kavayo na prayuñjate neyārthaṃ nīyate yukto yasyārthaḥ kṛtibhirbalāt śabdanyāyānupārūḍhaḥ kathaṃcit svābhisaṃdhinā māyeva bhadreti yathā sā cāsādhvī prakalpanā veṇukāderiti ca tānniyanti vacanādvinā kliṣṭaṃ vyavahitaṃ vidyādanyārthavigame yathā vijahrustasya tāḥ śokaṃ krīḍāyāṃ vikṛtaṃ ca tat himāpahāmitradharair vyāptaṃ vyometyavācakam sākṣād arūḍhaṃ vācye 'rthe nābhidhānaṃ pratīyate ayuktimadyathā dūtā jalabhṛnmārutendavaḥ tathā bhramarahārītacakravākaśukādayaḥ avāco vyaktavācaśca dūradeśavicāriṇaḥ kathaṃ dūtyaṃ prapadyeranniti yuktyā na yujyate yadi cotkaṇṭhayā yattadunmatta iva bhāṣate tathā bhavatu bhūmnedaṃ sumedhobhiḥ prayujyate gūḍhaśabdābhidhānaṃ ca na prayojyaṃ kathaṃcana sudhiyāmapi naivedamupakārāya kalpate asitartitugadricchit svaḥkṣitāṃ patir advidṛk amidbhiḥ śubhradṛgdṛṣṭairdviṣo jeghnīyiṣīṣṭa vaḥ śrutiduṣṭārthaduṣṭe ca kalpanāduṣṭam ityapi śrutikaṣṭaṃ tathaivāhurvācāṃ doṣaṃ caturvidham viḍvarcoviṣṭhitaklinnachinnavāntapravṛttayaḥ pracāradharṣitodgāravisargahadayantritāḥ hiraṇyaretāḥ sambādhaḥ pelavopasthitāṇḍajāḥ vākkāṭavādayaśceti śrutiduṣṭā matā giraḥ arthaduṣṭaṃ punarjñeyaṃ yatrokte jāyate matiḥ asabhyavastuviṣayā śabdaistadvācibhiryathā hantumeva pravṛttasya stabdhasya vivaraiṣiṇaḥ patanaṃ jāyate'vaśyaṃ kṛcchreṇa punarunnatiḥ padadvayasya saṃdhāne yadaniṣṭaṃ prakalpate tadāhuḥ kalpanāduṣṭaṃ saśauryābharaṇo yathā yathājihladadityādi śrutikaṣṭaṃ ca tadviduḥ na tadicchanti kṛtino gaṇḍamapyapare kila saṃniveśaviśeṣāttu duruktamapi śobhate nīlaṃ palāśamābaddhamantarāle srajāmiva kiṃcidāśrayasaundaryād dhatte śobhāmasādhvapi kāntāvilocananyastaṃ malīmasamivāñjanam āpāṇḍugaṇḍametatte vadanaṃ vanajekṣaṇe saṅgamātpāṇḍuśabdasya gaṇḍaḥ sādhu yathoditam anayānyadapi jñeyaṃ diśā yuktam asādhvapi yathā viklinnagaṇḍānāṃ kariṇāṃ madavāribhiḥ madaklinnakapolānāṃ dviradānāṃ catuḥśatī yathā tadvad asādhīyaḥ sādhīyaśca prayojayet etad grāhyaṃ surabhi kusumaṃ grāmyametannidheyaṃ dhatte śobhāṃ viracitamidaṃ sthānamasyaitadasya mālākāro racayati yathā sādhu vijñāya mālāṃ yojyaṃ kāvyeṣvavahitadhiyā tadvad evābhidhānam mādhuryamabhivāñchantaḥ prasādaṃ ca sumedhasaḥ samāsavanti bhūyāṃsi na padāni prayuñjate kecid ojo'bhidhitsantaḥ samasyanti bahūnyapi yathā mandārakusumareṇupiñjaritālakā śravyaṃ nātisamastārthaṃ kāvyaṃ madhuramiṣyate ā vidvadaṅganābālapratītārthaṃ prasādavat anuprāsaḥ sayamako rūpakaṃ dīpakopame iti vācāmalaṃkārāḥ pañcaivānyair udāhṛtāḥ sarūpavarṇavinyāsam anuprāsaṃ pracakṣate kiṃtayā cintayā kānte nitānteti yathoditam grāmyānuprāsam anyattu manyante sudhiyo 'pare sa lolamālānīlālikulākulagalo balaḥ nānārthavanto 'nuprāsā na cāpyasadṛśākṣarāḥ yuktyānayā madhyamayā jāyante cāravo giraḥ lāṭīyam apyanuprāsam ihecchantyapare yathā dṛṣṭiṃ dṛṣṭisukhāṃ dhehi candraścandramukhoditaḥ ādimadhyāntayamakaṃ pādābhyāsaṃ tathāvalī samastapādayamakamityetat pañcadhocyate saṃdaṣṭakasamudgāder atraivāntargatir matā ādau madhyāntayorvā syāditi pañcaiva tadyathā sādhunā sādhunā tena rājatā rājatā bhṛtā sahitaṃ sahitaṃ kartuṃ saṃgataṃ saṃgataṃ janam sādhuḥ saṃsārādbibhyadasmādasārāt kṛtvā kleśāntaṃ yāti vartma praśāntam jātiṃ vyādhīnāṃ durnayānāmadhīnāṃ vāñchan tyāyastvaṃ chinddhi muktānayastvam na te dhīr dhīra bhogeṣu ramaṇīyeṣu saṃgatā munīnapi harantyete ramaṇī yeṣu saṅgatā sitāsitākṣīṃ supayodharādharāṃ susaṃmadāṃ vyaktamadāṃ lalāmadām ghanā ghanā nīlaghanāghanālakāṃ priyāmimāmutsukayanti yanti ca amī nṛpā dattasamagraśāsanāḥ kadācidapyapratibaddhaśāsanāḥ kṛtāgasāṃ mārgabhidāṃ ca śāsanāḥ pitṛkramādhyāsitatādṛśāsanāḥ anantaraikāntarayorevaṃ pādāntayorapi kṛtsnaṃ ca sarvapādeṣu duṣkṛtaṃ sādhu tādṛśam tulyaśrutīnāṃ bhinnānāmabhidheyaiḥ parasparam varṇānāṃ yaḥ punarvādo yamakaṃ tannigadyate pratītaśabdamojasvi suśliṣṭapadasaṃdhi ca prasādi svabhidhānaṃ ca yamakaṃ kṛtināṃ matam nānādhātvarthagambhīrā yamakavyapadeśinī prahelikā sā hy uditā rāmaśarmācyutottare kāvyānyapi yadīmāni vyākhyāgamyāni śāstravat utsavaḥ sudhiyāmeva hanta durmedhaso hatāḥ vā upamānena yattattvamupameyasya rūpyate guṇānāṃ samatāṃ dṛṣṭvā rūpakaṃ nāma tadviduḥ samastavastuviṣayamekadeśavivarti ca dvidhā rūpakam uddiṣṭam etattaccocyate yathā śīkarāmbhomadasṛjas tuṅgā jaladadantinaḥ niryānto maṇḍayantīme śakrakārmukakānanam taḍidvalayakakṣyāṇāṃ balākāmālabhāriṇām payomucāṃ dhvanirdhīro dunoti mama tāṃ priyām ādimadhyāntaviṣayaṃ tridhā dīpakamiṣyate ekasyaiva tryavasthatvāditi tadbhidyate tridhā amūni kurvate 'nvarthām asyākhyām arthadīpanāt tribhirnidarśanaiścedaṃ tridhā nirdiśyate yathā mado janayati prītiṃ sānaṅgaṃ mānabhaṅguram sa priyāsaṃgamotkaṇṭhāṃ sāsahyāṃ manasaḥ śucam mālinīraṃśukabhṛtaḥ striyo 'laṃkurute madhuḥ hārītaśukavācaśca bhūdharāṇāmupatyakāḥ cīrīmatīraraṇyānīḥ saritaḥ śuṣyadambhasaḥ pravāsināṃ ca cetāṃsi śucirantaṃ ninīṣati viruddhenopamānena deśakālakriyādibhiḥ upameyasya yatsāmyaṃ guṇaleśena sopamā yathevaśabdau sādṛśyamāhaturvyatirekiṇoḥ dūrvākāṇḍamiva śyāmaṃ tanvī śyāmālatā yathā vinā yathevaśabdābhyāṃ samāsābhihitā parā yathā kamalapattrākṣī śaśāṅkavadaneti ca vatināpi kriyāsāmyaṃ tadvadevābhidhīyate dvijātivadadhīte 'sau guruvaccānuśāsti naḥ samānavastunyāsena prativastūpamocyate yathevānabhidhāne'pi guṇasāmyapratītitaḥ sādhusādhāraṇatvādirguṇo'tra vyatiricyate sa sāmyamāpādayati virodhe'pi tayoryathā kiyantaḥ santi guṇinaḥ sādhusādhāraṇaśriyaḥ svādupākaphalānamrāḥ kiyanto vādhvaśākhinaḥ yaduktaṃ triprakāratvaṃ tasyāḥ kaiścinmahātmabhiḥ nindāpraśaṃsācikhyāsābhedādatrābhidhīyate sāmānyaguṇanirdeśāt trayamapyuditaṃ nanu mālopamādiḥ sarvo 'pi na jyāyānvistaro mudhā hīnatāsambhavo liṅgavacobhedo viparyayaḥ upamānādhikatvaṃ ca tenāsadṛśatāpi ca ta eta upamādoṣāḥ sapta medhāvinoditāḥ sodāharaṇalakṣmāṇo varṇyante 'tra ca te pṛthak sa mārutākampitapītavāsā bibhrat salīlaṃ śaśibhāsamabjam yadupravīraḥ pragṛhītaśārṅgaḥ sendrāyudho megha ivābabhāse śakracāpagrahādatra darśitaṃ kila kārmukam vāsaḥśaṅkhānupādānāddhīnam ityabhidhīyate sarvaṃ sarveṇa sārūpyaṃ nāsti bhāvasya kasyacit yathopapatti kṛtibhirupamāsu prayujyate akhaṇḍamaṇḍalaḥ kvenduḥ kva kāntānanam adyuti yat kiṃcit kāntisāmānyācchaśinaivopamīyate kiṃcit kāvyāni neyāni lakṣaṇena mahātmanām dṛṣṭaṃ vā sarvasārūpyaṃ rājamitre yathoditam sūryāṃśusaṃmīlitalocaneṣu dīneṣu padmānilanirmadeṣu sādhvyaḥ svageheṣviva bhartṛhīnāḥ kekā vineśuḥ śikhināṃ mukheṣu niṣpeturāsyādiva tasya dīptāḥ śarā dhanurmaṇḍalamadhyabhājaḥ jājvalyamānā iva vāridhārā dinārdhabhājaḥ pariveṣiṇo 'rkāt kathaṃ pāto'mbudhārāṇāṃ jvalantīnāṃ vivasvataḥ asaṃbhavādayaṃ yuktyā tenāsaṃbhava ucyate tatrāsambhavinārthena kaḥ kuryād upamāṃ kṛtī ko nāma vahninaupamyaṃ kurvīta śaśalakṣmaṇaḥ yasyātiśayavānarthaḥ kathaṃ so 'saṃbhavo mataḥ iṣṭaṃ cātiśayārthatvamupamotprekṣayoryathā puñjībhūtamiva dhvāntameṣa bhāti mataṃgajaḥ saraḥ śaratprasannāmbho nabhaḥkhaṇḍamivojjhitam atha liṅgavacobhedāv ucyete saviparyayau hīnādhikatvāt sa dvedhā trayamapyucyate yathā avigāhyo'si nārīṇāmananyamanasāmapi viṣamopalabhinnormir āpagevottitīrṣataḥ kvacidagre prasaratā kvacid āpatya nighnatā śuneva sāraṅgakulaṃ tvayā bhinnaṃ dviṣāṃ balam ayaṃ padmāsanāsīnaścakravāko virājate yugādau bhagavān brahmā vinirmitsuriva prajāḥ nanūpamīyate pāṇiḥ kamalena vikāsinā adharo vidrumacchedabhāsā bimbaphalena ca ucyate kāmamastīdaṃ kiṃtu strīpuṃsayor ayam vidhirnābhimato 'nyaistu trayāṇāmapi neṣyate sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgo manojñabhīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ śatahradendrāyudhavānniśāyāṃ saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ śaśino grahaṇād etadādhikyaṃ kila na hy ayam nirdiṣṭa upameye'rthe vācyo vā jalado'tra tu na sarvasārūpyamiti vistareṇodito vidhiḥ abhiprāyātkavernātra vidheyā jalaje matiḥ ādhikyamupamānānāṃ nyāyyaṃ nādhikatā bhavet gokṣīrakundahalināṃ viśuddhyā sadṛśaṃ yaśaḥ ekenaivopamānena nanu sādṛśyamucyate uktārthasya prayogo hi gurumarthaṃ na puṣyati vane'tha tasminvanitānuyāyinaḥ pravṛttadānārdrakaṭā mataṃgajāḥ vicitrabarhābharaṇāśca barhiṇo babhur divīvāmalavigrahā grahāḥ grahairapi gajādīnāṃ yadi sādṛśyamucyate tathāpi teṣāṃ tair asti kāntir vāpyugratāpi vā ityukta upamābhedo vakṣyate cāparaḥ punaḥ upamāder alaṃkārād viśeṣo 'nyo 'bhidhīyate ākṣepo 'rthāntaranyāso vyatireko vibhāvanā samāsātiśayoktī ca ṣaḍalaṃkṛtayo 'parāḥ vakṣyamāṇoktaviṣayas tatrākṣepo dvidhā mataḥ ekarūpatayā śeṣā nirdekṣyante yathākramam pratiṣedha iveṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā ākṣepa iti taṃ santaḥ śaṃsanti dvividhaṃ yathā ahaṃ tvāṃ yadi nekṣeya kṣaṇamapyutsukā tataḥ iyadevāstvato 'nyena kimuktenāpriyeṇa tu svavikramāntabhuvaścitraṃ yanna tavoddhatiḥ ko vā seturalaṃ sindhorvikārakaraṇaṃ prati upanyasanam anyasya yadarthasyoditādṛte jñeyaḥ so 'rthāntaranyāsaḥ pūrvārthānugato yathā parānīkāni bhīmāni vivikṣorna tava vyathā sādhu vāsādhu vāgāmi puṃsām ātmaiva śaṃsati hiśabdenāpi hetvarthaprathanāduktasiddhaye ayamarthāntaranyāsaḥ sutarāṃ vyajyate yathā vahanti girayo meghānabhyupetān gurūnapi garīyāneva hi gurūn bibharti praṇayāgatān upamānavato 'rthasya yadviśeṣanidarśanam vyatirekaṃ tamicchanti viśeṣāpādanādyathā sitāsite pakṣmavatī netre te tāmrarājinī ekāntaśubhraśyāme tu puṇḍarīkāsitotpale kriyāyāḥ pratiṣedhe yā tatphalasya vibhāvanā jñeyā vibhāvanaivāsau samādhau sulabhe sati apītamattāḥ śikhino diśo 'nutkaṇṭhitākulāḥ nīpo 'viliptasurabhir abhraṣṭakaluṣaṃ jalam yatrokte gamyate'nyo'rthastatsamānaviśeṣaṇaḥ sā samāsoktiruddiṣṭā saṃkṣiptārthatayā yathā skandhavānṛjur avyālaḥ sthiro'nekamahāphalaḥ jātastarurayaṃ coccaiḥ pātitaśca nabhasvatā nimittato vaco yattu lokātikrāntagocaram manyante 'tiśayoktiṃ tāmalaṃkāratayā yathā svapuṣpacchavihāriṇyā candrabhāsā tirohitāḥ anvamīyanta bhṛṅgālivācā saptacchadadrumāḥ apāṃ yadi tvakcyutā syāt phaṇināmiva tadā śuklāṃśukāni syur aṅgeṣvambhasi yoṣitām ityevamādir uditā guṇātiśayayogataḥ sarvaivātiśayoktistu tarkayet tāṃ yathāgamam saiṣā sarvaiva vakroktiranayārtho vibhāvyate yatno'syāṃ kavinā kāryaḥ ko 'laṃkāro'nayā vinā hetuśca sūkṣmo leśo'tha nālaṃkāratayā mataḥ samudāyābhidhānasya vakroktyanabhidhānataḥ gato'stamarko bhātīnduryānti vāsāya pakṣiṇaḥ ityevamādi kiṃ kāvyaṃ vārttāmenāṃ pracakṣate yathāsaṃkhyam athotprekṣām alaṃkāradvayaṃ viduḥ saṃkhyānamiti medhāvinotprekṣābhihitā kvacit bhūyasām upadiṣṭānāmarthānāmasadharmaṇām kramaśo yo 'nunirdeśo yathāsaṃkhyaṃ taducyate padmendubhṛṅgamātaṃgapuṃskokilakalāpinaḥ vaktrakāntīkṣaṇagativāṇībālaistvayā jitāḥ avivakṣitasāmānyā kiṃcic copamayā saha atadguṇakriyāyogādutprekṣātiśayānvitā kiṃśukavyapadeśena tarumāruhya sarvataḥ dagdhādagdham araṇyānyāḥ paśyatīva vibhāvasuḥ svabhāvoktir alaṃkāra iti kecit pracakṣate arthasya tadavasthatvaṃ svabhāvo'bhihito yathā ākrośannāhvayann anyān ādhāvanmaṇḍalair nudan gā vārayati daṇḍena ḍimbhaḥ śasyāvatāraṇīḥ samāsenoditamidaṃ dhīkhedāyaiva vistaraḥ asaṃgṛhītam apyanyad abhyūhyam anayā diśā svayaṃ kṛtair eva nidarśanairiyaṃ mayā prakᄆptā khalu vāgalaṃkṛtiḥ ataḥ paracāruranekadhāparo girām alaṃkāravidhir vidhāsyate preyo rasavad ūrjasvi paryāyoktaṃ samāhitam dviprakāramudāttaṃ ca bhedaiḥ śliṣṭamapi tribhiḥ apahnutiṃ viśeṣoktiṃ viśeṣaṃ tulyayogitām aprastutapraśaṃsāṃ ca vyājastutinidarśane upamārūpakaṃ cānyadupameyopamāmapi sahoktiparivṛttī ca sasaṃdeham ananvayam utprekṣāvayavaṃ cānye saṃsṛṣṭamapi cāpare bhāvikatvaṃ ca nijaguralaṃkāraṃ sumedhasaḥ preyo gṛhāgataṃ kṛṣṇamavādīdviduro yathā adya yā mama govinda jātā tvayi gṛhāgate kālenaiṣā bhavet prītistavaivāgamanāt punaḥ rasavad darśitaspaṣṭaśṛṅgārādirasaṃ yathā devī samāgamad dharmamaskariṇyatirohitā ūrjasvi karṇena yathā pārthāya punarāgataḥ dviḥ saṃdadhāti kiṃ karṇaḥ śalyetyahirapākṛtaḥ paryāyoktaṃ yadanyena prakāreṇābhidhīyate uvāca ratnāharaṇe caidyaṃ śārṅgadhanuryathā gṛheṣvadhvasu vā nānnaṃ bhuñjmahe yadadhītinaḥ na bhuñjate dvijāstacca rasadānanivṛttaye samāhitaṃ rājamitre yathā kṣatriyayoṣitām rāmaprasaktyai yāntīnāṃ puro'dṛśyata nāradaḥ udāttaśaktimān rāmo guruvākyānurodhakaḥ vihāyopanataṃ rājyaṃ yathā vanamupāgamat etadevāpare'nyena vyākhyānenānyathā viduḥ nānāratnādiyuktaṃ yattat kilodāttamucyate cāṇakyo naktam upayān nandakrīḍāgṛhaṃ yathā śaśikāntopalacchannaṃ viveda payasāṃ gaṇaiḥ upamānena yattattvamupameyasya sādhyate guṇakriyābhyāṃ nāmnā ca śliṣṭaṃ tadabhidhīyate lakṣaṇaṃ rūpake'pīdaṃ lakṣyate kāmamatra tu iṣṭaḥ prayogo yugapadupamānopameyayoḥ śīkarāmbhomadasṛjastuṅgā jaladadantinaḥ ityatra meghakariṇāṃ nirdeśaḥ kriyate samam śleṣādevārthavacasorasya ca kriyate bhidā tatsahoktyupamāhetunirdeśāt kramaśo yathā chāyāvanto gatavyālāḥ svārohāḥ phaladāyinaḥ mārgadrumā mahāntaśca pareṣāmeva bhūtaye unnatā lokadayitā mahāntaḥ prājyavarṣiṇaḥ śamayanti kṣitestāpaṃ surājāno ghanā iva ratnavattvādagādhatvāt svamaryādāvilaṅghanāt bahusātvāśrayatvācca sadṛśatvam udanvatā apahnutirabhīṣṭā