Hitopadeśa

siddhiḥ sādhye satām astu prasādāt tasya dhūrjaṭeḥ jāhnavīphenalekheva yanmūrdhni śaśinaḥ kalā śruto hitopadeśo 'yaṃ pāṭavaṃ saṃskṛtoktiṣu vācāṃ sarvatra vaicitryaṃ nītividyāṃ dadāti ca ajarāmaravat prājño vidyāmarthaṃ ca cintayet gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret sarvad…

1. AttributionThe Digital Corpus of Sanskrit (DCS), Oliver Hellwigtextual
2. SourceUpstream TEI document · san · Latnpublished primary

siddhiḥ sādhye satām astu prasādāt tasya dhūrjaṭeḥ jāhnavīphenalekheva yanmūrdhni śaśinaḥ kalā śruto hitopadeśo 'yaṃ pāṭavaṃ saṃskṛtoktiṣu vācāṃ sarvatra vaicitryaṃ nītividyāṃ dadāti ca ajarāmaravat prājño vidyāmarthaṃ ca cintayet gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret sarvadravyeṣu vidyaiva dravyam āhur anuttamam ahāryatvād anarghatvād akṣayatvāc ca sarvadā saṃyojayati vidyaiva nīcagāpi naraṃ sarit samudram iva durdharṣaṃ nṛpaṃ bhāgyam ataḥ param vidyā dadāti vinayaṃ vinayād yāti pātratām pātratvāt dhanam āpnoti dhanād dharmaṃ tataḥ sukham vidyā śastraṃ ca śāstraṃ ca dve vidye pratipattaye ādyā hāsyāya vṛddhatve dvitīyādriyate sadā yan nave bhājane lagnaḥ saṃskāro nānyathā bhavet kathāchalena bālānāṃ nītis tad iha kathyate mitralābhaḥ suhṛdbhedo vigrahaḥ saṃdhir eva ca pañcatantrāt tathānyasmād granthād ākṛṣya likhyate atha kathāmukham asti bhāgīrathītīre pāṭaliputranāmadheyaṃ nagaram tatra sarvasvāmiguṇopetaḥ sudarśano nāma narapatir āsīt sa bhūpatir ekadā kenāpi pāṭhyamānaṃ ślokadvayaṃ śuśrāva anekasaṃśayocchedi parokṣārthasya darśakam sarvasya locanaṃ śāstraṃ yasya nāsty andha eva saḥ yauvanaṃ dhanasampattiḥ prabhutvam avivekitā ekaikam apy anarthāya kim u yatra catuṣṭayam ity ākarṇyātmanaḥ putrāṇām anadhigataśāstrāṇāṃ nityam unmārgagāmināṃ śāstrānanuṣṭhānenodvignamanāḥ sa rājā cintayāmāsa ko 'rthaḥ putreṇa jātena yo na vidvān na dhārmikaḥ kāṇena cakṣuṣā kiṃ vā cakṣuḥ pīḍaiva kevalam ajātamṛtamūrkhāṇāṃ varam ādyau na cāntimaḥ sakṛd duḥkhakarāv ādyāv antimas tu pade pade kiṃ ca varaṃ garbhasrāvo varam api ca naivābhigamanaṃ varaṃ jātaḥ preto varam api ca kanyāvajanitā varaṃ vandhyā bhāryā varam api ca garbheṣu vasatir na vāvidvān rūpadraviṇaguṇayukto 'pi tanayaḥ sa jāto yena jātena yāti vaṃśaḥ samunnatim parivartini saṃsāre mṛtaḥ ko vā na jāyate anyac ca guṇigaṇagaṇanārambhe na patati kaṭhinī sasambhramād yasya tenāmbā yadi sutinī vada vandhyā kīdṛśī bhavati api ca dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ manaḥ vidyāyām arthalābhe ca mātur uccāra eva saḥ aparaṃ ca varam eko guṇī putro na ca mūrkhaśatair api ekaś candramās tamo hanti na ca tārāgaṇair api puṇyatīrthe kṛtaṃ yena tapaḥ kvāpy atiduṣkaram tasya putro bhaved vaśyaḥ samṛddho dhārmikaḥ sudhīḥ tathā coktam arthāgamo nityam arogitā ca priyā ca bhāryā priyavādinī ca vaśyaś ca putro 'rthakarī ca vidyā ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan ko dhanyo bahubhiḥ putraiḥ kuśūlāpūraṇāḍhakaiḥ varam ekaḥ kulālambī yatra viśrūyate pitā ṛṇakartā pitā śatrur mātā ca vyabhicāriṇī bhāryā rūpavatī śatruḥ putraḥ śatrur apaṇḍitaḥ yasya kasya prasūto 'pi guṇavān pūjyate naraḥ dhanurvaṃśaviśuddho 'pi nirguṇaḥ kiṃ kariṣyati hā hā putraka nādhītaṃ gatāsv etāsu rātriṣu tena tvaṃ viduṣāṃ madhye paṅke gaur iva sīdasi tat katham idānīm ete mama putrā guṇavantaḥ kriyantām yataḥ āhāranidrābhayamaithunāni sāmānyam etat paśubhir narāṇām jñānaṃ narāṇām adhiko viśeṣo jñānena hīnāḥ paśubhiḥ samānāḥ yataḥ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko 'pi na vidyate ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam yac cocyate āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanam eva ca pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ kiṃ ca avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavanti mahatām api nagnatvaṃ nīlakaṇṭhasya mahāhiśayanaṃ hareḥ anyac ca yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi cen na tad anyathā iti cintāviṣaghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate etat kāryākṣamāṇāṃ keṣāṃcid ālasyavacanam puruṣakārautkārṣyam āha yathā hy ekena cakreṇa na rathasya gatir bhavet tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati tathā ca pūrvajanmakṛtaṃ karma tad daivam iti kathyate tasmāt puruṣakāreṇa yatnaṃ kuryād atandritaḥ na daivam api saṃcintya tyajed udyogam ātmanaḥ anudyogena tailāni tilebhyo nāptum arhati anyac ca udyoginaṃ puruṣasiṃham upaiti lakṣmīr daivena deyam iti kāpuruṣā vadanti daivaṃ nihatya kuru pauruṣam ātmaśaktyā yatne kṛte yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati evam ātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate kākatālīyavat prāptaṃ dṛṣṭvāpi nidhim agrataḥ na svayaṃ daivam ādatte puruṣārtham apekṣate udyamena hi sidhyanti kāryāṇi na manorathaiḥ nahi suptasya siṃhasya praviśanti mukhe mṛgāḥ tathā coktam mātā śatruḥ pitā vairī yena bālo na pāṭhitaḥ na śobhate sabhāmadhye haṃsamadhye bako yathā rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ vidyāhīnā na śobhante nirgandhā iva kiṃśukāḥ aparac ca pustakeṣu ca nādhītaṃ nādhītaṃ gurusaṃnidhau na śobhate sabhāmadhye jāragarbha iva striyāḥ etac cintayitvā rājā paṇḍitasabhāṃ kāritavān rājovāca bho bhoḥ paṇḍitāḥ śrūyatāṃ mama vacanam asti kaścid evambhūto vidvān yo mama putrāṇāṃ nityam unmārgagāminām anadhigataśāstrāṇām idānīṃ nītiśāstropadeśena punar janma kārayituṃ samarthaḥ yataḥ kācaḥ kāñcanasaṃsargād dhatte mārakatīr dyutīḥ tathā satsaṃnidhānena mūrkho yāti pravīṇatām uktaṃ ca hīyate hi matis tāta hīnaiḥ saha samāgamāt samaiś ca samatām eti viśiṣṭaiś ca viśiṣṭatām atrāntare viṣṇuśarmanāmā mahāpaṇḍitaḥ sakalanītiśāstratattvajño bṛhaspatir ivābravīddeva mahākulasambhūtā ete rājaputrāḥ tat mayā nītiṃ grāhayituṃ śakyante yataḥ nādravye nihitā kācit kriyā phalavatī bhavet na vyāpāraśatenāpi śukavat pāṭhyate bakaḥ anyac ca asmiṃs tu nirguṇaṃ gotre nāpatyam upajāyate ākare padyarāgānāṃ janma kācamaṇeḥ kutaḥ ato 'haṃ ṣaṇmāsābhyantare bhavatputrān nītiśāstrābhijñān kariṣyāmi rājā savinayaṃ punar uvāca kīṭo 'pi sumanaḥsaṅgād ārohati satāṃ śiraḥ aśmāpi yāti devatvaṃ mahadbhiḥ supratiṣṭhitaḥ anyac ca yathodayagirer dravyaṃ saṃnikarṣeṇa dīpyate tathā satsaṃnidhānena hīnavarṇo 'pi dīpyate guṇā guṇajñeṣu guṇā bhavanti te nirguṇaṃ prāpya bhavanti doṣāḥ āsvādyatoyāḥ pravahanti nadyaḥ samudram āsādya bhavanty upeyāḥ tad eteṣām asmatputrāṇāṃ nītiśāstropadeśāya bhavantaḥ pramāṇam ity uktvā tasya viṣṇuśarmaṇo bahumānapuraḥsaraṃ putrān samarpitavān atha prāsādapṛṣṭhe sukhopaviṣṭānāṃ rājaputrāṇāṃ purastāt prastāvakrameṇa paṇḍito 'bravīt bho rājaputrāḥ śṛṇuta kāvyaśāstravinodena kālo gacchati dhīmatām vyasanena tu mūrkhāṇāṃ nidrayā kalahena vā tad bhavatāṃ vinodāya kākakūrmādīnāṃ vicitrāṃ kathāṃ kathayiṣyāmi rājaputrair uktamārya kathyatām viṣṇuśarmovāca śṛṇuta yūyam samprati mitralābhaḥ prastūyate yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ asādhanā vittahīnā buddhimantaḥ suhṛnmatāḥ sādhayanty āśu kāryāṇi kākakūrmamṛgākhuvat rājaputrā ūcuḥ katham etat so 'bravīt asti godāvarītīre viśālaḥ śālmalītaruḥ tatra nānādigdeśād āgatya rātrau pakṣiṇo nivasanti atha kadācid avasannāyāṃ rātrau astācalacūḍāvalambini bhagavati kumudinīnāyake candramasi laghupatananāmā vāyasaḥ prabuddhaḥ kṛtāntam iva dvitīyam aṭantaṃ pāśahastaṃ vyādham apaśyat tam ālokyācintayat adya prātar evāniṣṭadarśanaṃ jātam na jāne kim anabhimataṃ darśayiṣyati ity uktvā tad anusaraṇakrameṇa vyākulaś calati yataḥ śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam anyac ca viṣayiṇām idam avaśyaṃ kartavyam utthāyotthāya boddhavyaṃ kim adya sukṛtaṃ kṛtam āyuṣaḥ khaṇḍam ādāya ravir astaṃ gamiṣyati atha tena vyādhena taṇḍulakaṇān vikīrya jālaṃ vistīrṇam sa ca tatra pracchanno bhūtvā sthitaḥ asminn eva kāle citragrīvanāmā kapotarājaḥ saparivāro viyati visarpaṃs taṇḍulakaṇān avalokayāmāsa tataḥ kapotarājas taṇḍulakaṇalubdhān kapotān prāha kuto 'tra nirjane vane taṇḍulakaṇānāṃ sambhavaḥ tan nirūpyatāṃ tāvat bhadram idaṃ na paśyāmi prāyeṇānena taṇḍulakaṇalobhenāsmābhir api tathā bhavitavyam kaṅkaṇasya tu lobhena magnaḥ paṅke sudustare vṛddhavyāghreṇa samprāptaḥ pathikaḥ saṃmṛtaḥ kapotā ūcuḥ katham etat so 'bravīt aham ekadā dakṣiṇāraṇye carann apaśyam eko vṛddho vyāghraḥ snātaḥ kuśahastaḥ sarastīre brūte bho bho pānthāḥ idaṃ suvarṇakaṅkaṇaṃ gṛhyatām tato lobhākṛṣṭena kenacit pānthena ālocitaṃ bhāgyena etat sambhavati kiṃtu asmin ātmasaṃdehe pravṛttir na vidheyā yataḥ aniṣṭād iṣṭalābhe'pi na gatir jāyate śubhā yatrāste viṣasaṃsargo 'mṛtaṃ tad api mṛtyave kiṃtu sarvatrārthārjanapravṛttau saṃdeha eva tathā coktam na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati tan nirūpayāmi tāvat prakāśaṃ brūte kutra tava kaṅkaṇam vyāghro hastaṃ prasārya darśayati pāntho 'vadatkathaṃ mārātmake tvayi viśvāsaḥ vyāghra uvāca śṛṇu re pāntha prāg eva yauvanadaśāyām aham atīva durvṛtta āsam anekagomānuṣāṇāṃ vadhānme putrā mṛtā dārāś ca vaṃśahīnaś cāham tataḥ kenacid dhārmikeṇāham upadiṣṭaḥ dānadharmādikaṃ caratu bhavān iti tadupadeśādidānīm ahaṃ snānaśīlo dātā vṛddho galitanakhadantaḥ na kathaṃ viśvāsabhūmiḥ uktaṃ ca ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ dhṛtiḥ kṣamā alobha iti mārgo 'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ tatra pūrvaś caturvargo dambhārtham api sevyate uttaras tu caturvargo mahātmany eva tiṣṭhati mama caitāvān lobhavirahaḥ yena svahastastham api suvarṇakaṅkaṇaṃ yasmai kasmaicid dātum icchāmi tathāpi vyāghro mānuṣaṃ khādatīti lokāpavādo durnivāraḥ yataḥ gatānugatiko lokaḥ kuṭṭanīm upadeśinīm pramāṇayati no dharme yathā goghnam api dvijam mayā ca dharmaśāstrāṇi adhītāni śṛṇu marusthalyāṃ yathā vṛṣṭiḥ kṣudhārte bhojanaṃ tathā daridre dīyate dānaṃ saphalaṃ pāṇḍunandana prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā ātmaupamyena bhūtānāṃ dayāṃ kurvanti sādhavaḥ aparaṃ ca pratyākhyāne ca dāne ca sukhaduḥkhe priyāpriye ātmaupamyena puruṣaḥ pramāṇam adhigacchati anyac ca mātṛvat paradāreṣu paradravyeṣu loṣṭavat ātmavat sarvabhūteṣu yaḥ paśyati sa paṇḍitaḥ tvaṃ ca atīvadurgataḥ tena tat tubhyaṃ dātuṃ sayatno 'ham tathā coktam daridrān bhara kaunteya mā prayaccheśvare dhanam vyādhitasyauṣadhaṃ pathyaṃ nīrujasya kim auṣadhaiḥ anyat ca dātavyam iti yad dānaṃ dīyate'nupakāriṇi deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ viduḥ tad atra sarasi snātvā suvarṇakaṅkaṇam idaṃ gṛhāṇa tato yāvad asau tadvacaḥpratīto lobhāt saraḥ snātuṃ praviṣṭaḥ tāvan mahāpaṅke nimagnaḥ palāyitum akṣamaḥ taṃ paṅke patitaṃ dṛṣṭvā vyāghro 'vadata haha mahāpaṅke patito 'si atas tvām aham utthāpayāmi ity uktvā śanaiḥ śanair upagamya tena vyāghreṇa dhṛtaḥ sa pāntho 'cintayat na dharmaśāstraṃ paṭhatīti kāraṇam na cāpi vedādhyayanaṃ durātmanaḥ svabhāva evātra tathātiricyate yathā prakṛtyā madhuraṃ gavāṃ payaḥ kiṃ ca avaśendriyacittānāṃ hastisnānam iva kriyā durbhagābharaṇaprāyo jñānaṃ bhāraḥ kriyāṃ vinā tan mayā bhadraṃ na kṛtam yad atra mārātmake viśvāsaḥ kṛtaḥ tathā coktam nadīnāṃ śastrapāṇīnāṃ nakhināṃ śṛṅgiṇāṃ tathā viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca aparaṃ ca sarvasya hi parīkṣyante svabhāvā netare guṇāḥ atītya hi guṇān sarvān svabhāvo mūrdhni vartate anyac ca sa hi gaganavihārī kalmaṣadhvaṃsakārī daśaśatakaradhārī jyotiṣāṃ madhyacārī vidhur api vidhiyogād grasyate rāhuṇāsau likhitam api lalāṭe projjhituṃ kaḥ samarthaḥ iti cintayann evāsau vyāghreṇa dhṛtvā vyāpāditaḥ khāditaś ca ato 'haṃ bravīmi kaṅkaṇasya tu lobhenetyādi ata eva sarvathāvicāritaṃ karma na kartavyam iti yataḥ sujīrṇam annaṃ suvicakṣaṇaḥ sutaḥ suśāsitā strī nṛpatiḥ susevitaḥ sucintya coktaṃ suvicārya yat kṛtaṃ sudīrghakāle'pi na yāti vikriyām etad vacanaṃ śrutvā kaścit kapotaḥ sadarpam āhāḥ kim evam ucyate vṛddhasya vacanaṃ grāhyam āpatkāle hy upasthite sarvatraivaṃ vicāre ca bhojane'pi pravartatām yataḥ śaṅkābhiḥ sarvam ākrāntam annaṃ pānaṃ ca bhūtale pravṛttiḥ kutra kartavyā jīvitavyaṃ kathaṃ na vā yathā coktam īrṣyī ghṛṇī tv asaṃtuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ parabhāgyopajīvī ca ṣaḍ ete nityaduḥkhitāḥ etac chrutvā taṇḍulakaṇalobhena nabhomaṇḍalād avatīrya sarve kapotās tatropaviṣṭāḥ yataḥ sumahānty api śāstrāṇi dhārayanto bahuśrutāḥ chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyante lobhamohitāḥ anyac ca lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhāt kāmaḥ prajāyate lobhān mohaś ca nāśaś ca lobhaḥ pāpasya kāraṇam anyac ca asaṃbhavaṃ hemamṛgasya janma tathāpi rāmo lulubhe mṛgāya prāyaḥ samāpannavipattikāle dhiyo 'pi puṃsāṃ malinā bhavanti anantaraṃ te sarve jālanibaddhā babhūvuḥ tato yasya vacanāt tatrāvalambitās taṃ sarve tiraskurvanti sma yataḥ na gaṇasyāgrato gacchet siddhe kārye samaṃ phalam yadi kāryavipattiḥ syān mukharas tatra hanyate tasya tiraskāraṃ śrutvā citragrīva uvāca nāyam asya doṣaḥ yataḥ āpadām āpatantīnāṃ hito 'py āyāti hetutām mātṛjaṅghā hi vatsasya stambhībhavati bandhane anyac ca sa bandhur yo vipannānām āpaduddharaṇakṣamaḥ na tu bhītaparitrāṇavastūpālambhapaṇḍitaḥ vipatkāle vismaya eva kāpuruṣalakṣaṇam tad atra dhairyam avalambya pratīkāraś cintyatām yataḥ vipadi dhairyam athābhyudaye kṣamā sadasi vākyapaṭutā yudhi vikramaḥ yaśasi cābhirucir vyasanaṃ śrutau prakṛtisiddham idaṃ hi mahātmanām sampadi yasya na harṣo vipadi viṣādo raṇe ca bhīrutvam taṃ bhuvanatrayatilakaṃ janayati jananī sutaṃ viralam anyac ca ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā nidrā tandrā bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā idānīm api evaṃ kriyatāṃ sarvair ekacittībhūya jālam ādāya uḍḍīyatām yataḥ alpānām api vastūnāṃ saṃhatiḥ kāryasādhikā tṛṇair guṇatvam āpannair badhyante mattadantinaḥ saṃhatiḥ śreyasī puṃsāṃ svakulair alpakair api tuṣeṇāpi parityaktā na prarohanti taṇḍulāḥ iti vicitya pakṣiṇaḥ sarve jālam ādāya utpatitāḥ anantaraṃ ca vyādhaḥ sudūrāj jālāpahārakāṃs tān avalokya paścād dhāvito 'cintayat saṃhatās tu haranty ete mama jālaṃ vihaṃgamāḥ yadā tu nipatiṣyanti vaśam eṣyanti me tadā tatas teṣu cakṣurviṣayam atikrānteṣu pakṣiṣu sa vyādho nivṛttaḥ atha lubdhakaṃ nivṛttaṃ dṛṣṭvā kapotā ūcuḥ svāmin kim idānīṃ kartum ucitam citragrīva uvāca mātā mitraṃ pitā ceti svabhāvāt tritayaṃ hitam kāryakāraṇataś cānye bhavanti hitabuddhayaḥ tan me mitraṃ hiraṇyako nāma mūṣikarājo gaṇḍakītīre citravane nivasati so 'smākaṃ pāśāṃś chetsyati ity ālocya sarve hiraṇyakavivarasamīpaṃ gatāḥ hiraṇyakaś ca sarvadā apāyaśaṅkayā śatadvāraṃ vivaraṃ kṛtvā nivasati tato hiraṇyakaḥ kapotāvapātabhayāc cakitaḥ tūṣṇīṃ sthitaḥ citragrīva uvāca sakhe hiraṇyaka katham asmān na sambhāṣase tato hiraṇyakas tadvacanaṃ pratyabhijñāya sasambhramaṃ bahir niḥsṛtya abravīt puṇyavān asmi priyasuhṛn me citragrīvaḥ samāyātaḥ yasya mitreṇa sambhāṣo yasya mitreṇa saṃsthitiḥ yasya mitreṇa saṃlāpas tato nāstīha puṇyavān atha pāśabaddhāṃś caitān dṛṣṭvā savismayaḥ kṣaṇaṃ sthitvā uvāca sakhe kim etat citragrīva uvāca sakhe asmākaṃ prāktanajanmakarmaṇaḥ phalam etat yasmāc ca yena ca yathā ca yadā ca yac ca yāvac ca yatra ca śubhāśubham ātmakarma tasmāc ca tena ca tathā ca tadā ca tac ca tāvac ca tatra ca vidhātṛvaśād upaiti rāgaśokaparītāpabandhanavyasanāni ca ātmāparādhavṛkṣāṇāṃ phalāny etāni dehinām etac chrutvā hiraṇyakaś citragrīvasya bandhanaṃ chettuṃ satvaram upasarpati tatra citragrīva uvāca mitra mā maivaṃ kuru prathamam asmadāśritānām eteṣāṃ tāvat pāśāṃś chinddhi mama pāśaṃ paścāc chetsyasi hiraṇyako 'py āhāham alpaśaktiḥ dantāś ca me komalāḥ tad eteṣāṃ pāśāṃś chettuṃ kathaṃ samartho bhavāmi tat yāvan me dantā na truṭyanti tāvat tava pāśaṃ chinadmi tadanantaram apy eteṣāṃ bandhanaṃ yāvat śakyaṃ chetsyāmi citragrīva uvācāstv evam tathāpi yathāśakti bandhanam eteṣāṃ khaṇḍaya hiraṇyakenoktamātmaparityāgena yadāśritānāṃ parirakṣaṇaṃ tan na nītivedināṃ saṃmatam yataḥ āpadarthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api anyac ca dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāṇāḥ saṃsthitahetavaḥ tān nighnatā kiṃ na hataṃ rakṣatā kiṃ na rakṣitam citragrīva uvāca sakhe nītis tāvad īdṛśy eva kiṃtv aham asmadāśritānāṃ duḥkhaṃ soḍhuṃ sarvathāsamarthas tenedaṃ bravīmi yataḥ dhanāni jīvitaṃ caiva parārthe prājña utsṛjet sannimitte varaṃ tyāgo vināśe niyate sati ayam aparaś cāsādhāraṇo hetuḥ jātidravyabalānāṃ ca sāmyam eṣāṃ mayā saha matprabhutvaphalaṃ brūhi kadā kiṃ tad bhaviṣyati anyac ca vinā vartanam evaite na tyajanti mamāntikam tan me prāṇavyayenāpi jīvayaitān mamāśritān kiṃ ca māṃsamūtrapurīṣāsthipūrite'tra kalevare vinaśvare vihāyāsthāṃ yaśaḥ pālaya mitra me aparaṃ ca paśya yadi nityam anityena nirmalaṃ malavāhinā yaśaḥ kāyena labhyeta tan na labdhaṃ bhaven nu kim yataḥ śarīrasya guṇānāṃ ca dūram atyantam antaram śarīraṃ kṣaṇavidhvaṃsi kalpāntasthāyino guṇāḥ ity ākarṇya hiraṇyakaḥ prahṛṣṭamanāḥ pulakitaḥ san abravītsādhu mitra sādhu anenāśritavātsalyena trailokyasyāpi prabhutvaṃ tvayi yujyate evam uktvā tena sarveṣāṃ kapotānāṃ bandhanāni chinnāni tato hiraṇyakaḥ sarvān sādaraṃ sampūjya āha sakhe citragrīva sarvathātra jālabandhanavidhau sati doṣam āśaṅkya ātmani avajñā na kartavyā yataḥ yo 'dhikād yojanaśatān paśyatīhāmiṣaṃ khagaḥ sa eva prāptakālas tu pāśabandhaṃ na paśyati aparaṃ ca śaśidivākarayor grahapīḍanaṃ gajabhujaṃgamayor api bandhanam matimatāṃ ca vilokya daridratāṃ vidhir aho balavān iti me matiḥ anyac ca vyomaikāntavihāriṇo 'pi vihagāḥ samprāpnuvanty āpadaṃ badhyante nipuṇair agādhasalilān matsyāḥ samudrād api durnītaṃ kim ihāsti kiṃ sucaritaṃ kaḥ sthānalābhe guṇaḥ kālo hi vyasanaprasāritakaro gṛhṇāti dūrād api iti prabodhya ātithyaṃ kṛtvā āliṅgya ca tena saṃpreṣitaś citragrīvo 'pi saparivāro yatheṣṭadeśān yayau hiraṇyako 'pi svavivaraṃ praviṣṭaḥ yāni kāni ca mitrāṇi kartavyāni śatāni ca paśya mūṣikamitreṇa kapotā muktabandhanāḥ atha laghupatanakanāmā kākaḥ sarvavṛttāntadarśī sāścaryam idam āhāho hiraṇyaka ślāghyo 'si ato 'ham api tvayā saha maitrīṃ kartum icchāmi atas tvaṃ māṃ maitryeṇānugrahītum arhasi etac chrutvā hiraṇyako 'pi vivarābhyantarād āha kas tvam sa brūte laghupatanakanāmā vāyaso 'ham hiraṇyako vihasyāha kā tvayā saha maitrī yataḥ yad yena yujyate loke budhas tat tena yojayet aham annaṃ bhavān bhoktā kathaṃ prītir bhaviṣyati aparaṃ ca bhakṣyabhakṣayoḥ prītir vipatteḥ kāraṇaṃ matam śṛgālāt pāśabaddho 'sau mṛgaḥ kākena rakṣitaḥ vāyaso 'bravītkatham etat hiraṇyakaḥ kathayati asti magadhadeśe campakavatī nāma araṇyānī tasyāṃ cirāt mahatā snehena mṛgakākau nivasataḥ sa ca mṛgaḥ svecchayā bhrāmyan hṛṣṭapuṣṭāṅgaḥ kenacit śṛgālenāvalokitaḥ taṃ dṛṣṭvā śṛgālo 'cintayat katham etanmāṃsaṃ sulalitaṃ bhakṣayāmi bhavatu viśvāsaṃ tāvad utpādayāmi ity ālocya upasṛtyābravīnmitra kuśalaṃ te mṛgeṇoktaṃ kas tvam sa brūte kṣudrabuddhināmā jambuko 'ham atrāraṇye bandhuhīno mṛtavat ekākī nivasāmi idānīṃ tvāṃ mitram āsādya punaḥ sabandhur jīvalokaṃ praviṣṭo 'smi adhunā tavānucareṇa mayā sarvathā bhavitavyam iti mṛgeṇoktamevam astu tataḥ paścād astaṃ gate savitari bhagavati marīcimālini tau mṛgasya vāsabhūmiṃ gatau tatra campakavṛkṣaśākhāyāṃ subuddhināmā kāko mṛgasya ciramitraṃ nivasati tau dṛṣṭvā kāko 'vadatsakhe citrāṅga ko 'yaṃ dvitīyaḥ mṛgo brūte mitra akasmād āgantunā saha maitrī na yuktā tan na bhadram ācaritam tathā coktam ajñātakulaśīlasya vāso deyo na kasyacit mārjārasya hi doṣeṇa hato gṛdhro jaradgavaḥ tau āhatuḥ katham etat kākaḥ kathayati asti bhāgīrathītīre gṛdhrakūṭanāmni parvate mahān parkaṭīvṛkṣaḥ tasya koṭare daivadurvipākāt galitanakhanayano jaradgavanāmā gṛdhraḥ prativasati atha kṛpayā tajjīvanāya tadvṛkṣavāsinaḥ pakṣiṇaḥ svāhārāt kiṃcit kiṃcid uddhṛtya tasmai dadati tenāsau jīvati teṣāṃ śāvakarakṣāṃ ca karoti atha kadācit dīrghakarṇanāmā mārjāraḥ pakṣiśāvakān bhakṣayituṃ tatrāgataḥ tatas tam āyāntaṃ dṛṣṭvā pakṣiśāvakair bhayārtaiḥ kolāhalaḥ kṛtaḥ tac chrutvā jaradgavena uktaṃ ko 'yam āyāti dīrghakarṇo gṛdhram avalokya sabhayam āha hā hato 'smi yato 'yaṃ māṃ vyāpādayiṣyati athavā tāvad bhayasya bhetavyaṃ yāvad bhayam anāgatam āgataṃ tu bhayaṃ vīkṣya naraḥ kuryād yathocitam adhunātisaṃnidhāne palāyitum akṣamaḥ tad yathā bhavitavyaṃ tathā bhavatu tāvat viśvāsam utpādyāsya samīpam upagacchāmīty ālocya tam upasṛtyābravīd ārya tvām abhivande gṛdhro 'vadatkas tvam so 'vadanmārjāro 'ham gṛdhro brūte dūram apasara no cet hantavyo 'si mayā mārjāro 'vadacchrūyatāṃ tāvat madvacanam tato yady ahaṃ vadhyas tadā hantavyaḥ yataḥ jātimātreṇa kiṃ kaścid vadhyate pūjyate kvacit vyavahāraṃ parijñāya vadhyaḥ pūjyo 'thavā bhavet gṛdhro brūte brūhi kim artham āgato 'si so 'vadad aham atra gaṅgātīre nityasnāyī nirāmiṣāśī brahmacārī cāndrāyaṇavratam ācaraṃs tiṣṭhāmi yuṣmān dharmajñānaratāḥ premaviśvāsabhūmayaḥ iti pakṣiṇaḥ sarve sarvadā mamāgre prastuvanti ato bhavadbhyo vidyāvayovṛddhebhyo dharmaṃ śrotum ihāgataḥ bhavantaś caitādṛśā dharmajñā yan mām atithiṃ hantum udyatāḥ gṛhasthadharmaś ca eṣaḥ arāv apy ucitaṃ kāryam ātithyaṃ gṛham āgate chettum apy āgate chāyāṃ nopasaṃharate drumaḥ kiṃ ca yadi annaṃ nāsti tadā suprītenāpi vacasā tāvad atithiḥ pūjya eva tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā etāny api satāṃ gehe nocchidyante kadācana anyac ca bālo