ca kiṃcidantargatopamā bhūtārthāpahnavādasyāḥ kriyate cābhidhā yathā neyaṃ virauti bhṛṅgālī madena mukharā muhuḥ ayamākṛṣyamāṇasya kandarpadhanuṣo dhvaniḥ ekadeśasya vigame yā guṇāntarasaṃsthitiḥ viśeṣaprathanāyāsau viśeṣoktirmatā yathā sa ekas trīṇi jayati jaganti kusumāyudhaḥ haratāpi tanuṃ yasya śambhunā na hṛtaṃ balam guṇasya vā kriyāyā vā viruddhānyakriyābhidhā yā viśeṣābhidhānāya virodhaṃ taṃ vidurbudhāḥ upāntarūḍhopavanacchāyāśītāpi dhūr asau vidūradeśānapi vaḥ saṃtāpayati vidviṣaḥ nyūnasyāpi viśiṣṭena guṇasāmyavivakṣayā tulyakāryakriyāyogād ityuktā tulyayogitā śeṣo himagiristvaṃ ca mahānto guravaḥ sthirāḥ yad alaṅghitamaryādāś calantīṃ bibhṛtha kṣitim adhikārādapetasya vastuno'nyasya yā stutiḥ aprastutapraśaṃseti sā caivaṃ kathyate yathā prīṇitapraṇayi svādu kāle pariṇataṃ bahu vinā puruṣakāreṇa phalaṃ paśyata śākhinām dūrādhikaguṇastotravyapadeśena tulyatām kiṃcid vidhitsoryā nindā vyājastutir asau yathā rāmaḥ saptābhinat sālān giriṃ krauñcaṃ bhṛgūttamaḥ śatāṃśenāpi bhavatā kiṃ tayoḥ sadṛśaṃ kṛtam kriyayaiva viśiṣṭasya tadarthasyopadarśanāt jñeyā nidarśanā nāma yathevavatibhir vinā ayaṃ mandadyutirbhāsvānastaṃ prati yiyāsati udayaḥ patanāyeti śrīmato bodhayannarān upamānena tadbhāvamupameyasya sādhayat yāṃ vadatyupamāmetadupamārūpakaṃ yathā samagragaganāyāmamānadaṇḍo rathāṅginaḥ pādo jayati siddhasrīmukhendunavadarpaṇaḥ upamānopameyatvaṃ yatra paryāyato bhavet upameyopamāṃ nāma bruvate tāṃ yathoditām sugandhi nayanānandi madirāmadapāṭalam ambhojamiva vaktraṃ te tvadāsyamiva paṅkajam tulyakāle kriye yatra vastudvayasamāśraye padenaikena kathyete sahoktiḥ sā matā yathā himapātāviladiśo gāḍhāliṅganahetavaḥ vṛddhimāyānti yāminyaḥ kāmināṃ prītibhiḥ saha viśiṣṭasya yad ādānam anyāpohena vastunaḥ arthāntaranyāsavatī parivṛttirasau yathā pradāya vittamarthibhyaḥ sa yaśodhanamāditaḥ satāṃ viśvajanīnānāmidamaskhalitaṃ vratam upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ sasaṃdehaṃ vacaḥ stutyai sasaṃdehaṃ viduryathā kimayaṃ śaśī na sa divā virājate kusumāyudho na dhanurasya kausumam iti vismayādvimṛśato'pi me matistvayi vīkṣate na labhate'rthaniścayam yatra tenaiva tasya syād upamānopameyatā asādṛśyavivakṣātas tam ityāhur ananvayam tāmbūlarāgavalayaṃ sphuraddaśanadīdhiti indīvarābhanayanaṃ taveva vadanaṃ tava śliṣṭasyārthena saṃyuktaḥ kiṃcidutprekṣayānvitaḥ rūpakārthena ca punarutprekṣāvayavo yathā tulyodayāvasānatvād gate'staṃ prati bhāsvati vāsāya vāsaraḥ klānto viśatīva tamogṛham varā vibhūṣā saṃsṛṣṭirbahvalaṃkārayogataḥ racitā ratnamāleva sā caivamuditā yathā gāmbhīryalāghavavator yuvayoḥ prājyaratnayoḥ sukhasevyo janānāṃ tvaṃ duṣṭagrāho'mbhasāṃ patiḥ analaṃkṛtakāntaṃ te vadanaṃ vanajadyuti niśākṛtaḥ prakṛtyaiva cāroḥ kā vāstyalaṃkṛtiḥ anyeṣāmapi kartavyā saṃsṛṣṭiranayā diśā kiyadudghaṭṭitajñebhyaḥ śakyaṃ kathayituṃ mayā bhāvikatvamiti prāhuḥ prabandhaviṣayaṃ guṇam pratyakṣā iva dṛśyante yatrārthā bhūtabhāvinaḥ citrodāttādbhutārthatvaṃ kathāyāḥ svabhinītatā śabdānākulatā ceti tasya hetuṃ pracakṣate āśīr api ca keṣāṃcidalaṃkāratayā matā sauhṛdayyāvirodhoktau prayogo 'syāśca tadyathā asmin jahīhi suhṛdi praṇayābhyasūyām āśliṣya gāḍham amumānatamādareṇa vindhyaṃ mahāniva ghanaḥ samaye'bhivarṣann ānandajair nayanavāribhirukṣatu tvām madāndhamātaṃgavibhinnasālā hatapravīrā drutabhītapaurāḥ tvattejasā dagdhasamastaśobhā dviṣāṃ puraḥ paśyatu rājalokaḥ girāmalaṃkāravidhiḥ savistaraḥ svayaṃ viniścitya dhiyā mayoditaḥ anena vāgarthavidāmalaṃkṛtā vibhāti nārīva vidagdhamaṇḍanā apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayam apakramam śabdahīnaṃ yatibhraṣṭaṃ bhinnavṛttaṃ visaṃdhi ca deśakālakalālokanyāyāgamavirodhi ca pratijñāhetudṛṣṭāntahīnaṃ duṣṭaṃ ca neṣyate apārthamityapetārthaṃ sa cārthaḥ padavākyayoḥ arthavān varṇasaṃghātaḥ suptiṅantaṃ padaṃ punaḥ padānāmeva saṃghātaḥ sāpekṣāṇāṃ parasparam nirākākṣaṃ ca tadvākyamekavastunibandhanam kramavṛttiṣu varṇeṣu saṃghātādi na yujyate buddhau tu sambhavatyetadanyatve'pi pratikṣaṇam dhīr antyaśabdaviṣayā vṛttavarṇāhitasmṛtiḥ vākyamityāhurapare na śabdāḥ kṣaṇanaśvarāḥ atrāpi bahu vaktavyaṃ jāyate tattu noditam gurubhiḥ kiṃ vivādena yathāprakṛtamucyate samudāyārthaśūnyaṃ yattadapārthakamiṣyate dāḍimāni daśāpūpāḥ ṣaḍityādi yathoditam niruddhārthaṃ mataṃ vyarthaṃ viruddhaṃ tūpadiśyate pūrvāparārthavyāghātādviparyayakaraṃ yathā sakhi mānaṃ priye dhehi laghutāmasya mā gamaḥ bhartuśchandānuvartinyaḥ prema ghnanti na hi striyaḥ upāsitagurutvāttvaṃ vijitendriyaśatruṣu śreyaso vinayādhānamadhunā tiṣṭha kevalam yadabhinnārthamanyonyaṃ tadekārthaṃ pracakṣate punaruktamidaṃ prāhuranye śabdārthabhedataḥ na śabdapunaruktaṃ tu sthaulyādatropavarṇyate kathamākṣiptacittaḥ sann uktam evābhidhāsyate bhayaśokābhyasūyāsu harṣavismayayorapi yathāha gaccha gaccheti punaruktaṃ ca tadviduḥ atrārthapunaruktaṃ yattadevaikārthamiṣyate uktasya punarākhyāne kāryāsaṃbhavato yathā tāmutkamanasaṃ nūnaṃ karoti dhvanirambhasām saudheṣu ghanamuktānāṃ praṇālīmukhapātinām śruteḥ sāmānyadharmāṇāṃ viśeṣasyānudāhṛteḥ apratiṣṭhaṃ yadekatra tajjñānaṃ saṃśayaṃ viduḥ sasaṃśayamiti prāhustatastajjananaṃ vacaḥ iṣṭaṃ niścitaye vākyaṃ na velāyeti tadyathā vyālavanto durārohā ratnavantaḥ phalānvitāḥ viṣamā bhūbhṛtastebhyo bhayamāśu pramādinām yathopadeśaṃ kramaśo nirdeśo'tra kramo mataḥ tadapetaṃ viparyāsādityākhyātamapakramam vidadhānau kirīṭendū śyāmābhrahimasacchavī rathāṅgaśūle bibhrāṇau pātāṃ vaḥ śambhuśārṅgiṇau sūtrakṛtpādakāreṣṭaprayogād yo 'nyathā bhavet tam āptaśrāvakāḥ siddheḥ śabdahīnaṃ viduryathā sphurattaḍidvalayino vitatāmbhogarīyasaḥ tejas tirayataḥ sauraṃ ghanān paśya divābhitaḥ yatiśchandonirūḍhānāṃ śabdānāṃ yā vicāraṇā tadapetaṃ yatibhraṣṭamiti nirdiśyate yathā vidyutvantas tamālāsitavapuṣa ime vārivāhā dhvananti gurorlaghośca varṇasya yo 'sthāne racanāvidhiḥ tannyūnādhikatā vāpi bhinnavṛttamidaṃ yathā bhramati bhramaramālā kānaneṣūnmadāsau virahitaramaṇīko 'rhasyadya gantum kānte induśiroratne ādadhāne udaṃśunī pātāṃ vaḥ śambhuśarvāṇyāv iti prāhur visaṃdhyadaḥ yā deśe dravyasambhūtirapi vā nopadiśyate tattadvirodhi vijñeyaṃ svabhāvāttadyathocyate malaye kandaropāntarūḍhakālāgurudrume sugandhikusumānamrā rājante devadāravaḥ ṣaṇṇāmṛtūnāṃ bhedena kālaḥ ṣoḍheva bhidyate tadvirodhakṛdityāhurviparyāsādidaṃ yathā udūḍhaśiśirāsārān prāvṛṣeṇyān nabhasvataḥ phullāḥ surabhayantīme cūtāḥ kānanaśobhinaḥ kalā saṃkalanāprajñā śilpānyasyāśca gocaraḥ viparyastaṃ tathaivāhustadvirodhakaraṃ yathā ṛṣabhātpañcamāttasmāt saṣaḍjaṃ dhaivataṃ smṛtam ayaṃ hi madhyamagrāmo madhyamotpīḍitarṣabhaḥ iti sādhāritaṃ mohād anyathaivāvagacchati anyāsvapi kalāsvevamabhidheyā virodhitā sthāsnujaṅgamabhedena lokaṃ tattvavido viduḥ sa ca tadvyavahāro'tra tadvirodhakaraṃ yathā teṣāṃ kaṭataṭabhraṣṭairgajānāṃ madabindubhiḥ prāvartata nadī ghorā hastyaśvarathavāhinī dhāvatāṃ sainyavāhānāṃ phenavāri mukhacyutam cakāra jānudaghnāpān pratidiṅmukhamadhvanaḥ nyāyaḥ śāstraṃ trivargoktidaṇḍanītiṃ ca tāṃ viduḥ ato nyāyavirodhīṣṭamapetaṃ yattayā yathā vijigīṣumupanyasya vatseśaṃ vṛddhadarśanam tasyaiva kṛtinaḥ paścādabhyadhāccāraśūnyatām antaryodhaśatākīrṇaṃ sālaṅkāyananetṛkam tathāvidhaṃ gajacchadma nājñāsītsa svabhūgatam yadi vopekṣitaṃ tasya sacivaiḥ svārthasiddhaye aho nu mandimā teṣāṃ bhaktirvā nāsti bhartari śarā dṛḍhadhanurmuktā manyumadbhirarātibhiḥ marmāṇi parihṛtyāsya patiṣyantīti kānumā hato 'nena mama bhrātā mama putraḥ pitā mama mātulo bhāgineyaśca ruṣā saṃrabdhacetasaḥ asyanto vividhāny ājāv āyudhānyaparādhinam ekākinamaraṇyānyāṃ na hanyurbahavaḥ katham namo'stu tebhyo vidvadbhyo ye 'bhiprāyaṃ kaverimam śāstralokāv apāsyaiva nayanti nayavedinaḥ sacetaso vanebhasya carmaṇā nirmitasya ca viśeṣaṃ veda bālo'pi kaṣṭaṃ kiṃ nu kathaṃ nu tat āgamo dharmaśāstrāṇi lokasīmā ca tatkṛtā tadvirodhi tadācāravyatikramaṇato yathā bhūbhṛtāṃ pītasomānāṃ nyāyye vartmani tiṣṭhatām alaṃkariṣṇunā vaṃśaṃ gurau sati jigīṣuṇā abhāryoḍhena saṃskāramantareṇa dvijanmanā naravāhanadattena veśyāvān niśi pīḍitaḥ na dūṣaṇāyāyamudāhṛto vidhirna cābhimānena kimu pratīyate kṛtātmanāṃ tattvadṛśāṃ ca mādṛśo jano 'bhisaṃdhiṃ ka ivāvabhotsyate atha pratijñāhetvādihīnaṃ duṣṭaṃ ca varṇyate samāsena yathānyāyaṃ tanmātrārthapratītaye prāyeṇa durbodhatayā śāstrād bibhyatyamedhasaḥ tadupacchandanāyaiṣa hetunyāyalavoccayaḥ svādukāvyarasonmiśraṃ śāstramapyupayuñjate prathamālīḍhamadhavaḥ pibanti kaṭu bheṣajam na sa śabdo na tadvācyaṃ na sa nyāyo na sā kalā jāyate yanna kāvyāṅgamaho bhāro mahān kaveḥ sattvādayaḥ pramāṇābhyāṃ pratyakṣamanumā ca te asādhāraṇasāmānyaviṣayatvaṃ tayoḥ kila pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ tato 'rthāditi kecana kalpanāṃ nāma jātyādiyojanāṃ pratijānate samāropaḥ kilaitāvān sadarthālambanaṃ ca tat jātyādyapohe vṛttiḥ kva kva viśeṣaḥ kutaśca saḥ tadapoheṣu ca tathā siddhā sā buddhigocarā avastukaṃ cedvitathaṃ pratyakṣaṃ tattvavṛtti hi grāhyagrāhakabhedena vijñānāṃśo mato yadi vijñānamatra sādṛśyādviśeṣo 'sya vikalpanā arthādeveti rūpādestata eveti nānyataḥ anyathā ghaṭavijñānamanyena vyapadiśyate trirūpālliṅgato jñānamanumānaṃ ca kecana tadvido nāntarīyārthadarśanaṃ cāparaṃ viduḥ vividhāspadadharmeṇa dharmīkṛtaviśeṣaṇaḥ pakṣastasya ca nirdeśaḥ pratijñetyabhidhīyate tadarthahetusiddhāntasarvāgamavirodhinī viruddhadharmā pratyakṣabādhinī ceti duṣyati tayaiva hi tadarthasya virodhakaraṇaṃ yathā yatirmama pitā bālyāt sūnuryasyāham aurasaḥ astyātmā prakṛtirveti jñeyā hetvapavādinī dharmiṇo 'syāprasiddhatvāt taddharmo'pi na setsyati śāśvato'śāśvato veti prasiddhe dharmiṇi dhvanau jāyate bhedaviṣayo vivādo vādinormithaḥ svasiddhāntavirodhitvādvijñeyā tadvirodhinī kaṇabhakṣo yathā śabdamācakṣītāvinaśvaram sarvaśāstraviruddhatvātsarvāgamavirodhinī yathā śucistanuḥ straiṇī tatpramāṇāni santi vā ā kumāram asaṃdigdhadharmāhitaviśeṣaṇā prasiddhadharmeti matā śrotragrāhyo dhvaniryathā pratyakṣabādhinī tena pramāṇenaiva bādhyate yathā śīto'nalo nāsti rūpamuṣṇaḥ kṣapākaraḥ san pakṣe sadṛśe siddho vyāvṛttastadvipakṣataḥ hetustrilakṣaṇo jñeyo hetvābhāso viparyayāt san dvayoriti yaḥ siddhaḥ svapakṣaparapakṣayoḥ abhinnalakṣaṇaḥ pakṣaḥ phalabhedādayaṃ dvidhā parapakṣānupādānaṃ tadvṛtteścānudāhṛtau kathamanyatarāsiddhahetvābhāsavyavasthitiḥ sādhyadharmānugamataḥ sadṛśastatra yaśca san anyo'pyasāv eka iva sāmānyādupacaryate vipakṣastadvisadṛśo vyāvṛttastatra yo hy asan iti dvayaikānugatir vyāvṛttir lakṣmasādhutā sādhyasādhanadharmābhyāṃ siddho dṛṣṭānta ucyate tadviparyayato vāpi tadābhastadavṛttitaḥ sādhyena liṅgānugītastadabhāve ca nāstitā khyāpyate yena dṛṣṭāntaḥ sa kilānyairdvidhocyate dūṣaṇanyūnatādyuktirnyūnaṃ hetvādinātra ca tanmūlatvātkathāyāśca nyūnaṃ neṣṭaṃ pratijñayā jātayo dūṣaṇābhāsāstāḥ sādharmyasamādhayaḥ tāsāṃ prapañco bahudhā bhūyastvādiha noditaḥ aparaṃ vakṣyate nyāyalakṣaṇaṃ kāvyasaṃśrayam idaṃ tu śāstragarbheṣu kāvyeṣvabhihitaṃ yathā atha nityāvinābhāvi dṛṣṭaṃ jagati kāraṇam kāraṇaṃ cen na tannityaṃ nityaṃ cet kāraṇaṃ na tat lakṣmaprayogadoṣāṇāṃ bhedenānekavartmanā saṃdhādisādhanaṃ siddhyai śāstreṣūditamanyathā tajjñaiḥ kāvyaprayogeṣu tat prāduṣkṛtam anyathā tatra lokāśrayaṃ kāvyamāgamāstattvaśaṃsinaḥ asisaṃkāśam ākāśaṃ śabdo dūrānupātyayam tadeva vāpi sindhūnāmaho sthemā mahārciṣaḥ rūpādīnāṃ yathā dravyamāśrayo naśvarīti yā iṣṭakāryābhyupagamaṃ pratijñāṃ pratijānate dharmārthakāmakopānāṃ saṃśrayātsā caturvidhā jarāmeṣa bibharmīti pratijñāya pituryathā tathaiva puruṇābhāri sā syāddharmanibandhanī upalapsye svayaṃ sītāmiti bhartṛnideśataḥ hanūmatā pratijñāya sā jñātetyarthasaṃśrayā āhariṣyāmyamumadya mahāsenātmajāmiti kṛtvā pratijñāṃ vatsena hṛteti madanāśrayā bhrāturbhrātṛvyamunmathya pāsyāmyasyāsṛgāhave pratijñāya yathā bhīmas taccakārāvaśo ruṣā kāryo'nyatra pratijñāyāḥ prayogo na kathaṃcana parityāgasya kartavyo nāsāṃ catasṛṇām api prāyopaveśāya yathā pratijñāya suyodhanaḥ rājyāya punaruttasthāv iti dharmavirodhinī āhūto na nivarteya dyūtāyeti yudhiṣṭhiraḥ kṛtvā saṃdhāṃ śakuninā didevetyarthabādhinī adyārabhya nivatsyāmi munivad vacanāditi pituḥ priyāya yāṃ bhīṣmaścakre sā kāmabādhinī atyājayad yathā rāmaḥ sarvakṣatravadhāśrayām jāmadagnyaṃ yudhā jitvā sā jñeyā kopabādhinī athābhyupagamaprāptiḥ saṃdhābhyupagamādvinā anuktamapi yatrārthādabhyupaiti yathocyate kimindriyadviṣā jñeyaṃ ko nirākṛtaye 'ribhiḥ ko vā gatvaramarthibhyo na yacchati dhanaṃ laghu kimatyayaṃ tu yaḥ kṣepaḥ saukaryaṃ darśayatyasau hetustrilakṣmaiva mataḥ kāvyeṣvapi sumedhasām anvayavyatirekau hi kevalāv arthasiddhaye yathābhito vanābhogametadasti mahatsaraḥ kūjanātkurarāṇāṃ ca kamalānāṃ ca saurabhāt anyadharmo'pi tatsiddhiṃ sambandhena karotyayam dhūmādabhraṃkaṣāt sāgneḥ pradeśasyānumāmiva apṛthakkṛtasādhyo'pi hetuścātra pratīyate anvayavyatirekābhyāṃ vinaivārthagatiryathā dīpradīpā niśā jajñe vyapavṛttadivākarā hetupradīpadīpatvamapavṛttau