vā yadi vā vṛddho yuvā vā gṛham āgataḥ tasya pūjā vidhātavyā sarvasyābhyāgato guruḥ aparaṃ ca nirguṇeṣv api sattveṣu dayāṃ kurvanti sādhavaḥ na hi saṃharate jyotsnāṃ candraś cāṇḍālaveśmanaḥ anyac ca atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati anyac ca uttamasyāpi varṇasya nīco 'pi gṛham āgataḥ pūjanīyo yathāyogyaṃ sarvadevamayo 'tithiḥ gṛdhro 'vadanmārjāro hi māṃsaruciḥ pakṣiśāvakāś cātra nivasanti tenāham eva bravīmi tac chrutvā mārjāro bhūmiṃ spṛṣṭvā karṇau spṛśati brūte ca mayā dharmaśāstraṃ śrutvā vītarāgenedaṃ duṣkaraṃ vrataṃ cāndrāyaṇam adhyavasitam yataḥ parasparaṃ vivadamānānām api dharmaśāstrāṇām ahiṃsā paramo dharmaḥ ity atraikamatyam yataḥ sarvahiṃsānivṛttā ye narāḥ sarvasahāś ca ye sarvasyāśrayabhūtāś ca te narāḥ svargagāminaḥ anyac ca eka eva suhṛd dharmo nidhane'py anuyāti yaḥ śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyaddhi gacchati kiṃ ca yo 'tti yasya yadā māṃsam ubhayoḥ paśyatāntaram ekasya kṣaṇikā prītir anyaḥ prāṇair vimucyate api ca martavyam iti yad duḥkhaṃ puruṣasyopajāyate śakyas tenānumānena paro 'pi parirakṣitum śṛṇu punaḥ svacchandavanajātena śākenāpi prapūryate asya dagdhodarasyārthe kaḥ kuryāt pātakaṃ mahat evaṃ viśvāsya sa mārjāras tarukoṭare sthitaḥ tato dineṣu gacchatsu asau pakṣiśāvakān ākramya svakoṭaram ānīya pratyahaṃ khādati atha yeṣām apatyāni khāditāni taiḥ śokārtair vilapadbhir itas tato jijñāsā samārabdhā tat parijñāya mārjāraḥ koṭarān niḥsṛtya bahiḥ palāyitaḥ paścāt pakṣibhir itas tato nirūpayadbhis tatra tarukoṭare śāvakāḥ khāditā iti sarvaiḥ pakṣibhir niścitya ca gṛdhro vyāpāditaḥ ato 'haṃ bravīmyajñātakulaśīlasya ityādi ity ākarṇya sa jambukaḥ sakopam āha mṛgasya prathamadarśanadine bhavān api ajñātakulaśīla eva āsīt tat kathaṃ bhavatā saha etasya snehānuvṛttir uttarottaraṃ vardhate athavā yatra vidvajjano nāsti ślāghyas tatrālpadhīr api nirastapādape deśe eraṇḍo 'pi drumāyate anyac ca ayaṃ nijaḥ paro veti gaṇanā laghucetasām udāracaritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam yathā cāyaṃ mṛgo mama bandhus tathā bhavān api mṛgo 'bravīt kamanena uttarottareṇa sarvair ekatra viśrambhālāpaiḥ sukham anubhavadbhiḥ sthīyatām yataḥ na kaścit kasyacin mitraṃ na kaścit kasyacid ripuḥ vyavahāreṇa mitrāṇi jāyante ripavas tathā kākena uktamevam astu atha prātaḥ sarve yathābhimatadeśaṃ gatāḥ ekadā nibhṛtaṃ śṛgālo brūte sakhe mṛga etasminn eva vanaikadeśe sasyapūrṇaṃ kṣetram asti tad ahaṃ tvāṃ tatra nītvā darśayāmi tathā kṛte sati mṛgaḥ pratyahaṃ tatra gatvā sasyaṃ khādati tato dinakatipayena kṣetrapatinā tad dṛṣṭvā pāśās tatra yojitāḥ anantaraṃ punar āgato mṛgaḥ tatra caran pāśair baddho 'cintayatko mām itaḥ kālapāśād iva vyādhapāśāt trātuṃ mitrād anyaḥ samarthaḥ atrāntare jambukas tatrāgatya upasthito 'cintayatphalitas tāvad asmākaṃ kapaṭaprabandhaḥ manorathasiddhir api bāhulyān me bhaviṣyati yataḥ etasya utkṛtyamānasya māṃsāsṛgliptāni asthīni mayā avaśyaṃ prāptavyāni tāni ca bāhulyena mama bhojanāni bhaviṣyanti sa ca mṛgas taṃ dṛṣṭvā ullāsito brūte sakhe chinddhi tāvan mama bandhanam satvaraṃ trāyasva mām yataḥ āpatsu mitraṃ jānīyād raṇe śūram ṛṇe śucim bhāryāṃ kṣīṇeṣu vitteṣu vyasaneṣu ca bāndhavān aparaṃ ca utsave vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṃkaṭe rājadvāre śmaśāne ca yas tiṣṭhati sa bāndhavaḥ jambukaḥ pāśaṃ muhur muhur vilokyācintayaddṛḍhas tāvad ayaṃ bandhaḥ brūte ca sakhe snāyunirmitāḥ pāśāḥ tad adya bhaṭṭārakavāre katham etān dantaiḥ spṛśāmi mitra yadi citte na anyathā manyase tadā prabhāte yat tvayā vaktavyaṃ tat kartavyam iti anantaraṃ sa kākaḥ pradoṣakāle mṛgamanāgatam avalokya itas tato 'nviṣyan tathāvidhaṃ taṃ dṛṣṭvā uvāca sakhe kim etat mṛgeṇoktam avadhīritasuhṛdvākyasya phalam etat tathā coktam suhṛdāṃ hitakāmānāṃ yaḥ śṛṇoti na bhāṣitam vipat saṃnihitā tasya sa naraḥ śatrunandanaḥ kāko brūte sa vañcakaḥ kvāste mṛgeṇoktaṃ manmāṃsārthī tiṣṭhaty atraiva kāko brūte mitra uktam eva mayā pūrvam aparādho na me 'stīti naitad viśvāsakāraṇam vidyate hi nṛśaṃsebhyo bhayaṃ guṇavatām api dīpanirvāṇagandhaṃ ca suhṛdvākyam arundhatīm na jighranti na śṛṇvanti na paśyanti gatāyuṣaḥ parokṣe kāryahantāraṃ pratyakṣe priyavādinam varjayet tādṛśaṃ mitraṃ viṣakumbhaṃ payomukham tataḥ kāko dīrghaṃ niḥśvasya uvācāre vañcaka kiṃ tvayā pāpakarmaṇā kṛtam yataḥ saṃlāpitānāṃ madhurair vacobhir mithyopacāraiś ca vaśīkṛtānām āśāvatāṃ śraddadhatāṃ ca loke kim arthināṃ vañcayitavyam asti anyac ca upakāriṇi viśrabdhe śuddhamatau yaḥ samācarati pāpam taṃ janam asatyasandhaṃ bhagavati vasudhe kathaṃ vahasi durjanena samaṃ sakhyaṃ vairaṃ cāpi na kārayet uṣṇo dahati cāṅgāraḥ śītaḥ kṛṣṇāyate karam athavā sthitir iyaṃ durjanānām prāk pādayoḥ patati khādati pṛṣṭhamāṃsaṃ karṇe phalaṃ kim api rauti śanair vicitram chidraṃ nirūpya sahasā praviśaty aśaṅkaḥ sarvaṃ khalasya caritaṃ maśakaḥ karoti tathā ca durjanaḥ priyavādī ca naitad viśvāsakāraṇam madhu tiṣṭhati jihvāgre hṛdi hālāhalaṃ viṣam atha prabhāte sa kṣetrapatir laguḍahastas taṃ pradeśam āgacchan kākenāvalokitaḥ tam avalokya kākenoktam sakhe mṛga tvam ātmānaṃ mṛtavat saṃdarśya vātenodaraṃ pūrayitvā pādān stabdhīkṛtya tiṣṭha ahaṃ tava cakṣuṣī cañcvā kim api vilikhāmi yadāhaṃ śabdaṃ karomi tadā tvam utthāya satvaraṃ palāyiṣyase mṛgas tathaiva kākavacanena sthitaḥ tataḥ kṣetrapatinā harṣotphullalocanena tathāvidho mṛga ālokitaḥ athāsau āḥ svayaṃ mṛto 'si ity uktvā mṛgaṃ bandhanāt mocayitvā pāśān saṃvarītuṃ satvaro babhūva tataḥ kiyad dūre antarite kṣetrapatau sa mṛgaḥ kākasya śabdaṃ śrutvā satvaram utthāya palāyitaḥ tam uddiśya tena kṣetrapatinā prakopāt kṣiptena laguḍena śṛgālo vyāpāditaḥ tathā coktam tribhir varṣais tribhir māsais tribhiḥ pakṣais tribhir dinaiḥ atyutkaṭaiḥ pāpapuṇyair ihaiva phalam aśnute ato 'haṃ bravīmi bhakṣyabhakṣakayoḥ prītir ityādi iti mṛgavāyasaśṛgālakathā kākaḥ punar āha bhakṣitenāpi bhavatā nāhāro mama puṣkalaḥ tvayi jīvati jīvāmi citragrīva ivānagha anyac ca tiraścām api viśvāso dṛṣṭaḥ puṇyaikakarmaṇām satāṃ hi sādhuśīlatvāt svabhāvo na nivartate kiṃ ca sādhoḥ prakopitasyāpi mano nāyāti vikriyām na hi tāpayituṃ śakyaṃ sāgarāmbhas tṛṇolkayā hiraṇyako brūte capalas tvam capalena saha snehaḥ sarvathā na kartavyaḥ tathā coktam mārjāro mahiṣo meṣaḥ kākaḥ kāpuruṣas tathā viśvāsāt prabhavanty ete viśvāsas tatra no hitaḥ kiṃ cānyat śatrupakṣo bhavān asmākam śatruṇā saṃdhir na vidheyam uktaṃ caitat śatruṇā na hi saṃdadhyāt saṃśliṣṭenāpi saṃdhinā sutaptam api pānīyaṃ śamayaty eva pāvakam durjanaḥ parihartavyo vidyayālaṃkṛto 'pi san maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kim asau na bhayaṃkaraḥ yad aśakyaṃ na tac chakyaṃ yacchakyaṃ śakyam eva tat nodake śakaṭaṃ yāti na ca naur gacchati sthale aparaṃ ca mahatāpy arthasāreṇa yo viśvasiti śatruṣu bhāryāsu ca viraktāsu tadantaṃ tasya jīvanam laghupatanako brūte śrutaṃ mayā sarvam tathāpi mamaitāvan eva saṃkalpaḥ yat tvayā saha sauhṛdyam avaśyaṃ karaṇīyam iti anyathā anāhāreṇātmānaṃ tava dvāri vyāpādayiṣyāmīti tathā hi mṛdghaṭavat sukhabhedyo duḥsaṃdhānaśca durjano bhavati sujanas tu kanakaghaṭavad durbhedyaś cāśu saṃdheyaḥ kiṃ ca dravatvāt sarvalohānāṃ nimittānmṛgapakṣiṇām bhayāl lobhāc ca mūrkhāṇāṃ saṅgataḥ darśanāt satām kiṃ ca nārikelasamākārā dṛśyante hi suhṛjjanāḥ anye badarikākārā bahir eva manoharāḥ anyac ca snehacchede'pi sādhūnāṃ guṇā nāyānti vikriyām bhaṅge'pi hi mṛṇālānām anubadhnanti tantavaḥ anyac ca śucitvam tyāgitā śauryaṃ sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ dākṣiṇyaṃ cānuraktiś ca satyatā ca suhṛdguṇāḥ etair guṇair upeto bhavadanyo mayā kaḥ suhṛt prāptavyaḥ ityādi tadvacanam ākarṇya hiraṇyako bahiḥ niḥsṛtyāhāpyāyito 'haṃ bhavatām etena vacanāmṛtena tathā coktam gharmārtaṃ na tathā suśītalajalaiḥ snānaṃ na muktāvalī na śrīkhaṇḍavilepanam sukhayati pratyaṅgam apy arpitam prītyai sajjanabhāṣitaṃ prabhavati prāyo yathā cetasaḥ sadyuktyā ca pariṣkṛtaṃ sukṛtinām ākṛṣṭimantropamam anyac ca rahasyabhedo yācñā ca naiṣṭhuryaṃ calacittatā krodho niḥsatyatā dyūtam etan mitrasya dūṣaṇam anena vacanakrameṇa tat ekam api dūṣaṇaṃ tvayi na lakṣyate yataḥ paṭutvaṃ satyavāditvaṃ kathāyogena budhyate astabdhatvam acāpalyaṃ pratyakṣenāvagamyate aparaṃ ca anyathaiva hi sauhārdaṃ bhavet svacchāntarātmanaḥ pravartate'nyathā vāṇī śāṭhyopahatacetasaḥ manasy anyad vacasy anyat karmaṇy anyad durātmanām manasy ekaṃ vacasy ekaṃ karmaṇy ekaṃ mahātmanām tad bhavatu bhavataḥ abhimatam eva ity uktvā hiraṇyako maitryaṃ vidhāya bhojanaviśeṣair vāyasaṃ saṃtoṣya vivaraṃ praviṣṭaḥ vāyaso 'pi svasthānaṃ gataḥ tataḥprabhṛti tayoḥ anyo 'nyāhārapradānena kuśalapraśnaiḥ viśrambhālāpaiś ca kiyatkālo 'tivartate ekadā laghupatanako hiraṇyakam āha sakhe vāyasasya kaṣṭataralabhyāhāram idaṃ sthānam tad etat parityajya sthānāntaraṃ gantum icchāmi hiraṇyako brūte sthānabhraṣṭā na śobhante dantāḥ keśā nakhā narāḥ iti vijñāya matimān svasthānaṃ na parityajet kāko brūte mitra kāpuruṣasya vacanam etat yataḥ sthānam utsṛjya gacchanti siṃhāḥ satpuruṣā gajāḥ tatraiva nidhanaṃ yānti kākāḥ kāpuruṣā mṛgāḥ anyac ca ko vīrasya manasvinaḥ svaviṣayaḥ ko vā videśaḥ smṛtaḥ yaṃ deśaṃ śrayate tam eva kurute bāhupratāpārjitam yad daṃṣṭrānakhalāṅgulapraharaṇaḥ siṃho vanaṃ gāhate tasminn eva hatadvipendrarudhirais tṛṣṇāṃ chinatty ātmanaḥ hiraṇyako brūte mitra kva gantavyam tathā coktam calaty ekena pādena tiṣṭhaty ekena buddhimān nāsamīkṣya paraṃ sthānaṃ pūrvam āyatanaṃ tyajet vāyaso brūte mitra asti sunirūpitaṃ sthānam hiraṇyako 'vadatkiṃ tat vāyasaḥ kathayatyasti daṇḍakāraṇye karpūragaurābhidhānaṃ saraḥ tatra cirakālopārjitaḥ priyasuhṛn me mantharābhidhānaḥ kūrmaḥ sahajadhārmikaḥ prativasati paśya mitra paropadeśe pāṇḍityaṃ sarveṣāṃ sukaraṃ nṛṇām dharme svīyam anuṣṭhānaṃ kasyacit tu mahātmanaḥ sa ca bhojanaviśeṣair māṃ saṃvardhayiṣyati hiraṇyako 'py āha tat kim atrāvasthāya mayā kartavyam yataḥ yasmin deśe na sammāno na vṛttir na ca bāndhavaḥ na ca vidyāgamaḥ kaścit taṃ deśaṃ parivarjayet aparaṃ ca dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyas tu pañcamaḥ pañca yatra na vidyante tatra vāsaṃ na kārayet aparaṃ ca lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāgaśīlatā pañca yatra na vidyante na kuryāt tatra saṃsthitim anyac ca tatra mitra na vastavyaṃ yatra nāsti catuṣṭayam ṛṇadātā ca vaidyaś ca śrotriyaḥ sajalā nadī ato mām api tatra naya vāyaso 'vadad evam astu atha vāyasas tena mitreṇa saha vicitrālāpasukhena tasya sarasaḥ samīpaṃ yayau tato mantharo dūrād eva laghupatanakam avalokya utthāya yathocitam ātithyaṃ vidhāya mūṣikasyāpy atithisatkāraṃ cakāra yataḥ bālo vā yadi vā vṛddho yuvā vā gṛham āgataḥ tasya pūjā vidhātavyā sarvatrābhyāgato guruḥ tathā gurur agnir dvijātīnāṃ varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ patir eko guruḥ strīṇāṃ sarvatrābhyāgato guruḥ aparaṃ ca uttamasyāpi varṇasya nīco 'pi gṛham āgataḥ pūjanīyo yathāyogyaṃ sarvadevamayo 'tithiḥ vāyaso 'vadatsakhe manthara saviśeṣapūjām asami vidhehi yato 'yaṃ puṇyakarmaṇāṃ dhurīṇaḥ kāruṇyaratnākaro hiraṇyakanāmā mūṣikarājaḥ etasya guṇastutiṃ jihvāsahasradvayenāpi yadi sarparājaḥ kadācit kartuṃ samarthaḥ syāt ity uktvā citragrīvopākhyānaṃ varṇitavān tato mantharaḥ sādaraṃ hiraṇyakaṃ sampūjyāha bhadra ātmano nirjanavanāgamanakāraṇam ākhyātum arhasi hiraṇyako 'vadatkathayāmi śrūyatām asti campakābhidhānāyāṃ nagaryāṃ parivrājakāv asathaḥ tatra cūḍākarṇo nāma parivrājakaḥ prativasati sa ca bhojanāvaśiṣṭabhikṣānnasahitaṃ bhikṣāpātraṃ nāgadantake 'vasthāpya svapiti ahaṃ ca tad annam utplutya utplutya pratyahaṃ bhakṣayāmi anantaraṃ tasya priyasuhṛd vīṇākarṇo nāma parivrājakaḥ samāyātaḥ tena saha nānākathāprasaṅgāvasthito mama trāsārthaṃ jarjaravaṃśakhaṇḍena cūḍākarṇo bhūmim atāḍayat taṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā vīṇākarṇa uvāca sakhe kim iti mama kathāvirakto 'nyāsakto bhavān yataḥ mukhaṃ prasannaṃ vimalā ca dṛṣṭiḥ kathānurāgo madhurā ca vāṇī sneho 'dhikaḥ sambhramadarśanaṃ ca sadānuraktasya janasya lakṣma adṛṣṭidānaṃ kṛtapūrvanāśanam ānanaṃ duścaritānukīrtanam kathāprasaṅgena ca nāmavismṛtir viraktabhāvasya janasya lakṣaṇam cūḍākarṇenoktam bhadra nāhaṃ viraktaḥ kiṃtu paśya ayaṃ mūṣiko mamāpakārī sadā pātrasthaṃ bhikṣānnam utplutya bhakṣayati vīṇākarṇo nāgadantam avalokyāha katham ayaṃ mūṣikaḥ svalpabalo 'py etāvad dūram utpatati tad atra kenāpi kāraṇena bhavitavyam kṣaṇaṃ vicintya parivrājakenoktam kāraṇaṃ cātra dhanabāhulyam eva pratibhāti yataḥ dhanavān balavān loke sarvaḥ sarvatra sarvadā prabhutvaṃ dhanamūlaṃ hi rājñām apy upajāyate tataḥ khanitram ādāya tena parivrājakena vivaraṃ khanitvā cirasaṃcitaṃ mama dhanaṃ gṛhītam tataḥ prabhṛti pratyahaṃ nijaśaktihīnaḥ sattvotsāharahitaḥ svāhāram apy utpādayitum akṣamaḥ sann āsaṃ mandaṃ mandam upasarpan cūḍākarṇenāvalokitaḥ tatas tenoktam dhanena balavān loko dhanād bhavati paṇḍitaḥ paśyainaṃ mūṣikaṃ pāpaṃ svajātisamatāṃ gatam kiṃ ca arthena tu vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ kriyāḥ sarvā vinaśyanti grīṣme kusarito yathā aparaṃ ca yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ yasyārthāḥ sa pumān loke yasyārthāḥ sa hi paṇḍitaḥ aparaṃ ca aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ sanmitrarahitasya ca mūrkhasya ca diśaḥ śūnyāḥ sarvaśūnyā daridratā aparaṃ ca dāridryān maraṇād vāpi dāridryam avaraṃ smṛtam alpakleśena maraṇaṃ dāridryam atiduḥsaham anyac ca tānīndriyāṇy avikalāni tad eva nāma sā buddhir apratihatā vacanaṃ tad eva arthoṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ sa eva anyaḥ kṣaṇena bhavatīti vicitram etat etat sarvam ākarṇya mayālocitaṃ mamānnāvasthānam ayuktam idānīm tathā coktam atyantavimukhe daive vyarthe yatne ca pauruṣe manasvino daridrasya vanād anyat kutaḥ sukham anyac ca manasvī mriyate kāmaṃ kārpaṇyaṃ na tu gacchati api nirvāṇam āyāti nānalo yāti śītatām kiṃ ca kusumastabakasyeva dve vṛttī tu manasvinaḥ sarveṣāṃ mūrdhni vā tiṣṭhed viśīryeta vane'thavā yac cānyasmai etad vṛttāntakathanaṃ tad apy anucitam yataḥ arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimān na prakāśayet yac cātraiva yācñayā jīvanaṃ tad apy atīvagarhitam yataḥ varaṃ vibhavahīnena prāṇaiḥ saṃtarpito 'nalaḥ nopacāraparibhraṣṭaḥ kṛpaṇaḥ prārthyate janaḥ anyac ca dāridryāddhriyam eti hrīparigataḥ sattvāt paribhraśyate niḥsattvaṃ paribhūyate paribhavān nirvedam āpadyate nirviṇṇaḥ śucam eti śokanihito buddhyā parityajyate nirbuddhiḥ kṣayam ety aho nidhanatā sarvāpadām āspadam kiṃ ca varaṃ maunaṃ kāryaṃ na ca vacanam uktaṃ yad anṛtaṃ varaṃ klaibyaṃ puṃsāṃ na ca parakalatrābhigamanam varaṃ prāṇatyāgo na ca piśunavākyeṣv abhirucir varaṃ bhikṣāśitvaṃ na ca paradhanāsvādanasukham varaṃ śūnyā śālā na ca khalu varo duṣṭavṛṣabho varaṃ veśyā patnī na punar avinītā kulavadhūḥ varaṃ vāso 'raṇye na punar avivekādhipapure varaṃ prāṇatyāgo na punar adhamānām upagamaḥ api ca seveva mānam akhilaṃ jyotsneva tamo jareva lāvaṇyam hariharakatheva duritaṃ guṇaśatam apy arthitā harati tat kim ahaṃ parapiṇḍena ātmānaṃ poṣayāmi kaṣṭaṃ bhoḥ tad api dvitīyaṃ mṛtyudvāram anyac ca rogī cirapravāsī parānnabhojī parāvasathaśāyī yaj jīvati tan maraṇaṃ yan maraṇaṃ so 'sya viśrāmaḥ ity ālocyāpi lobhāt punar api tadīyam annaṃ grahītuṃ graham akaravam tathā coktam lobhena buddhiś calati lobho janayate tṛṣām tṛṣārto duḥkham āpnoti paratreha ca mānavaḥ tato 'haṃ mandaṃ mandam upasarpaṃs tena vīṇākarṇena jarjaravaṃśakhaṇḍena tāḍitaś cācintayam lubdho hy asaṃtuṣṭo niyatam ātmadrohī bhavati tathā ca dhanalubdho hy asaṃtuṣṭo 'niyatātmājitendriyaḥ sarvā evāpadas tasya yasya tuṣṭaṃ na mānasam sarvāḥ sampattayas tasya saṃtuṣṭaṃ yasya mānasam upānadgūḍhapādasya nanu carmāvṛteva bhūḥ aparaṃ ca saṃtoṣāmṛtatṛptānāṃ yat sukhaṃ śāntacetasām kutas taddhanalubdhānām itaś cetaś ca dhāvatām kiṃ ca tenādhītaṃ śrutaṃ tena tena sarvam anuṣṭhitam yenāśāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtvā nairāśyam avalambitam api ca aseviteśvaradvāram adṛṣṭavirahavyatham anuktaklībavacanaṃ dhanyaṃ kasyāpi jīvanam na yojanaśataṃ dūraṃ vāhyamānasya tṛṣṇayā saṃtuṣṭasya karaprāpte'py arthe bhavati nādaraḥ tad atra avasthocitakāryaparicchedaḥ śreyān ko dharmo bhūtadayā kiṃ saukhyaṃ nityam aroginā jagati kaḥ snehaḥ sadbhāvaḥ kiṃ pāṇḍityaṃ paricchedaḥ tathā ca paricchedo hi pāṇḍityaṃ yadāpannā vipattayaḥ aparicchedakartṝṇāṃ vipadaḥ syuḥ pade pade tathā hi tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet aparaṃ ca pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādvannaṃ vā bhayottaram vicāryaṃ khalu paśyāmi tat sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ ity ālocyāhaṃ nirjanavanam āgataḥ yataḥ varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ drumālayaḥ pattraphalāmbubhakṣitam tṛṇāni śayyā vasanaṃ ca valkalaṃ na bandhumadhye dhanahīnajīvanam ataḥ saṃsāraviṣayavṛkṣasya dve eva rasavatphale kāvyāmṛtarasāsvādaḥ saṃgamaḥ sajjanaiḥ saha aparaṃ ca satsaṅgaḥ keśave bhaktir gaṅgāmbhasi nimajjanam asāre khalu saṃsāre trīṇi sārāṇi bhāvayet manthara uvāca arthāḥ pādarajopamā girinadīvegopamaṃ yauvanam āyuṣyaṃ jalabindulolacapalaṃ phenopamaṃ jīvanam dharmaṃ yo na karoti niścalamatiḥ svargārgalodghāṭanaṃ paścāttāpahato jarāpariṇataḥ śokāgninā dahyate yuṣmābhir atisaṃcayaḥ kṛtaḥ tasyāyaṃ doṣaḥ śṛṇu upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām anyac ca yad adho 'dhaḥ kṣitau vittaṃ nicakhāna mitampacaḥ tadadho nilayaṃ gantuṃ cakre panthānam agrataḥ yataḥ nijasaukhyaṃ nirundhāno yo dhanārjanam icchati parārthabhāravāhīva sa kleśasyaiva bhājanam tathā coktam dānopabhogahīnena dhanena dhanino yadi bhavāmaḥ kiṃ na tenaiva dhanena dhanino vayam yataḥ dhanena kiṃ yo na dadāti nāśnute balena kiṃ yaś ca ripūn na yādhatte śrutena kiṃ yo na ca dharmam ācaret kim ātmanā yo na jitendriyo bhavet anyac ca asaṃbhogena sāmānyaṃ kṛpaṇasya dhanaṃ paraiḥ asyedam iti sambandho hānau duḥkhena gamyate api ca na devāya na viprāya na bandhubhyo na cātmane kṛpaṇasya dhanaṃ yāti vahnitaskarapārthivaiḥ tathā coktam dānaṃ priyavāksahitaṃ jñānam agarvaṃ kṣamānvitaṃ śauryam tyāgaṃ sahitaṃ ca vittaṃ durlabham etac catur bhadram uktaṃ ca kartavyaḥ saṃcayo nityaṃ na tu kāryo 'tisaṃcayaḥ atisaṃcayaśīlo 'yaṃ dhanuṣā jambuko hataḥ tāv āhatuḥ katham etat mantharaḥ kathayati āsīt kalyāṇakaṭakavāstavyo bhairavo nāma vyādhaḥ sa caikadā māṃsalubdho dhanur ādāya mṛgam anviṣyan vindhyāṭavīmadhyaṃ gataḥ tatra tena mṛga eko vyāpāditaḥ tato mṛgam ādāya gacchatā tena ghorākṛtiḥ śūkaro dṛṣṭaḥ tatas tena mṛgaṃ bhūmau nidhāya śūkaraḥ śareṇa hataḥ śūkareṇāpy āgatya pralayaghanaghoragarjanaṃ kurvāṇena sa vyādho muṣkadeśe hataḥ chinnadruma iva papāta tathā coktam jalam agnir viṣaṃ śastaṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ nimittaṃ kiṃcid āsādya dehī prāṇair vimucyate atha tayoḥ pādāsphālanena ekaḥ sarpo 'pi mṛtaḥ atrāntare dīrgharāvo nāma jambukaḥ paribhramannāhārārthī tān mṛtān mṛgavyādhasarpaśūkarān apaśyat ālokyācintayac cāho bhāgyam adya mahad bhojyaṃ me samupasthitam athavā acintitāni duḥkhāni yathaivāyānti dehinām sukhāny api tathā manye daivam atrātiricyate māsam ekaṃ naro yāti dvau māsau mṛgaśūkarau ahir ekaṃ dinaṃ yāti adya bhakṣyo dhanurguṇaḥ tataḥ prathamabubhukṣāyām idaṃ niḥsvādu kodaṇḍalagnaṃ snāyubandhanaṃ khādāmi ity uktvā tathākarot tataś chinne snāyubandhane drutam utpatitena dhanuṣā hṛdi nirbhinnaḥ sa dīrgharāvaḥ pañcatvaṃ gataḥ ato 'haṃ bravīmi kartavyaḥ saṃcayo nityam ityādi tathā ca yad dadāti yad aśnāti tad eva dhanino dhanam anye mṛtasya krīḍanti dārair api dhanair api kiṃ ca yad dadāsi viśiṣṭebhyo yac cāśnāsi dine dine tat te vittam ahaṃ manye śeṣaṃ kasyāpi rakṣasi yātu kim idānīm atikrāntopavarṇanena yataḥ nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum āpatsv api na muhyanti narāḥ paṇḍitabuddhayaḥ tat sakhe sarvadā tvayā sotsāhena bhavitavyam yataḥ śāstrāṇy adhītyāpi bhavanti mūrkhā yas tu kriyāvān puruṣaḥ sa vidvān sucintitaṃ cauṣadham āturāṇāṃ na nāmamātreṇa karoty arogam anyac ca na svalpam apy adhyavasāyabhīroḥ karoti vijñānavidhir guṇaṃ hi andhasya kiṃ hastatalasthito 'pi prakāśayaty artham iha pradīpaḥ tad atra sakhe daśāviśeṣe śāntiḥ karaṇīyā etad apy atikaṣṭaṃ tvayā na mantavyam sukham āpatitaṃ sevyaṃ duḥkham āpatitaṃ tathā cakravat parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca aparaṃ ca nipānam iva maṇḍūkāḥ saraḥ pūrṇam ivāṇḍajāḥ sodyogaṃ naram āyānti vivaśāḥ sarvasampadaḥ api ca utsāhasampannam adīrghasūtraṃ kriyāvidhijñaṃ vyasaneṣv asaktam śūraṃ kṛtajñaṃ dṛḍhasauhṛdaṃ ca lakṣmīḥ svayaṃ vāñchati vāsahetoḥ viśeṣataś ca vināpy arthair dhīraḥ spṛśati bahumānonnatipadaṃ samāyukto 'py arthaiḥ paribhavapadaṃ yāti kṛpaṇaḥ svabhāvād udbhūtāṃ guṇasamudayāvāptiviṣayāṃ dyutiṃ saiṃhīṃ śvā kiṃ dhṛtakanakamālo 'pi labhate kiṃ ca dhanavān iti hi madas te kiṃ gatavibhavo viṣādam upayāsi karanihatakandukasamāḥ pātotpātā manuṣyāṇām anyac ca vṛttyarthaṃ nāticeṣṭate sā hi dhātraiva nirmitā garbhād utpatite jantau mātuḥ prasravataḥ stanau api ca sakhe śṛṇu yena śuklīkṛtā haṃsāḥ śukāś ca haritīkṛtāḥ mayūrāś citritā yena sa te vṛttiṃ vidhāsyati aparaṃ ca satāṃ rahasyaṃ śṛṇu mitra janayanty arjane duḥkhaṃ tāpayanti vipattiṣu mohayanti ca sampattau katham arthāḥ sukhāvahāḥ aparaṃ ca dharmārdhaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā prakṣālanāddhi paṅkasya dūrād asparśanaṃ varam yataḥ yathāmiṣam ākāśe pakṣibhiḥ śvāpadair bhuvi bhakṣyate salile matsyais tathā sarvatra vittavān anyac ca rājataḥ salilād agneś corataḥ svajanād api bhayam arthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtām iva tathā hi janmani kleśabahule kiṃ nu duḥkham ataḥ param icchāsampad yato nāsti yac cecchā na nivartate anyac ca bhrātaḥ śṛṇu dhanaṃ tāvad asulabhaṃ labdhaṃ kṛcchreṇa pālyate labdhanāśo yathā mṛtyus tasmād etan na cintayet sā tṛṣṇā cet parityaktā ko daridraḥ ka īśvaraḥ tasyāś cet prasaro datto dāsyaṃ ca śirasi sthitam aparaṃ ca yad yad eva hi vāñcheta tato vāñchā pravartate prāpta evārthataḥ so 'rtho yato vāñchā nivartate kiṃ bahunā viśrambhālāpair mayaiva sahātra kālo nīyatām yataḥ āmaraṇāntāḥ praṇayāḥ kopāś ca kṣaṇabhaṅgurāḥ parityāgāś ca niḥsaṅgā na bhavanti mahātmanām iti śrutvā laghupatanako brūte dhanyo 'si manthara sarvathā āśrayaṇīyo 'si yataḥ santa eva satāṃ nityam āpaduddharaṇakṣamāḥ gajānāṃ paṅkamagnānāṃ gajā eva dhuraṃdharāḥ aparaṃ ca ślāghyaḥ sa eko bhuvi mānavānāṃ sa uttamaḥ satpuruṣaḥ sa dhanyaḥ yasyārthino vā śaraṇāgatā vā nāśābhibhaṅgād vimukhāḥ prayānti tad evaṃ te svecchāhāravihāraṃ kurvāṇāḥ saṃtuṣṭāḥ sukhaṃ nivasanti sma atha kadācit citrāṅganāmā mṛgaḥ kenāpi trāsitas tatrāgatya militaḥ tatpaścād āyāntaṃ bhayahetuṃ saṃbhāvya mantharo jalaṃ praviṣṭaḥ mūṣikaś ca vivaraṃ gataḥ kāko 'pi uḍḍīya vṛkṣāgram ārūḍhaḥ tato laghupatanakena sudūraṃ nirūpya bhayahetur na ko 'py avalambitaḥ paścāt tadvacanād āgatya punaḥ sarve militvā tatraivopaviṣṭāḥ manthareṇoktaṃ bhadra mṛga kuśalaṃ te svecchayā udakādyāhāro 'nubhūyatām atrāvasthānena vanam idaṃ sanāthīkriyatām citrāṅgo brūte lubdhakatrāsito 'haṃ bhavatāṃ śaraṇam āgataḥ tataś ca bhavadbhiḥ saha mitratvam icchāmi bhavantaś ca anukampayantu maitryeṇa yataḥ lobhād vātha bhayād vāpi yas tyajec charaṇāgatam brahmahatyāsamaṃ tasya pāpam āhur manīṣiṇaḥ hiraṇyako 'py avadan mitratvaṃ tāvad asmābhiḥ saha ayatnena niṣpannaṃ bhavataḥ yataḥ aurasaṃ kṛtasambandhaṃ tathā vaṃśakramāgatam rakṣakaṃ vyasanebhyaś ca mitraṃ jñeyaṃ caturvidham tad atra bhavatā svagṛhanirviśeṣeṇa sthīyatām tac chrutvā mṛgaḥ sānando bhūtvā kṛtasvecchāhāraḥ pānīyaṃ pītvā jalāsannavaṭatarucchāyāyām upaviṣṭaḥ atha mantharo brūte sakhe mṛga kena trāsito 'si asmin nirjane vane kadācit kiṃ vyādhāḥ saṃcaranti mṛgeṇoktamasti kaliṅgaviṣaye rukmāṅgado nāma nṛpatiḥ sa ca digvijayavyāpārakrameṇa āgatya candrabhāgānadītīre samāveśitakaṭako vartate prātaś ca tenātrāgatya karpūrasaraḥ samīpe bhavitavyam iti vyādhānāṃ mukhāt kiṃvadantī śrūyate tad atrāpi prātaravasthānaṃ bhayahetukam ity ālocya yathā kāryaṃ tathā ārabhyatām tac chrutvā kūrmaḥ sabhayam āha mitra jalāśayāntaraṃ gacchāmi kākamṛgāv api uktavantau mitra evam astu hiraṇyako vimṛśyābravītpunar jalāśaye prāpte mantharasya kuśalam sthale gacchato 'sya kā vidhā ambhāṃsi jalajantūnāṃ durgaṃ durganivāsinām svabhūmiḥ śvāpadādīnāṃ rājñāṃ sainyaṃ paraṃ balam upāyena hi yac chakyaṃ na tac chakyaṃ parākramaiḥ kākī kanakasūtreṇa kṛṣṇasarpam aghātayat tad yathā asti brahmāraṇye karpūratilako nāma hastī tam avalokya sarve śṛgālāś cintayanti sma yady ayaṃ kenāpy upāyena mriyate tadāsmākam etena dehena māsacatuṣṭayasya svecchābhojanaṃ bhavet tatas tanmadhyād ekena vṛddhaśṛgālena pratijñā kṛtā mayā buddhiprabhāvād asya maraṇaṃ sādhayitavyam anantaraṃ sa vañcakaḥ karpūratilakasamīpaṃ gatvā sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamyovāca deva dṛṣṭiprasādaṃ kuru hastī brūte kas tvam kutaḥ samāyātaḥ so 'vadajjambuko 'haṃ sarvair vanavāsibhiḥ paśubhir militvā bhavatsakāśaṃ prasthāpitaḥ yad vinā rājñā sthātuṃ na yuktam tad atrāṭavīrājye'bhiṣektuṃ bhavān sarvasvāmiguṇopeto nirūpitaḥ yataḥ kulācārajanācārair atiśuddhaḥ pratāpavān dhārmiko nītikuśalaḥ sa svāmī yujyate bhuvi aparaṃ ca paśya rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam rājany asati loke'smin kuto bhāryā kuto dhanam anyac ca parjanya iva bhūtānām ādhāraḥ pṛthivīpatiḥ vikale'pi hi parjanye jīvyate na tu bhūpatau kiṃ ca niyataviṣayavartī prāyaśo daṇḍayogāj jagati paravaśe'smin durlabhaḥ sādhuvṛtteḥ kṛśam api vikalaṃ vā vyādhitaṃ vādhanaṃ vā patim api kulanārī daṇḍabhītyābhyupaiti tad yathā lagnavelā na calati tathā kṛtvā satvaram āgamyatāṃ devena ity uktvā utthāya calitaḥ tato 'sau rājyalābhākṛṣṭaḥ karpūratilakaḥ śṛgāladarśitavartmanā dhāvan mahāpaṅke nimagnaḥ hastinoktam sakhe śṛgāla kim adhunā vidheyam mahāpaṅke patito 'haṃ mriye parāvṛtya paśya śṛgālena vihasyoktaṃ deva mama pucchāgre hastaṃ dattvā uttiṣṭha yasmāt madvidhasya vacasi tvayā viśvāsaḥ kṛtaḥ tasya phalam etat tad anubhūyatām aśaraṇaṃ duḥkham tathā coktam yadāsatsaṅgarahito bhaviṣyasi bhaviṣyasi yadāsajjanagoṣṭhīṣu patiṣyasi patiṣyasi tato mahāpaṅke nimagno hastī śṛgālair bhakṣitaḥ ato 'haṃ bravīmyupāyena hi yac chakyam ityādi tatas taddhitavacanam avadhīrya mahatā bhayena vimugdha iva mantharas tajjalāśayam utsṛjya pracalitaḥ te 'pi hiraṇyakādayaḥ snehād aniṣṭaṃ śaṅkamānās tam anujagmuḥ tataḥ sthale gacchan kenāpi vyādhena vane paryaṭatā sa mantharaḥ prāptaḥ sa ca taṃ gṛhītvā utthāya dhanuṣi baddhvā dhanyo 'smīty abhidhāya bhramaṇakleśāt kṣutpipāsākulaḥ svagṛhābhimukhaṃ prayātaḥ atha te mṛgavāyasamūṣikāḥ paraṃ viṣādam upagatāḥ tam anugacchanti sma tato hiraṇyako vilapati ekasya duḥkhasya na yāvad antaṃ gacchāmy ahaṃ pāram ivārṇavasya tāvad dvitīyaṃ samupasthitaṃ me chidreṣv anarthā bahulībhavanti svabhāvajaṃ tu yan mitraṃ bhāgyenaivābhijāyate tad akṛtrimasauhārdam āpatsv api na muñcati api ca na mātari na dāreṣu na sodarye na cātmaje viśvāsas tādṛśaḥ puṃsāṃ yādṛṅ mitre svabhāvaje iti muhuḥ vicintya prāhāho me durdaivam yataḥ svakarmasaṃtānaviceṣṭitāni kālāntarāvartiśubhāśubhāni ihaiva dṛṣṭāni mayaiva tāni janmāntarāṇīva daśāntarāṇi athavā ittham evaitat kāyaḥ saṃnihitāpāyaḥ sampadaḥ padam āpadām samāgamāḥ sāpagamāḥ sarvam utpādi bhaṅguram punar vimṛśyāha śokārātibhayatrāṇaṃ prītiviśrambhabhājanam kena ratnam idaṃ sṛṣṭaṃ mitram ity akṣaradvayam kiṃ ca mitraṃ prītirasāyanaṃ nayanayor ānandanaṃ cetasaḥ pātraṃ yat sukhaduḥkhayoḥ samam idaṃ puṇyātmanā labhyate ye cānye suhṛdaḥ samṛddhisamaye dravyābhilāṣākulās te sarvatra milanti tattvanikaṣagrāvā tu teṣāṃ vipat iti bahu vilapya hiraṇyakaś citrāṅgalaghupatanakāv āha yāvad ayaṃ vyādho vanān na niḥsarati tāvan mantharaṃ mocayituṃ yatnaḥ kriyatām tāv ūcatuḥ satvaraṃ yathākāryam upadiśa hiraṇyako brūte citrāṅgo jalasamīpaṃ gatvā mṛtam ivātmānaṃ niśceṣṭaṃ darśayatu kākaś ca tasyopari sthitvā cañcvā kim api vilikhatu nūnam anena lubdhakena mṛgamāṃsārthinā tatra kacchapaṃ parityajya satvaraṃ gantavyam tato 'haṃ mantharasya bandhanaṃ chetsyāmi saṃnihite lubdhake bhavadbhyāṃ palāyitavyam tataś citrāṅgalaghupatanakābhyāṃ śīghraṃ gatvā tathānuṣṭhite sati sa vyādhaḥ pariśrāntaḥ pānīyaṃ pītvā taror adhastād upaviṣṭaḥ san tathāvidhaṃ mṛgam apaśyat tataḥ kacchapaṃ jalasamīpe nidhāya kartarikām ādāya prahṛṣṭamanā mṛgāntikaṃ calitaḥ atrāntare hiraṇyakena āgatya mantharasya bandhanaṃ chinnam chinnabandhanaḥ kūrmaḥ satvaraṃ jalāśayaṃ praviṣṭaḥ sa ca mṛga āsannaṃ taṃ vyādhaṃ vilokyotthāya drutaṃ palāyitaḥ pratyāvṛttya lubdhako yāvat tarutalam āyāti tāvat kūrmam apaśyann acintayad ucitam evaitat mamāsamīkṣyakāriṇaḥ yataḥ yo dhruvāṇi parityajya adhruvāṇi niṣevate dhruvāṇi tasya naśyanti adhruvaṃ naṣṭam eva hi tato 'sau svakarmavaśān nirāśaḥ kaṭakaṃ praviṣṭaḥ mantharādayaś ca sarve muktāpadaḥ svasthānaṃ gatvā yathāsukham āsthitāḥ atha rājaputraiḥ sānandam uktaṃ sarve śrutavantaḥ sukhino vayam siddhaṃ naḥ samīhitam viṣṇuśarmovāca etad bhavatām abhilaṣitam api sampannam aparam apīdam astu mitraṃ yāntu ca sajjanā janapadair lakṣmīḥ samālabhyatāṃ bhūpālāḥ paripālayantu vasudhāṃ śaśvat svadharme sthitāḥ āstāṃ mānasatuṣṭaye sukṛtināṃ nītir navoḍheva vaḥ kalyāṇaṃ kurutāṃ janasya bhagavāṃś candrārdhacūḍāmaṇiḥ atha rājaputrā ūcur ārya mitralābhaḥ śrutas tāvad asmābhiḥ idānīṃ suhṛdbhedaṃ śrotum icchāmaḥ viṣṇuśarmovāca suhṛdbhedaṃ tāvac chṛṇuta yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ vardhamāno mahān sneho mṛgendravṛṣayor vane piśunenātilubdhena jambukena vināśitaḥ rājaputrair uktaṃ katham etat viṣṇuśarmā kathayatyasti dakṣiṇāpathe suvarṇavatī nāma nagarī tatra vardhamāno nāma vaṇiṅnivasati tasya pracure'pi vitte 'parān bandhūn atisamṛddhān samīkṣya punar arthavṛddhiḥ karaṇīyeti matir babhūva yataḥ adho 'dhaḥ paśyataḥ kasya mahimā nopacīyate upary upari paśyantaḥ sarva eva daridrati aparaṃ ca brahmahāpi naraḥ pūjyo yasyāsti vipulaṃ dhanam śaśinas tulyavaṃśo 'pi nirdhanaḥ paribhūyate anyac ca avyavasāyinam alasaṃ daivaparaṃ sāhasāc ca parihīṇam pramadeva hi vṛddhapatiṃ necchaty avagūhituṃ lakṣmīḥ kiṃ ca ālasyaṃ strīsevā sarogatā janmabhūmivātsalyam saṃtoṣo bhīrutvaṃ ṣaḍ vyāghātā mahattvasya yataḥ sampadā susthitaṃmanyo bhavati svalpayāpi yaḥ kṛtakṛtyo vidhir manye na vardhayati tasya tām aparaṃ ca nirutsāhaṃ nirānandaṃ nirvīryam arinandanam mā sma sīmantinī kācij janayet putram īdṛśam tathā coktam alabdhaṃ caiva lipseta labdhaṃ rakṣet prayatnataḥ rakṣitaṃ vardhayec caiva vṛddhaṃ pātreṣu nikṣipet yato 'labdham icchato 'rthayogād arthasya prāptir eva labdhasyāpy arakṣitasya nidher api svayaṃ vināśaḥ api ca avardhamānaś cārthaḥ kāle svalpavyayo 'py añjanavat kṣayam eti nopabhujyamānaś ca niṣprayojana eva saḥ tathā coktam dhanena kiṃ yo na dadāti nāśnute balena kiṃ yaś ca ripūn na bādhate śrutena kiṃ yo na ca dharmam ācaret kim ātmanā yo na jitendriyo bhavet yataḥ jalabindunipātena kramaśaḥ pūryate ghaṭaḥ sa hetuḥ sarvavidyānāṃ dharmasya ca dhanasya ca dānopabhogarahitā divasā yasya yānti vai sa karmakārabhastreva śvasann api na jīvati iti saṃcintya nandakasaṃjīvakanāmānau vṛṣabhau dhuri niyojya śakaṭaṃ nānāvidhadravyapūrṇaṃ kṛtvā vāṇijyena gataḥ kaśmīraṃ prati anyac ca añjanasya kṣayaṃ dṛṣṭvā valmīkasya ca saṃcayam avandhyaṃ divasaṃ kuryād dānādhyayanakarmabhiḥ yataḥ ko 'tibhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām ko videśaḥ savidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām atha gacchatas tasya sudurganāmni mahāraṇye saṃjīvako bhagnajānur nipatitaḥ tam ālokya vardhamāno 'cintayat karotu nāma nītijño vyavasāyam itas tataḥ phalaṃ punas tad eva syād yad vidher manasi sthitam kiṃtu vismayaḥ sarvathā heyaḥ pratyūhaḥ sarvakarmaṇām tasmād vismayam utsṛjya sādhye siddhir vidhīyatām iti saṃcintya saṃjīvakaṃ tatra parityajya vardhamānaḥ punaḥ svayaṃ dharmapuraṃ nāma nagaraṃ gatvā mahākāyam anyaṃ vṛṣabham ekaṃ samānīya dhuri niyojya calitaḥ tataḥ saṃjīvako 'pi kathaṃ katham api khuratraye bharaṃ kṛtvotthitaḥ yataḥ nimagnasya payorāśau parvatāt patitasya ca takṣakeṇāpi daṣṭasya āyur marmāṇi rakṣati nākāle mriyate jantur viddhaḥ śaraśatair api kuśāgreṇaiva saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati arakṣitaṃ tiṣṭhati daivarakṣitaṃ surakṣitaṃ daivahataṃ vinaśyati jīvaty anātho 'pi vane visarjitaḥ kṛtaprayatno 'pi gṛhe na jīvati tato dineṣu gacchatsu saṃjīvakaḥ svecchāhāravihāraṃ kṛtvāraṇyaṃ bhrāmyan hṛṣṭapuṣṭāṅgo balavan nanāda tasmin vane piṅgalakanāmā siṃhaḥ svabhujopārjitarājyasukham anubhavan nivasati tathā coktam nābhiṣeko na saṃskāraḥ siṃhasya kriyate mṛgaiḥ vikramārjitarājyasya svayam eva mṛgendratā sa caikadā pipāsākulitaḥ pānīyaṃ pātuṃ yamunākaccham agacchat tena ca tatra siṃhenānanubhūtapūrvakam akālaghanagarjitam iva saṃjīvakanarditam aśrāvi tac chrutvā pānīyam apītvā sacakitaḥ parivṛtya svasthānam āgatya kim idam ity ālocayaṃs tūṣṇīṃ sthitaḥ sa ca tathāvidhaḥ karaṭakadamanakābhyām asya mantriputrābhyāṃ dṛṣṭaḥ taṃ tathāvidhaṃ dṛṣṭvā damanakaḥ karaṭakam āha sakhe karaṭaka kim ity ayam udakārthī svāmī pānīyam apītvā sacakito mandaṃ mandam avatiṣṭhate karaṭako brūte mitra damanaka asmanmatenāsya sevaiva na kriyate yadi tathā bhavati tarhi kim anena svāmiceṣṭānirūpaṇenāsmākam yato 'nena rājñā vināparādhena ciram avadhīritābhyām āvābhyāṃ mahadduḥkham anubhūtam sevayā dhanam icchadbhiḥ sevakaiḥ paśya yat kṛtam svātantryaṃ yac charīrasya mūḍhais tad api hāritam aparaṃ ca śītavātātapakleśān sahante yān parāśritāḥ tadaṃśenāpi medhāvī tapas taptvā sukhī bhavet anyac ca etāvaj janmasāphalyaṃ dehinām iha dehiṣu prāṇair arthair dhiyā vācā śreya evācaret sadā aparaṃ ca ehi gaccha patottiṣṭha vada maunaṃ samācara iti vitrastasāraṅganetrayā ko na vañcitaḥ kiṃ ca abudhair arthalābhāya paṇyastrībhir iva svayam ātmā saṃskṛtya saṃskṛtya paropakaraṇīkṛtaḥ kiṃ ca yā prakṛtyaiva capalā nipataty aśucāv api svāmino bahu manyante dṛṣṭiṃ tām api sevakāḥ aparaṃ ca maunān mūrkhaḥ pravacanapaṭur vātulo jalpako vā kṣāntyā bhīrur yadi na sahate prāyaśo nābhijātaḥ dhṛṣṭaḥ pārśve vasati niyataṃ dūrataś cāpragalbhaḥ sevādharmaḥ paramagahano yoginām apy agamyaḥ viśeṣataś ca praṇamaty unnatihetor jīvitahetor vimuñcati prāṇān duḥkhīyati sukhahetoḥ ko mūḍhaḥ sevakād anyaḥ damanako brūte mitra sarvathā manasāpi naitat kartavyam yataḥ kathaṃ nāma na sevyante yatnataḥ parameśvarāḥ acireṇaiva ye tuṣṭāḥ pūrayanti manorathān anyac ca kutaḥ sevāvihīnānāṃ cāmaroddhūtasampadaḥ uddaṇḍadhavalachatraṃ vājivāraṇavāhinī karaṭako brūte tathāpi kim anenāsmākaṃ vyāpāreṇa yato 'vyāpāreṣu vyāpāraḥ sarvathā pariharaṇīyaḥ paśya avyāpāreṣu vyāpāraṃ yo naraḥ kartum icchati sa eva nidhanaṃ yāti kīlotpāṭīva vānaraḥ damanakaḥ pṛcchati katham etat karakaṭaḥ kathayati asti magadhadeśe dharmāraṇyasaṃnihitavasudhāyāṃ śubhadattanāmnā kāyasthena vihāraḥ kartum ārabdhaḥ tatra karapattradāryamāṇaikastambhasya kiyad dūrasphāṭitasya kāṣṭhakhaṇḍadvayamadhye kīlakaḥ sūtradhāreṇa nihitaḥ tatra balavān vānarayūthaḥ krīḍann āgataḥ eko vānaraḥ kālaprerita iva taṃ kīlakaṃ hastābhyāṃ dhṛtvopaviṣṭaḥ anantaraṃ sa ca sahajacapalatayā mahatā prayatnena taṃ kīlakam ākṛṣṭavān ākṛṣṭe ca kīlake cūrṇitāṇḍadvayaḥ pañcatvaṃ gataḥ ato 'haṃ bravīmyavyāpāreṣu vyāpāram ityādi damanako brūte tathāpi svāmiceṣṭānirūpaṇaṃ sevakenāvaśyaṃ karaṇīyam karaṭako brūte sarvasminn adhikāre ya eva niyuktaḥ pradhānamantrī sa karotu yato 'nujīvinā parādhikāracarcā sarvathā na kartavyā paśya parādhikāracarcāṃ yaḥ kuryāt svāmihitecchayā sa viṣīdati cītkārād gardabhas tāḍito yathā damanakaḥ pṛcchati katham etat karaṭako brūte asti vārāṇasyāṃ karpūrapaṭako nāma rajakaḥ sa rātrau gāḍhanidrāyāṃ prasuptaḥ tadanantaraṃ tadgṛhadravyāṇi hartuṃ cauraḥ praviṣṭaḥ tasya prāṅgaṇe gardabho baddhas tiṣṭhati kukkuraś copaviṣṭo 'sti atha gardabhaḥ śvānam āha sakhe bhavatas tāvad ayaṃ vyāpāraḥ tat kim iti tvam uccaiḥ śabdaṃ kṛtvā svāminaṃ na jāgarayasi kukkuro brūte bhadra mama niyogasya carcā tvayā na kartavyā tvam eva kiṃ na jānāsi yathā tasyāharniśaṃ gṛharakṣāṃ karomi yato 'yaṃ cirān nirvṛto mamopayogaṃ na jānāti tenādhunāpi mamāhāradāne mandādaraḥ yato vinā vidhuradarśanaṃ svāmina upajīviṣu mandādarā bhavanti gardabho brūte śṛṇu re barbara yācate kāryakāle yaḥ sa kimbhṛtyaḥ sa kiṃ suhṛt kukkuro brūte bhṛtyān saṃbhāṣayed yas tu kāryakāle sa kiṃprabhuḥ yataḥ āśritānāṃ bhṛtau svāmisevāyāṃ dharmasevane putrasyotpādane caiva na santi pratihastakāḥ tato gardabhaḥ sakopam āhāre duṣṭamate pāpīyāṃs tvaṃ yad vipattau svāmikārye upekṣāṃ karoṣi bhavatu tāvat yathā svāmī jāgariṣyati tan mayā kartavyam yataḥ pṛṣṭhataḥ sevayed arkaṃ jaṭhareṇa hutāśanam svāminaṃ sarvabhāvena paralokam amāyayā ity uktvātīva cītkāraśabdaṃ kṛtavān tataḥ sa rajakas tena cītkāreṇa prabuddho nidrābhaṅgakopād utthāya gardabhaṃ laguḍena tāḍayāmāsa tenāsau pañcatvam agamat ato 'haṃ bravīmi parādhikāracarcām ityādi paśya paśūnām anveṣaṇam evāsmanniyogaḥ svaniyogacarcā kriyatām kiṃtvadya tayā carcayā na prayojanam yata āvayor bhakṣitaśeṣāhāraḥ pracuro 'sti damanakaḥ saroṣam āha katham āhārārthī bhavān kevalaṃ rājānaṃ sevate etad ayuktam uktaṃ tvayā yataḥ suhṛdām upakārakāraṇād dviṣatām apy apakārakāraṇāt nṛpasaṃśraya iṣyate budhair jaṭharaṃ ko na bibharti kevalam jīvite yasya jīvanti viprā mitrāṇi bāndhavāḥ saphalaṃ jīvitaṃ tasya ātmārthe ko na jīvati api ca yasmin jīvati jīvanti bahavaḥ sa tu jīvatu kāko 'pi kiṃ na kurute cañcvā svodarapūraṇam paśya pañcabhir yāti dāsatvaṃ purāṇaiḥ ko 'pi mānavaḥ ko 'pi lakṣaiḥ kṛtī ko 'pi lakṣair api na labhyate anyac ca manuṣyajātau tulyāyāṃ bhṛtyatvam atigarhitam prathamo yo na tan nāpi sa kiṃ jīvatsu gaṇyate tathā coktam vājivāraṇalohānāṃ kāṣṭhapāṣāṇavāsasām nārīpuruṣatoyānām antaraṃ mahadantaram tathā hi svalpam apy atiricyate svalpasnāyuvasāvaśeṣamalinaṃ nirmāṃsam apy asthikaṃ śvā labdhvā paritoṣam eti na bhavet tasya kṣudhaḥ śāntaye siṃho jambukam aṅkam āgatam api tyaktvā nihanti dvipaṃ sarvaḥ kṛcchragato 'pi vāñchati janaḥ sattvānurūpaṃ phalam aparaṃ ca sevyasevakayor antaraṃ paśya lāṅgūlacālanam adhaś caraṇāvapātaṃ bhūmau nipatya vadanodaradarśanaṃ ca śvā piṇḍadasya kurute gajapuṃgavas tu dhīraṃ vilokayati cāṭuśataiś ca bhuṅkte kiṃ ca yaj jīvyate kṣaṇam api prathitaṃ manuṣyair vijñānavikramayaśobhir abhajyamānam tan nāma jīvitam iha pravadanti tajjñāḥ kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte aparaṃ ca yo nātmaje na ca gurau na ca bhṛtyavarge dīne dayāṃ na kurute na ca bandhuvarge kiṃ tasya jīvitaphalena manuṣyaloke kāko 'pi jīvati cirāya baliṃ ca bhuṅkte aparam api ahitahitavicāraśūnyabuddheḥ śrutisamayair bahubhir bahiṣkṛtasya udarabharaṇamātrakevalecchoḥ puruṣapaśoś ca paśoś ca ko viśeṣaḥ karaṭako brūta āvāṃ tāvad apradhānau tadāpy āvayoḥ kim anayā vicāraṇayā damanako brūte kiyatā kālenāmātyāḥ pradhānatām apradhānatāṃ vā labhante yataḥ na kasyacit kaścid iha svabhāvād bhavaty udāro 'bhimataḥ khalo vā loke gurutvaṃ viparītatāṃ vā svaceṣṭitāny eva naraṃ nayanti kiṃ ca āropyate śilā śaile yatnena mahatā yathā nipātyate kṣaṇenādhas tathātmā guṇadoṣayoḥ yāty adho 'dhaḥ vrajaty uccair naraḥ svair eva karmabhiḥ kūpasya khanitā yadvat prākārasyeva kārakaḥ tad bhadram svayatnāyatto hy ātmā sarvasya karaṭako brūte atha bhavān kiṃ bravīti sa āhāyaṃ tāvat svāmī piṅgalakaḥ kuto 'pi kāraṇāt sacakitaḥ parivṛtyopaviṣṭaḥ karaṭako brūte udīrito 'rthaḥ paśunāpi gṛhyate hayāś ca nāgāś ca vahanti coditāḥ anuktam apy ūhati paṇḍito janaḥ pareṅgitajñānaphalā hi buddhayaḥ ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣaṇena ca netravaktravikāreṇa lakṣyate'ntargataṃ manaḥ atra bhayaprastāve prajñābalenāham enaṃ svāminam ātmīyaṃ kariṣyāmi yataḥ prastāvasadṛśaṃ vākyaṃ sadbhāvasadṛśaṃ priyam ātmaśaktisamaṃ kopaṃ yo jānāti sa paṇḍitaḥ karaṭako brūte sakhe tvaṃ sevānabhijñaḥ paśya anāhūto viśed yas tu apṛṣṭo bahu bhāṣate ātmānaṃ manyate prītaṃ bhūpālasya sa durmatiḥ damanako brūte bhadra katham ahaṃ sevānabhijñaḥ paśya kim apy asti svabhāvena sundaraṃ vāpy asundaram yad eva rocate yasmai bhavet tat tasya sundaram yataḥ yasya yasya hi yo bhāvas tena tena hi taṃ naram anupraviśya medhāvī kṣipram ātmavaśaṃ nayet anyac ca ko 'trety aham iti brūyāt samyag ādeśayeti ca ājñām avitathāṃ kuryād yathāśakti mahīpateḥ aparaṃ ca alpecchur dhṛtimān prājñaś chāyevānugataḥ sadā ādiṣṭo na vikalpeta sa rājavasatiṃ vaset karaṭako brūte kadācit tvām anavasarapraveśād avamanyate svāmī sa cāhāstv evam tathāpy anujīvinā svāmisāṃnidhyam avaśyaṃ karaṇīyam yataḥ doṣabhīter anārambhas tat kāpuruṣalakṣaṇam kair ajīrṇabhayād bhrātar bhojanaṃ parihīyate paśya āsannam eva nṛpatir bhajate manuṣyaṃ vidyāvihīnam akulīnam asaṃstutaṃ vā prāyeṇa bhūmipatayaḥ pramadālatāś ca yaḥ pārśvato vasati taṃ pariveṣṭayanti karaṭako brūte atha tatra gatvā kiṃ vakṣyati bhavān sa āha śṛṇu kim anurakto virakto vā mayi svāmīti jñāsyāmi karaṭako brūte kiṃ taj jñānalakṣaṇam damanako brūte śṛṇu dūrād avekṣaṇaṃ hāsaḥ sampraśneṣv ādaro bhṛśam parokṣe'pi guṇaślāghā smaraṇaṃ priyavastuṣu asevake cānuraktir dānaṃ sapriyabhāṣaṇam anuraktasya cihnāni doṣe'pi guṇasaṃgrahaḥ anyac ca kālayāpanam āśānāṃ vardhanaṃ phalakhaṇḍanam virakteśvaracihnāni jānīyān matimān naraḥ etaj jñātvā yathā cāyaṃ mamāyatto bhaviṣyati tathā vadiṣyāmi apāyasaṃdarśanajāṃ vipattim upāyasaṃdarśanajāṃ ca siddhim medhāvino nītividhiprayuktāṃ puraḥ sphurantīm iva darśayanti karaṭako brūte tathāpy aprāpte prastāve na vaktum arhasi yataḥ aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan labhate buddhyavajñānam avamānaṃ ca bhārata damanako brūte mitra mā bhaiṣīḥ nāham aprāptāvasaraṃ vacanaṃ vadiṣyāmi yataḥ āpady unmārgagamane kāryakālātyayeṣu ca apṛṣṭo 'pi hitānveṣī brūyāt kalyāṇabhāṣitam yadi ca prāptāvasareṇāpi mayā mantro na vaktavyas tadā mantritvam eva mamānupapannam yataḥ kalpayati yena vṛttiṃ yena ca loke praśasyate sa guṇas tena guṇinā rakṣyaḥ saṃvardhanīyaś ca tad bhadra anujānīhi mām gacchāmi karaṭako brūte śubham astu śivās te panthānaḥ yathābhilaṣitam anuṣṭhīyatām iti tato damanako vismita iva piṅgalakasamīpaṃ gataḥ atha dūrād eva sādaraṃ rājñā praveśitaḥ sāṣṭāṅgapraṇipātaṃ praṇipatyopaviṣṭaḥ rājāha cirād dṛṣṭo 'si damanako brūte yadyapi mayā sevakena śrīmaddevapādānāṃ na kiṃcit prayojanam asti tathāpi prāptakālam anujīvinā sāṃnidhyam avaśyaṃ kartavyam ity āgato 'smi kiṃ ca dantasya nirgharṣaṇakena rājan