raveriha tasyāpi sudhiyām iṣṭā doṣāḥ prāguditās trayaḥ ajñānasaṃśayajñānaviparyayakṛto yathā kāśā haranti hṛdayamamī kusumasaurabhāt apām abhyarṇavartitvādete jñeyāḥ śarāravaḥ asau śuklāntanetratvāccakora iti gṛhyatām tulyajātāv adṛṣṭatvāt sādhayatyacakoratām uktasyārthasya dṛṣṭāntaṃ pratibimbanidarśanam nanūpamānamevāstu na hetvanabhidhānataḥ sādhyasādhanayoruktiruktādanyatra neṣyate mukhaṃ padmamivetyatra kiṃ sādhyaṃ kiṃ ca sādhanam iti prayogasya yathā kalāv api bhavāniha śreyān vṛddhānuśiṣṭatvāt pūrve kārtayuge yathā yatra dṛṣṭāntamātreṇa vyajyete sādhyasādhane tamāhuḥ śuddhadṛṣṭāntaṃ tanmātrāviṣkṛteryathā bharatastvaṃ dilīpastvaṃ tvamevailaḥ purūravāḥ tvameva vīra pradyumnastvameva naravāhanaḥ kathamekapadenaiva vyajyerannasya te guṇāḥ iti prayuñjate santaḥ kecidvistarabhīravaḥ padamekaṃ paraṃ sādhu nārvācīnaṃ nibandhanam vaiparītyādviparyāsaṃ kīrterapi karoti tat ahṛdyamasubhirbhedaṃ rasavattve'pyapeśalam kāvyaṃ kapitthamāmraṃ vat keṣāṃcit sadṛśaṃ yathā prajājanaśreṣṭhavariṣṭhabhūbhṛcchirocitāṅghreḥ pṛthukīrtidhiṣṇya ahighnapadmasya jalāridhāmnas tavaiva nānyasya sutasya vṛttam aṃśumadbhiśca maṇibhiḥ phalanimnaiśca śākhibhiḥ phullaiśca kusumairanyairvāco'laṃkurute yathā śubhamarakatapadmarāgacitre saphalasapallavabhūricāruvṛtte bahukusumavibhūṣite sa tasthau suramunisiddhayute sumerupṛṣṭhe tadebhiraṅgair bhūṣyante bhūṣaṇopavanasrajaḥ vācāṃ vakrārthaśabdoktir alaṃkārāya kalpate viruddhapadam asvarthaṃ bahupūraṇamākulam kurvanti kāvyamapare vyāyatābhīpsayā yathā elātakkolanāgasphuṭabakulalatācandanasyandanāḍhyasṛkkākarpūracakrāgurumanaḥśilādhyāmakāvyāptatīraḥ śaṅkhavrātākulāntas timimakarakulākīrṇavīcīpratāno dadhre yasyāmbur āśiḥśaśikumudasudhākṣīraśuddhāṃ sukīrtim iti nigaditāstāstā vācām alaṃkṛtayo mayā bahuvidhakṛtīrdṛṣṭvānyeṣāṃ svayaṃ paritarkya ca prathitavacasaḥ santo'bhijñāḥ pramāṇamihāpare gurutaradhiyām asvārādhaṃ mano'kṛtabuddhibhiḥ sūtrāmbhasaṃ padāvartaṃ pārāyaṇarasātalam dhātūṇādigaṇagrāhaṃ dhyānagrahabṛhatplavam dhīrair ālokitaprāntam amedhobhir asūyitam sadopabhuktaṃ sarvābhiranyavidyākareṇubhiḥ nāpārayitvā durgādhamamuṃ vyākaraṇārṇavam śabdaratnaṃ svayaṃgamam alaṃkartum ayaṃ janaḥ tasya cādhigame yatnaḥ kāryaḥ kāvyaṃ vidhitsatā parapratyayato yattu kriyate tena kā ratiḥ nānyapratyayaśabdā vāg [... au4 Zeichenjh] mude satām pareṇa dhṛtamukteva sarasā kusumāvalī mukhyastāvadayaṃ nyāyo yat svaśaktyā pravartate anye sārasvatā nāma santyanyoktānuvādinaḥ pratītirartheṣu yatastaṃ śabdaṃ bruvate'pare dhūmabhāsorapi prāptā śabdatānyānumāṃ prati nanvakārādivarṇānāṃ samudāyo'bhidheyavān arthapratītaye gītaḥ śabda ityabhidhīyate pratyekamasamarthānāṃ samudāyo'rthavān katham varṇānāṃ kramavṛttitvān nyāyyā nāpi ca saṃhatiḥ na cāpi samudāyibhyaḥ samudāyo'tiricyate dārubhittibhuvo'tītya kimanyat sadma kalpyate tasmāt kūṭastha ityeṣā śābdī vaḥ kalpanā vṛthā pratyakṣamanumānaṃ vā yatra tat paramārthataḥ śapathairapi cādeyaṃ vaco na sphoṭavādinām nabhaḥkusumamastīti śraddadhyāt kaḥ sacetanaḥ iyanta īdṛśā varṇā īdṛgarthābhidhāyinaḥ vyavahārāya lokasya prāgitthaṃ samayaḥ kṛtaḥ sa kūṭastho'napāyī ca nādādanyaśca kathyate mandāḥ sāṃketikānarthān manyante pāramārthikān vinaśvaro'stu nityo vā sambandho'rthena vā satā namo'stu tebhyo vidvadbhyaḥ pramāṇaṃ ye'sya niścitau anyāpohena śabdo'rtham āhetyanye pracakṣate anyāpohaśca nāmānyapadārthāpākṛtiḥ kila yadi gaurityayaṃ śabdaḥ kṛtārtho'nyanirākṛtau janako gavi gobuddher mṛgyatām aparo dhvaniḥ arthajñānaphalāḥ śabdā na caikasya phaladvayam apavādavidhijñāne phale caikasya vaḥ katham purā gauriti vijñānaṃ gośabdaśravaṇādbhavet yenāgopratiṣedhāya pravṛtto gauriti dhvaniḥ varṇabhedādidaṃ bhinnaṃ varṇāḥ svāṃśavikalpataḥ ke śabdāḥ kiṃ ca tadvācyamityaho vartma dustaram dravyakriyājātiguṇabhedāt te ca caturvidhāḥ yadṛcchāśabdamapyanye ḍitthādi pratijānate nānābhāṣāviṣayiṇām aparyantārthavartinām iyattā kena vāmīṣāṃ viśeṣādavadhāryate vakravācāṃ kavīnāṃ ye prayogaṃ prati sādhavaḥ prayoktuṃ ye na yuktāśca tadviveko'yamucyate nāprayuktaṃ prayuñjīta cetaḥsammohakāriṇam tulyārthatve'pi hi brūyātko hanti gativācinam śrotrādiṃ na tu durbodhaṃ na duṣṭādimapeśalam grāmyaṃ na piṇḍīśūrādiṃ na ḍitthādimapārthakam nāpratītānyathārthatvaṃ dhātvanekārthatāvaśāt na leśajñāpakākṛṣṭasaṃhati dhyāti vā yathā na śiṣṭairuktamityeva na tantrāntarasādhitam chandovaditi cotsargānna cāpi chāndasaṃ vadet kramāgataṃ śrutisukhaṃ śabdamarthyamudīrayet atiśete hyalaṃkāramanyaṃ vyañjanacārutā siddho yaścopasaṃkhyānādiṣṭyā yaścopapāditaḥ tam ādriyeta prāyeṇa na tu yogavibhāgajam iyaṃ candramukhī kanyā prakṛtyaiva manoharā asyāṃ suvarṇālaṃkāraḥ puṣṇāti nitarāṃ śriyam vṛddhipakṣaṃ prayuñjīta saṃkrame'pi mṛjer yathā mārjantyadhararāgaṃ te patanto bāṣpabindavaḥ sarūpaśeṣaṃ tu pumān striyā yatra ca śiṣyate yathāha varuṇāvindrau bhavau śarvau mṛḍāviti yathā paṭayatītyādi ṇic prātipadikāttataḥ ṇāviṣṭhavaditīṣṭyā ca tathā kraśayatītyapi prayuñjītāvyayībhāvam adantaṃ nāpyapañcami tṛtīyāsaptamīpakṣe nālugviṣayam ānayet tiṣṭhadguprabhṛtau vācyau naktaṃdivasagocarau yathā vidvānadhīte'sau tiṣṭhadgu ca vahadgu ca śiṣṭaprayogamātreṇa nyāsakāramatena vā tṛcā samastaṣaṣṭhīkaṃ na kathaṃcidudāharet sūtrajñāpakamātreṇa vṛtrahantā yathoditaḥ akena ca na kurvīta vṛttiṃ tadgamako yathā pañcarājīti ca yathā prayuñjīta dviguḥ striyām napuṃsakaṃ tatpuruṣaṃ puruhūtasabhaṃ yathā sarvebhyaśca bhṛśādibhyo vadelluptahalaṃ yathā priyonmanāyate sā te kiṃ śaṭhābhimanāyase tṛtīyaikavacaḥ ṣaṣṭyām āmantaṃ ca vadet kvipi yathoditaṃ balabhidā surucāṃ vidyutāmiva asantamapi yadvākyaṃ tattathaiva prayojayet yathocyate'mbhasāṃ bhāsā yaśasāmambhasāmiti puṃsi striyāṃ ca kvasvantamicchantyachāndasaṃ kila upeyuṣāmapi divaṃ yathā na vyeti cārutā ibhakumbhanibhau bālā dadhuṣī kantuke stanau ratikhedapariśrāntā jahāra hṛdayaṃ nṛṇām śabalādibhyo nitarāṃ bhāti ṇij vihito yathā balākāḥ paśya suśroṇi ghanāñchabalayantyamūḥ śiśirāsārakaṇikāṃ sadṛśaste tu kaṅgavat saṃvījayati suśroṇi ratikhedālasekṣaṇām evaṃ ṇicaḥ prayogastu sarvatrālaṃkṛtiḥ parā liṅgatrayopapannaṃ ca tācchīlyaviṣayaṃ ṇinim tasyā hārī stanābhogo vadanaṃ hāri sundaram hāriṇī tanuratyantaṃ kiyanna harate manaḥ tācchīlyādiṣu ceṣyante sarva eva tṛnādayaḥ viśeṣeṇaiva tatreṣṭā yutkurajvarajiṣṇucaḥ ktinnantaṃ ca prayuñjīta saṃgatiḥ saṃhatiryathā śakārau jāgur iṣṭau ca jāgaryā jāgarā yathā upāsaneti ca yucaṃ nityam āseḥ prayojayet lyuṭaṃ ca kartṛviṣayaṃ devano ramaṇo yathā aṇṇāntādapi ṅībiṣṭo lakṣmīḥ pauraṃdarī yathā aṇ mahārajanāllākṣārocanābhyāṃ tathā ca ṭhak ḍmatubiṣṭaṃ ca kumudādyatheyaṃ bhūḥ kumudvatī ṭhak cāpi tena jayatītyākṣikaḥ śāstriko yathā hitaprakaraṇe ṇaṃ ca sarvaśabdāt prayuñjate tataśchamiṣṭhyā ca yathā sārvaḥ sarvīya ityapi vaded imanijantaṃ ca paṭimā laghimā yathā viśeṣeṇeyasunniṣṭo jyāyānāpa kanīyasīm dvayasajdadhnacāviṣṭau pramāṇaviṣayau yathā jānudaghnī sarin nārīnitambadvayasaṃ saraḥ matupprakaraṇo jyotsnātamisrāśṛṅgiṇādayaḥ inacca phalabarhābhyāṃ phalino barhiṇo yathā iniḥ prayuktaḥ prāyeṇa tathā ṭhaṃśca manīṣibhiḥ tatrāpi mekhalāmālāmāyānāṃ sutarāṃ matā abhyastājjheradādeśe dadhatītyādayo'pi ca roditi svapitītyādi saheṭā sārvadhātukam abhyasteṣu prayoktavyam adantaṃ ca videḥ śatuḥ asau dadhadalaṃkāraṃ srajaṃ bibhracca śobhate raṃ yoginaṃ vadet yathaitacchyāmamābhāti vanaṃ vanajalocane naikatraukārabhūyastvaṃ gato yāto hato yathā sāvarṇyavatsayorbhasya brūyānnānyatra paddhateḥ sālāturīyamatam etadanukrameṇa ko vakṣyatīti virato'hamato vicārāt śabdārṇavasya yadi kaścidupaiti pāraṃ bhīmāmbhasaśca jaladheriti vismayo'sau vidyānāṃ satatamapāśrayo'parāsāṃ tāsūktānna ca viruṇaddhi kāṃścidarthān śraddheyaṃ jagati mataṃ hi pāṇinīyaṃ mādhyasthyād bhavati na kasyacitpramāṇam avalokya matāni satkavīnām avagamya svadhiyā ca kāvyalakṣma sujanāvagamāya bhāmahena grathitaṃ rakrilagomisūnunedam iti śrībhāmahālaṃkāre ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ ṣaṣṭhyā śarīraṃ nirṇītaṃ śataṣaṣṭhyā tvalaṃkṛtiḥ pañcāśatā doṣadṛṣṭiḥ saptatyā nyāyanirṇayaḥ ṣaṣṭhyā śabdasya śuddhiḥ syādityevaṃ vastupañcakam uktaṃ ṣaḍbhiḥ paricchedairbhāmahena krameṇa vaḥ
Cite this

Notice an error, a missing source, or a date that should be revised? Suggest a correction. Every amendment enters the scholar moderation queue with the contributor cited.

URN · urn:vamshanidhi:scripture:01KTP63A4C9GAZ6J38QHFYPH3B

वंशनिधि

Civilization memory · Federated · Established 2026

Vamshanidhiवंशनिधिvamshanidhi.in

As of 2026-05-24 · Provenance: self-published

Kāvyālaṃkāra · Manuscript · Vamshanidhi