karṇasya kaṇḍūyanakena vāpi tṛṇena kāryaṃ bhavatīśvarāṇāṃ kim aṅgavākpāṇimatā nareṇa yadyapi cireṇāvadhīritasya devapādair me buddhināśaḥ śakyate tad api na śaṅkanīyam yataḥ kadarthitasyāpi ca dhairyavṛtter buddher vināśo nahi śaṅkanīyaḥ adhaḥkṛtasyāpi tanūnapāto nādhaḥ śikhā yāti kadācid eva deva tat sarvathā viśeṣajñena svāminā bhavitavyam yataḥ maṇir luṭhati pādeṣu kācaḥ śirasi dhāryate yathaivāste tathaivāstāṃ kācaḥ kāco maṇir maṇiḥ anyac ca nirviśeṣo yadā rājā samaṃ sarveṣu vartate tadodyamasamarthānām utsāhaḥ parihīyate kiṃ ca trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhamamadhyamāḥ niyojayet tathaivaitāṃs trividheṣv eva karmasu yataḥ sthāna eva niyojyante bhṛtyāś cābharaṇāni ca nahi cūḍāmaṇiḥ pāde nūpuraṃ śirasā kṛtam api ca kanakabhūṣaṇasaṃgrahaṇocito yadi maṇis trapuṇi praṇidhīyate na sa virauti na cāpi na śobhate bhavati yojayitur vacanīyatā anyac ca mukuṭe ropitaḥ kācaś caraṇābharaṇe maṇiḥ nahi doṣo maṇer asti kiṃtu sādhor avijñatā paśya buddhimān anurakto 'yam ayaṃ śūra ito bhayam iti bhṛtyavicārajño bhṛtyair āpūryate nṛpaḥ tathā hi aśvaḥ śastraṃ śāstraṃ vīṇā vāṇī naraś ca nārī ca puruṣaviśeṣaṃ prāptā bhavanty ayogyāś ca yogyāś ca anyac ca kiṃ bhaktenāsamarthena kiṃ śaktenāpakāriṇā bhaktaṃ śaktaṃ ca māṃ rājan nāvajñātuṃ tvam arhasi yataḥ avajñānād rājño bhavati matihīnaḥ parijanas tatas tatprāmāṇyād bhavati na samīpe budhajanaḥ budhais tyakte rājye na hi bhavati nītir guṇavatī vipannāyāṃ nītau sakalam avaśaṃ sīdati jagat aparaṃ ca janaṃ janapadā nityam arcayanti nṛpārcitam nṛpeṇāvamato yas tu sa sarvair avamanyate kiṃ ca bālād api gṛhītavyaṃ yuktam uktaṃ manīṣibhiḥ raver aviṣaye kiṃ na pradīpasya prakāśanam piṅgalako 'vadad bhadra damanaka kim etat tvam asmadīyapradhānāmātyaputra iyantaṃ kālaṃ yāvat kuto 'pi khalavākyān nāgato 'si idānīṃ yathābhimataṃ brūhi damanako brūte deva pṛcchāmi kiṃcit ucyatām udakārthī svāmī pānīyam apītvā kim iti vismita iva tiṣṭhati piṅgalako 'vadadbhadram uktaṃ tvayā kiṃtv etad rahasyaṃ vaktuṃ kācid viśvāsabhūmir nāsti tathāpi nibhṛtaṃ kṛtvā kathayāmi śṛṇu samprati vanam idam apūrvasattvādhiṣṭhitam ato 'smākaṃ tyājyam anena hetunā vismito 'smi tathā ca śruto mayāpi mahān apūrvaśabdaḥ śabdānurūpeṇāsya prāṇino mahatā balena bhavitavyam damanako brūte deva asti tāvad ayaṃ mahān bhayahetuḥ sa śabdo 'smābhir apy ākarṇitaḥ kiṃtu sa kiṃ mantrī yaḥ prathamaṃ bhūmityāgaṃ paścād yuddhaṃ copaviśati asmin kāryasaṃdehe bhṛtyānām upayoga eva jñātavyaḥ yataḥ bandhustrībhṛtyavargasya buddheḥ sattvasya cātmanaḥ āpannikaṣapāṣāṇe naro jānāti sāratām siṃho brūte bhadra mahatī śaṅkā māṃ bādhate damanakaḥ punar āha svagatamanyathā rājyasukhaṃ parityajya sthānāntaraṃ gantuṃ kathaṃ māṃ sambhāṣase prakāśaṃ brūte deva yāvad ahaṃ jīvāmi tāvad bhayaṃ na kartavyam kiṃtu karaṭakādayo 'py āśvāsyantāṃ yasmād āpatpratīkārakāle durlabhaḥ puruṣasamavāyaḥ tatas tau damanakakaraṭakau rājñā sarvasvenāpi pūjitau bhayapratīkāraṃ pratijñāya calitau karaṭako gacchan damanakam āha sakhe kiṃ śaktyapratīkāro bhayahetur aśakyapratīkāro veti na jñātvā bhayopaśamaṃ pratijñāya katham ayaṃ mahāprasādo gṛhītaḥ yato 'nupakurvāṇo na kasyāpy upāyanaṃ gṛhṇīyād viśeṣato rājñaḥ paśya yasya prasāde padmāste vijayaś ca parākrame mṛtyuś ca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ tathā hi bālo 'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati damanako vihasyāha mitra tūṣṇīm āsyatām jñātaṃ mayā bhayakāraṇam balīvardanarditaṃ tat vṛṣabhāś cāsmākam api bhakṣyāḥ kiṃ punaḥ siṃhasya karaṭako brūte yady evaṃ tadā kim punaḥ svāmitrāsas tatraiva kim iti nāpanītaḥ damanako brūte yadi svāmitrāsas tatraiva mucyate tadā katham ayaṃ mahāprasādalābhaḥ syāt aparaṃ ca nirapekṣo na kartavyo bhṛtyaiḥ svāmī kadācana nirapekṣaṃ prabhuṃ kṛtvā bhṛtyaḥ syād dadhikarṇavat karaṭakaḥ pṛcchati katham etat damanakaḥ kathayati asty uttarapathe 'rbudaśikharanāmni parvate durdānto nāma mahāvikramaḥ siṃhaḥ tasya parvatakandaram adhiśayānasya kesarāgraṃ kaścin mūṣikaḥ pratyahaṃ chinatti tataḥ kesarāgraṃ lūnaṃ dṛṣṭvā kupito vivarāntargataṃ mūṣikam alabhamāno 'cintayat kṣudraśatrur bhaved yas tu vikramān naiva labhyate tam āhantuṃ puraskāryaḥ sadṛśas tasya sainikaḥ ity ālocya tena grāmaṃ gatvā viśvāsaṃ kṛtvā dadhikarṇanāmā biḍālo yatnenānīya māṃsāhāraṃ dattvā svakandare sthāpitaḥ anantaraṃ tadbhayān mūṣiko 'pi bilān na niḥsarati tenāsau siṃho 'kṣatakesaraḥ sukhaṃ svapiti mūṣikaśabdaṃ yadā yadā śṛṇoti tadā tadā māṃsāhāradānena taṃ biḍālaṃ saṃvardhayati athaikadā sa mūṣikaḥ kṣudhāpīḍito bahiḥ saṃcaran biḍālena prāpto vyāpāditaśca anantaraṃ sa siṃho yadā kadācidapi tasya mūṣikasya śabdaṃ vivarānna śuśrāva tadopayogābhāvād biḍālasyāpyāhāradāne mandādaro babhūva tato 'sāv āhāravirahāddurbalo dadhikarṇo 'vasanno babhūva ato 'haṃ bravīmi nirapekṣo na kartavyaḥ ityādi tato damanakakaraṭakau saṃjīvakasamīpaṃ gatau tatra karaṭakas tarutale sāṭopam upaviṣṭaḥ damanakaḥ saṃjīvakasamīpaṃ gatvābravīd are vṛṣabha eṣa rājñā piṅgalakenāraṇyarakṣārthaṃ niyuktaḥ senāpatiḥ karaṭakaḥ samājñāpayati satvaramāgaccha no ced asmādaraṇyāddūram apasara anyathā te viruddhaṃ phalaṃ bhaviṣyati na jāne kruddhaḥ svāmī kiṃ vidhāsyati ājñābhaṅgo narendrāṇāṃ brāhmaṇānām anādaraḥ pṛthak śayyā ca nārīṇām aśastravihito vadhaḥ tato deśavyavahārānabhijñaḥ saṃjīvakaḥ sabhayam upasṛtya sāṣṭāṅgapātaṃ karaṭakaṃ praṇatavān tathā coktam matir eva balād garīyasī yadabhāve kariṇām iyaṃ daśā iti ghoṣayatīva ḍiṇḍimaḥ kariṇo hastipakāhataḥ kvaṇan atha saṃjīvakaḥ sāśaṅkam āha senāpate kiṃ mayā kartavyam tad abhidhīyatām karaṭako brūte vṛṣabha atra kānane tiṣṭhasi asmaddevapādāravindaṃ praṇama saṃjīvako brūte tadabhayavācaṃ me yaccha gacchāmi karaṭako brūte śṛṇu re balīvarda alam anayā śaṅkayā yataḥ prativācam adatta keśavaḥ śapamānāya na cedibhūbhuje anuhuṃkurute ghanadhvaniṃ na hi gomāyurutāni kesarī anyac ca tṛṇāni nonmūlayati prabhañjano mṛdūni nīcaiḥ praṇatāni sarvataḥ samucchritān eva tarūn prabādhate mahān mahaty eva karoti vikramam tatas tau saṃjīvakaṃ kiyad dūre saṃsthāpya piṅgalakasamīpaṃ gatau tato rājñā sādaram avalokitau praṇamyopaviṣṭau rājāha tvayā sa dṛṣṭaḥ damanako brūte deva dṛṣṭaḥ kiṃtu yad devena jñātaṃ tat tathā mahān evāsau devaṃ draṣṭum icchati kiṃtu mahābalo 'sau tataḥ sajjībhūyopaviśya dṛśyatām śabdamātrād eva na bhetavyam tathā coktam śabdamātrān na bhetavyam ajñātvā śabdakāraṇam śabdahetuṃ parijñāya kuṭṭanī gauravaṃ gatā rājāha katham etat damanakaḥ kathayati asti śrīparvatamadhye brahmapurākhyaṃ nagaram tacchikharapradeśe ghaṇṭākarṇo nāma rākṣasaḥ prativasatīti janapravādaḥ śrūyate ekadā ghaṇṭām ādāya palāyamānaḥ kaścic cauro vyāghreṇa vyāpāditaḥ tatpāṇipatitā ghaṇṭā vānaraiḥ prāptā vānarās tāṃ ghaṇṭām anukṣaṇaṃ vādayanti tato nagarajanaiḥ sa manuṣyaḥ khādito dṛṣṭaḥ pratikṣaṇaṃ ghaṇṭāravaś ca śrūyate anantaraṃ ghaṇṭākarṇaḥ kupito manuṣyān khādati ghaṇṭāṃ ca vādayatīty uktvā sarve janā nagarāt palāyitāḥ tataḥ karālayā nāma kuṭṭanyā vimṛśyānavaro 'yaṃ ghaṇṭānādaḥ tat kiṃ markaṭā ghaṇṭāṃ vādayantīti svayaṃ vijñāya rājā vijñāpito deva yadi kiyad dhanopakṣayaḥ kriyate tadāham enaṃ ghaṇṭākarṇaṃ sādhayāmi tato rājñā tasyai dhanaṃ dattam kuṭṭanyā maṇḍalaṃ kṛtvā tatra gaṇeśādipūjāgauravaṃ darśayitvā svayaṃ vānarapriyaphalāny ādāya vanaṃ praviśya phalāny ākīrṇāni tato ghaṇṭāṃ parityajya vānarāḥ phalāsaktā babhūvuḥ kuṭṭanī ca ghaṇṭāṃ gṛhītvā nagaram āgatā sarvajanapūjyābhavat ato 'haṃ bravīmi śabdamātrān na bhetavyam ityādi tataḥ saṃjīvakam ānīya darśanaṃ kāritavantau paścāt tatraiva paramaprītyā nivasati atha kadācit tasya siṃhasya bhrātā stabdhakarṇanāmā siṃhaḥ samāgataḥ tasyātithyaṃ kṛtvā siṃham upaveśya piṅgalakas tadāhārāya paśuṃ hantuṃ calitaḥ atrāntare saṃjīvako vadati deva adya hatamṛgāṇāṃ māṃsāni kva rājāha damanakakaraṭakau jānītaḥ saṃjīvako brūte jñāyatāṃ kim asti nāsti vā siṃho vimṛśyāha nāsty eva tat saṃjīvako brūte katham etāvan māṃsaṃ tābhyāṃ khāditam rājāha khāditaṃ vyayitam avadhīritaṃ ca pratyaham eṣa kramaḥ saṃjīvako brūte kathaṃ śrīmaddevapādānām agocareṇaiva kriyate rājāha madīyāgocareṇaiva kriyate atha saṃjīvako brūte naitad ucitam tathā coktam nānivedya prakurvīta bhartuḥ kiṃcid api svayam kāryam āpatpratīkārād anyatra jagatīpate anyac ca kamaṇḍalūpamo 'mātyas tanutyāgī bahugrahaḥ nṛpate kiṃkṣaṇo mūrkho daridraḥ kiṃvarāṭakaḥ sa hy amātyaḥ sadā śreyān kākinīṃ yaḥ pravardhayet kośaḥ kośavataḥ prāṇāḥ prāṇāḥ prāṇā na bhūpateḥ kiṃ cārthair na kulācāraiḥ sevatām eti pūruṣaḥ dhanahīnaḥ svapatnyāpi tyajyate kiṃ punaḥ paraiḥ etac ca rājñaḥ pradhānaṃ dūṣaṇam ativyayo 'napekṣā ca tathārjanam adharmataḥ moṣaṇaṃ dūrasaṃsthānāṃ kośavyasanam ucyate yataḥ kṣipram āyatam anālocya vyayamānaḥ svavāñchayā parikṣīyata evāsau dhanī vaiśravaṇopamaḥ stabdhakarṇo brūte śṛṇu bhrātaḥ cirāśritād etau damanakakaraṭakau saṃdhivigrahakāryādhikāriṇau ca kadācid arthādhikāre na niyoktavyau aparaṃ ca niyogaprastāve yan mayā śrutaṃ tat kathyate brāhmaṇaḥ kṣatriyo bandhur nādhikāre praśasyate brāhmaṇaḥ siddham apy arthaṃ kṛcchreṇāpi na yacchati niyuktaḥ kṣatriyo dravye khaḍgaṃ darśayate dhruvam sarvasvaṃ grasate bandhur ākramya jñātibhāvataḥ aparādhe'pi niḥśaṅko niyogī cirasevakaḥ sa svāminam avajñāya carec ca niravagrahaḥ upakartādhikārasthaḥ svāparādhaṃ na manyate upakāraṃ dhvajīkṛtya sarvam eva vilumpati upāṃśukrīḍito 'mātyaḥ svayaṃ rājāyate yataḥ avajñā kriyate tena sadā paricayād dhruvam antarduṣṭaḥ kṣamāyuktaḥ sarvānarthakaraḥ kila śakuniḥ śakaṭāraś ca dṛṣṭāntāv atra bhūpate sadāmatyo na sādhyaḥ syāt samṛddhaḥ sarva eva hi siddhānām ayam ādeśaḥ ṛddhiś cittavikāriṇī prāptārthagrahaṇaṃ dravyaparīvarto 'nurodhanam upekṣā buddhihīnatvaṃ bhogo 'mātyasya dūṣaṇam niyogyarthagrahopāyo rājñā nityaparīkṣaṇam pratipattipradānaṃ ca tathā karmaviparyayaḥ nipīḍitā vamanty uccair antaḥsāraṃ mahīpateḥ duṣṭavraṇā iva prāyo bhavanti hi niyoginaḥ muhur niyoginī bādhyā vasudhārā mahīpate sakṛt kiṃ pīḍitaṃ snānavastraṃ muñced dhṛtaṃ payaḥ etat sarvaṃ yathāvasaraṃ jñātvā vyavahartavyam siṃho brūte asti tāvad evam kiṃtvetau sarvathā na mama vacanakāriṇau stabdhakarṇo brūta etat sarvam anucitaṃ sarvathā yataḥ ājñābhaṅgakarān rājā na kṣameta sutān api viśeṣaḥ ko nu rājñaś ca rājñaś citragatasya ca stabdhasya naśyati yaśo viṣam asya maitrī naṣṭendriyasya kulam arthaparasya dharmaḥ vidyāphalaṃ vyasaninaḥ kṛpaṇasya saukhyaṃ rājyaṃ pramattasacivasya narādhipasya aparaṃ ca taskarebhyo niyuktebhyaḥ śatrubhyo nṛpavallabhāt nṛpatir nijalobhācca prajā rakṣet piteva hi bhrātaḥ sarvathāsmadvacanaṃ kriyatām vyavahāro 'py asmābhiḥ kṛta eva ayaṃ saṃjīvakaḥ sasyabhakṣako 'rthādhikāre niyujyatām etadvacanāt tathānuṣṭhite sati tad ārabhya piṅgalakasaṃjīvakayoḥ sarvabandhuparityāgena mahatā snehena kālo 'tivartate tato 'nujīvinām apyāhāradāne śaithilyadarśanād damanakakaraṭakāv anyonyaṃ cintayataḥ tad āha damanakaḥ karaṭakaṃ mitra kiṃ kartavyam ātmakṛto 'yaṃ doṣaḥ svayaṃ kṛte'pi doṣe paridevanam apy anucitam tathā coktam svarṇarekhām ahaṃ spṛṣṭvā baddhvātmānaṃ ca dūtikā āditsuś ca maṇiṃ sādhuḥ svadoṣād duḥkhitā ime karaṭako brūte katham etat damanakaḥ kathayati asti kāñcanapuranāmni nagare vīravikramo rājā tasya dharmādhikāriṇā kaścin nāpito vadhyabhūmiṃ nīyamānaḥ kandarpaketunāmnā parivrājakena sādhudvitīyakena nāyaṃ hantavyaḥ ity uktvā vastrāñcalena dhṛtaḥ rājapuruṣā ūcuḥ kim iti nāyaṃ vadhyaḥ sa āha śrūyatām svarṇarekhām ahaṃ spṛṣṭvā ityādi paṭhati ta āhuḥ katham etat parivrājakaḥ kathayatyahaṃ siṃhaladvīpasya bhūpater jīmūtaketaḥ putraḥ dandarpaketur nāma madhye caturdaśyām āvirbhūtakalpatarutale ratnāvalīkiraṇakabūtaraparyaṅkasthitā sarvālaṅkārabhūṣitā lakṣmīr iva vīṇāṃ vādayantī kanyā kācid dṛśyate iti tato 'haṃ potavaṇijam ādāya potam āruhya tatra gataḥ anantaraṃ tatra gatvā paryaṅke 'dhamagrā tathaiva sāvalokitā tatas tallāvaṇyaguṇākṛṣṭena mayāpi tatpaścājjhampo dattaḥ tadanantaraṃ kanakapattanaṃ prāpya suvarṇaprāsāde tathaiva paryaṅke sthitā vidyādharībhir upāsyamānā mayālokitā tathāpy ahaṃ dūrād eva dṛṣṭvā sakhīṃ prasthāpya sādaraṃ sambhāṣitaḥ tatsakhyā ca mayā pṛṣṭayā samākhyātameṣā kandarpakelināmno vidyādharacakravartinaḥ putrī ratnamañjarī nāma pratijñāpitā vidyate yaḥ kanakavartanaṃ svacakṣuṣāgatya paśyati sa eva pitur agocaro 'pi māṃ pariṇeṣyatīti manasaḥ saṅkalpaḥ tad enāṃ gāndharvavivāhena pariṇayatu bhavān atha tatra vṛtte gandharvavivāhe tathā saha ramamāṇas tatrāhaṃ tiṣṭhāmi tata ekadā rahasi tayoktaṃ svāmin svecchayā sarvam idam upabhoktavyam eṣā citragatā svarṇarekhā nāma vidyādharī na kadācit spraṣṭavyā paścād upajātakautukena mayā svarṇarekhā svahastena spṛṣṭā tathā citratayāpy ahaṃ caraṇapadmena tāḍita āgatya svarāṣṭre patitaḥ atha duḥkhito 'haṃ parivrajitaḥ pṛthivīṃ paribhrāmyann imāṃ nagarīm anuprāptaḥ atra cātikānte divase gopagṛhe suptaḥ sann apaśyam pradoṣasamaye paśūnāṃ pālanaṃ kṛtvā svageham āgato gopaḥ svavadhūṃ dūtyā saha kimapi mantrayantīm apaśyat tatas tāṃ gopīṃ tāḍayitvā stambhe baddhvā suptaḥ tato 'rdharātre etasya nāpitasya vadhūr dūtī punas tāṃ gopīm upetyāvadattava virahānaladagdho 'sau smaraśarajarjarito mumūrṣur iva vartate tathā coktam rajanīcaranāthena khaṇḍite timire niśi yūnāṃ manāṃsi vivyādha dṛṣṭvā dṛṣṭvā manobhavaḥ tasya tādṛśīm avasthām avalokya parikliṣṭamanās tvām anuvartitum āgatā tad aham atrātmānaṃ baddhvā tiṣṭhāmi tvaṃ tatra gatvā taṃ saṃtoṣya satvaram āgamiṣyasi tathānuṣṭhite sati sa gopaḥ prabuddho 'vadad idānīṃ tvāṃ pāpiṣṭhāṃ jārāntikaṃ nayāmi tato yadāsau na kiṃcid api brūte tadā kruddho gopaḥ darpānmama vacasi pratyuttaram api na dadāsi ity uktvā kopena tena kartarikāmādāyāsyā nāsikā chinnā tathā kṛtvā punaḥ supto gopo nidrām upagataḥ athāgatya gopī dūtīm apṛcchatkā vārtā dūtyoktam paśya mām mukham eva vārtāṃ kathayati anantaraṃ sā gopī tathā kṛtvātmānaṃ baddhvā sthitā iyaṃ ca dūtī tāṃ chinnanāsikāṃ gṛhītvā svagṛhaṃ praviśya sthitā tataḥ prātar evānena nāpitena svavadhūḥ kṣurabhāṇḍaṃ yācitā satī kṣuram ekaṃ prādāt tato 'samagrabhāṇḍe prāpte samupajātakopo 'yaṃ nāpitas taṃ kṣuraṃ dūrād eva gṛhe kṣiptavān atha kṛtārtarāyeyaṃ me nāsikānena chinnety uktvā dharmādhikārisamīpam etam ānītavatī sā ca gopī tena gopena punaḥ pṛṣṭovāca are pāpa ko māṃ mahāsatī virūpayituṃ samarthaḥ mama vyavahāram akalmaṣam aṣṭau lokapālā eva jānanti yataḥ ādityacandrāvanilānalaś ca dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca ahaś ca rātriś ca ubhe ca sandhye dharmaś ca jānāti narasya vṛttam atathyāny api tathyāni darśayanti hi peśalāḥ same nimnonnatānīva citrakarmavido janāḥ utpanneṣu ca kāryeṣu matir yasya na hīyate sa nistarati durgāṇi gopī jāradvayaṃ yathā karaṭakaḥ pṛcchati katham etat damanakaḥ kathayati asti dvāravatyāṃ puryāṃ kasyacid gopasya vadhūr bandhakī sā grāmasya daṇḍanāyakena tatputreṇa ca samaṃ ramate tathā coktam nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā na dānena na mānena nārjavena na sevayā na śastreṇa na śāstreṇa sarvathā viṣamāḥ striyaḥ yataḥ guṇāśrayaṃ kīrtiyutaṃ ca kāntaṃ patiṃ ratijñaṃ sadhanaṃ yuvānam vihāya śīghraṃ vanitā vrajanti narāntaraṃ śīlaguṇādihīnam aparaṃ ca na tādṛśīṃ prītim upaiti nārī vicitraśayyāśayitāpi kāmam yathā hi dūrvādivikīrṇabhūmau prayāti saukhyaṃ parakāntisaṅgāt atha kadācit sā daṇḍanāyakaputreṇa saha ramamāṇā tiṣṭhati atha daṇḍanāyako 'pi rantuṃ tatrāgataḥ tam āyāntaṃ dṛṣṭvā tatputraṃ kusūle nikṣipya daṇḍanāyakena saha tathaiva krīḍati anantaraṃ tasya bhartā gopo goṣṭhāt samāgataḥ tam avalokya gopyoktaṃ daṇḍanāyaka tvaṃ laguḍaṃ gṛhītvā kopaṃ darśayan satvaraṃ gaccha tathā tenānuṣṭhite gopena gṛham āgatya pṛṣṭhākena kāryeṇa daṇḍanāyakaḥ samāgatyātra sthitaḥ sā brūte anyaṃ kenāpi kāryeṇa putrasyopari kruddhaḥ sa ca māryamāṇo 'py atrāgatya praviṣṭo mayā kusūle nikṣipya rakṣitaḥ tatpitrā cānviṣyātra na dṛṣṭaḥ ata evāyaṃ daṇḍanāyakaḥ kruddha eva gacchati tataḥ sā tatputraṃ kusūlād bahiṣkṛtya darśitavatī tathā coktam āhāro dviguṇaḥ strīṇāṃ buddhis tāsāṃ caturguṇā ṣaḍguṇo vyavasāyaś ca kāmāś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ato 'haṃ bravīmi utpanneṣvapi kāryeṣu ityādi karaṭako brūte astvevam kiṃtvanayor mahānanyognyanisargopajātasneha kathaṃ bhedayituṃ śakyaḥ damanako brūte upāyaḥ kriyatām tathā coktam upāyena jayo yādṛg ripos tādṛṅ na hetibhiḥ upāyajño 'lpakāyo 'pi na śūraiḥ paribhūyate karaṭakaḥ pṛcchati katham etat damanakaḥ kathayati kasmiṃścit tarau vāyasadampatī nivasataḥ tayoś cāpatyāni tatkoṭarāvasthitena kṛṣṇasarpeṇa khāditāni tataḥ punar garbhavatī vāyasī vāyasam āha nātha tyajyatām ayaṃ vṛkṣaḥ atrāvasthitakṛṣṇasarpeṇāvayoḥ santatiḥ satataṃ bhakṣyate yataḥ duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaś cottaradāyakaḥ sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyur eva na saṃśayaḥ vāyaso brūte priye na bhetavyam vāraṃ vāraṃ mavaitasya soḍhaḥ idānīṃ punar na kṣantavyaḥ vāyasy āha katham etena balavatā sārdhe bhavān vigrahītuṃ samarthaḥ vāyaso brūte alam anayā śaṅkayā yataḥ buddhir yasya balaṃ tasya nirbuddhes tu kuto balam paśya siṃho madonmattaḥ śaśakena nipātitaḥ vāyasī vihasyāha katham etat vāyasaḥ kathayati asti mandaranāmni parvate durdānto nāma siṃhaḥ sa ca sarvadā paśūnāṃ vadhaṃ kurvann āste tataḥ sarvaiḥ paśubhir militvā sa siṃho vijñaptaḥ mṛgendra kimartham ekadā bahupaśughātaḥ kriyate yadi prasādo bhavati tadā vayam eva bhavadāhārāya pratyaham ekaikaṃ paśum upaḍhaukayāmaḥ tataḥ siṃhenoktam yady etad abhimataṃ bhavatāṃ tarhi bhavatu tat tataḥprabhṛty ekaikaṃ paśum upakalpitaṃ bhakṣayann āste atha kadācid vṛddhaśaśakasya vāraḥ samāyātaḥ so 'cintayat trāsahetor vinītis tu kriyate jīvitāśayā pañcatvaṃ ced gamiṣyāmi kiṃ siṃhānunayena me tan mandaṃ mandaṃ gacchāmi tataḥ siṃho 'pi kṣudhāpīḍitaḥ kopāt tam uvāca kutas tvaṃ vilambya samāgato 'si śaśako 'bravīt deva nāham aparādhī āgacchan pathi siṃhāntareṇa balād dhṛtaḥ tasyāgre punar āgamanāya śapathaṃ kṛtvā svāminaṃ nivedayitum atrāgato 'smi siṃhaḥ sakopam āha satvaraṃ gatvā durātmānaṃ darśaya kva sa durātmā tiṣṭhati tataḥ śaśakas taṃ gṛhītvā gabhīrakūpaṃ darśayituṃ gataḥ tatrāgatya svayam eva paśyatu svāmīty uktvā tasmin kūpajale tasya siṃhasyaiva pratibimbaṃ darśitavān tato 'sau krodhādhmāto darpāt tasyopary ātmānaṃ nikṣipya pañcatvaṃ gataḥ ato 'haṃ bravīmi buddhir yasya ityādi vāyasy āha śrutaṃ mayā sarvam samprati yathā kartavyaṃ brūhi vāyaso 'vadad atrāsanne sarasi rājaputraḥ pratyaham āgatya snāti snānasamaye madaṅgād avatāritaṃ tīrthaśilānihitaṃ kanakasūtraṃ cañcvā vidhṛtyānīyāsmin koṭare dhārayiṣyasi atha kadācit snātuṃ jalaṃ praviṣṭe rājaputre vāyasyā tadanuṣṭhitam atha kanakasūtrānusaraṇapravṛttai rājapuruṣais tatra tarukoṭare kṛṣṇasarpo dṛṣṭo vyāpāditaś ca ato 'haṃ bravīmyupāyena hi yacchakyam itena hi yacchakyam ityādi karaṭako brūte yady evaṃ tarhi gaccha śivās te santu panthānaḥ tato damanakaḥ piṅgalakasamīpaṃ gatvā praṇamyovāca deva ātyantikaṃ kimapi mahābhayakāri kāryaṃ manyamānaḥ samāgato 'smi yataḥ āpady unmārgagamane kāryakālātyayeṣu ca kalyāṇavacanaṃ brūyād apṛṣṭo 'pi hito naraḥ anyac ca bhogasya bhājanaṃ rājā na rājā kāryabhājanam rājakāryaparidhvaṃsī mantrī doṣeṇa lipyate tathā hi paśya amātyānām eṣa kramaḥ varaṃ prāṇaparityāgaḥ śirasā vāpi kartanam na tu svāmipadāvāptipātakecchor upekṣaṇam piṅgalakaḥ sādaram āha atha bhavān kiṃ vaktum icchati damanako brūte deva saṃjīvakas tavopayasadṛśavyavahārīva lakṣyate tathā cāsmatsannidhāne śrīmaddevapādānāṃ śaktitrayanindāṃ kṛtvā rājyam evābhilaṣati etacchrutvā piṅgalakaḥ sabhayaṃ sāścaryaṃ matvā tūṣṇīṃ sthitaḥ damanakaḥ punar āha deva sarvāmātyaparityāgaṃ kṛtvaika evāyaṃ yat tvāṃ sarvādhikārī kṛtaḥ sa eva doṣaḥ yataḥ atyucchrite mantriṇi pārthive ca viṣṭabhya pādāv upatiṣṭhate śrīḥ sā strīsvabhāvād asahā bharasya tayor dvayor ekataraṃ jahāti aparaṃ ca ekaṃ bhūmipatiḥ karoti sacivaṃ rājye pramāṇaṃ yadā taṃ mohāt śrayate madaḥ sa ca madālasyena nirvidyate nirviṇṇasya padaṃ karoti hṛdaye tasya svatantraspṛhā svātantryaspṛhayā tataḥ sa nṛpateḥ prāṇān abhidruhyati anyac ca viṣadagdhasya bhaktasya dantasya calitasya ca amātyasya ca duṣṭasya mūlād uddharaṇaṃ sukham kiṃca yaḥ kuryāt sacivāyattāṃ śriyaṃ tadvyasane sati so 'ndhavaj jagatīpālaḥ sīdet saṃcārakair vinā sarvakāryeṣu svecchātaḥ pravartate tad atra pramāṇaṃ svāmī etaṃ ca jānāti na so 'sti puruṣo loke yo na kāmayate śriyam parasya yuvatiṃ ramyāṃ sādaraṃ nekṣate'tra kaḥ siṃho vimṛśyāha bhadra yadyapy evaṃ tathāpi saṃjīvakena saha mama mahān snehaḥ paśya kurvann api vyalīkāni yaḥ priyaḥ priya eva saḥ aśeṣadoṣaduṣṭo 'pi kāyaḥ kasya na vallabhaḥ anyac ca apriyāṇy api kurvāṇo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ dagdhamandirasāre'pi kasya vahnāv anādaraḥ damanakaḥ punar evāha deva sa evātidoṣaḥ yataḥ yasmin evādhikaṃ cakṣur ārohayati pārthivaḥ sute'mātye'py udāsīne sa lakṣmyāśrīyate janaḥ śṛṇu deva apriyasyāpi pathyasya pariṇāmaḥ sukhāvahaḥ vaktā śrotā ca yatrāsti ramante tatra sampadaḥ tvayā ca mūlabhṛtyānapāsyāyam āgantukaḥ puraskṛtaḥ etac cānucitaṃ kṛtam yataḥ mūlabhṛtyān parityajya nāgantūn pratimānayet nātaḥ parataro doṣo rājyabhedakaro yataḥ siṃho brūte kim āścaryam mayā yad abhayavācaṃ dattvānītaḥ saṃvardhitaś ca tat kathaṃ mahyaṃ druhyati damanako brūte deva durjano nārjavaṃ yāti sevyamāno 'pi nityaśaḥ svedanābhyañjanopāyaiḥ śvapuccham iva nāmitam aparaṃ ca svedito marditaś caiva rañjubhiḥ pariveṣṭitaḥ mukto dvādaśabhir varṣaiḥ śvapucchaḥ prakṛtiṃ gataḥ anyac ca vardhanaṃ vā sammānaṃ khalānāṃ prītaye kutaḥ phalanty amṛtaseke'pi na pathyāni viṣadrumāḥ ato 'haṃ bravīmi apṛṣṭas tasya na brūyād yaś ca necchet parābhavam eṣa eva satāṃ dharmo viparīto 'satāṃ mataḥ tathā coktam snigdho 'kuśalān nivārayati yas tat karma yan nirmalaṃ sā strī yātuvidhāyinī sa matimān yaḥ sadbhir abhyarcyate sā śrīr yā na madaṃ karoti sa sukhī yas tṛṣṇayā mucyate tan mitraṃ yat kṛtrimaṃ sa puruṣo yaḥ khidyate nendriyaiḥ yadi saṃjīvakavyasanādito 'vijñāpito 'pi svāmī na nivartate tad īdṛśe bhṛtye na doṣaḥ tathā ca nṛpaḥ kāmāsakto gaṇayati na kārye na ca hitaṃ yatheṣṭaṃ svacchandaḥ pravicarati matto gaja iva tato mānadhmātaḥ sa patati yadā śokagahane tadā bhṛtye doṣān kṣipati na nijaṃ vetty avinayam piṅgalakaḥ svagatam na parasyāparādhena pareṣāṃ daṇḍam ācaret ātmanāvagataṃ kṛtvā badhnīyāt pūjayec ca vā tathā coktam guṇadoṣāv aniścitya vidhinaṃ grahanigrahe svanāśāya yathā nyasto darpāt sarpamukhe karaḥ prakāśaṃ brūte tadā saṃjīvakaḥ kiṃ pratyādiśyatām damanakaḥ sasambhramam āha deva mā maivam etāvatā mantrabhedo jāyate tathā hy uktam mantrabījam idaṃ guptaṃ rakṣaṇīyaṃ yathā tathā manāg api na bhidyeta tad bhinnaṃ na prarohati kiṃca ādeyasya pradeyasya kartavyasya ca karmaṇaḥ kṣipram akriyamāṇasya kālaḥ pibati tadrasam tad avaśyaṃ samārabdhaṃ mahatā prayatnena saṃpādanīyam kiṃca mantro yodhaḥ ivādhīraḥ sarvāṅgaiḥ saṃvṛtair api ciraṃ na sahate sthātuṃ parebhyo bhedaśaṅkayā yady asau dṛṣṭadoṣo 'pi doṣān nivatyaṃ saṃdhātavyas tad atīvānucitam yataḥ sakṛd duṣṭaṃ tu yo mitraṃ punaḥ saṃdhātum icchati sa mṛtyur eva gṛhṇāti garbham aśvatarī yathā aṅgāṅgibhāvam ajñātvā kathaṃ sāmarthyanirṇayaḥ paśya ṭiṭṭibhamātreṇa samudro vyākulīkṛtaḥ siṃhaḥ pṛcchati katham etat damanakaḥ kathayati dakṣiṇasamudratīre ṭiṭṭibhadampatī nivasataḥ tatra cāsannaprasavā ṭiṭṭibhī bhartāram āha nātha prasavayogyasthānaṃ nibhṛtam anusaṃdhīyatām ṭiṭṭibho 'vadad bhārye nanv idam eva sthānaṃ prasūtiyogyam sā brūte samudravelayā vyāpyate sthānam etam ṭiṭṭibho 'vadatkim ahaṃ tvayā nirbalaḥ samudreṇa nigrahītavyaḥ ṭiṭṭibhī vihasyāha svāmin tvayā samudreṇa ca mahad antaram athavā parābhavaṃ paricchettuṃ yogyāyogyaṃ ca vetti yaḥ astīha yasya vijñānaṃ kṛcchreṇāpi na sīdati api ca anucitakāryārambhaḥ svajanavirodho balīyasā spardhā pramadājanaviśvāso mṛtyor dvārāṇi catvāri tataḥ kṛcchreṇa svāmivacanātmā tatraiva prasūtā etat sarvaṃ śrutvā samudreṇāpi yacchaktijñānārthaṃ tadaṇḍāny avahṛtāni tataṣ ṭiṭṭibhī śokārtā bhartāram āha nātha kaṣṭam āpatitam tāny aṇḍāni me naṣṭāni ṭiṭṭibho 'vadatpriye mā bhaiṣīḥ ity uktvā pakṣiṇāṃ melakaṃ kṛtvā pakṣisvāmino garuḍasya samīpaṃ gataḥ tatra gatvā sakalavṛttāntaṃ ṭiṭṭibhena bhagavato garuḍasya purato niveditaṃ deva samudreṇāhaṃ svagṛhāvasthito vināparādhanenaiva nigṛhītaḥ tatas tadvacanam ākarṇya garutmanā prabhur bhagavān nārāyaṇaḥ sṛṣṭisthitipralayahetur vijñaptaḥ sa samudram aṇḍadānāyādideśa tato bhagavadājñāṃ maulau nidhāya samudreṇa tāny aṇḍāni ṭiṭṭibhāya samarpitāni ato 'haṃ bravīmi aṅgāṅgibhāvam ajñātvā ityādi rājāha katham asau jñātavyo drohabuddhir iti damanako brūte yadāsau sadarpaḥ śṛṅgāgrapraharaṇābhimukhaś cakitam ivāgacchati tadā jñāsyati svāmī evam uktvā saṃjīvakasamīpaṃ gataḥ tatra gataś ca mandaṃ mandam upasarpan vismitam ivātmānam adarśayat saṃjīvakena sādaram uktaṃ bhadra kuśalaṃ te damanako brūte anujīvināṃ kutaḥ kuśalam yataḥ sampattayaḥ parādhīnāḥ sadā cittam anirvṛttam svajīvite'py aviśvāsas teṣāṃ ye rājasevakāḥ anyac ca ko 'rthān prāpya na garvito viṣayiṇaḥ kasyāpado 'staṃ gatāḥ strībhiḥ kasya na khaṇḍitaṃ bhuvi manaḥ ko vāsti rājñāṃ priyā kaḥ kālasya bhujāntaraṃ na ca gataḥ ko 'rthī gato gauravaṃ ko vā durjanavāgurāsu patitaḥ kṣemeṇa yātaḥ pumān saṃjīvakenoktaṃ sakhe brūhi kim etat damanaka āha kiṃ bravīmi mandabhāgyaḥ paśya majjann api payorāśau labdhvā sarpāvalambanam na muñcati na cādatte tathā mugdho 'smi samprati yataḥ ekatra rājaviśvāso naśyaty anyatra bāndhavaḥ kiṃ karomi kva gacchāmi patito duḥkhasāgare ity uktvā dīrghaḥ niḥśvasyopaviṣṭaḥ saṃjīvako brūte mitra tathāpi savistaraṃ manogatam ucyatām damanakaḥ sunibhṛtam āha yadyapi rājaviśvāso na kathanīyas tathāpi bhavān asmadīyapratyayād āgataḥ mayā paralokārthināvaśyaṃ tava hitam ākhyeyam śṛṇu ayaṃ svāmī tavopari vikṛtabuddhī rahasy uktavān saṃjīvakam eva hatvā svaparivāraṃ tarpayāmi etacchrutvā saṃjīvakaḥ paraṃ viṣādam agamat damanakaḥ punar āhālaṃ viṣādena prāptakālakāyam anuṣṭhīyatām saṃjīvakaḥ kṣaṇaṃ vimṛśyāha svagataṃ suṣṭhu khalv idam ucyate kiṃ vā durjanaceṣṭitaṃ na vety etad vyavahārān nirṇetuṃ na śakyate yataḥ durjanagamyā nāryaḥ prāyeṇāpātrabhṛd bhavati rājā kṛpaṇānusāri ca dhanaṃ devo girijaladhivarṣī ca kaścid āśrayasaundaryād dhatte śobhām asajjanaḥ pramadālocananyastaṃ malīmasam ivāñjanam ārādhyamāno nṛpatiḥ prayatnān na toṣam āyāti kim atra citram ayaṃ tv apūrvapratimāviśeṣo yaḥ sevyamāno riputām upaiti tad ayam aśakyārthaḥ prameyaḥ yataḥ nimittam uddiśya hi yaḥ prakupyati dhruvaṃ sa tasyāpagame prasīdati akāraṇadveṣi manas tu yasya vai kathaṃ janas taṃ paritoṣayiṣyati kiṃ mayāpakṛtaṃ rājñaḥ athavā nirnimittāpakāriṇaś ca bhavanti rājānaḥ damanako brūta evam etat śṛṇu vijñaiḥ snigdhair upakṛtam api dveṣyatām eti kaiścit sākṣād anyair apakṛtam api prītim evopayāti citraṃ citraṃ kim atha caritaṃ naikabhāvāśrayāṇāṃ sevādharmaḥ paramagahano yoginām apy agamyaḥ anyac ca kṛtaśatam asatsu naṣṭaṃ subhāṣitaśataṃ ca naṣṭam abudheṣu vacanaśatam avacanakare buddhiśatam acetane naṣṭam kiṃca candanataruṣu bhujaṅgā jaleṣu kamalāni tatra ca grāhāḥ guṇaghātinaś ca bhoge khalā na ca sukhāny avighnāni mūlaṃ bhujaṅgaiḥ kusumāni bhṛṅgaiḥ śākhāḥ plavaṅgaiḥ śikharāṇi bhallaiḥ nāsty eva taccandanapādapasya yan nāśritaṃ duṣṭataraiś ca hiṃsraiḥ ayaṃ tāvat svāmī vāci madhuro viṣahṛdayo jñātaḥ yataḥ dūrād ucchritapāṇir ārdranayanaḥ protsāritārdhāsano gāḍhāliṅganatatparaḥ priyakathāpraśneṣu dattādaraḥ antarbhūtaviṣo bahir madhumayaś cātīva māyāpaṭuḥ ko nāmāyam apūrvanāṭakavidhir yaḥ śikṣito durjanaiḥ tathā hi poto dustaravārirāśitaraṇe dīpo 'ndhakārāgame nirvāte vyajanaṃ madāndhakariṇāṃ darpopaśāntyai sṛṇiḥ itthaṃ tad bhuvi nāsti yasya vidhinā nopāyacintā kṛtā manye durjanacittavṛttiharaṇe dhātāpi bhagnodyamaḥ saṃjīvakaḥ punar niḥśvasya kaṣṭaṃ bhoḥ katham ahaṃ sasyabhakṣakaḥ siṃhena nipātayitavyaḥ yataḥ yayor eva samaṃ vittaṃ yayor eva samaṃ balam tayor vivādo mantavyo nottamādhamayoḥ kvacit ayuddhe hi yadā paśyen na kāṃcid hitam ātmanaḥ yudhyamānas tadā prājño mriyate ripuṇā saha aparaṃ ca bhūmyekadeśasya guṇānvitasya bhṛtyasya vā buddhimataḥ praṇāśaḥ bhṛtyapraṇāśo maraṇaṃ nṛpāṇāṃ naṣṭāpi bhūmiḥ sulabhā na bhṛtyāḥ damanako brūte svāmin ko 'yaṃ nūtano nyāyo yad arātiṃ hatvā santāpaḥ kriyate tathā coktam pitā vā yadi vā bhrātā putrī vā yadi vā suhṛt prāṇacchedakarā rājñā hantavyā bhūtim icchatā api ca dharmārthakāmatattvajño naikāntakaruṇo bhavet nahi hastastham apy annaṃ kṣamāvān bhakṣituṃ kṣamaḥ kiṃca kṣamā śatrau ca mitre ca yatīnām eva bhūṣaṇam aparādhiṣu sattveṣu nṛpāṇāṃ saiva dūṣaṇam aparaṃ ca rājyalobhād ahaṅkārād icchataḥ svāminaḥ padam prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ jīvotsargo na cāparam anyac ca rājā ghṛṇī brāhmaṇaḥ sarvabhakṣī strī cāvajñā duṣprakṛtiḥ sahāyaḥ preṣyaḥ pratīpo 'dhikṛtaḥ pramādī tyājyā ime yaś ca kṛtaṃ na vetti viśeṣataś ca satyānṛtā ca paruṣā priyavādinī ca hiṃsrā dayālur api cārthaparā vadānyā nityavyayā pracuraratnadhanāgamā ca vārāṅganeva nṛpanītir anekarūpā iti damanakena saṃtoṣitaḥ piṅgalakaḥ svāṃ prakṛtim āpannaḥ siṃhāsane samupaviṣṭaḥ damanakaḥ prahṛṣṭamanāḥ vijayatāṃ mahārājaḥ śubham astu sarvajagatām ity uktvā yathāsukham avasthitaḥ viṣṇuśarmovāca suhṛdbhedaḥ śrutas tāvad bhavadbhiḥ rājaputrā ūcuḥ bhavatprasādācchrutaḥ sukhino bhūtā vayam viṣṇuśarmābravīd aparam apīdam astu suhṛdbhedas tāvad bhavatu bhavatāṃ śatrunilaye khalaḥ kālākṛṣṭaḥ pralayam upasarpatv aharahaḥ jano nityaṃ bhūyāt sakalasukhasampattivasatiḥ kathārambhe rambhye satatam iha bālo 'pi ramatām atha punaḥ kathārambhakāle rājaputrā ūcuḥ ārya rājaputrā vayam tad vigrahaṃ śrotuṃ naḥ kutūhalam asti viṣṇuśarmaṇoktaṃ yad evaṃ bhavadbhyo rocate tat kathayāmi vigrahaḥ śrūyatāṃ yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ haṃsaiḥ saha mayūrāṇāṃ vigrahe tulyavikrame viśvāsya vañcitā haṃsāḥ kākaiḥ sthitvārimandire rājaputrā ūcuḥ katham etat viṣṇuśarmā kathayati asti karpūradvīpe padmakelināmadheyaṃ saraḥ tatra hiraṇyagarbho nāma rājahaṃsaḥ prativasati sa ca sarvair jalacaraiḥ pakṣibhir militvā pakṣirājye'bhiṣiktaḥ yataḥ yadi na syān narapatiḥ samyaṅnetā tataḥ prajā akarṇadhārā jaladhau viplaveteha naur iva aparaṃ ca prajāṃ saṃrakṣati nṛpaḥ sā vardhayati pārthivam vardhanād rakṣaṇaṃ śreyas tadabhāve sad apy asat ekadāsau rājahaṃsaiḥ suvistīrṇakamalaparyaṅke sukhāsīnaḥ parivāraparivṛtas tiṣṭhati tataḥ kutaścid deśād āgatya dīrghamukho nāma bakaḥ praṇamyopaviṣṭaḥ rājovāca dīrghamukha daśāntarād āgato 'si vārtāṃ kathaya sa brūte deva asti mahatī vārtā tām ākhyātukāma eva satvaram āgato 'ham śrūyatām asti jambūdvīpe vindhyo nāma giriḥ tatra citravarṇo nāma mayūraḥ pakṣirājo nivasati tasyānucaraiś caradbhiḥ pakṣibhir ahaṃ dagdhāracyamadhye carann avalokitaḥ pṛṣṭaś ca kas tvam kutaḥ samāgato 'si tadā mayoktaṃ karpūradvīpasya rājacakravartino hiraṇyagarbhasya rājahaṃsasyānucaro 'haṃ kautukād deśāntaraṃ draṣṭum āgato 'smi etacchrutvā pakṣibhir uktamanayor deśayoḥ ko deśo bhadrataro rājā ca tato mayoktam āḥ kim evam ucyate mahad antaram yataḥ karpūradvīpaḥ svarga eva rājahaṃsaś ca dvitīyaḥ svargapatiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate atra marusthale patitā yūyaṃ kiṃ kurutha asmaddeśe gamyatām tato 'smadvacanam ākarṇya sarvapakṣiṇaḥ sakopā babhūvuḥ tathā coktam payaḥpānaṃ bhujaṅgānāṃ kevalaṃ viṣavardhanam upadeśo hi mūrkhāṇāṃ prakopāya na śāntaye anyac ca vidvān evopadeṣṭavyo nāvidvāṃs tu kadācana vānarānupadiśyātha sthānabhraṣṭā yayuḥ khagāḥ rājovāca katham etat dīrghamukhaḥ kathayati asti narmadātīre parvatopatyakāyāṃ viśālaḥ śālmalītaruḥ tatra nirmitanīḍakoḍe pakṣiṇaḥ sukhena nivasanti athaikadā varṣāsu nīlapaṭair iva jaladharapaṭalair āvṛte nabhastale dhārāsārair mahatī vṛṣṭir babhūva tato vānarāṃś ca tarutale'vasthitān śītākulān kampamānān avalokya kṛpayā pakṣibhir uktaṃ bho bho vānarāḥ śṛṇuta asmābhir nirmitā nīḍāś cañcumātrāhṛtais tṛṇaiḥ hastapādādisaṃyuktā yūyaṃ kim avasīdatha tacchrutvā vānarair jātāmarṣair ālocitamaho nirvātanīḍagarbhāvasthitāḥ sukhinaḥ pakṣiṇo 'smān nindanti tad bhavatu tāvad vṛṣṭer upaśamaḥ anantaraṃ śānte pānīyavarṣe tair vānarair vṛkṣam āruhya sarve nīḍā bhagnāḥ teṣām aṇḍāni cādhaḥ pātitāni ato 'haṃ bravīmi vidvān evopadeṣṭavyaḥ ityādi rājovāca tatas taiḥ pakṣibhiḥ kiṃ kṛtam bakaḥ kathayati tatas taiḥ pakṣibhiḥ kopād uktaṃ kenāsau rājahaṃso rājā kṛtaḥ tato mayopajātakopenoktamayaṃ yuṣmadīyo mayūraḥ kena rājā kṛtaḥ etacchrutvā te pakṣiṇo māṃ hantum udyatāḥ tato mayāpi svavikramo darśitaḥ yataḥ anyadā bhūṣaṇaṃ puṃsaḥ kṣamā lajjeva yoṣitaḥ parākramaḥ paribhave vaiyātyaṃ surateṣv iva rājā vihasyāha ātmanaś ca pareṣāṃ ca yaḥ samīkṣya balābalam antaraṃ naiva jānāti sa tiraskriyate 'ribhiḥ suciraṃ hi caran nityaṃ kṣetre satyam abuddhimān dvīpicarmaparicchanno vāgdoṣād gardabho hataḥ bakaḥ pṛcchati katham etat rājā kathayati asti hastināpure vilāso nāma rajakaḥ tasya gardabho 'tibhāravahanād durbalo mumūrṣur ivābhavat tatas tena rajakenāsau vyāghracarmaṇā pracchādyāraṇyakasamīpe sasyakṣetre vimuktaḥ tato dūrāt tam avalokya vyāghrabuddhyā kṣetrapatayaḥ satvaraṃ palāyante athaikadā kenāpi sasyarakṣakeṇa dhūsarakambalakṛtatanutrāṇena dhanuṣkāṇḍaṃ sajjīkṛtyānatakāyenaikānte sthitam taṃ ca dūrād dṛṣṭvā gardabhaḥ puṣṭāṅgo yatheṣṭasasyabhakṣaṇajātabalo gardabho 'yam iti matvoccaiḥ śabdaṃ kurvāṇas tadabhimukhaṃ dhāvitaḥ tatas tena sasyarakṣakeṇa cītkāraśabdād gardabho 'yam iti niścitya līlayaiva vyāpāditaḥ ato 'haṃ bravīmi suciraṃ hi caran nityam ityādi dīrghamukho brūte tataḥ paścāt taiḥ pakṣibhir uktamare pāpā duṣṭabaka asmākaṃ bhūmau carann asmākaṃ svāminam adhikṣipasi tan na kṣantavyam idānīm ity uktvā sarve māṃ cañcubhir hatvā sakopā ūcuḥ paśya re mūrkha sa haṃsas tava rājā sarvathā mṛduḥ tasya rājyādhikāro nāsti yata ekāntamṛduḥ karatalastham apy arthaṃ rakṣitum akṣamaḥ sa kathaṃ pṛthivīṃ śāsti rājyaṃ vā tasya kim tvaṃ ca kūpamaṇḍūkaḥ tena tadāśrayam upadiśasi śṛṇu sevitavyo mahāvṛkṣaḥ phalacchāyāsamanvitaḥ yadi daivāt phalaṃ nāsti chāyā kena nivāryate 'pi śauṇḍikīhaste vāruṇīty abhidhīyate anyac ca hīnasevā na kartavyā kartavyo mahadāśrayaḥ payo anyac ca mahān apy alpatāṃ yāti nirguṇe guṇavistaraḥ ādhārādheyabhāvena gajendra iva darpaṇe kiṃtu ajā siṃhaprasādena vane carati nirbhayam rāmam āsādya laṅkāyāṃ lebhe rājyaṃ vibhīṣaṇaḥ viśeṣataś ca vyapadeśe'pi siddhiḥ syād atiśakte narādhipe śaśino vyapadeśena śaśakāḥ sukham āsate mayoktam katham etat pakṣiṇaḥ kathayanti kadācid varṣāsv api vṛṣṭer abhāvāt tṛṣārto gajayūtho yūthapatim āha nātha ko 'bhyupāyo 'smākaṃ jīvanāya nāsti kṣudrajantūnāṃ api nimajjanasthānam vayaṃ ca nimajjanasthānābhāvān mṛtāḥ andhā iva kiṃ kurmaḥ kva yāmaḥ tato hastirājo nātidūraṃ gatvā nirmalaṃ hradaṃ darśitavān tato dineṣu gacchatsu tattīrāvasthitāḥ kṣudraśaśakā gajapādāhatibhiś cūrṇitāḥ anantaraṃ śilīmukho nāma śaśakaś cintayāmāsa anena gajayūthena pipāsākulitena pratyaham atrāgantavyam tato vinaṣṭam asmatkulam tato vijayo nāma vṛddhaśaśako 'vadan mā viṣīdata mayātra pratīkāraḥ kartavyaḥ tato 'sau pratijñāya calitaḥ gacchatā ca tenālocitam kathaṃ mayā gajayūthanāthasamīpe sthitvā vaktavyam yataḥ spṛśann api gajo hanti jighrann api bhujaṅgamaḥ pālayann api bhūpālaḥ prahasann api durjanaḥ ato 'haṃ parvataśikharam āruhya yūthanāthaṃ saṃvādayāmi tathānuṣṭhite sati yūthanātha uvāca kas tvam kutaḥ samāyātaḥ sa brūte śaśako 'ham bhagavatā candreṇa bhavadantikaṃ preṣitaḥ yūthapatir āha kāryam ucyatām vijayo brūte udyateṣv api śastreṣu dūto vadati nānyathā sadaivāvadhyabhāvena yathārthasya hi vācakaḥ tad ahaṃ tadājñayā bravīmi śṛṇu yad ete candrasarorakṣakāḥ śaśakās tvayā niḥsāritās tad anucitaṃ kṛtam te śaśakāś ciram asmākaṃ rakṣitāḥ ata eva me śaśāṅka iti prasiddhiḥ evam uktavati dūte yūthapatir bhayād idam āha praṇidhe idam ajñānataḥ kṛtam punar na tatra gamiṣyāmi dūta uvāca yady evaṃ tad atra sarasi kopāt kampamānaṃ bhagavantaṃ śaśāṅkaṃ praṇamya prasādya ca gaccha tatas tena rātrau yūthapatiṃ nītvā tatra jale cañcalaṃ candrabimbaṃ darśayitvā sa yūthapatiḥ praṇāmaṃ kāritaḥ uktaṃ ca tena deva ajñānād anenāparādhaḥ kṛtaḥ tataḥ kṣamyatām naivaṃ vārāntaraṃ vidhāsyate ity uktvā prasthāpitaḥ ato vayaṃ brūmaḥ vyapadeśe'pi siddhiḥ syāt iti tato mayoktam sa evāsmatprabhū rājahaṃso mahāpratāpo 'tisamarthaḥ trailokyasyāpi prabhutvaṃ tatra yujyate kiṃ punā rājyam iti tadāhaṃ taiḥ pakṣibhiḥduṣṭa katham asmadbhūmau carasi ity abhidhāya rājñaś citravarṇasya samīpaṃ nītaḥ tato rājñaḥ puro māṃ pradarśya taiḥ praṇamyoktam deva avadhīyatām eṣa duṣṭo 'smaddeśe carann api devapādān adhikṣipati rājāha ko 'yam kutaḥ samāyātaḥ te ūcuḥ hiraṇyagarbhanāmno rājahaṃsasyānucaraḥ karpūradvīpād āgataḥ athāhaṃ gṛdhreṇa mantriṇā pṛṣṭaḥ kas tatra mukhyo mantrī iti mayoktam sarvaśāstrārthapāragaḥ śarvajño nāma cakravākaḥ gṛdhro brūte yujyate svadeśajo 'sau yataḥ svadeśajaṃ kulācāraviśuddham upadhāśucim mantrajñam avasaninaṃ vyabhicāravivarjitam adhītavyavahārārthaṃ maulaṃ khyātaṃ vipaścitam arthasyotpādakaṃ caiva vidadhyān mantriṇaṃ nṛpaḥ atrāntare śukenoktam deva karpūradvīpādayo laghudvīpā jambūdvīpāntargatā eva tatrāpi devapādānām evādhipatyam tato rājñāpy uktamevam eva yataḥ rājā mattaḥ śiśuś caiva pramadā dhanagarvitaḥ aprāpyam api vāñchanti kiṃ punar labhyate'pi yat tato mayoktam yadi vacanamātreṇaivādhipatyaṃ sidhyati tadā jambūdvīpe'py asmatprabhor hiraṇyagarbhasya svāmyam asti śuko brūte katham atra nirṇayaḥ mayoktaṃ saṅgrāma eva rājñā vihasyoktam svasvāminaṃ gatvā sajjīkuru tadā mayoktam svadūto 'pi prasthāpyatām rājovāca kaḥ prayāsyati dautyena yata evambhūto dūtaḥ kāryaḥ bhakto guṇī śucir dakṣaḥ pragalbho 'vyasanī kṣamī brāhmaṇaḥ paramarmajño dūtaḥ syāt pratibhānavān gṛdhro vadati santy eva dūtā bahavaḥ kiṃtu brāhmaṇa eva kartavyaḥ yataḥ prasādaṃ kurute patyuḥ sampattiṃ nābhivāñchati kālimā kālakūṭasya nāpaitīśvarasaṅgamāt rājāha tataḥ śuka eva vrajatu śuka tvam evānena saha tatra gatvāsmadabhilaṣitaṃ brūhi śuko brūte yathājñāpayati devaḥ kintv ayaṃ durjano bakaḥ tad anena saha na gacchāmi tathā coktam khalaḥ karoti durvṛttaṃ nūnaṃ phalati sādhuṣu daśānano 'harat sītāṃ bandhanaṃ syān mahodadheḥ aparaṃ ca na sthātavyaṃ na gantavyaṃ durjanena samaṃ kvacit kākasaṅgāddhato haṃsas tiṣṭhan gacchaṃś ca vartakaḥ rājovāca katham etat śukaḥ kathayati asty ujjayinīvartmaprāntare plakṣataruḥ tatra haṃsakākau nivasataḥ kadācit grīṣmasamaye pariśrāntaḥ kaścit pathikas tatra tarutale dhanuṣkāṇḍaṃ saṃnidhāya suptaḥ tatra kṣaṇāntare tanmukhād vṛkṣacchāyāpagatā tataḥ sūryatejasā tanmukhaṃ vyāptam avalokya tadvṛkṣasthitena puṇyaśīlena śucinā rājahaṃsena kṛpayā pakṣau prasārya punas tanmukhe chāyā kṛtā tato nirbharanidrāsukhinā pathibhramaṇapariśrāntena pānthena mukhavyādānaṃ kṛtam atha parasukham asahiṣṇuḥ svabhāvadaurjanyena sa kākas tasya mukhe purīṣotsargaṃ kṛtvā palāyitaḥ tato yāvad asau pāntha utthāyordhvaṃ nirīkṣate tāvat tenāvalokito haṃsaḥ kāṇḍena hato vyāpāditaḥ ato 'haṃ bravīmi na sthātavyam iti deva vartakakathām api kathayāmi śrūyatām ekatra vṛkṣe kākavartakau sukhaṃ nivasataḥ ekadā bhagavato garuḍasya yātrāprasaṅgena sarve pakṣiṇaḥ samudratīraṃ gatāḥ tataḥ kākena saha vartakaś calitaḥ atha gacchato gopālasya mastakāvasthitadadhibhāṇḍād vāraṃ vāraṃ tena kākena dadhi khādyate tato yāvad asau dadhibhāṇḍaṃ bhūmau nidhāyordhvam avalokate tāvat tena kākavartakau dṛṣṭau tatas tena dṛṣṭaḥ kākaḥ palāyitaḥ vartakaḥ svabhāvaniraparādho mandagatis tena prāpto vyāpāditaḥ ato 'haṃ bravīmi na gantavyam ityādi tato mayoktam bhrātaḥ śuka kim evaṃ bravīṣi māṃ prati yathā śrīmaddevapādās tathā bhavān api śukenoktamastv evam kintu durjanair ucyamānāni saṃmatāni priyāṇy api akālakusumānīva bhayaṃ saṃjanayanti hi durjanatvaṃ ca bhavato vākyād eva jñātam yad anayor bhūpālayor vigrahe bhavadvacanam eva nidānam paśya pratyakṣe'pi kṛte doṣe mūrkhaḥ sāntvena tuṣyati rathakāro nijāṃ bhāryāṃ sajārāṃ śirasākarot rājñoktam katham etat śukaḥ kathayati asti yauvanaśrīnagare mandamatir nāma rathakāraḥ sa ca svabhāryāṃ bandhakīṃ jānāti kintu jāreṇa samaṃ svacakṣuṣā naikasthāne paśyati tato 'sau rathakāraḥ aham anyaṃ grāmaṃ gacchāmīty uktvā calitaḥ sa kiyad dūraṃ gatvā punar āgatya paryaṅkatale svagṛhe nibhṛtaṃ sthitaḥ atha rathakāro grāmāntaraṃ gata ity upajātaviśvāsaḥ sa jāraḥ sandhyākāla evāgataḥ paścāt tena jāreṇa samaṃ tasmin paryaṅke nirbharaṃ krīḍantī paryaṅkatalasthitasya bhartuḥ kiṃcid aṅgasparśāt svāminaṃ māyāvinaṃ vijñāya manasi sā viṣaṇṇābhavat tato jāreṇoktam kim iti tvam adya mayā saha nirbharaṃ na ramase vismiteva pratibhāsi me tvam atha tayoktamanabhijño 'si yo 'sau mama prāṇeśvaro yena mamākaumāraṃ sakhyaṃ so 'dya grāmāntaraṃ gataḥ tena vinā sakalajanapūrṇo 'pi grāmo māṃ praty araṇyavat pratibhāti kiṃ bhāvi tatra parasthāne kiṃ khāditavān kathaṃ vā prasuptaḥ ity asmaddhṛdayaṃ vidīryate jāro brūte tava kim evaṃvidhā snehabhūmī rathakāraḥ bandhaky avadad re barbara kiṃ vadasi śṛṇu paruṣāṇy api yā proktā dṛṣṭā yā krodhacakṣuṣā suprasannamukhī bhartuḥ sā nārī dharmabhājanam aparaṃ ca nagarastho vanastho vā pāpo vā yadi vā śuciḥ yāsāṃ strīṇāṃ priyo bhartā tāsāṃ lokā mahodayāḥ anyac ca bhartā hi paramaṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇair vinā eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate tvaṃ ca jāraḥ pāpamatiḥ manolaulyāt puṣpatāmbūlasadṛśaḥ kadācit sevyase kadācin na sevyase ca sa ca punar me svāmī māṃ vikretuṃ devebhyo brāhmaṇebhyo vā dātum īśvaraḥ kiṃ bahunā tasmin jīvati jīvāmi tanmaraṇe cānumaraṇaṃ kariṣyāmīti pratijñā vartate yataḥ tisraḥ koṭyo 'rdhakoṭī ca yāni lomāni mānave tāvatkālaṃ vaset svarge bhartāraṃ yo 'nugacchati anyac ca vyālagrāhī yathā vyālaṃ balād uddharate bilāt tadvad bhartāram ādāya svargaloke mahīyate aparaṃ ca citau pariṣvajya vicetanaṃ patiṃ priyā hi yā muñcati deham ātmanaḥ kṛtvāpi pāpaṃ śatalakṣam apy asau patiṃ gṛhītvā suralokam āpnuyāt yataḥ yasmai dadyāt pitā tv enāṃ bhrātā vānumate pituḥ taṃ śuśrūṣeta jīvantaṃ saṃsthitaṃ ca na laṅghayet etat sarvaṃ śrutvā mandamatiḥ sa rathakāraḥ dhanyo 'haṃ yasyedṛśī priyavādinī svāmivatsalā ca bhāryā iti manasi nidhāya tāṃ khaṭvāṃ strīpuruṣasahitāṃ mūrdhni kṛtvā sānandaṃ nanarta ato 'haṃ bravīmi prayakṣe'pi kṛte doṣe ityādi ato 'haṃ tena rājñā yathāvyavahāraṃ sampūjya prasthāpitaḥ śuko 'pi mama paścād āgacchann āste etat sarvaṃ parijñāya yathākartavyam anusaṃdhīyatām cakravāko vihasyāha deva bakena tāvad deśāntaram api gatvā yathāśakti rājakāryam anuṣṭhitam kintu deva svabhāva eṣa mūrkhānām yataḥ śataṃ dadyān na vivaded iti vijñasya saṃmatam vinā hetum api dvandvam etan mūrkhasya lakṣaṇam rājāha alam anenātītopālambhanena prastutam anusaṃdhīyatām cakravāko brūte deva vijane bravīmi yataḥ varṇākārapratidhvānair netravaktravikārataḥ apy ūhanti mano dhīrās tasmād rahasi mantrayet tato rājā mantrī ca tatra sthitau anye'nyatra gatāḥ cakravāko brūte deva aham evaṃ jānām kasyāpy asmanniyoginaḥ preraṇayā bakenedam anuṣṭhitam yataḥ vedyānām āturaḥ śreyān vyasanī yo niyoginām viduṣāṃ jīvanaṃ mūrkhaḥ sadvarṇo jīvanaṃ satām rājābravīd bhavatu kāraṇam atra paścān nirūpaṇīyam samprati yat kartavyaṃ tan nirūpyatām cakravāko brūte deva praṇidhis tāvat tatra prahīyatām tatas tadanuṣṭhānaṃ balābalaṃ ca jānīmaḥ tathā hi bhavet svapararāṣṭrāṇāṃ kāryākāryāvalokane cāraś cakṣur mahībhartur yasya nāsty andha eva saḥ sa ca dvitīyaṃ viśvāsapātraṃ gṛhītvā yātu tenāsau svayaṃ tatrāvasthāya dvitīyaṃ tatratyamantrakāryaṃ sunibhṛtaṃ niścitya nigadya prasthāpayati tathā coktaṃ tīrthāśramasurasthāne śāstravijñānahetunā tapasvivyañjanopetaiḥ svacaraiḥ saha saṃvaset gūḍhacāraś ca yo jale sthale ca carati tato 'sāv eva bako niyujyatām etādṛśa eva kaścid bako dvitīyatvena prayātu tadgṛhalokāś ca rājadvāre tiṣṭhantu kintu etad api suguptam anuṣṭhātavyam yataḥ ṣaṭkarṇo bhidyate mantras tathā prāptaś ca vārtayā ity ātmanā dvitīyena mantraḥ kāryo mahībhṛtā paśya mantrabhede hi ye doṣā bhavanti pṛthivīpateḥ na śakyās te samādhātum iti nītividāṃ matam rājā vimṛśyovāca prāptas tāvan mayottamaḥ pratinidhiḥ mantrī brūte deva saṅgrāme vijayo 'pi prāptaḥ atrāntare pratīhāraḥ praviśya praṇamyovāca deva jambūdvīpād āgato dvāri śukas tiṣṭhati rājā cakravākam ālokate cakravākenoktaṃ kṛtāvāse tāvad gatvā tiṣṭhatu paścād ānīya draṣṭavyaḥ yathājñāpayati devaḥ ity abhidhāya pratīhāraḥ śukaṃ gṛhītvā tam āvāsasthānaṃ gataḥ rājāha vigrahas tāvat samupasthitaḥ cakravāko brūte deva tathāpi prāg eva vigraho na vidhiḥ yataḥ sa kiṃ bhṛtyaḥ sa kiṃ mantrī ya ādāv eva bhūpatim yuddhodyogaṃ svabhūtyāgaṃ nirdiśaty avicāritam aparaṃ ca vijetuṃ prayatetārīn na yuddhena kadācana anityo vijayo yasmād dṛśyate yudhyamānayoḥ anyac ca sāmnā dānena bhedena samastair athavā pṛthak sādhituṃ prayatetārīn na yuddhena kadācana aparaṃ ca sarva eva janaḥ śūro hy anāsāditavigrahaḥ adṛṣṭaparasāmarthyaḥ sadarpaḥ ko bhaven na hi kiṃca na tathotthāpyate grāvā prāṇibhir dāruṇā yathā alpopāyān mahāsiddhir etanmantraphalaṃ mahat kintu vigraham upasthitaṃ vilokya vyavahriyatām yataḥ yathā kālakṛtodyogāt kṛṣiḥ phalavatī bhavet tadvan nītir iyaṃ deva cirāt phalati na kṣaṇāt aparaṃ ca dūre bhīrutvam āsanne śūratā mahato guṇaḥ vipattau hi mahān loke dhīratvam adhigacchati anyac ca pratyūhaḥ sarvasiddhīnām uttāpaḥ prathamaḥ kila atiśītalam apy ambhaḥ kiṃ bhinatti na bhūbhṛtaḥ balinā saha yoddhavyam iti nāsti nidarśanam tad yuddhaṃ hastinā sārdhaṃ narāṇāṃ mṛtyum āvahet anyac ca sa mūrkhaḥ kālam aprāpya yo 'pakartari vartate kalir balavatā sārdhaṃ kīṭapakṣodgamo yathā kiṃca kaurmaṃ saṅkocam āsthāya prahāram api marṣayet prāptakāle tu nītijña uttiṣṭhet krūrasarpavat mahaty alpe'py upāyajñaḥ samam eva bhavet kṣamaḥ samunmūlayituṃ vṛkṣāṃs tṛṇānīva nadīrayaḥ ato dūto 'yaṃ śuko 'trāśvāsya tāvaddhriyatāṃ yāvad durgaṃ sajjīkriyate yataḥ ekaḥ śataṃ yodhayati prākārastho dhanurdharaḥ śataṃ śatasahasrāṇi tasmād durgaṃ viśiṣyate kiṃca adurgaviṣayaḥ kasya nāreḥ paribhavāspadam adurgo 'nāśrayo rājā potacyutamanuṣyavat durgaṃ kuryān mahākhātam uccaprākārasaṃyutam sayantraṃ sajalaṃ śailasarinmaruvanāśrayam vistīrṇatātivaiṣamyaṃ rasadhānyedhmasaṅgrahaḥ praveśaś cāpasāraś ca saptaitā durgasampadaḥ rājāha durgānusandhāne ko niyujyatām cakravāko brūte yo yatra kuśalaḥ kārye taṃ tatra viniyojayet karmasv adṛṣṭakarmā yaḥ śāstrajño 'pi vimuhyati tadāhūyatāṃ sārasaḥ tathānuṣṭhite sati samāgataṃ sārasam avalokya rājovāca bhoḥ sārasa tvaṃ satvaraṃ durgam anusaṃdhehi sārasaḥ praṇamyovāca deva durgaṃ tāvad idam eva cirāt sunirūpitam āste mahat saraḥ kintv etanmadhyadvīpe dravyasaṅgrahaḥ kriyatām yataḥ dhānyānāṃ saṅgraho rājann uttamaḥ sarvasaṅgrahāt nikṣiptaṃ hi mukhe ratnaṃ na kuryāt prāṇadhāraṇam kiṃca khyātaḥ sarvarasānāṃ hi lavaṇo rasa uttamaḥ gṛhṇīyāt taṃ vinā tena vyañjanaṃ gomayāyate rājāha satvaraṃ gatvā sarvam anuṣṭhīyatām punaḥ praviśya pratīhāro brūte deva siṃhaladvīpād āgato meghavarṇo nāma vāyasaḥ saparivāro dvāri vartate sa ca devapādān draṣṭum icchati rājāha kākaḥ prājño bahudṛśvā ca tad bhavati sa saṃgrāhyaḥ cakravāko brūte deva asty evaṃ kintu asmadvipakṣaḥ kākaḥ sthalacaraḥ tenāsmadvipakṣapakṣe niyuktaḥ kathaṃ saṃgṛhyate tathā coktam ātmapakṣaṃ parityajya parapakṣeṣu yo rataḥ sa parair hanyate mūḍho nīlavarṇaśṛgālavat rājovāca katham etat mantrī kathayati asty araṇye kaścicchṛgālaḥ svecchayā nagaropānte bhrāmyan nīlībhāṇḍe nipatitaḥ paścāt tata utthātum asamarthaḥ prātar ātmānaṃ mṛtavat saṃdarśya sthitaḥ atha nīlībhāṇḍasvāminā mṛti iti jñātvā tasmāt samutthāpya dūre nītvāsau parityaktaḥ tasmāt palāyitaḥ tato 'sau vane gatvā ātmānaṃ nīlavarṇam avalokyācintayad aham idānīm uttamavarṇaḥ tad ahaṃ svakīyotkarṣaṃ kiṃ na sādhayāmi ity ālocya śṛgālān āhūya tenoktam ahaṃ bhagavatyā vanadevatayā svahastenāraṇyarājye sarvauṣadhirasenābhiṣiktaḥ paśyantu mama varṇam tad adyārabhyāsmadājñayāsmin araṇye vyavahāraḥ kāryaḥ śṛgālāś ca taṃ viśiṣṭavarṇam avalokya sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamyocuḥ yathājñāpayati devaḥ iti anenaiva krameṇa sarveṣv araṇyavāsiṣv ādhipatyaṃ tasya babhūva tatas tena svajñātibhir āvṛtenādhikyaṃ sādhitam tatas tena vyāghrasiṃhādīn uttamaparijanān prāpya sadasi śṛgālān avalokya lajjamānenāvajñayā svajñātayaḥ sarve dūrīkṛtāḥ tato viṣaṇṇān śṛgālān avalokya kenacid vṛddhaśṛgālenaitat pratijñātaṃ mā viṣīdata yad anenānītijñena vayaṃ marmajñāḥ svasamīpāt paribhūtās tad yathāyaṃ naśyati tathā vidheyam yato 'mī vyāghrādayo varṇamātravipralabdhāḥ śṛgālam ajñātvā rājānam imaṃ manyante tad yathāyaṃ paricīyate tathā kuruta tatra caivam anuṣṭheyam yathā vadāmi sarve sandhyāsamaye tatsannidhāne mahārāvam ekadaiva kariṣyatha tatas taṃ śabdam ākarṇya jātisvabhāvāt tenāpi śabdaḥ kartavyaḥ yataḥ yaḥ svabhāvo hi yasyāsti sa nityaṃ duratikramaḥ śvā yadi kriyate rājā tat kiṃ nāśnāty upānaham tataḥ śabdād abhijñāya sa vyāghreṇa hantavyaḥ tatas tathānuṣṭhite sati tad vṛttam tathā coktam chidraṃ marma ca vīryaṃ ca sarvaṃ vetti nijo ripuḥ dahaty antargataś caiva śuṣkaṃ vṛkṣam ivānalaḥ ato 'haṃ bravīmyātmapakṣaṃ parityajyetyādi rājāha yady evaṃ tathāpi dṛśyatāṃ tāvad ayaṃ dūrād āgataḥ tatsaṅgrahe vicāraḥ kāryaḥ cakro brūte deva praṇidhis tāvat prahito durgaṃ ca sajjīkṛtam ataḥ śuko 'py ānīya prasthāpyatām kintu yodhabalasamanvito bhūtvā dūrād eva tam avalokaya yataḥ nandaṃ jaghāna cāṇakyas tīkṣṇadūtaprayogataḥ tad dūrāntaritaṃ dūtaṃ paśyed vīrasamanvitaḥ tataḥ sabhāṃ kṛtvāhūtaḥ śukaḥ kākaś ca śukaḥ kiṃcid unnataśirā dattāsane upaviśya brūte bho hiraṇyagarbha tvāṃ mahārājādhirājaḥ śrīmaccitravarṇaḥ samājñāpayati yadi jīvitena śriyā vā prayojanam asti tadā satvaram āgatyāsmaccaraṇau praṇama no ced avasthātuṃ sthānāntaraṃ paricintaya rājā sakopam āha āḥ sabhāyām asmākaṃ na ko 'pi vidyate ya enaṃ galahastayati tata utthāya meghavarṇo brūte deva ājñāpaya hanmi cainaṃ duṣṭaśukam sarvajño rājānaṃ kākaṃ ca sāntvayan brūte bhadra mā maivam śṛṇu tāvat na sā sabhā yatra na santi vṛddhā vṛddhā na te ye na vadanti dharmam dharmaḥ sa no yatra na satyam asti satyaṃ na tad yac chalam abhyupaiti yato rājadharmaś caiṣaḥ dūto mleccho 'py avadhyaḥ syād rājā dūtamukho yataḥ udyateṣv api śastreṣu dūto vadati nānyathā anyac ca svāpakarṣaṃ parotkarṣaṃ dūtoktair manyate tu kaḥ sadaivāvadhyabhāvena dūtaḥ sarvaṃ hi jalpati tato rājā kākaś ca svāṃ prakṛtim āpannau śuko 'py utthāya calitaḥ paścāc cakravākeṇānīya prabodhya kanakālaṅkārādikaṃ dattvā saṃpreṣitaḥ svadeśaṃ yayau śuko 'pi vindhyācalaṃ gatvā svasya rājānaṃ citravarṇaṃ praṇatavān taṃ vilokya rājovāca śuka kā vārtā kīdṛśo 'sau deśaḥ śuko brūte deva saṃkṣepād iyaṃ vārtā samprati yuddhodyogaḥ kriyatām deśaś cāsau karpūradvīpaḥ svargaikadeśo rājā ca dvitīyaḥ svargapatiḥ kathaṃ varṇayituṃ śakyate tataḥ sarvān śiṣṭān āhūya rājā mantrayitum upaviṣṭaḥ āha ca tānsamprati kartavye vigrahe yathākartavyam upadeśaṃ brūta vigrahaḥ punar avaśyaṃ kartavyaḥ tathā coktam asaṃtuṣṭā dvijā naṣṭāḥ saṃtuṣṭāś ca mahībhṛtaḥ salajjā gaṇikā naṣṭā nirlajjāś ca kulāṅganā dūradarśī nāma gṛdhro mantrī brūte deva vyasanitayā vigraho na vidhiḥ yataḥ mitrāmātyasuhṛdvargā yadā syur dṛḍhabhaktayaḥ śatrūṇāṃ viparītāś ca kartavyo vigrahas tadā anyac ca bhūmir mitraṃ hiraṇyaṃ ca vigrahasya phalaṃ trayam yadaitan niścitaṃ bhāvi kartavyo vigrahas tadā rājāha madbalaṃ tāvad avalokayatu mantrī tadaiteṣām upayogo jñāyatām evam āhūyatāṃ mauhūrtikaḥ sa yātrārthaṃ śubhalagnaṃ nirṇīya dadātu mantrī brūte deva tathāpi sahasā yātrākaraṇam anucitam yataḥ viśanti sahasā mūḍhā ye 'vicārya dviṣadbalam khaḍgadhārāpariṣvaṅgaṃ labhante te suniścitam rājāha mantrin mamotsāhabhaṅgaṃ sarvathā mā kṛthāḥ vijigīṣur yathā parabhūmim ākramati tathā kathaya gṛdhro brūte deva tat kathayāmi kintu tadanuṣṭhitam eva phalapradam tathā coktam kiṃ mantreṇānanuṣṭhāne śāstravit pṛthivīpateḥ na hy auṣadhaparijñānād vyādheḥ śāntiḥ kvacid bhavet rājādeśaś cānatikramaṇīya iti yathāśrutaṃ nivedayāmi śṛṇu deva nadyadrivanadurgeṣu yatra yatra bhayaṃ nṛpa tatra tatra ca senānīr yāyād vyūhīkṛtair balaiḥ balādhyakṣaḥ puro yāyāt pravīrapuruṣānvitaḥ madhye kalatraṃ svāmī ca kośaḥ phalgu ca yad balam pārśvayor ubhayor aśvā aśvānāṃ pārśvato rathāḥ rathānāṃ pārśvato nāgā nāgānāṃ ca padātayaḥ paścāt senāpatir yāyāt khinnānāśvāsayan śanaiḥ mantribhiḥ subhaṭair yuktaḥ pratigṛhya balaṃ nṛpaḥ sameyād viṣamaṃ nāgair jalāḍhyaṃ samahīdharam samam aśvair jalaṃ nīmiḥ sarvatraiva padātibhiḥ hastināṃ gamanaṃ proktaṃ praśastaṃ jaladāgame tad anyatra turaṅgāṇāṃ pattīnāṃ sarvadaiva hi śaileṣu durgamārgeṣu vidheyaṃ nṛparakṣaṇam svayodhai rakṣitasyāpi śayanaṃ yoganidrayā nāśayet karṣayecchatrūn durgakaṇṭakamardanaiḥ paradeśapraveśe ca kuryād āṭavikān puraḥ yatra rājā tatra kośo vinā kośaṃ na rājatā subhaṭebhyas tato dadyāt ko hi dātur na yudhyate yataḥ na narasya naro dāso dāsas tv arthasya bhūpate gauravaṃ lāghavaṃ vāpi dhanādhananibandhanam abhedena ca yudhyeta rakṣec caiva parasparam phalgu sainyaṃ ca yat kiṃcin madhye vyūhasya kārayet padātīṃś ca mahīpālaḥ puro 'nīkasya yojayet uparudhyārim āsīta rāṣṭraṃ cāsyopapīḍayet syandanāśvaiḥ same yudhyed anūpe naudvipais tathā vṛkṣagulmāvṛte cāpair asicarmāyudhaiḥ sthale dūṣayec cāsya satataṃ yavasān nodakendhanam bhindyāc caiva taḍāgāni prakārān parikhās tathā baleṣu pramukho hastī na tathānyo mahīpateḥ nijair avayavair eva mātaṅgo 'ṣṭāyudhaḥ smṛtaḥ balam aśvaś ca sainyānāṃ prākāro jaṅgamo yataḥ tasmād aśvādhiko rājā vijayī sthalavigrahe tathā coktam yudhyamānā hayārūḍhā devānām api durjayāḥ api dūrasthitās teṣāṃ vairiṇo hastavattinaḥ prathamaṃ yuddhakāritvaṃ samastabalapālanam diṅmārgāṇāṃ viśodhitvaṃ pattikarma pracakṣate svabhāvaśūram astrajñam aviraktaṃ jitaśramam prasiddhakṣatriyaprāyaṃ balaṃ śreṣṭhatamaṃ viduḥ yathā prabhukṛtān mānād yudhyante bhuvi mānavāḥ na tathā bahubhir dattair draviṇair api bhūpate varam alpabalaṃ sāraṃ na kuryān muṇḍamaṇḍalīm kuryād asārabhaṅgo hi sārabhaṅgam api sphuṭam aprasādo 'nadhiṣṭhānaṃ deyāṃśaharaṇaṃ ca yat kālayāpo 'pratīkāras tad vairāgyasya kāraṇam apīḍayan balaṃ śatrūñ jigīṣur abhiṣeṇayet sukhasādhyaṃ dviṣāṃ sainyaṃ dīrghaprayāṇapīḍitam dāyādād aparo yasmān nāsti bhedakaro dviṣām tasmād utthāpayed yatnād dāyādaṃ tasya vidviṣaḥ saṃdhāya yuvarājena yadi vā mukhyamantriṇā antaḥprakopaṇaṃ kuryād abhiyoktā sthirātmanaḥ krūrāmitraṃ raṇe cāpi bhaṅgaṃ dattvā vighātayet athavā gograhākṛṣṭyā tanmukhyāśritabandhanāt svarājyaṃ vāsayed rājā paradeśāpaharaṇāt athavā dānamānābhyāṃ vāsitaṃ dhanadaṃ hi tat athavā bahunoditena ātmodayaḥ paraglānir dvayaṃ nītir itīyatī tad ūrīkṛtya kṛtibhir vācaspatyaṃ pratīyate rājñā vihasyoktaṃ sarvam etad viśeṣataś cocyate kintu anyad ucchṛṅkhalaṃ sattvam anyacchāstraniyantritam sāmānādhikaraṇyaṃ hi tejastimirayoḥ kutaḥ tata utthāya rājā mauhūrtikāveditalagne prasthitaḥ atha prahitapraṇidhiś caro hiraṇyagarbham āgatya praṇamyovāca deva samāgataprāyo rājā citravarṇaḥ samprati malayaparvatādhityakāyāṃ samāvāsitakaṭako vartate durgaśodhanaṃ pratikṣaṇam anusaṃdhātavyam yato 'sau gṛdhro mahāmantrī kiṃca kenacit saha tasya viśvāsakathāprasaṅgenaitad iṅgitam avagataṃ mayā yatanena ko 'py asmaddurge prāg eva niyuktaḥ cakravāko brūte deva kāka evāsau sambhavati rājāha na kadācid etat yady evaṃ tadā kathaṃ tena śukasyābhibhavodyogaḥ kṛtaḥ aparaṃ ca śukasyāgamanāt tasya vigrahotsāhaḥ sa ca cirād atrāste mantrī brūte tathāpy āgantukaḥ śaṅkanīyaḥ rājāha āgantukā api kadācid upakārakā dṛśyante śṛṇu paro 'pi hitavān bandhur bandhur apy ahitaḥ paraḥ ahito dehajo vyādhir hitam āraṇyam auṣadham aparaṃ ca āsīd vīravaro nāma śūdrakasya mahībhṛtaḥ sevakaḥ svalpakālena sa dadau sutam ātmanaḥ cakravākaḥ pṛcchati katham etat rājā kathayati ahaṃ purā śūdrakasya rājñaḥ krīḍāsarasi karpūrakelināmno rājahaṃsasya putryā karpūramañjaryā sahānurāgavān abhavam vīravaro nāma rājaputraḥ kutaścid deśād āgatya rājadvāram upagamya pratīhāram uvāca ahaṃ tāvad vartanārthī rājaputraḥ māṃ rajadarśanaṃ kāraya tatas tenāsau rājadarśanaṃ kārito brūte deva yadi mayā sevakena prayojanam asti tadāsmadvartanaṃ kriyatām śūdraka uvāca kiṃ te vartanam vīravaro brūte pratyahaṃ suvarṇapañcaśatāni dehi rājāha kā te sāmagrī vīravaro brūte dvau bāhū tṛtīyaś ca khaḍgaḥ rājāha naitacchakyam tacchrutvā vīravaraḥ praṇamya calitaḥ atha mantribhir uktaṃ deva dinacatuṣṭayasya vartanaṃ dattvā jñāyatām asya svarūpam kim upayukto 'yam etāvad vartanaṃ gṛhṇāti anupayukto veti tato mantrivacanād āhuhūya vīravarāya tāmbūlaṃ dattvā pañcaśatāni suvarṇāni dattāni vartanaviniyogaś ca rājñā sunibhṛtaṃ nirūpitaḥ tadardhaṃ vīravareṇa devebhyo brāhmaṇebhyo dattam sthitasyārdhaṃ duḥkhitebhyaḥ tad avaśiṣṭaṃ bhojyavilāsavyayena etat sarvaṃ nityakṛtyaṃ kṛtvā rājadvāram aharniśaṃ khaḍgapāṇiḥ sevate yadā ca rājā svayaṃ samādiśati tadā svagṛham api yāti athaikadā kṛṣṇacaturdaśyāṃ rātrau sa rājā sakaruṇakrandanadhvaniṃ śuśrāva tat śrutvā rājā brūte kaḥ ko 'tra dvāri tiṣṭhati tadā tenoktaṃ deva ahaṃ vīravaraḥ rājovāca krandanānusaraṇaṃ kriyatām vīravaro 'pi yathājñāpayati devaḥ ity uktvā calitaḥ rājñā ca cintitamayam ekākī rājaputro mayā sūcībhedye tamasi prahitaḥ naitad ucitam tad aham api gatvā kim etad iti nirūpayāmi tato rājāpi khaḍgam ādāya tadanusaraṇakrameṇa nagarād bahir nirjagāma gatvā ca vīravareṇa rudatī rūpayauvanasampannā sarvālaṅkārabhūṣitā kācit strī dṛṣṭā pṛṣṭā ca kā tvam kimarthaṃ rodiṣi iti striyoktamaham etasya śūdrakasya rājalakṣmīḥ cirād etasya bhujacchāyāyāṃ mahatā sukhena viśrāntā idānīm anyatra gamiṣyāmi vīravaro brūte yatrāpāyaḥ sambhavati tatropāyo 'py asti tat kathaṃ syāt punar ihāvāso bhavatyāḥ lakṣmīr uvāca yadi tvam ātmanaḥ putraṃ śaktidharaṃ dvātriṃśallakṣaṇopetaṃ bhagavatyāḥ sarvamaṅgalāyā upahārīkaroṣi tadāhaṃ punar atra suciraṃ nivasāmi ity uktvādṛśyābhavat tato vīravareṇa svagṛhaṃ gatvā nidrāyamāṇā svavadhūḥ prabodhitā putraś ca tau nidrāṃ parityajyotthāyopaviṣṭau vīravaras tat sarvaṃ lakṣmīvacanam uktavān tacchrutvā sānandaḥ śaktidharo brūte dhanyo 'ham evambhūtaḥ svāmirājyarakṣārthaṃ yasyopayogaḥ tāta tat ko 'dhunā vilambasya hetuḥ evaṃvidhe karmaṇi dehasya viniyogaḥ ślāghyaḥ yataḥ dhanāni jīvitaṃ caiva parārthe prājña utsṛjet tannimitto varaṃ tyāgo vināśe niyate sati śaktidharamātovāca yady etan na kartavyaṃ tat kenānyena karmaṇā gṛhītasya mahāvartanasya niṣkrayo bhaviṣyati ity ālocya sarve sarvamaṅgalāyāḥ sthānaṃ gatāḥ tatra sarvamaṅgalāṃ sampūjya vīravaro brūte devi prasīda vijayatāṃ śūdrako mahārājaḥ gṛhyatām ayam upahāraḥ ity uktvā putrasya śiraś cicheda tato vīravaraś cintayāmāsa gṛhītarājavartanasya nistāraḥ kṛtaḥ adhunā niṣputrasya me jīvanenālam ity ālocyātmanaḥ śiraś cicheda tataḥ striyāpi svāmiputraśokārtayā tad anuṣṭhitam tat sarvaṃ dṛṣṭvā rājā sāścaryaṃ cintayāmāsa jāyante ca mriyante ca madvidhāḥ kṣudrajantavaḥ anena sadṛśo loke na bhūto na bhaviṣyati tad etatparityaktena mama rājyenāpi kiṃ prayojanam tataḥ śūdrakeṇāpi svaśiraś chettuṃ khaḍgaḥ samutthāpitaḥ atha bhagavatyā sarvamaṅgalayā pratyakṣabhūtayā rājā haste dhṛtaḥ uktaṃ ca putra prasanno 'smi te etāvatā sāhasenālam jīvanānte'pi tava rājabhaṅgo nāsti rājā ca sāṣṭāṅgapātaṃ praṇamyovāca devi kiṃ me rājyena jīvitena vā mama kiṃ prayojanam yady aham anukampanīyas tadā mamāyuḥśeṣeṇāpy ayaṃ sadāraputro vīravaro jīvatu anyathāhaṃ yathāprāptāṃ gatiṃ gacchāmi bhagavaty uvāca putra anena te sattvotkarṣeṇa bhṛtyavātsalyena ca sarvathā saṃtuṣṭāsmi gaccha vijayī bhava ayam api saparivāro rājaputro jīvatu ity uktvā devy adṛśyābhavat tato vīravaraḥ saputradāraḥ prāptajīvanaḥ svagṛhaṃ gataḥ rājāpi tair alakṣitaḥ satvaram antaḥpuraṃ praviṣṭaḥ atha prabhāte vīravaro dvārasthaḥ punar bhūpālena pṛṣṭaḥ sann āha deva sā rudatī mām avalokyādṛśyābhavat na kāpy anyā vārtā vidyate tad vacanam ākarṇya saṃtuṣṭo rājā sāścaryaṃ cintayāmāsa katham ayaṃ ślāghyo mahāsattvaḥ yataḥ priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ dātā nāpātravarṣī ca pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ etan mahāpuruṣalakṣaṇam etasmin sarvam asti tataḥ sa rājā prātaḥ śiṣṭasabhāṃ kṛtvā sarvaṃ vṛttāntaṃ prastutya prasādāt tasmai karṇāṭakarājyaṃ dadau tat kim āgantuko jātimātrād duṣṭaḥ tatrāpy uttamādhamamadhyamāḥ santi cakravāko brūte yo 'kāryaṃ kāryavacchāsti sa kiṃ mantrī nṛpecchayā varaṃ svāmimanoduḥkhaṃ tannāśo na tv akāryataḥ vaidyo guruś ca mantrī ca yasya rājñaḥ priyaṃvadāḥ śarīradharmakośebhyaḥ kṣipraṃ sa parihīyate śṛṇu deva puṇyāl labdhaṃ yad ekena tan mamāpi bhaviṣyati hatvā bhikṣuṃ yato mohān nidhyarthī nāpito hataḥ rājā pṛcchati katham etat mantrī kathayati asty ayodhyāyāṃ puri cūḍāmaṇir nāma kṣatriyaḥ tena dhanārthinā mahatā kleśena bhagavāṃś candrārdhacūḍāmaṇiś ciram ārādhitaḥ tataḥ kṣīṇapāpo 'sau svapne darśanaṃ dattvā bhagavadādeśād yakṣeśvareṇādiṣṭo yat tvam adya prātaḥ kṣauraṃ kārayitvā laguḍahastaḥ san svagṛhadvāri nibhṛtaṃ sthāsyasi tato yam evāgataṃ bhikṣukaṃ prāṅgaṇe paśyasi taṃ nirdakṣaṃ laguḍaprahāreṇa haniṣyasi tato 'sau bhikṣukas tatkṣaṇāt suvarṇakalaso bhaviṣyati tena tvayā yāvajjīvaṃ sukhinā bhavitavyam tatas tathānuṣṭhite tad vṛttam tatra kṣaurakaraṇāyānītena nāpitena tat sarvam ālokya cintitamaye nidhiprāpter ayam upāyaḥ tad aham apy evaṃ kiṃ na karomi tataḥ prabhṛti sa nāpitaḥ pratyahaṃ tathāvidho laguḍahastaḥ sunibhṛtaṃ bhikṣor āgamanaṃ pratīkṣate ekadā tena prāpto bhikṣur laguḍena vyāpāditaḥ tasmād aparādhāt so 'pi nāpito rājapuruṣair vyāpāditaḥ ato 'haṃ bravīmi puṇyāl labdhaṃ yad ekena ityādi rājāha purāvṛttakathodgāraiḥ kathaṃ nirṇīyate paraḥ syān niṣkāraṇabandhur vā kiṃ vā viśvāsaghātakaḥ yātu prastutam anusaṃdhīyatām malayādhityakāyāṃ cec citravarṇas tad adhunā kiṃ vidheyam mantrī vadati deva āgatapraṇidhimukhān mayā śrutaṃ yat mahāmantriṇo gṛdhrasyopadeśe citravarṇenānādaraḥ kṛtaḥ tato 'sau mūḍho jetuṃ śakyaḥ tathā coktam lubdhaḥ krūro 'laso 'satyaḥ pramādī bhīrur asthiraḥ mūḍho yodhāvamantā ca sukhacchedyo ripuḥ smṛtaḥ tato 'sau yāvad asmaddurgadvārarodhaṃ na karoti tāvan nadyadrivanavartmasu tadbalāni hantuṃ sārasādayaḥ senāpatayo niyujyantām tathā coktam dīrghavartmapariśrāntaṃ nadyadrivanasaṅkulam ghorāgnibhayasaṃtrastaṃ kṣutpipāsārditaṃ tathā pramattaṃ bhojanavyagraṃ vyādhidurbhikṣapīḍitam asaṃsthitam abhūyiṣṭhaṃ vṛṣṭivātasamākulam paṅkapāṃśujalācchannaṃ suvyastaṃ dasyuvidrutam evambhūtaṃ mahīpālaḥ parasainyaṃ vighātayet anyac ca avaskandabhayād rājā prajāgarakṛtaśramam divāsuptaṃ sadā hanyān nidrāvyākulasainikam atas tasya pramādito balaṃ gatvā yathāvakāśaṃ divāniśaṃ ghnantv asmatsenāpatayaḥ tathānuṣṭhite citravarṇasya sainikāḥ senāpatayaś ca bahavo nihatāḥ tataś citravarṇo viṣaṇṇaḥ svamantriṇaṃ dūradarśinam āha tāta kim ity asmadupekṣā kriyate kiṃ kvāpy avinayo mamāsti tathā coktam na rājyaṃ prāptam ity eva vartitavyam asāmpratam śriyaṃ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam api ca dakṣaḥ śriyam adhigacchati pathyāśī kalyatāṃ sukham arogī udyukto viyāntaṃ dharmārthayaśāṃsi ca vinītaḥ gṛdhro 'vadad deva śṛṇu avidvān api bhūpālo vidyāvṛddhopasevayā parāṃ śriyam avāpnoti jalāsannatarur yathā anyac ca pāpaṃ strī mṛgayā dyūtam arthadūṣaṇam eva ca vāgdaṇḍayoś ca pāruṣyaṃ vyasanāni mahībhujām kiṃca na sāhasaikāntarasānuvartinā na cāpy upāyopahatāntarātmanā vibhūtayaḥ śakyam avāptum ūrjitā naye ca śaurye ca vasanti sampadaḥ tvayā svabalotsāham avalokya sāhasaikarasikena mayopanthas teṣv api mantreṣv anavadhānaṃ vākpāruṣyaṃ ca kṛtam ato durnīteḥ phalam idam anubhūyate tathā coktam durmantriṇaṃ kam upayānti na nītidoṣāḥ saṃtāpayanti kam apathyabhujaṃ na rogāḥ kaṃ śrīr na darpayati kaṃ na nihanti mṛtyuḥ kaṃ strīkṛtā na viṣayāḥ paritāpayanti aparaṃ ca mudaṃ viṣādaḥ śaradaṃ himāgamas tamo vivasvān sukṛtaṃ kṛtaghnatā priyopapattiḥ śucam āpadaṃ nayaḥ śriyaḥ samṛddhā api hanti durnayaḥ tato mayāpy ālocitaṃ prajñāhīno 'yaṃ rājā na cet kathaṃ nītiśāstrakathākaumudīṃ vāgulkābhis timirayati yataḥ yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati ity ālocyāham api tūṣṇīṃ sthitaḥ atha rājā baddhāñjalir āha tāta asty ayaṃ mamāparādhaḥ idānīṃ yathāham avaśiṣṭabalasahitaḥ pratyāvṛttya vindhyācalaṃ gacchāmi tathopadiśa gṛdhraḥ svagataṃ cintayati kriyatām atra pratīkāraḥ yataḥ devatāsu gurau goṣu rājasu brāhmaṇeṣu ca niyantavyaḥ sadā kopo bālavṛddhātureṣu ca mantrī prahasya brūte deva mā bhaiṣīḥ samāśvasihi śṛṇu deva mantriṇāṃ bhinnasandhāne bhiṣajāṃ sāṃnipātike karmaṇi vyajyate prajñā susthe ko vā na paṇḍitaḥ aparaṃ ca ārambhante 'lpam evājñāḥ kāmaṃ vyagrā bhavanti ca mahārambhāḥ kṛtadhiyas tiṣṭhanti ca nirākulāḥ tad atra bhavatpratāpād eva durgaṃ bhaṅktvā kīrtipratāpasahitaṃ tvām acireṇa kālena vindhyācalaṃ neṣyāmi rājāha katham adhunā svalpabalena tat sampadyate gṛdhro vadati deva sarvaṃ bhaviṣyati yato vijigīṣor adīrghasūtratā vijayasiddher avaśyambhāvi lakṣaṇam tat sahasaiva durgadvārāvarodhaḥ kriyatām atha prahitapraṇidhinā bakenāgatya hiraṇyagarbhasya kathitaṃ deva svalpabala evāyaṃ rājā citravarṇo gṛdhrasya vacanopaṣṭambhād āgatya durgadvārāvarodhaṃ kariṣyati rājahaṃso brūte svabale sārāsāravicāraḥ kriyatām taj jñātvā suvarṇavastrādikaṃ yathārhaṃ prasādapradānaṃ ca kriyatām yataḥ yaḥ kākiṇīm apy apathaprapannāṃ samuddharen niṣkasahasratulyām kāleṣu koṭiṣv api muktahastas taṃ rājasiṃhaṃ na jahāti lakṣmīḥ anyac ca kratau vivāhe vyasane ripukṣaye yaśaskare karmaṇi mitrasaṅgrahe priyāsu nārīṣv adhaneṣu bāndhaveṣv ativyayo nāsti narādhipāṣṭasu yataḥ mūrkhaḥ svalpavyayatrāsāt sarvanāśaṃ karoti hi kaḥ sudhīḥ saṃtyajed bhāṇḍaṃ śuklasyaivātisādhvasāt rājāha katham iha samaye'tivyayo yujyate uktaṃ cāpadarthe dhanaṃ rakṣed iti mantrī brūte śrīmatāṃ katham āpadaḥ rājāha kadācic calitā lakṣmīḥ mantrī brūte saṃcitāpi vinaśyati tad deva kārpaṇyaṃ vimucya svabhaṭā dānamānābhyāṃ puraskriyantām tathā coktam parasparajñāḥ saṃhṛṣṭās tyaktuṃ prāṇān suniścitāḥ kulīnāḥ pūjitāḥ samyag vijayante dviṣadbalam aparaṃ ca subhaṭāḥ śīlasampannāḥ saṃhatāḥ kṛtaniścayāḥ api pañcaśataṃ śūrā nighnanti ripuvāhinīm kiṃca śiṣṭair apy avaśeṣajña ugraś ca kṛtanāśakaḥ tyajyate kiṃ punar nānyair yaś cāpy ātmambharir naraḥ yataḥ satyaṃ śauryaṃ dayā tyāgo nṛpasyaite mahāguṇāḥ etais tyakto mahīpālaḥ prāpnoti khalu vācyatām īdṛśi prastāve'mātyās tāvad avaśyam eva puraskartavyāḥ tathā coktam yo yena pratibaddhaḥ syāt saha tenodayī vyayī sa viśvasto niyoktavyaḥ prāṇeṣu ca dhaneṣu ca yataḥ dhūrtaḥ strī vā śiśur yasya mantriṇaḥ syur mahīpateḥ anītipavanakṣipto 'kāryābdhau sa nimajjati śṛṇu deva harṣakrodhau yatau yasya śāstrārthe pratyayas tathā nityaṃ bhṛtyānupekṣā ca tasya syād dhanadā dharā yeṣāṃ rājñā saha syātām uccayāpacayau dhruvam amātyā iti tān rājā nāvamanyet kadācana mahībhujo madāndhasya saṃkīrṇasyeva dantinaḥ skhalato hi karālambaḥ suśiṣṭair eva kīyate athāgatya praṇamya meghavarṇo brūte deva dṛṣṭiprasādaṃ kuru idānīṃ vipakṣo durgadvāri vartate tad devapādādeśād bahir niḥsṛtya svavikramaṃ darśayāmi tena devapādānām ānṛṇyam upagacchāmi cakravāko brūte maivam yadi bahir niḥsṛtya yoddhavyam tadā durgāśrayaṇam eva niṣprayojanam aparaṃ ca viṣamo 'pi yathā nakraḥ salilān nisṛto vaśaḥ vanād vinirgataḥ śūraḥ siṃho 'pi syācchagālavat atha te sarve durgadvāraṃ gatvā mahāhavaṃ kṛtavantaḥ aparedyuś citravarṇo rājā gṛdhram uvāca tāta svapratijñātam adhunā nirvāhaya vāyaso brūte deva svayaṃ gatvā dṛśyatāṃ yuddham yataḥ puraskṛtya balaṃ rājā yodhayed avalokayan svāminādhiṣṭhitaḥ śvāpi kiṃ na siṃhāyate dhruvam gṛdhro brūte deva śṛṇu tāvat akālasaham atyalpaṃ mūrkhavyasanināyakam aguptaṃ bhīruyodhaṃ ca durgavyasanam ucyate tat tāvad atra nāsti upajāpaś cirārodho 'vaskandas tīvrapauruṣam durgasya laṅghanopāyāś catvāraḥ kathitā ime atra yathāśakti kriyate yatnaḥ karṇe kathayatyevam evam tato 'nudita eva bhāskare caturṣv api durgadvāreṣu pravṛtte yuddhe durgābhyantaragṛheṣv ekadā kākair agninikṣiptaḥ tataḥ gṛhītaṃ gṛhītaṃ durgam iti kolāhalaṃ śrutvā sarvataḥ pradīptāgnim avalokya rājahaṃsasainikā bahavo durgavāsinaś ca satvaraṃ hradaṃ praviṣṭāḥ yataḥ sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam kāryakāle yathāśakti kuryān na tu vicārayet rājā haṃsaś ca svabhāvān mandagatiḥ sārasadvitīyaś citravarṇasya senāpatinā kukkuṭenāgatya veṣṭitaḥ hiraṇyagarbhaḥ sārasam āha senāpate sārasa mamānurodhād ātmānaṃ kathaṃ vyāpādayasi adhunāhaṃ gantum asamarthaḥ tvaṃ gantum adhunāpi samarthaḥ tad gatvā jalaṃ praviśyātmānaṃ parirakṣa asmatputraṃ cūḍāmaṇināmānaṃ sarvajñasya saṃmatyā rājānaṃ kariṣyasi sāraso brūte deva na vaktavyam evaṃ duḥsahaṃ vacaḥ yāvac candrārkau divi tiṣṭhatas tāvad vijayatāṃ devaḥ ahaṃ deva durgādhikārī tan mama māṃsāsṛgviliptena dvāravartmanā tāvat praviśatu śatruḥ aparaṃ ca deva dātā kṣamī guṇagrāhī svāmī duḥkhena labhyate rājāha satyam evaitat kintu śucir dakṣo 'nuraktaś ca jāne bhṛtyo 'pi durlabhaḥ sāraso brūte śṛṇu deva yadi samaram apāsya nāsti mṛtyorbhayam iti yuktam ito 'nyataḥ prayātum atha maraṇam avaśyam eva jantoḥ kim iti mudhā malinaṃ yaśaḥ kriyate anyac ca bhave'smin pavanodbhrāntavīcivibhramabhaṅgure jāyate puṇyayogena parārthe jīvitavyayaḥ svāmyamātyaś ca rāṣṭraṃ ca durgaṃ kośo balaṃ suhṛt rājyāṅgāni prakṛtayaḥ paurāṇāṃ śreṇayo 'pi ca deva tvaṃ ca svāmī sarvathā rakṣaṇīyaḥ yataḥ prakṛtiḥ svāminaṃ tyaktvā samṛddhāpi na jīvati api dhanvantarir vaidyaḥ kiṃ karoti gatāyuṣi aparaṃ ca nareśe jīvaloko 'yaṃ nimīlati nimīlati udety udīyamāne ca ravāv iva saroruham atrāpi pradhānāṅgaṃ rājā atha kukkuṭenāgatya rājahaṃsasya śarīre kharataranakhāghātaḥ kṛtaḥ tadā satvaram upasṛtya sārasena svadehāntarito rājā jale kṣiptaḥ atha kukkuṭanakhaprahārajarjarīkṛtenāpi sārasena kukkuṭasenā bahuśo hatā paścāt sāraso 'pi bahubhiḥ pakṣibhiḥ sametya cañcuprahāreṇa vibhidya vyāpāditaḥ atha citravarṇo durgaṃ praviśya durgāvasthitaṃ dravyaṃ grāhayitvā vandibhir jayaśabdair ānanditaḥ svaskandhāvāraṃ jagāma atha rājaputrair uktaṃ tasmin rājahaṃsapakṣe puṇyavān sa sārasa eva yena svadehatyāgena svāmī rakṣitaḥ yataḥ janayanti sutān gāvaḥ sarvā eva gavākṛtīn viṣāṇollikhitaskandhaṃ kācid eva gavāṃ patim viṣṇuśarmovāca sa tāvat sattvakrītān akṣayalokān vidyādharīparivṛtto 'nubhavatu mahāsattvaḥ tathā coktam āhaveṣu ca ye śūrāḥ svāmyarthe tyaktajīvitāḥ bhartṛbhaktāḥ kṛtajñāś ca te narāḥ svargagāminaḥ yatra tatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ pariveṣṭitaḥ akṣayān labhate lokān yadi klaibyaṃ na gacchati atha viṣṇuśarmā prāha vigrahaḥ śruto bhavadbhiḥ rājaputrair uktaṃ śrutvā sukhino bhūtā vayam viṣṇuśarmābravīd aparam apy evam astu vigrahaḥ karituraṅgapattibhir no kadāpi bhavatān mahībhujām nītimantrapavanaiḥ samāhatāḥ saṃśrayantu girigahvaraṃ dviṣaḥ punaḥ kathārambhakāle rājaputrair uktam ārya vigrahaḥ śruto 'smābhiḥ sandhir adhunābhidhīyatām viṣṇuśarmeṇoktam śrūyatām sandhim api kathayāmi yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ vṛtte mahati saṅgrāme rājñor nihatasenayoḥ stheyābhyāṃ gṛdhracakrābhyāṃ vācā sandhiḥ kṛtaṃ kṣaṇāt rājaputrā ūcuḥ katham etat viṣṇuśarmā kathayati tatas tena rājahaṃsena uktam kenāsmaddurge nikṣipto 'gniḥ kiṃ pārakyeṇa kiṃ vāsmaddurgavāsinā kenāpi vipakṣaprayuktena cakravāko brūte deva bhavato niṣkāraṇabandhur asau meghavarṇaḥ saparivāro na dṛśyate tan manye tasyaiva viceṣṭitam idam rājā kṣaṇaṃ vicintyāha asti tāvad evam mama durdaivam etat tathā coktam aparādhaḥ sa daivasya na punar mantriṇām ayam kāryaṃ sucaritaṃ kvāpi daivayogād vinaśyati viṣamāṃ hi daśāṃ prāpya daivaṃ garhayate naraḥ ātmanaḥ karmadoṣāṃś ca naiva jānāty apaṇḍitaḥ aparaṃ ca suhṛdāṃ hitakāmānāṃ yo vākyaṃ nābhinandati sa kūrma iva durbuddhiḥ kāṣṭhād bhraṣṭo vinaśyati anyac ca rakṣitavyaṃ sadā vākyaṃ vākyād bhavati nāśanam haṃsābhyāṃ nīyamānasya kūrmasya patanaṃ yathā rājāha katham etat mantrī kathayati asti magadhadeśe phullotpalābhidhānaṃ saraḥ tatra ciraṃ saṅkaṭavikaṭanāmānau haṃsau nivasataḥ tayor mitraṃ kambugrīvanāmā kūrmaś ca prativasati athaikadā dhīvarair āgatya tathoktaṃ yatatrāsmābhir adyoṣitvā prātar matsyakūrmādayo vyāpādayitavyāḥ tad ākarṇya kūrmo haṃsāv āha suhṛdau śruto 'yaṃ dhīvarālāpaḥ adhunā kiṃ mayā kartavyam haṃsāv āhatuḥ jñāyatāṃ tāvat punas tāvat prātar yad ucitaṃ tat kartavyam kūrmo brūte maivam yato dṛṣṭavyatikaro 'ham atra yathā coktam anāgatavidhātā ca pratyutpannamatis tathā dvāv eva sukham edhete yadbhaviṣyo vinaśyati tāv ūcatuḥ katham etat kūrmaḥ kathayati purāsmin eva sarasy evaṃvidheṣv eva dhīvareṣūpasthiteṣu matsyatrayeṇālocitam tatrānāgatavidhātā nāmaiko matsyaḥ tenoktam ahaṃ tāvajjalāśayāntaraṃ gacchāmi ity uktvā sa hradāntaraṃ gataḥ apareṇa pratyutpannamatināmnā matsyenābhihitaṃ bhaviṣyadarthe pramāṇābhāvāt kutra mayā gantavyam tad utpanne yathākāryaṃ tad anuṣṭheyam tathā coktam utpannām āpadaṃ yas tu samādhatte sa buddhimān vaṇijo bhāryayā jāraḥ pratyakṣe nihnuto yathā yadbhaviṣyaḥ pṛcchati katham etat pratyutpannamatiḥ kathayati purā vikramapure samudradatto nāma vaṇig asti tasya ratnaprabhā nāma gṛhiṇī svasevakena saha sadā ramate yataḥ na strīṇām apriyaḥ kaścit priyo vāpi na vidyate gāvas tṛṇam ivāraṇye prārthayante navaṃ navam athaikadā sā ratnaprabhā tasya sevakasya mukhe cumbanaṃ dadatī samudradattena avalokitā tataḥ sā bandhakī satvaraṃ bhartuḥ samīpaṃ matvāha nātha etasya sevakasya mahatī nikṛtiḥ yato 'yaṃ caurikāṃ kṛtvā karpūraṃ khādatīti mayāsya mukham āghrāya jñātam tathā coktam āhāro dviguṇaḥ strīṇāṃ buddhis tāsāṃ caturguṇā ṣaḍguṇo vyavasāyaś ca kāmāś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ tacchrutvā sevakenāpi prakupyoktaṃ nātha yasya svāmino gṛhe etādṛśī bhāryā tatra sevakena kathaṃ sthātavyam yatra ca pratikṣaṇaṃ gṛhiṇī sevakasya mukhaṃ jighrati tato 'sāv utthāya calitaḥ sādhunā ca yatnāt prabodhya dhṛtaḥ ato 'haṃ bravīmyutpannām āpadam ityādi tato yadbhaviṣyeṇoktam yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi cenna tad anyathā iti cintāviṣaghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate tataḥ prātar jālena baddhaḥ pratyutpannamatir mṛtavad ātmānaṃ saṃdarśya sthitaḥ tato jālād apasārito yathāśakty utplutya gabhīraṃ nīraṃ praviṣṭaḥ yadbhaviṣyaś ca dhīvaraiḥ prāpto vyāpāditaḥ ato 'haṃ bravīmyanāgatavidhātā ca ityādi tad yathāham anyaṃ hradaṃ prāpnomi tathā kriyatām haṃsāv āhatuḥ jalāśayāntare prāpte tava kuśalam sthale gacchatas te ko vidhiḥ kūrma āha yathāhaṃ bhavadbhyāṃ sahākāśavartmanā yāmi tathā vidhīyatām haṃsau brūtaḥ katham upāyaḥ sambhavati kacchapo vadati yuvābhyāṃ cañcudhṛtaṃ kāṣṭhakhaṇḍam ekaṃ mayā mukhenāvalambitavyam tataś ca yuvayoḥ pakṣabalena mayāpi sukhena gantavyam haṃsau brūtaḥ sambhavaty eṣa upāyaḥ kintu upāyaṃ cintayet prājño hy apāyam api cintayet paśyato bakamūrkhasya nakulair bhakṣitāḥ sutāḥ kūrmaḥ pṛcchati katham etat tau kathayataḥ asty uttarāpathe gṛdhrakūṭanāmni parvate mahān pippalavṛkṣaḥ tatrāneke bakā nivasanti tasya vṛkṣasyādhastād vivare sarpas tiṣṭhati sa ca bakānāṃ bālāpatyāni khādati atha śokārtānāṃ vilāpaṃ śrutvā kenacid vṛddhabakenābhihitaṃ bho evaṃ kuruta yūyaṃ matsyān upādāya nakulavivarād ārabhya sarpavivaraṃ yāvatpaṅktikrameṇa ekaikaśo vikirata tatas tadāhāralubdhair nakulair āgatya sarpo draṣṭavyaḥ svabhāvadveṣād vyāpadayitavyaś ca tathānuṣṭhite sati tad vṛttam atha nakulair vṛkṣopari bakaśāvakānāṃ rāvaḥ śrutaḥ paścāt tadvṛkṣam āruhya bakaśāvakāḥ khāditāḥ ata āvāṃ brūvaḥ upāyaṃ cintayan ityādi āvābhyāṃ nīyamānaṃ tvām avalokya lokaiḥ kiṃcid vaktavyam eva yadi tvam uttaraṃ dāsyasi tadā tvanmaraṇam tat sarvathaiva sthīyatām kūrmo vadati kim aham aprājñaḥ nāham uttaraṃ dāsyāmi na kimapi mayā vaktavyam tathānuṣṭhite tathāvidhaṃ kūrmam ālokya sarve gorakṣakāḥ paścād dhāvanti vadanti ca aho mahad āścaryam pakṣibhyāṃ kūrmo nīyate kaścid vadati yady ayaṃ kūrmaḥ patati tadātraiva paktvā khāditavyaḥ kaścid vadati sarasas tīre dagdhvā khāditavyo 'yam kaścid vadati gṛhaṃ nītvā bhakṣaṇīyaḥ iti tadvacanaṃ śrutvā sa kūrmaḥ kopāviṣṭo vismṛtapūrvasaṃskāraḥ prāha yuṣmābhir bhasma bhakṣitavyam iti vadann eva patitas tair vyāpāditaś ca ato 'haṃ bravīmi suhṛdāṃ hitakāmānām ityādi atha praṇidhir bakas tatrāgatyovāca deva prāg eva mayā nigaditaṃ durgaśodha hi pratikṣaṇaṃ kartavyam iti tac ca yuṣmābhir na kṛtaṃ tadanavadhānasya phalam idam anubhūtam durgadāho meghavarṇena vāyasena gṛdhrapratyuktena kṛtaḥ rājā niḥśvasyāha praṇayād upakārād vā yo viśvasiti śatruṣu sa supta iva vṛkṣāgrāt patitaḥ pratibudhyate atha praṇidhir uvāca ito durgadāhaṃ vidhāya yadā yato meghavarṇas tadā citravarṇena prasāditenoktam ayaṃ meghavarṇo 'tra karpūradvīparājye'bhiṣicyatām tathā coktam kṛtakṛtyasya bhṛtyasya kṛtaṃ naiva praṇāśayet phalena manasā vācā dṛṣṭyā cainaṃ praharṣayet cakravāko brūte deva śrutaṃ yat praṇidhiḥ kathayati rājā prāha tatas tataḥ praṇidhir uvāca tataḥ pradhānamantriṇā gṛdhreṇābhihitaṃ deva nedam ucitam prasādāntaraṃ kimapi kriyatām yataḥ avicārayato yuktikathanaṃ tuṣakhaṇḍanam nīceṣūpakṛtaṃ rājan bālukāsv iva mūtritam mahatām āspade nīcaḥ kadāpi na kartavyaḥ tathā coktam nīcaḥ ślāghyapadaṃ prāpya svāminaṃ hantum icchati mūṣiko vyāghratāṃ prāpya muniṃ hantuṃ gato yathā citravarṇaḥ pṛcchati katham etat mantrī kathayati asti gautamasya maharṣes tapovane mahātapā nāma muniḥ tatra tena āśramasaṃnidhāne mūṣikaśāvakaḥ kākamukhād bhraṣṭo dṛṣṭaḥ tato dayāyuktena tena muninā nīvārakaṇaiḥ saṃvardhitaḥ tato biḍālas taṃ mūṣikaṃ khāditum upadhāvati tam avalokya mūṣikas tasya muneḥ kroḍe praviveśa tato muninoktaṃ mūṣika tvaṃ mārjāro bhava tataḥ sa biḍālaḥ kukkuraṃ dṛṣṭvā palāyate tato muninoktaṃ kukkurād bibheṣi tvam eva kukkuro bhava sa ca kukkuro vyāghrād bibheti tatas tena muninā kukkuro vyāghraḥ kṛtaḥ atha taṃ vyāghraṃ munir mūṣiko 'yam iti paśyati atha taṃ muniṃ vyāghraṃ ca dṛṣṭvā sarve vadantyanena muninā mūṣiko vyāghratāṃ nītaḥ etacchrutvā savyatho vyāghro 'cintayad yāvad anena muninā sthīyate tāvad idaṃ me svarūpākhyānam akīrtikaraṃ na palāyiṣyate ity ālocya mūṣikas taṃ muniṃ hantuṃ gataḥ tato muninā taj jñātvāpunar mūṣiko bhava ity uktvā mūṣika eva kṛtaḥ ato 'haṃ bravīmi nīcaḥ ślāghyapadaṃ prāpyetyādi aparaṃ ca deva sukaram idam iti na mantavyam śṛṇu bhakṣayitvā bahūn matsyān uttamādhamamadhyamān atilobhād bakaḥ paścān mṛtaḥ karkaṭakagrahāt citravarṇaḥ pṛcchati katham etat mantrī kathayati asti mālavaviṣaye padmagarbhābhidhānaṃ saraḥ tatraiko vṛddho bakaḥ sāmarthyahīna udvignam ivātmānaṃ darśayitvā sthitaḥ sa ca kenacit kulīraṇe dūrād eva dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca kim iti bhavān atrāhāratyāgena tiṣṭhati bakenoktaṃ matsyā mama jīvanahetavaḥ te kaivartair āgatya vyāpādayitavyā iti vārtā nagaropānte mayā śrutā ato vartanābhāvād evāsmanmaraṇam upasthitam iti jñātvāhāre'py anādaraḥ kṛtaḥ tato matsyair ālocitamiha samaye tāvad upakāraka evāyaṃ lakṣyate tad ayam eva yathākartavyaṃ pṛcchyatām tathā coktam upakartrāriṇā sandhir na mitreṇāpakāriṇā upakārāpakāro hi lakṣyaṃ lakṣaṇam etayoḥ matsyā ūcuḥ bho baka ko 'tra asmākaṃ rakṣaṇopāyaḥ bako brūte asti rakṣaṇopāyo jalāśayāntarāśrayaṇam tatrāham ekaikaśo yuṣmān nayāmi matsyā āhuḥ evam astu tato 'sau duṣṭabakas tān matsyān ekaikaśo nītvā khādati anantaraṃ kulīras tam uvāca bho baka mām api tatra naya tato bako 'py apūrvakulīramāṃsārthī sādaraṃ taṃ nītvā sthale dhṛtavān kulīro 'pi matsyakaṇṭakākīrṇaṃ taṃ sthalam ālokyācintayathā hato 'smi mandabhāgyaḥ bhavatu idānīṃ samayocitaṃ vyavahariṣyāmi yataḥ tāvad bhayena bhetavyaṃ yāvad bhayam anāgatam āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā praharatvayam abhītivat kiṃca abhiyukto yadā paśyen na kiṃcid gatim ātmanaḥ yudhyamānas tadā prājño mriyate ripuṇā saha ity ālocya sa kulīrakas tasya bakasya grīvāṃ cicheda atha sa bakaḥ pañcatvaṃ gataḥ ato 'haṃ bravīmi bhakṣayitvā bahūn matsyān ityādi tataś citravarṇo 'vadacchṛṇu tāvan mantrin mayaitad ālocitam asti yad atrāvasthitenānena meghavarṇena rājñā yāvanti vastūni karpūradvīpasyottamāni tāvanty asmākam upanetavyāni tenāsmābhir mahāsukhena vindhyācale sthātavyam dūradarśī vihasyāha deva anāgatavatīṃ cintāṃ kṛtvā yas tu prahṛṣyati sa tiraskāram āpnoti bhagnabhāṇḍo dvijo yathā rājāha katham etat mantrī kathayati asti devīkoṭanāmni nagare devaśarmā nāma brāhmaṇaḥ tena mahāviṣuvatsaṅkrāntyāṃ saktupūrṇaśarāva ekaḥ prāptaḥ tatas tam ādāyāsau kumbhakārasya bhāṇḍapūrṇamaṇḍapaikadeśe raudreṇākulitaḥ suptaḥ tataḥ sakturakṣārthaṃ haste daṇḍam ekam ādāyācintayad adyāhaṃ saktuśarāvaṃ vikrīya daśa kapardakān prāpsyāmi tadātraiva taiḥ kapardakair ghaṭaśarāvādikam upakrīyānekadhā vṛddhais taddhanaiḥ punaḥ punaḥ pūrgavastrādim upakrīya vikrīya lakṣasaṅkhyāni dhanāni kṛtvā vivāhacatuṣṭayaṃ kariṣyāmi anantaraṃ tāsu svapatnīṣu yā rūpayauvanavatī tasyām adhikānurāgaṃ kariṣyāmi sapatnyo yadā dvandvaṃ kariṣyāmi tadā kopākulo 'haṃ tāḥ sarvā laguḍena tāḍayiṣyāmīty abhidhāya tena laguḍaḥ prakṣiptaḥ tena saktuśarāvaś cūrṇito bhāṇḍāni ca bahūni bhagnāni tatas tena śabdenāgatena kumbhakāreṇa tathāvidhāni bhāṇḍāny avalokya brāhmaṇas tiraskṛto maṇḍapād bahiṣkṛtaś ca ato 'haṃ bravīmi anāgatavatīṃ cintām ityādi tato rājā rahasi gṛdhram uvāca tāta yathā kartavyaṃ tathopadiśa gṛdhro brūte madoddhatasya nṛpateḥ prakīrṇasyeva dantinaḥ gacchanty unmārgayātasya netāraḥ khalu vācyatām śṛṇu deva kim asmābhir baladarpād durgaṃ bhagnam uta tava pratāpādhiṣṭhitenopāyena rājāha bhavatām upāyena gṛdhro brūte yady asmadvacanaṃ kriyate tadā svadeśe gamyatām anyathā varṣākāle prāpte punas tulyabalena vigrahe saty asmākaṃ parabhūmiṣṭhānāṃ svadeśagamanam api durlabhaṃ bhaviṣyati tatsukhaśobhārthaṃ saṃdhāya gamyatām durgaṃ bhagnaṃ kīrtiś ca labdheva mama saṃmataṃ tāvad etat yataḥ yo hi dharmaṃ puraskṛtya hitvā bhartuḥ priyāpriye apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān anyac ca suhṛdbalaṃ tathā rājyam ātmānaṃ kīrtim eva ca yudhi sandehadolāsthaṃ ko hi kuryād abāliśaḥ aparaṃ ca sandhim icchet samenāpi saṃdigdho vijayo yudhi nahi saṃśayitaṃ kuryād ity uvāca bṛhaspatiḥ api ca yuddhe vināśo bhavati kadācid ubhayor api sundopasundāv anyonyaṃ naṣṭau tulyabalau na kim rājovāca katham etat mantrī kathayati purā daityau sahodarau sundopasundanāmānau mahatā kāyakleśena trailokyarājyakāmanayā cirāc candraśekharam ārādhitavantau tatas tayor bhagavān parituṣṭaḥ san varaṃ varayatam ity uvāca anantaraṃ tayoḥ kaṇṭhādhiṣṭhitāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāvāt tāv anyad vaktukāmāv anyadabhihitavantau yady āvayor bhavān parituṣṭas tadā svapriyāṃ pārvatīṃ parameśvaro dadātu atha bhagavatā kruddhena varadānasyāvaśyakatayā vicāramūḍhayoḥ pārvatī pradattā tatas tasyā rūpalāvaṇyalubdhābhyāṃ jagadghātibhyāṃ masasotsukābhyāṃ pāpatimirābhyām mamety anyonyaṃ kalahāyamānābhyāṃ pramāṇapuruṣaḥ kaścit pṛcchyatām iti matau kṛtāyāṃ sa eva bhaṭṭārako vṛddhadvijarūpaḥ samāgatya tatropasthitaḥ anantaram āvābhyām iyaṃ svabalalabdhā kasyeyam āvayor bhavati iti brāhmaṇam apṛcchatām brāhmaṇo brūte jñānaśreṣṭho dvijaḥ pūjyaḥ kṣatriyo balavān api dhanadhānyādhiko vaiśyaḥ śūdras tu dvijasevayā tad yuvāṃ kṣātradharmānugau yuddha eva yuvayor niyama ity abhihite sati sādhūktam aneneti kṛtvānyonyatulyavīryau samakālam anyonyaghātena vināśam upāgatau ato 'haṃ bravīmi sandhim icchet samenāpi ityādi rājāha tat prāg eva kiṃ nedam upadiṣṭaṃ bhavadbhiḥ mantrī brūte tadā madvacanaṃ kim avasānaparyantaṃ śrutaṃ bhavadbhiḥ tadāpi mama saṃmatyā nāyaṃ vigrahārambhaḥ yataḥ sādhuguṇayukto 'yaṃ hiraṇyagarbho na vigrāhyaḥ tathā coktam satyārthau dhārmiko 'nāryo bhrātṛsaṅghātavān balī anekayuddhavijayī saṃdheyāḥ sapta kīrtitāḥ satyo 'nupālayan satyaṃ saṃdhito naiti vikriyām prāṇabādhe'pi suvyaktam āryo nāyāty anārthatām dhārmikasyābhiyuktasya sarva eva hi yudhyate prajānurāgād dharmāc ca duḥkhocchedyo hi dhārmikaḥ sandhiḥ kāryo 'py anāryeṇa vināśe samupasthite vinā tasyāśrayeṇāryo na kuryāt kālayāpanam saṃhatatvād yathā veṇur niviḍaiḥ kaṇṭakair vṛtaḥ na śakyate samucchettuṃ bhrātṛsaṅghātavāṃs tathā balinā saha yoddhavyam iti nāsti nidarśanam prativātaṃ na hi ghanaḥ kadācid upasarpati jamadagneḥ sutasyeva sarvaḥ sarvatra sarvadā anekayuddhajayinaḥ pratāpād eva bhajyate anekayuddhavijayī sandhānaṃ yasya gacchati tatpratāpena tasyāśu vaśam āyānti śatravaḥ tatra tāvad bahubhir guṇair upetaḥ saṃdheyo 'yaṃ rājā cakravāko 'vadatpraṇidhe sarvam avagatam vraja punar āgamiṣyasi atha rājā hiraṇyagarbhaś cakravākaṃ pṛṣṭavān mantrin asaṃdheyāḥ kati tān śrotum icchāmi mantrī brūte deva kathayāmi śṛṇu bālo vṛddho dīrgharogī tathājñātibahiṣkṛtaḥ bhīruko bhīrukajano lubdho lubdhajanas tathā viraktaprakṛtiś caiva viṣayeṣv atisaktimān anekacittamantras tu devabrāhmaṇanindakaḥ daivopahatakaś caiva tathā daivaparāyaṇaḥ durbhikṣavyasanopeto balavyasanasaṅkulaḥ adeśastho bahuripur yuktaḥ kālena yaś ca na satyadharmavyapetaś ca viṃśatiḥ puruṣā amī etaiḥ sandhiṃ na kurvīta vigṛhṇīyāt tu kevalam ete vigṛhyamāṇā hi kṣipraṃ yānti ripor vaśam bālasyālpaprabhāvatvān na loko yoddhum icchati yuddhāyuddhaphalaṃ yasmāj jñātuṃ śakto na bāliśaḥ utsāhaśaktihīnatvād vṛddho dīrghāmayas tathā svair eva paribhūyete dvāv apy etāv asaṃśayam sukhacchedyo hi bhavati sarvajñātibahiṣkṛtaḥ ta evainaṃ vinighnanti jñātayas tv ātmasātkṛtāḥ bhīrur yuddhaparityāgāt svayam eva praṇaśyati tathaiva bhīrupuruṣaḥ saṅgrāme tair vimucyate lubdhasyāsaṃvibhāgitvān na yudhyante'nujīvinaḥ lubdhānujīvī tair eva dānabhinnair nihanyate saṃtyajyate prakṛtibhir viraktaprakṛtir yudhi sukhābhiyojyo bhavati viṣaye 'tisaktimān anekacittamantras tu dveṣyo bhavati mantriṇām anavasthitacittatvāt karyataḥ sa upekṣyate sadādharmabalīyastvād devabrāhmaṇanindakaḥ viśīryate svayaṃ hy eṣa daivopahatakas tathā sampatteś ca vipatteś ca daivam eva hi kāraṇam iti daivaparo dhyāyann ātmanā na viceṣṭate durbhikṣavyasanī caiva svayam eva viṣīdati balavyasanasaktasya yoddhuṃ śaktir na jāyate adeśastho hi ripuṇā svalpakenāpi hanyate grāho 'lpīyān api jale jalendram api karṣati bahuśatrus tu saṃtrastaḥ śyenamadhye kapotavat yenaiva gacchati pathā tenaivāśu vipadyate akālayuktasainyas tu hanyate kālayodhinā kauśikena hatajyotirniśītha iva vāyasaḥ satyadharmavyapetena saṃdadhyān na kadācana sa saṃdhito 'py asādhutvād acirād yāti vikriyām aparam api kathayāmi sandhivigrahayānāsanasaṃśrayadvaidhībhāvāḥ ṣāḍguṇyam karmaṇām ārambhopāyaḥ puruṣadravyasampat deśakāvibhāgaḥ vinipātapratīkāraḥ kāryasiddhiś ceti pañcāṅgo mantraḥ sāmadānabhedadaṇḍāś catvāra upāyāḥ utsāhaśaktiḥ mantraśaktiḥ prabhuśaktiś ceti śaktitrayam etat sarvam ālocya nityaṃ vijigīṣavo bhavanti mahāntaḥ yataḥ yā hi prāṇaparityāgamūlyenāpi na labhyate sā śrīr nītividaṃ paśya cañcalāpi pradhāvati yathā coktam vittaṃ sadā yasya samaṃ vibhaktaṃ gūḍhaś caraḥ saṃnibhṛtaś ca mantraḥ na cāpriyaṃ prāṇiṣu yo bravīti sa sāgarāntāṃ pṛthivīṃ praśāsti kintu deva yadyapi mahāmantriṇā gṛdhreṇa sandhānam upanyastaṃ tathāpi tena rājñā samprati bhūtajayadarpān na mantavyam deva tad evaṃ kriyatāṃ siṃhaladvīpasya mahābalo nāma sāraso rājāsmanmitraṃ jambudvīpe kopaṃ janayatu yataḥ suguptim ādhāya susaṃhatena balena vīro vicarann arātim saṃtāpayed yena samaṃ sutaptastaptena sandhānam upaiti taptaḥ rājñā evam astv iti nigadya vicitranāmā bakaḥ suguptalekhaṃ dattvā siṃhaladvīpaṃ prahitaḥ atha praṇidhiḥ punar āgatyovāca deva śrūyatāṃ tāvat tatratyaprastāvaḥ evaṃ tatra gṛdhreṇoktaṃ deva meghavarṇas tatra ciram uṣitaḥ sa vetti kiṃ saṃdheyaguṇayukto hiraṇyagarbho rājā na vā iti tato 'sau meghavarṇaś citravarṇena rājñā samāhūya pṛṣṭaḥ vāyasa kīdṛśo hiraṇyagarbho rājā cakravāko mantrī vā kīdṛśaḥ vāyasa uvāca deva sa hiraṇyagarbho rājā yudhiṣṭhirasamo mahāśayaḥ satyavāk cakravākasamo mantrī na kvāpy avalokyate rājāha yady evaṃ tadā katham asau tvayā vañcitaḥ vihasya meghavarṇaḥ prāha deva viśvāsapratipannānāṃ vañcane kā vidagdhatā aṅkam āruhya suptaṃ hi hatvā kiṃ nāma pauruṣam śṛṇu deva tena mantriṇāhaṃ prathamadarśane evaṃ vijñātaḥ kintu mahāśayo 'sau rājā tena mayā vipralabdhaḥ tathā coktam ātmaupamyena yo vetti durjanaṃ satyavādinam sa tathā vañcyate dhūrtair brāhmaṇāś chāgato yathā rājovāca katham etat meghavarṇaḥ kathayati asti gautamasyāraṇye prastutayajñaḥ kaścid brāhmaṇaḥ sa ca yajñārthaṃ grāmāntarācchāgam upakrīya skandhe nītvā gaccha dhūrtatrayeṇāvalokitaḥ tatas te dhūrtāḥ yady eṣa chāgaḥ kenāpy upāyena labhyate tadā matiprakarṣo bhavatīti samālocya vṛkṣatrayatale krośāntareṇa tasya brāhmaṇasyāgamanaṃ pratīkṣya pathi sthitāḥ tatraikena dhūrtena gacchan sa brāhmaṇo 'bhihitaḥ bho brāhmaṇa kim iti tvayā kukkuraḥ skandhenohyate vipreṇoktaṃ nāyaṃ śvā kintu yajñacchāgaḥ athāntarasthitenānyena dhūrtena tathaivoktam tad ākarṇya brāhmaṇaś chāgaṃ bhūmau nidhāya muhur nirīkṣya punaḥ skandhe kṛtvā dolāyamānamatiś calitaḥ yataḥ matir dolāyate satyaṃ satām api khaloktibhiḥ tābhir viśvāsitaś cāsau mriyate citrakarṇavat rājāha katham etat sa kathayati asti kasmiṃścid vanoddeśe madotkaṭo nāma siṃhaḥ tasya sevakās trayaḥ kāko vyāghro jambukaś ca atha tair bhramadbhiḥ sārthabhraṣṭaḥ kaścid uṣṭro dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca kuto bhavān āgataḥ sārthād bhraṣṭaḥ sa cātmavṛttāntam akathayat tatas tair nītvā siṃhāyāsau samarpitaḥ tena cābhayavācaṃ dattvā citrakarṇa iti nāma kṛtvā sthāpitaḥ atha kadācit siṃhasya śarīravaikalyād bhūrivṛṣṭikāraṇāc cāhāram alabhamānās te vyagrā babhūvuḥ tatas tair ālocitam citrakarṇam eva yathā svāmī vyāpādayati tathānuṣṭhīyatām kim anena kaṇṭakabhujāsmākam vyāghra uvāca svāminābhayavācaṃ dattvānugṛhīto 'yaṃ tat katham evaṃ sambhavati kāko brūte iha samaye parikṣīṇaḥ svāmī pāpam api kariṣyati yataḥ tyajet kṣudhārtā mahilā svaputraṃ khādet kṣudhārtā bhujagī svamaṇḍam bubhukṣitaḥ kiṃ na karoti pāpaṃ kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti anyac ca mattaḥ pramattaś conmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ lubdho bhīrus tvarāyuktaḥ kāmukaś ca na dharmavit iti saṃcintya sarve siṃhāntikaṃ jagmuḥ siṃhenoktamāhārārthaṃ kiṃcit prāptam tair uktam deva yatnād api prāptaṃ kiṃcit siṃhenoktaṃ ko 'dhunā jīvanopāyaḥ kāko vadati deva svādhīnāhāraparityāgāt sarvanāśo 'yam upasthitaḥ siṃhenoktamatrāhāraḥ kaḥ svādhīnaḥ kākaḥ karṇe kathayati citrakarṇa iti siṃho bhūmiṃ spṛṣṭvā karṇau spṛśati abravīc cābhayavācaṃ dattvā dhṛto 'yam asmābhiḥ tat katham evaṃ sambhavati tathā hi na bhūtadānaṃ na suvarṇadānaṃ na gopradānaṃ na tathānnadānam yathā vadantīha mahāpradānaṃ sarveṣu dāneṣv abhayapradānam anyac ca sarvakāmasamṛddhasya aśvamedhasya yat phalam tatphalaṃ labhate samyag rakṣite śaraṇāgate kāko brūte nāsau svāminā vyāpādayitavyaḥ kintv asmābhir eva tathā kartavyaṃ yathāsau svadehadānam aṅgīkaroti siṃhas tacchrutvā tūṣṇīṃ sthitaḥ tato 'sau labdhāvakāśaḥ kūṭaṃ kṛtvā sarvān ādāya siṃhāntikaṃ gataḥ atha kākenoktaṃ deva yatnād apy āhāro na prāptaḥ anekopavāsakliṣṭaś ca svāmī tad idānīṃ madīyamāṃsam upabhujyatām yataḥ svāmimūlā bhavanty eva sarvāḥ prakṛtayaḥ khalu samūleṣv api vṛkṣeṣu prayatnaḥ saphalo nṛṇām siṃhenoktaṃ bhadra varaṃ prāṇaparityāgo na punar īdṛśe karmaṇi pravṛttiḥ jambukenāpi tathoktam tataḥ siṃhenoktaṃ maivam atha vyāghreṇoktaṃ maddehena jīvatu svāmī siṃhenoktaṃ na kadācid evam ucitam atha citrakarṇo 'pi jātaviśvāsas tathaivātmadehadānam āha tatas tadvacanāt tena vyāghreṇāsau kukṣiṃ vidārya vyāpāditaḥ sarvair bhakṣitaś ca ato 'haṃ bravīmi matir dolāyate satyam ityādi tatas tṛtīyadhūrtavacanaṃ śrutvā svamatibhramaṃ niścitya chāgaṃ tyaktvā brāhmaṇaḥ snātvā gṛhaṃ yayau chāgaś ca tair dhūrtair nītvā bhakṣitaḥ ato 'haṃ bravīmyātmaupamyena yo vettītyādi rājāha meghavarṇa kathaṃ śatrumadhye tvayā suciram uṣitam kathaṃ vā teṣām anunayaḥ kṛtaḥ meghavarṇa uvāca deva svāmikāryārthitayā svaprayojanavaśād vā kiṃ kiṃ na kriyate paśya loko vahati kiṃ rājan na mūrdhnā dagdhum indhanam kṣālayanty api vṛkṣāṅghriṃ nadīvelā nikṛntati tathā coktam skandhenāpi vahecchatrūn kāryam āsādya buddhimān yathā vṛddhena sarpeṇa maṇḍūkā vinipātitāḥ rājāha katham etat meghavarṇaḥ kathayati asti jīrṇodyāne mandaviṣo nāma sarpaḥ so 'tijīrṇatayā svāhāram apy anveṣṭum akṣamaḥ sarastīre patitvā sthitaḥ tato dūrād eva kenacin maṇḍūkena dṛṣṭaḥ pṛṣṭaś ca kim iti tvām āhāraṃ nānviṣyati sarpo 'vadad gaccha bhadra kiṃ te mama mandabhāgyasya vṛttāntapraśnena tataḥ saṃjātakautukaḥ sa ca bhekaḥ sarvathā kathyatām ity āha sarpo 'py āha bhadra puravāsinaḥ śrotriyasya kauṇḍinyasya putro viṃśativarṣadeśīyaḥ sarvaguṇasampanno durdaivān mayā nṛśaṃsena daṣṭaḥ tatas taṃ suśīlanāmānaṃ putraṃ mṛtam avalokya śokena mūrchitaḥ kauṇḍinyaḥ pṛthivyāṃ luloṭha anantaraṃ brahmapuravāsinaḥ sarve bāndhavās tatrāgatyopaviṣṭāḥ tathā coktam utsave vyasane yuddhe durbhikṣe rāṣṭraviplave rājadvāre śmaśāne ca yas tiṣṭhati sa bāndhavaḥ tatra kapilo nāma snātako 'vadad are kauṇḍinya mūḍho 'si yenaivaṃ vilapasi śṛṇu kroḍīkaroti prathamaṃ yadā jātam anityatā dhātrīva jananī paścāt tadā śokasya kaḥ kramaḥ tathā ca kva gatāḥ pṛthivīpālāḥ sasainyabalavāhanāḥ viyogasākṣiṇī yeṣāṃ bhūmir adyāpi tiṣṭhati tathā ca jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca adya vābdaśatānte vā mṛtyur vai prāṇināṃ dhruvaḥ aparaṃ ca kāyaḥ saṃnihitāpāyaḥ sampadaḥ padam āpadām samāgamāḥ sāpagamāḥ sarvam utpādi bhaṅguram pratikṣaṇam ayaṃ kāyaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate āmakumbha ivāmbhaḥstho viśīrṇaḥ san vibhāṣyate āsannataratām eti mṛtyur jantor dine dine āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva pade pade yataḥ anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasañcayaḥ aiśvaryaṃ priyasaṃvāso muhyet tatra na paṇḍitaḥ yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ yathā hi pathikaḥ kaścic chāyām āśritya tiṣṭhati viśramya ca punar gacchet tadvad bhūtasamāgamaḥ anyac ca pañcabhir nirmite dehe pañcatvaṃ ca punar gate svāṃ svāṃ yonim anuprāpte tatra kā paridevanā yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhān manasaḥ priyān tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ nāyam atyantasaṃvāso labhyate yena kenacit api svena śarīreṇa kim utānyena kenacit api ca saṃyogo hi viyogasya saṃsūcayati sambhavam anatikramaṇīyasya janma mṛtyor ivāgamam āpātaramaṇīyānāṃ saṃyogānāṃ priyaiḥ saha apathyānām ivānnānāṃ pariṇāmo hi dāruṇaḥ aparaṃ ca vrajanti na nivartante srotāṃsi saritāṃ yathā āyur ādāya martyānāṃ tathā rātryahanī sadā sukhāsvādaparo yas tu saṃsāre satsamāgamaḥ sa viyogāvasānatvād duḥkhānāṃ dhuri yujyate ata eva hi necchanti sādhavaḥ satsamāgamam yadviyogāsilūnasya manaso nāsti bheṣajam sukṛtāny api karmāṇi rājabhiḥ sagarādibhiḥ atha tāny eva karmāṇi te cāpi pralayaṃ gatāḥ saṃcintya saṃcintya tam ugradaṇḍaṃ mṛtyuṃ manuṣyasya vicakṣaṇasya varṣāmbusiktā iva carmabandhāḥ sarve prayatnāḥ śithilībhavanti yām eva rātriṃ prathamām upaiti garbhe nivāsaṃ naravīra lokaḥ tataḥ prabhṛty askhalitaprayāṇaḥ sa pratyahaṃ mṛtyusamīpam eti ajñānaṃ kāraṇaṃ na syād viyogo yadi kāraṇam śoko dineṣu gacchatsu vardhatām apayāti kim tad bhadra tad ātmānam anusaṃdhehi śokacarcāṃ ca parihara yataḥ akāṇḍapātajātānām astrāṇāṃ marmabhedinām gāḍhaśokaprahārāṇām acintaiva mahauṣadham tatas tadvacanaṃ niśamya prabuddha iva kauṇḍinya utthāyābravīt tad alam idānīṃ gṛhanarakavāsena vanam eva gacchāmi kapilaḥ punar āha vane'pi doṣāḥ prabhavanti rāgiṇāṃ gṛhe'pi pañcendriyanigrahas tapaḥ akutsite karmaṇi yaḥ pravartate trivṛttarāgasya gṛhaṃ tapovanam yataḥ duḥkhito 'pi cared dharmaṃ yatra kutrāśrame rataḥ samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharmakāraṇam uktaṃ ca vṛttyarthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ santānārthaṃ ca maithunam vāk satyavacanārthāya durgāṇy api taranti te tathā hi ātmā nadī saṃyamapuṇyatīrthā satyodakā śīlataṭā dayormiḥ tatrābhiṣekaṃ kuru pāṇḍuputra na vāriṇā śuṣyati cāntarātmā viśeṣataś ca janmamṛtyujarāvyādhivedanābhir upadrutam saṃsāram imam utpannam asāraṃ tyajataḥ sukham yataḥ duḥkham evāsti na sukhaṃ yasmāt tad upalakṣyate duḥkhārtasya pratīkāre sukhasaṃjñā vidhīyate kauṇḍinyo brūte evam eva tato 'haṃ tena śokākulena brāhmaṇena śapto yad adyārabhya maṇḍūkānāṃ vāhanaṃ bhaviṣyatīti kapilo brūte sampraty upadeśāsahiṣṇur bhavān śokāviṣṭaṃ te hṛdayam tathāpi kāryaṃ śṛṇu saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cet tyaktuṃ na śakyate sa sadbhiḥ saha kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam anyac ca kāmaḥ sarvātmanā heyaḥ sa ceddhātuṃ na śakyate svabhāryāṃ prati kartavyaḥ saiva tasya hi bheṣajam etacchrutvā sa kauṇḍinyaḥ kapilopadeśāmṛtapraśāntaśokānalo yathāvidhi daṇḍagrahaṇaṃ kṛtavān ato brāhmaṇaśāpān maṇḍūkān voḍhum atra tiṣṭhāmi anantaraṃ tena maṇḍūkena gatvā maṇḍūkanāthasya jālapādanāmno 'gre tat kathitam tato 'sāv āgatya maṇḍūkanāthas tasya sarpasya pṛṣṭham ārūḍhavān sa ca sarpas taṃ pṛṣṭhe kṛtvā citrapadakramaṃ babhrāma paredyuś calitum asamarthaṃ taṃ maṇḍūkanātham avadatkim adya bhavān mandagatiḥ sarpo brūte deva āhāravirahād asamartho 'smi maṇḍūkanātho 'vadad asmadājñayā maṇḍūkān bhakṣaya tataḥ gṛhīto 'yaṃ mahāprasāda ity uktvā kramaśo maṇḍūkān khāditavān atha nirmaṇḍūkaṃ saro vilokya maṇḍūkanātho 'pi tena khāditaḥ ato 'haṃ bravīmi skandhenāpi vahecchatrūn ityādi deva yātv idānīṃ purāvṛttākhyānakathanaṃ sarvathā saṃdheyo 'yaṃ hiraṇyagarbharājā saṃdhīyatām iti me matiḥ rājovāca ko 'yaṃ bhavato vicāraḥ yato jitas tāvad ayam asmābhiḥ tato yady asmatsevayā vasati tad āstām no ced vigṛhyatām atrāntare jambūdvīpād āgatya śukenoktaṃ deva siṃhaladvīpasya sāraso rājā samprati jambūdvīpam ākramyāvatiṣṭhate rājā sasambhramaṃ brūte kiṃ kim śukaḥ pūrvoktaṃ kathayati gṛdhraḥ svagatam uvāca sādhu re cakravāka mantrin sādhu rājā sakopam āha āstāṃ tāvad ayaṃ gatvā tam eva samūlam unmūlayāmi dūradarśī vihasyāha na śaranmeghavat kāryaṃ vṛthaiva ghanagarjitam parasyārtham anarthaṃ vā prakāśayati no mahān aparaṃ ca ekadā na vigṛhṇīyād bahūn rājābhighātinaḥ sadarpo 'py uragaḥ kīṭair bahubhir nāśyate dhruvam deva kim ito vinā sandhānaṃ gamanam asti yatas tadāsmākaṃ paścāt prakopo 'nena kartavyaḥ aparaṃ ca yo 'rthatattvam avijñāya krodhasyaiva vaśaṃ gataḥ sa tathā tapyate mūḍho brāhmaṇo nakulād yathā rājāha katham etat dūradarśī kathayati asty ujjayinyāṃ mādhavo nāma vipraḥ tasya brāhmaṇī prasūtā bālāpatyasya rakṣārthaṃ brāhmaṇam avasthāpya sthātuṃ gatā atha brāhmaṇāya rājñaḥ pārvaṇaśrāddhaṃ dātum āhvānam āgatam tacchrutvā brāhmaṇo 'pi sahajadāridryād acintayad yadi satvaraṃ na gacchāmi tadānyā kaścicchrutvā śrāddhaṃ grahīṣyati yataḥ ādeyasya pradeyasya kartavyasya ca karmaṇaḥ kṣipram akriyamāṇasya kālaḥ pibati tadrasam kintu bālakasyātra rakṣako nāsti tat kiṃ karomi yātu cirakālapālitam imaṃ nakulaṃ putranirviśeṣaṃ bālakarakṣāyāṃ vyavasthāpya gacchāmi tathā kṛtvā gataḥ tatas tena nakulena bālakasamīpam āgacchan kṛṣṇasarpo dṛṣṭo vyāpādya kopāt khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtvā bhakṣitaś ca tato 'sau nakulo brāhmaṇam āyāntam avalokya raktaviliptamukhapadaḥ satvaram upagamya taccaraṇayor luloṭha tataḥ sa vipras tathāvidhaṃ dṛṣṭvā mama bālako 'nena khādita ity avadhārya nakulaḥ vyāpāditavān anantaraṃ yāvad upasṛtyāpatyaṃ paśyati brāhmaṇas tāvad bālakaḥ susthaḥ svapiti sarpaś ca vyāpāditas tiṣṭhati tatas tam upakārakaṃ nakulaṃ nirīkṣya bhāvitacetāḥ sa brāhmaṇaḥ paraṃ viṣādam agamat ato 'haṃ bravīmi yo 'rthatattvam avijñāya ityādi aparaṃ ca kāmaḥ krodhas tathā lobho harṣo māno madas tathā ṣaḍvargam utsṛjed enaṃ tasmiṃs tyakte sukhī nṛpaḥ rājāha mantrin eṣa te niścayaḥ mantrī brūte evam eva yataḥ smṛtis tatparatārtheṣu vitarko jñānaniścayaḥ dṛḍhatā mantraguptiś ca mantriṇaḥ paramo guṇaḥ tathā ca sahasā vidadhīta na kriyām avivekaḥ paramāpadāṃ padam vṛṇute hi vimṛśya kāriṇaṃ guṇalubdhāḥ svayam eva sampadaḥ tad deva yadīdānīm asmadvacanaṃ kriyate tadā saṃdhāya gamyatām yataḥ yadyapy upāyāś catvāro nirdiṣṭāḥ sādhyasādhane saṅkhyāmātraṃ phalaṃ teṣāṃ siddhiḥ sāmni vyavasthitā rājāha katham evaṃ satvaraṃ saṃbhāvyate mantrī brūte deva satvaraṃ bhaviṣyati yataḥ mṛdghaṭavat sukhabhedyo duḥsaṃdhānaś ca durjano bhavati sujanas tu kanakaghaṭavaddurbhedyaś cāśu saṃdheyaḥ ajñaḥ sukham ārādhyaḥ sukhataram ārādhyate viśeṣajñaḥ jñānalavadurvidagdhaṃ brahmāpi naraṃ na rañjayati karmānumeyāḥ sarvatra parokṣaguṇavṛttayaḥ tasmāt parokṣavṛttīnāṃ phalaiḥ karma vibhāvayet rājāha alam uttarottareṇa yathābhipretam anuṣṭhīyatām etan mantrayitvā gṛdhro mahāmantrītatra yathārhaṃ kartavyam ity uktvā durgābhyantaraṃ calitaḥ tataḥ praṇidhibakenāgatya rājñī hiraṇyagarbhasya niveditaṃ deva saṃdhikartuṃ mahāmantrī gṛdhro 'smatsamīpam āgacchati rājahaṃso brūte mantrin punar abhisaṃdhinā kenacid atrāgamanam sarvajño vihasyāha deva na śaṅkāspadam etat yato 'sau mahāśayo dūradarśī athavā sthitir iyaṃ mandamatīnāṃ kadācicchaṅkaiva na kriyate kadācit sarvatra śaṅkā tathā hi sarasi bahuśas tārāchāyekṣaṇāt parivañcitaḥ kumudaviṭapānveṣī haṃso niśāsvavicakṣaṇaḥ na daśati punas tārāśaṅkī divāpi sitotpalaṃ kuhukacakito lokaḥ satye'py apāyam apekṣate durjanadūṣitamanasaḥ sujaneṣv api nāsti viśvāsaḥ bālaḥ pāyasadagdho dadhy api phūtkṛtya bhakṣayati tad deva yathāśakti tatpūjārthaṃ ratnopahārādisāmagrī susajjīkriyatām tathānuṣṭhite sati sa gṛdhro durgadvārāc cakravākeṇopagamya satkṛtyānīya rājadarśanaṃ kārito dattāsane copaviṣṭaḥ cakravāka uvāca mantrin yuṣmadāyattaṃ sarvaṃ svecchayopabhujyatām idaṃ rājyam rājahaṃso brūte evam eva dūradarśī kathayaty evam evaitat kintv idānīṃ bahuprapañcavacanaṃ niṣprayojanam yataḥ lubdham arthena gṛhṇīyāt stabdham añjalikarmaṇā mūrkhaṃ chandānurodhena yāthātathyena paṇḍitam anyac ca sadbhāvena haren mitraṃ sambhrameṇa tu bāndhavān strībhṛtyau dānamānābhyāṃ dākṣiṇyenetarān janān tad idānīṃ saṃdhātuṃ gamyatām mahāpratāpaś citravarṇo rājā cakravāko brūte yathā sandhānaṃ kāryam tad apy ucyatām rājahaṃso brūte kati prakārāḥ sandhīnāṃ sambhavanti gṛdhro brūte kathayāmi śrūyatām balīyasābhiyuktas tu nṛpo nānyapratikriyaḥ āpannaḥ sandhim anvicchet kurvāṇaḥ kālayāpanam kapāla upahāraś ca saṃtānaḥ saṃgatas tathā upanyāsaḥ pratīkāraḥ saṃyogaḥ puruṣāntaraḥ adṛṣṭanara ādiṣṭa ātmāmiṣa upagrahaḥ parikrayas tathocchinnas tathā ca paradūṣaṇaḥ skandhopaneyaḥ sandhiś ca ṣoḍaśaḥ parikīrtitaḥ iti ṣoḍaśakaṃ prāhuḥ sandhiṃ sandhivicakṣaṇāḥ kapālasandhir vijñeyaḥ kevalaṃ samasandhikaḥ sampradānād bhavati ya upahāraḥ sa ucyate santānasandhir vijñeyo dārikādānapūrvakaḥ sadbhis tu saṃgataḥ sandhir maitrīpūrva udāhṛtaḥ yāvad āyuḥpramāṇas tu samānārthaprayojanaḥ sampattau vā vipattau vā kāraṇair yo na bhidyate saṅgataḥ sandhir evāyaṃ prakṛṣṭatvāt suvarṇavat tathānyaiḥ sandhikuśalaiḥ kāñcanaḥ samudāhṛtaḥ ātmakāryasya siddhiṃ tu samuddiśya kriyeta yaḥ sa upanyāsakuśalair upanyāsa udāhṛtaḥ mayāsyopakṛtaṃ pūrvaṃ mamāpy eṣa kariṣyati iti yaḥ kriyate sandhiḥ pratīkāraḥ sa ucyate upakāraṃ karomy asya mamāpy eṣa kariṣyati ayaṃ cāpi pratīkāro rāmasugrīvayor iva ekārthāṃ samyag uddiśya yātrāṃ yatra hi gacchataḥ susaṃhitaprayāṇas tu sandhiḥ saṃyoga ucyate āvayor yodhamukhyābhyāṃ madarthaḥ sādhyatām iti yasmin paṇaḥ prakriyate sa sandhiḥ puruṣāntaraḥ tvayaikena madīyo 'rthaḥ samprasādhyas tv asāv iti yatra śatruḥ paṇaṃ kuryāt so 'dṛṣṭapuruṣaḥ smṛtaḥ yatra bhūmyekadeśena paṇena ripur ūrjitaḥ saṃdhīyate sandhividbhiḥ sa cādiṣṭa udāhṛtaḥ svasainyena tu sandhānam ātmādiṣṭa udāhṛtaḥ kriyate prāṇarakṣārthaṃ sarvadānād upagrahaḥ kośāṃśenārdhakośena sarvakośena vā punaḥ śiṣṭasya pratirakṣārthaṃ parikraya udāhṛtaḥ bhuvāṃ sāravatīnāṃ tu dānād ucchinna ucyate bhūmyutthaphaladānena sarveṇa parabhūṣaṇaḥ paricchinnaṃ phalaṃ yatra pratiskandhena dīyate skandhopaneyaṃ taṃ prāhuḥ sandhiṃ sandhivicakṣaṇāḥ parasparopakāras tu maitrī sambandhakas tathā upahāraś ca vijñeyāś catvāraś caiva sandhayaḥ eka evopahāras tu sandhir etan mataṃ hi naḥ upahārasya bhedās tu sarve'nye maitravarjitāḥ abhiyoktā balī yasmād alabdhvā na nivartate upahārād ṛte tasmāt saṃdhir anyo na vidyate rājāha bhavanto mahāntaḥ paṇḍitāś ca tad atrāsmākaṃ yathākāryam upadiśyatām dūradarśī brūte āḥ kim evam ucyate ādhivyādhiparītāpād adya śvo vā vināśine ko hi nāma śarīrāya dharmāpetaṃ samācaret jalāntaś candracapalaṃ jīvitaṃ khalu dehinām tathāvidham iti jñātvā śaśvatkalyāṇam ācaret vātābhravibhramam idaṃ vasudhādhipatyam āpātamātramadhuro viṣayopabhogaḥ prāṇās tṛṇāgrajalabindusamānalolā dharmaḥ sakhā param aho paralokayāne mṛgatṛṣṇāsamaṃ vīkṣya saṃsāraṃ kṣaṇabhaṅguram sajjanaiḥ saṃgataṃ kuryād dharmāya ca sukhāya ca tan mama saṃmatena tad eva kriyatām yataḥ aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam aśvamedhasahasrāddhi satyam eva viśiṣyate ataḥ satyābhidhānadivyapuraḥsaram anayor bhūpālayoḥ kāñcanābhidhānaḥ sandhir vidhīyatām sarvajño brūte evam astu tato rājahaṃsena rājñā vastrālaṅkāropahāraiḥ sa mantrī dūradarśī pūjitaḥ prahṛṣṭamanāś cakravākaṃ gṛhītvā rājño mayūrasya saṃnidhānaṃ gataḥ tatra citravarṇena rājñā sarvajño gṛdhravacanād bahumānadānapuraḥsaraṃ sambhāṣitas tathāvidhaṃ sandhiṃ svīkṛtya rājahaṃsasamīpaṃ prasthāpitaḥ dūradarśī brūte deva siddhaṃ naḥ samīhitam idānīṃ svasthānam eva vindhyācalaṃ vyāvṛtya pratigamyatām atha sarve svasthānaṃ prāpya manābhilaṣitaṃ phalaṃ prāpnuvann iti viṣṇuśarmenoktam aparaṃ kiṃ kathayāmi tad ucyatām rājaputrā ūcuḥ ārya tava prasādāt sakalarājyavyavahārāṅgaṃ jātam tataḥ sukhino bhūtā vayam viṣṇuśarmovāca yadyapy evaṃ tathāpy aparam apīdam astu sandhiḥ sarvamahībhujāṃ vijayinām astu pramodaḥ sadā santaḥ santu nirāpadaḥ sukṛtināṃ kīrtiś ciraṃ vardhatām nītivāravilāsinīva satataṃ vakṣaḥsthale saṃsthitā vaktraṃ cumbatu mantriṇām aharahar bhūyān mahān utsavaḥ anyac cāstu prāleyādreḥ sutāyāḥ praṇayanivasatiś candramauliḥ sa yāvad yāval lakṣmīr murārer jalada iva taḍin mānase visphurantī yāvat svarṇācalo 'yaṃ davadahanasamo yasya sūryaḥ sphuliṅgas tāvan nārāyaṇena pracaratu racitaḥ saṅgraho 'yaṃ kathānām kiṃca urvīm uddāmasasyāṃ janayatu visṛjan vāsavo vṛṣṭim iṣṭām iṣṭais traiviṣṭapānāṃ vidadhatu vidhivat prīṇanaṃ vipramukhyāḥ ā kalpāntaṃ ca bhūyāt sthirasamupacitā saṃgatiḥ sajjanānāṃ niḥśeṣaṃ yāntu śāntiṃ piśunajanagiro duḥsahā vajralepāḥ aparaṃ ca śrīmāndhavalacandro 'sau jīyān māṇḍaliko ripūn yenāyaṃ saṅgraho yatnāl lekhayitvā pracāritaḥ